Full text of "Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden,"

See other formats

AARDRIJKSKUNDIG
WOORDENBOEK

DER
NEDERLANDEN,

Abraham Jacob Aa

Digitized by Google

YOOBUANDEN BIJ DE BOEK II Al* DEL A BE!*

KEMINK en ZOON te Utrecht.

PROSPECTUS

EENER

BELANGRIJKE PRIJS VERMINDERING

VAN I1ET

AARDRIMU1I6 WOORDENBOEK DER MOERLANDEN,

miou

A. J. VAN DER AA.

Compleet in 13 lijvige groot-octavo boekdeelen,
a

Het AABDBMKBKUNDIO WOORDENBOEK DEB NE*

deblakden, door A. J. van oer Aa, is te algemeen en
te gunstig bekend, dan dat het niet overbodig zou wezen,
zijne veelvuldige verdiensten hier breed uiteen te zetten.
Met weérgaloozo vlijt en naauwkeurigheid bijeen gebracht,
beval het in 43 lijvige boekdeelen niet alleen alles, wat den
Vadcrlandschen bodem betreft, maar strekt zich ook uit tot
al de Nederlandsche Bezittingen in andere Werelddeelen, en
behandelt daarvan zoowel het geringste als het merkwaar-
digste. Verlangt men breed uitgewerkte beschrijvingen van
land, gewest, beemd of oord ; wil men den loop van stroom,

Digitized by Google

PROSPECTUS.

rivier, beek of vaart weten ; begeert men inlichting omtrent
burgerlijke of kerkelijke gemeenten, stad, dorp, gehucht of
buurt; wenscht men de merkwaardige gebouwen, gedenk-
teekens, kerken, kloosters, kasteden, landgoederen enz., te
loeren kennen; heeft men belang bij de keunis van water-
schappen, polders, sluizen, dijken; vraagt men niet enkel
naar de locale beschrijving, maar ook naar de geschiedenis
der plaats en naar de merkwaardige mannen, die zij voort-
bracht, naar haren handel, fabrijken en trafijken — dat
alles en nog veel meer is in dit Werk voorhanden. Inderdaad,
zoo ooit eenig Werk van dezen aard op volledigheid
mogt bogen, 'tis gewis dit Woordenboek, dat op elke blad-
zijde getuigenis geeft van de naauwlettcnde zorg, met welke
het is bearbeid, en waarin men allerwege, zoowel in het typo-
graphische als in het historische gedeelle, verrast wordt door
hoogst belangrijke bijdragen van vele Vaderlandsche geleer-
den, onder wier medewerking de Schrijver zijne reuzentaak
aanving, voortzette en voltooide. In dit alphabetisch Tafe-
reel spiegelt zich de tegenwoordige en ook de voormalige
toestand van Nederland en zijne Koloniën getrouwelijk af,
en iedereen, van wat aard zijn werkkring ook moge wezen,
kan hier zijn' wcetlust dienaangaande bevredigen; want wat
de Schrijver zelf in zijn berigt van Inteekening zeidc, is ten
volle waar: »Ecn Werk als dit Woordenboek moet zonder
•twijfel voor alle standen der maatschawij van onmisken-
•baar nut zijn: de iinndei««r (en industrieel) vindt daarin,
•waar fabrijken van deze of gene stof gevestigd zijn, of waar
»dc handels-artikelen, die ons Vaderland oplevert, weligst
•voorkomen; do KrUgsman, welke plaatsen van eenig krijgs-
•kundig belang zijn en welke middelen ter veredeling van
•kennis en aanleg deze of die plaats zijner bestemming hem

Digitized by Google

PROSPECTUS.

•aanbiedt; de BeUiger, die, hetzij bcroepswege of vermaaks-
•halve, Nederland bezoekt, weet daaruit dadelijk, welke be-
■zienswaardige bijzonderheden de onderscheidene, door hem
■bezocht wordende, plaatsen bevatten. Maar vooral voor den
•Onder* u««r moet zulk een Werk van onschatbare waarde
•zijn, daar hij zich hierdoor in staal gesteld ziet, om den
•weetlust zijner leerlingen, zelfs omtrent min bekende plaat-
»sen, te voldoen, en hen met al het merkwaardige van hun-
nen geboortegrond, tot in de minste bijzonderheid toe, be-
■kend te maken."

Groot was de bijval, dien dit Aardrijkskundig Woorden-
boek mogt verwerven; en toen de Schrijver, nu 4 jaren gele-
den, de laatste hand aan dezen zijn' arbeid leide, wenschten
alle letterkundigen, alle beminnaars van 't Vaderland, hem
geluk met de volvoering eener taak, waardoor hij een duur-
zaam monument voor zijnen naam had opgerigt. Dan, hoe
vele en velerlei verdiensten het Werk ook bezitten mogt, het
miste tot hiertoe één vereischte, en wel een zoo belangrijk
vereischte, dat daardoor het nut des veeljarigen arboids, voor
een goed gedeelte van 't letterlievend Publiek, dat niet in
de voordeden der Uitgave bij Afleveringen had kunnen dec-
lcn, verloren ging: wij bedoelen de GOEDKOOPHEID.
Immers de dertien deelen kostten zamen niet minder dan
f\ 42,35, een' prijs, die, hoewel betrekkelijk niet te hoog,
gewis slechts door weinigen op eens voor een Boekwerk kan
besteed worden. Eene bijzondere omstandigheid heeft nu
dit bezwaar opgeheven. De oorspronkelijke Uitgever besloot,
het bedrijvige leven vaarwel te zeggen; hij verkocht zijne
fonds-artikelen, en daardoor werd de Ondergeteekende eige-
naar van vasder AA's Woordenboek, hetwelk hij thans tot
eenen verbazend geringen prijs kan leveren. Men oordeele:

Digitized by Google

VOORWAARDEN.

Van der A A's AARDRIJKSKUNDIG WOORDENBOEK
beslaat ll,40© bladzijden, of wel 918 vellen druks, uitma-
kende ia luvige Boekdeeien, waarvan de prijs buiten de ban-
den f 142,35 was, en wordt thans, zoo tang de geringe
voorraad strekt, met inbegrip der banden, tegen den ongekend
lagen prijs vanf 26,00 afgeleverd, zoodat het vel druks
van 16 bladzijden, na aftrek der banden, op niet meer dan
3 Cents te staan komt, een prijs, waarvoor men lot heden
wel nimmer emig klassiek werk heeft gekocht.

De tegenwoordige Eigenaar van dit Woordenboek meent
den kunstsmaak zijner Landgcnoolen te wel te kennen, dan
dat hij niet de overtuiging zou koesteren, dat men deze ge-
legenheid, om zich voor eenen spotprijs in 't bezit van een
zoo veelomvattend en onmisbaar Werk te stellen, met gre-
tigheid zal waarnemen, en onthoudt zich deswegen van alle
verdere aanbeveling.

GOUDA, 1805.

G. B. van GOOR.

Uigitize

d by Google

Digitized by Google

AARDRIJKSKUNDIG

DER

Digitized by Google

en xo ik hier inne yet gemist mocbtc hebben , het welke juist
zo net in *t lid niet getroffen is , moogt nüj 't zelve ten besten
houden , ik heb *t gedaan na de outste memoden en gedenkenis-
sen , die ik heb konnen bekomen en vinden.

J. A. IiEegh-water , Chronykje tan Graft
en de Ryp. BI. 48.

)igitized by Google

-> cc

AAK f) li M KN K l'TS' 1>1 <>

V -yy Q OsïsU~IÏ H li © IB if£ )

y E 1> K K li A >' l> K >'.

li V KEN S Eli RA G T

!><> OH

onder medewerking- van eenip? Vaderlandsehe (»flerrtlen.

JAC' O B 1\S >T O OKU V VN

] h :JU

Google

Digitized by Google

HUNNE KONINKLIJKE HOOGHEDEN

WILLEM ALEXANDER PAUL F RED ERIK LODEWIJK ,
ERFPRINS Yin ORANJE

WILLEM ALEXANDER FREDERIK CONSTANTUN

NICOLAAS MICHAEL

WILLEM FREDERIK HENDRIK,
PRIflSBS OER HDERLiNDES.

KONINKLIJKE PRINSEN!

Naar welke zijde de Nederlander in aijn gezegend
Vaderland zijne blikken keert, oreral ontmoet hij plaatsen,
die hem aan het . heldengeslacht doen denken, waaruit Uwe
Koninklijke Hoogheden gesproten lijn. De geschiedenis des-

volks is do geschiedenis der Nassau's , en schier elke plek
Tan Nederland herinnert den landzaat de wapenfeiten en lotge-
vallen Tan dat edele geslacht.

Toont hem , in het westen des Lands , de stad Delft de laatste
rustplaats van den onvcrgetelijkcn grondvester Tan Kêcrlanda
vrijheid, en Tan zoo Tele andere doorluchtige Torstenen Vor-
stinnen , in het Vorstelijk 's Gravenhage aanschouwt hij de wieg
en bakermat Tan een aantal leden Tan dat geslacht, en niet
ver Tan daar rust zyn oog met welgevallen op deeltijd gedenk-
waardige en gezegende plek, waar, in 1813, 's Lands wel-

Digitized by Google

raren opdaagde , toen de beste der Koningen weder de eerste
schrede op den Tade rlandschen grond xette. In liet noorden
des Rijks brengt hem de tlakte Tan Eciligerlee de dapperheid
Tan LoDrwus en Adoljt tai Nassau te binnen , en doet hem
den noeglijdigen dood Tan dien laatsteu betreuren. In het oos-
ten en zuiden stralen hem uit Jtoermonde » V mlo , Maastricht ,
'$ Uertogetibosch , Breda , Geertrtiidenberg , ja , uit den gcheelen
gordel Tcslingen , -welke Oud-Nederland Tan die zijde omsluit,
het kloek beleid en de heldendaden Tan het onsterfelijke broe-
derpaar Ma saus en Füedebjk Hzhdaik te gemoet.

Digitized by Google

Levert de ongelukkige veldslag op Gelderschen bodem , toenr
Louawu* en Hkïdmk tai Nassau den heldendood stieren r
cenc treurige gewaarwording op ; staren wij met weemoed op de
evenaart aan de Moerdijk , waar de dappere Joak Willm Faiao
zijnen dood in de golven vond ; hoezeer heeft niet de kloeke ver-
dediging Tan den Taderlandschen bodem door den ünsterfelijken
Willem III den roem des vaderlands , met dien des helds vereenigd ?

Aan wie dus zoude ik gepaster een werk kunnen opdragen ,
waarin de onderscheidene plaatsen ran dit Land, tot in de
minste bijzonderheden beschreven worden , dan aan Uwe Ko-

Digitized by Googl

ninklijke Hoogheden , op wie , als telgen Tan dat roemruchtig
geslacht , geheel Nederland zijne blikken gerestigd houdt, in
net gegrond Tertrouwen , dat ook Uwe Koninklijke Hoogheden,
drukkende het Toetspoor Tan uwen braTen en wijzen grootvader
en Tan uwen dapperen rader , soo wel in het kabinet , als aan
de spits des legers of aan het hoofd ran NeérlanéU Tloot met on-
Terschrokkenheid de regten Tan dit Land zullen weten te hand-

Dankbaar toor de mij verleende Tergunning , Tan Uwe Vor-
stelijke namen aan het hoofd Tan dit werk te mogen plaatsen ,

draag ik lid met den diepsten eerbied aan Uwe Koninklijke
Hoogheden op, biddende, dat Torsten uit dezen roemrijken
stam liet dierbare Vaderland , ouder den zegen des Allcrhoogsteu ,
steeds in dien bloei en in die welvaart mogen doen deelen , welke
het In de roemrijkste tijden tan zijn bestaan mogt genieten.

Koviiklijkx Padski !

Van Uwe Koninklijke Hoogheden
de onderdanigste en gehoorzaamste Dienaar ,

A, J. TAK DER AA.

Digitized by Google

uitgave der eerste aflevering van het Aardrijkskundig
Woordenboek der Nederlanden , meenen vrij niet beter te kunnen
doen , om het doel en de strekking van dat werk te doen ken-
nen , dan hier het gezegde in ons berigt van Inteekening , voor
zoo verre dit daartoe dienstig zijn kan , te herhalen : » Reeds se-
» dert lang , » zeiden wij , » gevoelde men de behoefte aan een
y> Aardrij kskondig Woordenboek van ons V aderland » waarin
y> alle plaatsen , die , hetzij om derzelver uitgebreidheid , lusizij
n om de aldaar plaats gehad hebbende gebeurtenissen , hetzij om de
» aaar gevestigde jaot ijnen , o/ wet om eenige andere reuen ,
» vermelding verdienden , opgenomen waren , eit hetwelk alzoo ,
» wanneer men van een of ander oord iets naders wenscht te
r> weten , slechts behoeft nageslagen te worden , om dadelijk
y> het wetenswaardigste daaromtrent bijeen te vinden. Zulk een
» werk toch moet zonder twijfel voor alle standen der maai-
» schappij van onmiskenbaar nvt zijn; immers , om maar iels
» /e noemen , rfe handelaar vindt daarin , waar fabrijken van
» cfes« o/ gr/ie «/o/ gevestigd zijn , o/ wddr rfc handelsarti-
vfclcn , rfte ow« Vaderland oplevert , welig st voorkomen ; de

Digitized by Google

•

xr TOORREDE.

» krijgsman , welke plaatsen van eenig krijgskundig belang zijn >
» en welke middelen ter veredeling van kennis cn aanleg deze
» of die plaats tijiier beslemming hem aanbiedt ; hij , die ,
-» heizij berocpswege of vermaakshalve , Nederland doorreist ,
» weet tiaar uit dadelijk , welke bezienswaardige bijzonderheden
» de onderscheidene, door hem bezocht wordende , plaatsen bevatten.
» Maar vooral voor den onderwijzer moet zulk een werk van
» onschatbare waarde zijn , daar hij zich hierdoor in staat
» gesteld ziet , om den weetlust zijner leerlingen , zelfs omtrent
y> min bekende plaatsen , te voldoen , en hen met al het merkwaar-
y>dige van hunnen geboortegrond, tot in de minste bijzonderheid
» toe , bekend te maken. »

» Bij gebrek aan zoodanig een werk , en om, bij het beoefenen
» der geschiedenis en aardrijkskunde van ons F aderland , eene
» altijd gereed zijnde vixuigbaak te hebben , hield de onderge-
» teekende zich sinds een aantal jaren bezig , met het opteehe-
» nen en in alphabetische orde bijeenhouden van al , wat hij
» Kier of elders omtrent deze of gene plaats wetenswaardigs
» vernam , en was daarmede reeds zoo ver gevorderd , dat hij ,
» op aanzoek van eenigen , die hij van tijd tot tijd het door
» hem bijeen gebragte liet inzien , er op bedacht geraakte , om
» zijn werk lot de uitg ave gereed te maken ; waarvan hij toen
» alleen door tijdsgebrek ivccrhouden werd. Maar , door den
»hcilloozen opstand in België, zich aanvankelijk van zijne
» aanieekeningen en verdere bouwstoffen verstoken ziende, ver-
» hinderde dit hem al verder in het volvoeren van dit voorne-
»?uen. Later echter een gedeelte z'jner boeketten papieren terug

Digitized by Google

VOaRREDE. r
» bekomen hebbende , en over een ruim deel van zijnen tijd
r> tot de verdere bewerking kunnende beschikken , waren de om-
y> standigheden van ons Fadcrland zoodanig veranderd, dat
» hij , het niet durvende beproeven een werk van dien omvang ,
r> ais een Aardrijkskundig Woordenboek Tan alle de Nederlandsen*
» Provinciën , in het licht te zenden , besloot alteen zich tot deprovin-
»cie zijner inwoning (Noord-Braband) te bepalen, als zijnde tevens
y> die , in welker kennis men op dien oogenblik het meeste belang
» stelde, Jietgeen hem ook te verkieslijker voorkwam, daar hij
» hierdoor , zoo uit de publieke beoordeelingen , als uit de hem ,
»bij monde of geschrifte , medegedeelde aanmerkingen, konde
y> te weten komen , wat er , naar het gevoelen van desJmndigen ,
» aan zijn werk ontbrak. En het is nu , ten gevolge dér goed-
» keuring , welke hij mogt ondervinden , zoo in de algemeen
» gunstige recensién , zijner eerste proeven te beurt gevallen , en
9 in de aanmoediging , die hij daarop van de loffelijke , te Lerden
"gevestigde, Maatschappij van Nederlandsen* Letterkunde on-
ndervond , als in het aanzoek , hem van onderscheidene kanten ,
* en daaronder door zeer achtenswaardige , in de aardrijks-
» kunde hoogstbedrevene , mannen gedaan (waarbij hij nu nog
voegen mag de gunstige ontvangst f met welke het onderhavige
herigt van Inteekening vereerd werd) , dat hij eindelijk tot het
» besluit kwam, om het Aardrijkskundig Woordeuboek voor de
»pers gereed te maken ; liet welk zich evenwel tlians alleen tot
»de Koordel ij ke Nederlanden uitstrekt , voor zoo verre die faclo>
» van de Zuidelijke gescheiden zijn; hoewel ook nog opgenomen
" worden de gedeelten van Limburg en Luxemburg , die , volgens

ti VOORREDE.
nhe? protocol va» 15 October 1830, onderhui bestuur van onzen
» geêerbiedigden Koning moesten komen ; alsmede, om het werk
» zoo volledig mogelijk te maken , alle meldenswaardige plaatsen
y> uit onze overzeesche bezittingen , waarbij , even als bij de steden,
» dorpen » gehuchten enz. van ons F aderland , volgens echte
» bescheiden, zoo veel doenlijk, alle bezienswaardige gebouwen ,
n gedenkteekenen enz., alle vermelding verdienende gebeurtenis-
» sen , de aldaar geboren vermaarde mannen , de daar gekweekt
v> of bereid wordende handelsartikelen , en de bestaande fabrijken
» worden opgegeven. Met geheele werk zal besloten worden met eene
n alphabethische lijst van de vermaarde mannen, die Nederland
» heeft opgeleverd , met opgave van de plaats hunner geboorte , ten
r> einde in het werk zelf dadelijk ie kunnen naslaan , waardoor
» zij die vermaardheid verdiend , en wanneer zij geleefd hebben.

» Met spreekt Van zelf, dat zulk een arbeid, zoude die de vol-
» ledigheid hebben , welke het publiek er billijk van eischen mag ,
» onmogelijk zonder de bijdragen van anderen kan votbragt wot -
» den , en het is in de bewustheid daarvan , dat men zich van
' » de medewerking van bekwame , en met de aangelegenheden van
» hun geboorteland in liet algemeen , maar met die van het gewest
» hunner inwoning in het by zonder , bekende mannen heeft getracht
r> te verzekeren. » En hierin zijn wij zoo gelukkig ennaar wensch
geslaagd , dat het geen ijdele grootspraak is , wanneer wij op
den titel zeggen, dat wij dit werk onder medewerking van eenige
vaderlandsche geleerden bijeenbrengen ; daar toch de volgende ,
met de gesteldheid en geschiedenis der provincie hunner inwoning
allcuns bekende , mannen ons hunne medewerking niet hebben

Digitized by Google

TOORBEDE, nr
villen ontzeggen, of ons aUhans belangrijke bijdragen of op-
gaven hebben medegedeeld; als inde provincie Noord-Braband de
Heeren: H. Palibb te 's Hertogenbosch en A. mm Gmvs te Breda;
in Gelderland de Heeren : Jhr. Mr. F. A. S. A. Baron tab
Ittkewtm te Hattem , 0. 6. Hubiiis ie Hemmen en Mr. C.
P. £. Roims tam mmm Aa te Arnhem; in Noord-Holland de
Eeeren : G. Lact* te Medemblik en J. Woxw fe Haarlem ;
i* Zuid-Holland de Heeren: Mr. G. Mees re Botterdam era
J. Smits Ja. /e Dordrecht ; in Zeeland tfe jfoere« .ftr. Jfr. M. C.
PisEooKT jam Gbijbseebeb te Middelburg , J. Ab Utrecht Dbbs-
sulmvu te WolfaarUdgk era J. C. mm Potteb te Hulst; tra Utrecht
de ^eer F. B. Adsb te Utrecht; i» Friesland «fcJ/eer W.Ebhhoeb
te Leeuwarden ; in Orcnjsscl rfe heeren G. A. Loeee era J. C. H. de
Gaat Fobthab te Zwolle , J. tab Wua Hz. era J. Oliyiee Je.
te Kampen , de laatste ook voor hetgeen de Oost-Indië aangaat ;
in Groningen de Heeren: Mr. H. 0. Feith te Groningen era M. D.
Texeetba tc Ulrum , welke laatste ons tevens menige belangrijke
bijdrage , betrekkelijk onze Weet- Indische bezittingen , geleverd ,
de toezegging tot meerdere gegeven en ons bovendien alle zijne
aanteekeningen omtrent Oost-Indië en de Kust tan Gainea tenge-
brvike afgestaan heeft; in Drenthe de Heer Mr. S. Ghataha te As-
sen , era iu Limburg de Heer H. C. C. tab deb Noobdaa te Maastricht ;
terwijl de Heer J. Bosscha , door eenige opmerkingen nopens het
Seschiedknndige gedeelte , de Heer P. P. Roobda yae Etsisca , door
zijne buitengewone bekendheid met al wat onze Oostindische be-
zittingen betreft , en de Heer.H. Stbootha* , aan wien wij boven-
aan menige gegronde aanmerking te danken hebl*en , door ons ,

tin VOORREDE.

in het lastige en niettemin belangrijke werk van het nazien der
proeven behulpzaam ie zijn , ons grootelijks aan hen verpligten ;
waarom wij het ons ook tot een genoegen rekenen , htm allen reeds
voor loop ig hier onzen dank te betuigen voor hunne bercidvaar- .
digheid, om onzen arbeid door hunne toelichting der volmaakt-
heid nader bij te doen komen , terwijl wij ons tevens bij voort-
during ht hunne belangrijke medewerking aanbevelen. Baar het
evenwel niet van onze correspondenten te vergen is , dat zij , op
eeneneenigzins verwijderden afstand van hunne woonplaats alles
zeiven onderzoeken , zoo worden de proefbladen , waarop eene of an-
dere meer of min afgelegene plaats voorkomt , bovendien aan den
Burgemeester, tot wiens gemeente die plaats behoort , toegezonden ,
met verzoek van het ontbrekende te willen invullen , en het gebrek-
kige te verbeteren , waaraan wij dan ook met dankzegging moeten
erkennen, dat voor als nog (pp eene enkele uitzondering na) door al-
len op het bereidwilligst voldaan is. Wij meenen nu den besten weg
ingeslagen te zijn , om ons werk tot die volkomenheid te hengen ♦
waarvoor menschelijkc arbeid van dien aard vatbaar is.
Mogt evenwel een onzer lezers meenen , dat er nog andere middelen
waren , om daar toe te geraken , hij gelieve ons deze slechts op ie
geven , daar en Redacteur en Uitgever het ernstigste voornemen
hebben , om noch moeite noch kosten te otitzien , ten einde het werk
zoo naauwkeurig mogelijk te maken.

En hier zouden wy nu onze voorrede kunnen eindigen , ware
het niet , dat wij ons verpligt achtten , reden te geven van onze
wijze van behandeling en bewerking, voor zooverre die reeds eenige
bedenkingen kerft uitgelokt of nog zoude kunnen uitlokken. —

Digitized by Google

VOORREDE. rx
Zoo tal men hier , tegen het gewone gebruik aan , de namén der
gemeenten , die nit de. namen van meer dan eene plaats zamen-
gesteid zijn , door verbindings- of kbppelteekens aaneen gehecht
vinden (bijv. Aalsmeer-en-Kudelstaart). Bit geschiedt, om daar-
door aan te duiden , dat die alzoo zaamgevatte woorden , in dit
geval , eigenlijk maar èènen naam uitmaken , en , om alle ver-
warring voor te komen , welke anders ligt ontstaat. 4 Is wijb. v.
in het opnoemen van de gemeenten in het kanion Oosterhont , schrij-
ven : Oosterhout , Terheiden , Gecrtruidenberg en Made en Drim-
melen ; hoe zal dan iemand , die met dit kanton anders niet
bekend is , weten of Made tot Geertroidenberg of tot Drimmelen
óeAoort; terwijl, indien wij schrijven: Oosterhont, Terheiden,
Geertrnidenberg en Madc-en- D rim melen , de twijfeling ophoudt.

In de bewerking van het Aardrijkskundig woordenboek van
Tioord-Braband zijn de gemeenten , d. i. de gcheele burgerlijke
huishouding , aan wier hoofd een burgemeester staat , en het ei-
genlijke dorp , waaronder wij gewoonlijk de kerkbuurt of liever ,
soo als men het veelal, ter onderscheiding van de buiten-
wijken , noemt , do kom tan het dorp verstaan , elk in een
afzonderlijk artikel behandeld. Hiertegen zijn bedenkingen
gerezen en men heeft beweerd, dat dit aanleiding tot vet'
warring honde geven , omdat het scheen , als of men van twee
geheel afzonderlijke plaatsen sprak. Om dit te voorkomen , heb-
ben wij beet geoordeeld , voor die gemeenten , welke slechts den
naam van één enkel dorp voeren , in hetzelfde art. eerst de plaats
ml» gemeente, en vervolgens als dorp te behandelen; doch daar ,
waar de gemeentenaar meer dan eene plaats genoemd is , woidt

Digitized by Google

i VOORREDE.

aan de gemeente ah zoodanig , en aan de plaatsen , waaruit zij
samengesteld is , iedereen afzonderlijk artikel toegewijd , ter-
wijl de kerkelijke gemeenten', uit combinatiën bestaande , almede
afzonderlijk behandeld worden , daar toch deze vaak uit geheel
andere besiana hleclen . dan de bur°erlii/ce sremeenten. zamensresteld
st;w. Zoo vormt b. v. het dorp Almkerk met Uitwijk eene burgerlijke
gemeente , terwijl llmkerk met Emmikhoven eene kerkelijke ge-
meente uitmaakt , en Emm.ikiio?en wederom met 'Waardhuizen eene
burgerlijke , en Waardhuizen met Uitwijk eene kerkelijke gemeente.

Er is gevraagd , waarom ook die kasteelen , klooster» , wa-
terkopen , sluizen enz. , welke thans in het geheel niet meer
bestaan , door ons opgenomen zijn , daar men dit als eene onnoo-
dige uitbreiding van het werk beschouwde.- Ban dit is ons , na rijp
overleg, dienstig voorgekomen , want , behalve dat dit te beter de
vroegere gesteldheid van ons land doet kennen , heeft het bovendien
no"- dit nut . dat men , bii hei vermeld vinden van dnsdaniir kas-
*ee/ » waterloop of dergelijke merkwaardigheid , dadelijk welen
ff-&ï^ 'y ^ ' ^^^sf yt^?^^ ^^esi aai ^^^^ ^ f i^S9*9(ji^£ ïo^i^^r de ^9^^se^tt^£ %}e&Cs^^$^%^ * *
vingen van ons Vaderland , en se//* op onderscheidene der
nieuwste kaarten . vele namen voorkomen van vlaatsen . <ftc
wrfi voor eeuwen gesloopt of vernietigd zijn. Zoo vindt men
m cfo anders zoo naanwkeurige Beschrijring der Nederlanden
Tan Bachibbb , owrfer anderen , kasteelen in Friesland aZ» 7iog-
bestaande vermeld, die reeds in den tachtigjarigen oorlog
vroesrev sresloovt ziin . for2 zonde ons niet mociicUih vallen •
ooA hedendaagsche schrijvers op te noemen , cfte syne mw-
s/a^cw , te dien opzigte , ArMcw nageschreven. Wij hebben even-

Digitized by Google

VOORREDE. ijk
wel best geoordeeld bij de artikelen, waarin iets, dat sinds lang
niet meer bestaat , behandeld wordt , alleen de oude , toenmaals
gebruikelijke , verdeeling der provincie , waarin liet gelegen is ,
op te geven ; welke oude verdeeling bij de andere artikelen al-
tijd , ter onderscheiding , vóór den naam der provincie geplaatst
is , terwijl de thans nog gebruikelijke indeeling achter dien
naam gevonden wordt. Eerst hadden wij gedacht , deze oude
verdeeling geheel weg te laten , maar , btj later inzien , begreep
men , dat /iet opgeven daarvan ook zijn nut koude hebben voor
hen , die , bij de beoefening onzer vroegere geschiedenis , dit
werk zouden willen naslaan ; terwijl bovendien in sommige stre-
ken van ons Vaderland , vooral onder de landlieden , de oude ver-
deeling meer algemeen bekend is , dan de nieuwe ; zoo zal b. v. een
Noord-Brabander beter weten , hoever de Baronie van Breda , dan
hoever het distrikl Priuscnhage zich uitstrekt , en een Groninger
landman zal ons beter verstaan , wanneer wij vanhet Wegterkwar-
lier . dan wanneer wit van het arrondissement Groningen soreken
<fe tegenwoordige regtcrlijke verdeeling in arrondisse-
menten en kantons betreft , Acrtf men <wts »» overweging gege-
ven , o/ Ae/ Mie/ ócfcr ware die geheel weg ie laten , aange-
zien deze toch eerlang eene verandering stond te ondergaan T
zoo dat wij dan later , wanneer deze belxnd was , eene lijst
acA/er A«/ werk konden voegen , waarin die verdeeling afzon-
derlijk opgegeven werd; dan wij vnj
stond , de verdeeling , zoo als zij thans bestaat , achterwege te
laten , te minder daar wij altijd , ingeval die veranderingen
bekend worrlcn , vóór dat ons werk voltooid is , eene opgave der

Digitized by Google

xu VOORREDE.

nieuwe arrondissements-verdeeling daar achter kunnen voegen.

De geographiscke breedte hebben wij alleen van die plaat-
ten opgegeven , welke , of om hare ligging aan de rivieren ,
of om eene andere reden belangrijk waren, en hierin hebben
wij de Alphabelische tafelen , achter de Verzameling yan Hydro-
graphische en Topographischo waarnemingen in Holland van den
Luitenant Generaal Kjuuxiraovr , gevolgd , met dit onderscheid
evenwel , dat ' wij , op raad van een bekend wiskundige, de
lengte, welke door KnAUMHori- van den Meridiaan over Parijs af
berekend is » hebben genomen van den Meridiaan over het ei-
land Ferro af, als zijnde die , welke onze aardrijks- en wis-
kundigen in hunne opgaven meest volgen. Er is ons in be-
denking gegeven , of hel niet beter ware , den Meridiaan van
Greenwich als eersten Meridiaan aan te nemen , aangezien de *
Marine tegenwoordig , volgens een koninklijk besluit , naar dien
Meridiaan rekent , of dien van Amsterdam , {den westertoren) , van
welken in het Jaarboekje , uitgegeven op last Tan Z. M. den Koning ,
geleld wordt. Uit een Aardrijkskundig oogpunt beschoutvd ,
kwam liet otis echter natuurlijker voor , naar den Meridiaan van
Ferro te rekenen , als zijnde het punt , waar , schier zonderonder-
scheid , op alle kaarten , de halfronden gescheiden worden ,
hetwelk dan ook de reden was, dat niet alleen de Ouden ,maar
ook onze beroemdste aardrijkskundigen altijd over dat punt
hunnen eersten Meridiaan getrokken hebben. Jammer maar , dat
de raad van dien bekwamen man ons eerst , na het afdrukken van
de eerste vellen , ter ooren kwam , zoodat de eerst aangenomene
berekening daarin niet meer veranderd konde worden. Waar men

Digitized by Google

VOORREDE. xin
•dit nu in het werk niet opzettelijk vermeld vindt , is de lengte van
het eiland Ferro af berekend , terwijl zij , die den afstand van
den Meridiaan van Greenwick willen weten , dit gemakkelijk
berekenen kunnen , wanneer zij in liet ooghouden , dat die plaats
17° 46' oostelijker gelegen is.

Aangezien de bevolking van iedere plaats , niet alleen jaarlijks ,
maar zelfs dagelijks , aan verandering onderhevig is , en het werk ,
door zijnen omvang , onmogelijk in een jaar kan afgewerkt
worden , zoo hebben wij , ten einde niet overal te moeten zeg-
gen , volgens de telling van welk jaar onze opgave geschiedt ,
de bevolking slec/its in ronde getallen vermeld , en daartoe den
volgenden maatstaf aangenomen : voor plaatsen beneden de 1000
zielen wordt het Wtal , en voor plaatsen boven de 1000 zielen het
100 tal opgegeven, hetwelk het naast komt bij hei juiste getal,
dat wij , volgens de laatste lelling , vermeltl vinden.

Er is in bedenking gegeven , of liet niet beter geweest ware , de
gedeelten der provinciën Limburg en Luxemburg in het werk
achter te laten , en als bijvoegsel, nadat er eens ecne cindschik-
king zal getroffen zijn , afzonderlijk te geven ; doch hierop mee-
nen wij te moeten antwoorden : F ooreerst , dat alsdan het werk
niet alles zonde omvatten , wat thans , ingevolge bovengemeld
protocol van 15 October 1830, tot liet Koningrijk der Neder-
landen behoort ; ten tweede , dat wij , om aan het bcrigt
van itUeekening getrouw te blijven , die gedeelten niet mogten
achterwege laten ; en , ten derde , dat het toch altijd uit den aard
van een werk , als het onderhavige , voortvloeit, dat het naait wc-
lijks ten einde is, of er hebben weder veranderingen plaats
gehad , die een aanhangsel vorderen , in welk aanhangsel ,

*u VOORRED E.

■

wanneer er bij tic cindschikking eenige wijzigingen in de grens-
scheiding mogten plaats hebben , men dan tal moeien aangeven de
plaatsen , welke daarbij aan ons Vaderland toegevoegd of ervan
•afgenomen %ijn.

Foor onze bezittingen op de Kust rau Guinca is het ons doel-
matig voorgekomen , ook de landen , waarin onze forten gelegen
zijn , afzonderlijk te vermelden , als kunnende het , zoo voor onzen
handel als om andere redenen , van belang zijn iets naders om-
trent de vorstendommen op die kust te weten. Zoo ook zijn
op de Oostindisene eilanden, waar de Nederlanders gevestigd
zijn , niet adleen de aan ons onderhoorige , maar ook de andere
tlaarop bekende plaatsen behandeld , aangezien ons gezag zich
daar hóe langer hoe meer uitbreidt , en het dus meer en meer belang-
rijk wordt , die eilanden in hun geheel naauwkeurig te kennen.

Mogten nu , niettegenstaande aüe onze aangewende pogingen ,
dit ons werk (en welke menschel ijke arbeid is daarvan volkomen
vrij?) nog hier of daar eenige onvolkomenheden aankleven, dan
noodigen wij hen , die ze mogten ontdekizen , ten vriendelijkste
uit , om die aan ons of eenen onzer medearbeiders op te geven , ten
einde ze , bij eene volgende aflevering , met dankbare vermel-
dingvan hunnen naam , zoo ons dit geoorloofd zij , aan onze in-
teekenaars te kunnen bekend maken.

En nu smeeken wij Bern , zonder wien wij niets vermogen , dat
Hij ons de noodige bekwaamheid en kracht vcrleene,om mts werk zóó
te voleindigen, dat het tot nut van onze medeburgers en tot meerdere
bekendwording van onzen vaderlandschen grond moge verstrekken'

Brsdj , 30 November 1837.

A. J. Ti5 uea Ai..

Digitized by Google

TERKLARINGEN DER VERKORTINGEN IN DIT WERK

VOORKOMENDE:

aartspr. aartspriestcrdom.

ads. resid. adsutent residentschap.

afd. afdccling.

akk. akkers.

arab. ambacht.

amb. hecrl. ambachtsheerlijkheid.
A.P. Amsterdamschc peil.
air. arrondissement.

arr. houfdpl. arroudissementshoofdplaats.
bisd. bisdom,
bund. bunders,
b. buurt.

buursch. buurschap.

cler. clerezij.

conim. communicanten.

dek. dekenaat of dekenschap.

dep. departement.

distr. distrikt.

doopsg. doopsgexinden.

d. dorp.

droogm. droogmakerij,
cil. eiland.

eil. gr. eilandengroep,
ell. ellen.

Ev. Liith. Evangclisch-Luthcrschen.

fakt. faktorij.

geb. geboren.

geh. gehucht.

gent. gemeente.

gemet. gemeten.

gouv. gouvernement,
griet grietenij,
gr. groep.

groot h. groothertogdom,
neerl. heerlijkheid.
H. of HH. Heilige of Heiligen.
Hcrst. Luth. Hcrsteldc-Luthersi
Herv. Hervormden.
H. E. H. G. Hoog-Edel Hoog geboren,
h. huizen.

HEGM. Hunne Edele Groot Mogcnden.
inw. inwoners.
Jans. Jansenisten.

kant. kanton. '
kant. hoofd pl. kantons hoofdplaats,
kast. kasteel.

katoenpl. katocnplantaadje.
klass. klassis.
kl. klein.

koflïjpl. koflijplanlaadje
kol. kolonie,
kon. koningrijk,
kostgr. koülgrnml.
kw. kwartier,
lands. landschap,
landv. landvoogdij.
Luth. Luthcrschcn.
Meun. Mcnnisten.
m. k. militie kanton.
Ncderd. Ncdfrdiiilsch.
Nederl. Nederlandse!».

N. B. Noordcr Breedte.
N. Noord.
O. Oost.

0. L. Ooster Lengte,
palm. palmen,
plant, plantaadje.
pold. polder,
p. pond.

prinsd. prinsdom.

prov. provineie.

reg. regentschap.

reg. dist. rcgeringsdislrikt.

rcffts8* regtsgebied.
Rem. Remonstranten,
resid. residentschap,
riv. rivier of riviertje,
roed. roeden.

R. K. Roomseh Kathol ijken,
schiereil. schiereiland,
s. d. schooldistnkt.
suikerpl. suikcrplantaadje.
u. uur.

vad. vademen,
verl. verlaten,
vic. vicariaat.

vic. gen. apost. vicariaat generaal apostolijk.
v. voeten.

v. c. vierkante ellen,
v. m. vierkante mijlen,
v. p. vierkante palmen,
v. r. vierkante roeden,
v. v. vierkante voeten,
voorm. voormalig,
voorst, voorstad,
vorst, vorstendom.

WEW. Wel Eerwaard,-.
W. West.

W. L. Wesler Lengte.
Z. Ziel of Zielen.
Z. Zuid.

Z. B. Zuider Breedte.

Digitized by Google

DER

ZIJNE MAJESTErr DEN KONING. 19 exemplaren.

ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID DEN PRINS VAN ORANJE.

ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID PRINS FREDERDt DER NE-
DEBLANDEN.

II ARE KONINKLIJKE HOOGHEID MEVROUW PRINSES Alj-

B RECHT VAN PRUISSEN. 2 exemplaren.
ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID DE ERFPRINS VAN ORANJE.
ZIJNE KONINKLIJKE HOOGHEID PRINS ALEXANDER.

Digitized by Google

BTtn NAAMLIJST DER INTEEKENAREN.

Aa. (Mr. C. P. E. Robidé van der) voor het Departement tot Nut van

't Algemeen te Oosterbeek.
Abrahams, (Gebroeders) Boekhandelaar» te Middelburg.
Abcudanon. (H. S.) Ambtenaar te Suriname.
Aekersdijck. (J.) te Utrecht.
Adams. (\. U.) le Luitenant der Infanterie.
Administratie voor de Nationale Nijverheid te 's Gravenhagc.
Adders. (J. F.) Roorasch Kat. Pastoor te Kampen.
Ahrens. (A. V.) lc Luitenant der Infanterie.
Akademic. (Koninklijke Militaire) te Breda.
Akkermans. (J. H.) Kapitein Kwartiermeester.
Alewijn. (W.) Ryks Ontvanger te Wormcr.
Alphen. (A. A. J. P. van) 1° Luitenant der Artillerie.
Alta. (E. Canter) te Leydcn.
Altink. (H.) 28 Luitenant der Infanterie.
Andel. (P. van) Notaris te Briellc.
Andrac. (D. G.) tc Luitenant der Genie.
And ra e (J. II. Beuckcrs) tc Utrecht.
Andrae. (JTr. P.) Notaris tc Leeuwarden.
And Hessen. (J. A.) Slads-Schoolonderwijxer te Suriname.
Anemaet. (C. J.) Fourier der afdceling Kurassier» n°. 1.
Ardesch. (J.) Kolonel der Infanterie.
Arnhem. (De stad)

Arriens. (J. L.) Koopman te Soerabaia.

Assen.? (P. van) l,te Luitenant der West-Indische Jagers.

Assenraad. (W. van) Burgemeester tc Amersfoort.

Baaien. (J. van) Boekhandelaar tc Rotterdam.
Baert. (W. C.) te Leydcn.

Bakkcne». (H. C. van) Lit. Hum. Stnd. te Groningen.

Balfour van Burlcigh. (P. van) Luitenant Kolonel der West-Indische

Jagers tc Suriname. 3 exemplaren.
Banflcr. (J. G. W.) Ambtenaar tc Suriname.
Bannier. (L. G. W.) 2° Luitenant der Infanterie.
Barkhauscn. (F.) 1« Luitenant der Infanterie. „ .

• Barnaart van Bergen. (W. P.) Lid der Gedeputeerde Statea van Noord-
Holland, te Haarlem.
Barre. (C. P. L.) 1° Luitenant der Artillerie.
Bartijn. (P.) 1" Luitenant Kwartiermeester,
ttnum (P- L. G.) Roomse-h Kat. Pastoor , tc Haarlem.
Bannian. (G. van der Valk) Kap. Adj. van den Lt. Gcn.vandcrCapellen.
Bauman. (J.) in de Bewuster.
Bax. (A.) Predikant lc Oostburg.
Bec. (J.) lc Luitenant Kwartiermeester.
Bcckbuis. (H.) 2* Luitenant Kwartiermeester.
Beek. (J. van) Sergeant der 17do afdceling Infanterie.
Beet» (N ) Eerste Kommies aan het Postkantoor te Groningen. ^
Beets.' (van der) Adjnd. Onderoffic. , regiment Ligte Dragonders n . ö.
Beircer (H. C.) Kostschoolhouder te EUmrg.

Bentbem cn Julling. (van) Boekhandelaars te Middelburg. 3 exemplaren.
Berckenhoflf. Onderwijzer in vreemde Talen -te I Werend.
Berdenis van Bcrlckom. (J. J.) Raadsheer bij hel Provinciaal Geregtshof
van Zeeland.

Digitized by Google

NAAMLIJST DER INTEEKENARBN

GmuVe. (J. L.) *»• Luitenant der Artillerie.

fJortlteyligers. (G. M.) Gepensioneerd Generaal der Infanterie.

Coster. (II.) Boekhandelaar te Alkmaar.

Grimpen. (P. G. van) Kapitein Kwartiermeester.

Croll. (G. J. A.) Volontair der afdceling Kurassier* n°. 9.

Gruis. (C.) te Amsterdam.

Daalen. (Jfr. H. B. ran) Notaris en Stads Secretaris te Wageningen.
Dacius. (G. II.) Boekbinder te Arnhem.

Dam. (R. vau) Oud Raadsheer in het voormalig Departementaal Geregtshot
van Zeeland, lid der Provinciale Staten van Zeeland , te 's Gravenpolder.
Dam. (W. A. van) Booinsch Kat. Pastoor te Hontcnissc.
Daiublé. (J. N. L. Loos) Onderwijzer te Arkel.

Danckaerts. (A. M.) Ontvanger van 'i Ryks belastingen te Sas-van-Gcnt.
Dassel. (Y. W. C. von) 2- Kapitein der Artillerie.
Dcntsch. (J. von) Kapitein der Genie in Oost-Indic.
Demonschy. (C. P.) te Rotterdam.

Departement voor de Zaken van de Hervormde Kerk, eni. te 'sHnge.

Departement voor de Zaken van de R. K. Eercdicnst te '* Hage. 4 «xcmpl.

Diedcrich*. (Gebr.) Boekhandelaars te Amsterdam.

Dieren. (J. J. van) 240 Luitenant Kwartiermeester.

Diggelen. (Staes llnbcrtiis van) Notaris te Axel.

DM. (P. G.) Bockhandelaar te %s Gravenhage.

Dishoeck. (P. A. van) Burgemeester te Axel.

Dobben. (J. F. vau) Boekhandelaar te Haarlem.

Donker Curtius van Tienhoven, te *s Gravenhage.

Donleben. (J. H.) 2« Luitenant der Infanterie.

Doerleben. (J. N. L.) Eerste Adsistent ten Kantore van den Kolonialen

Ontvanger en Betaalmeester te Suriname.
Doeveren. (A. F. van) Med. Doet. te l«eyden.
Dockuro. (De Stad)

Dominicas. (J.) le Luitenant der Infanterie.

Doorman. (Erven) Boekhandelaars te *s Gravenhage.

Doorman. (P.) 2«» Kapitein der Artillerie.

Doorn. (A. van) 2" Luitenant der West-Indische Jagers.

Dortmont. (J. L. van) Burgemeester te Hulst.

Dover Ax. (J.) Boekhandelaar te Arnhem.

Doxv. (J. M. van Klinkenberg) 2e Luitenant der Artillerie.

Duboii. (P. D.) Kapitein der Artillerie.

Duikers. (M.) Kapitein Kwartiermeester.

Dutsen. (J. H. van der) 1* Luitenant der Lansiers.

Duvigneau. (J. P.) Kapitein Kwartiermeester.

Dijckmeester. (J.) Advokaat Generaal bij het Prev. GeregUhof van Gelderl.
Dijkstra Six. (J. J.) Theologisch Candklaat.

E.— (J. D.) te Breda.

Ecckhout. (P. J. van den) Onderwijzer te Stoppeldijk.
Eek. (D. van) Onderwijzer te Asperen.
Eekhoff Hz. Beekhandelaar te Groningen.

Eekhoff. (W.) Archivarins van de stad Leeuwarden, voorde stedelijke

Bibliotheek te Leeuwarden.
Eiclibollx. (P. C.) 2* Luitenant der Infanterie,
fckler. (E.) Medcciiiae Doctor te Volicnhoven.

nu NAAMLIJST DER INTEEKENAREN.

Elias. (G. H.) te Wageningen.

Ellis. (J.) Ambtenaar te Suriname.

Embroek. (J. J. U.) 1° Luitenant der Infanterie.

Emden. (E. van) Eerste Adsistent ten kantore van den Kolonialen

Ontvanger en betaalmeester te Suriname.
Empius. (L. C.) Instituteur te Zwolle.

Engelbronner. (d') Wachtmeester bij het Regiment Ligte Dragond. no. 4.

Engelen. H. Luitenant Kolonel der Genie.

Engelenburg. (Jfr. L.) Arrondissement* Inspecteur et Deventer.

Engeringh. (J. J.) 2° Luitenant der Infanterie.

Engels. (G.) Burgemeester te Vriessenveen .

Entrup. (W. W.) Luitenant Kolonel der Artillerie.

Epke. (J. G.) 2° Luitenant der Infanterie.

Erasinus As. (J.) Burgemeester te Kadiand.

Erkelens. (A. tan) AdjudantOnderoflïcier bataillon artill. transporttrein .

Ermerins. (F. P.) Ontvanger van 's Rijks belastingen te IJzcndijke.

Erzey. (P. A.) le Luitenant der Kurassiers.

Eschauzier. (J. P. Brand) le Luitenant der Artillerie.

Escury van Heinenoord. (II. Baron Collot d')

Essen. (L. van> Apotheker te 'sG raven hage.

Everdingen. (C. A. van) Arrondissement* Inspecteur te Zwolle.

Evers. (W. G. F.) Ritmeester op non actiwtcit.

Eyck. (Mr. M. J.) Heer en Erfhurggraaf vau Zuilichem , te Maartensdijk.»
Eymael. (A. H.) 1c Luitenant der Infanterie.
Eymael. (C. T. T.) 2* Luitenant Kwartiermeester. ...
Eymael. (T.) 2de Luitenant der Infanterie.

Fabins. (G. C.) 2° Luitenant der Artillerie.
Falter. (P. R.) Kolonel der Artillerie.
Faul. (G. C.) Organist te Gorinchcni.
Feenstra. (J. M.) te Opende.
Feenstra. (M. D.) te Ulrum.

Feith. (J. II. O.) Jur. Utr. Cand. te Groningen.
Felden van Kinderstein. (G. F. Baron van der) Lid der Riddersohap en

Provinciale Staten van Utrecht.
Fevkes. (B.) 2° Kapitein der Artillerie Adjudant van den Generaal

Majoor Paravicini di Capclli.
Fonseca. (Jonkh. L. S. D. Antouio Cartcrct da) 2P Luitenant der Infanterie.
Fortman. (G. L. de Gaay) te Leyden.

Frackers. (B. II.) 1° Luitenant der Infanterie. , .*

Frantzen. (A. II.) . Luitenant Kolonel der liuauterie.
Fremery. (J. A. de) te Leydcn.

Frissart. (A. A.) Kapitein der Oost-Indische Infanterie.
Frouin. (J.) Administrateur van Plautagiëii te Suriname.
Fundter. (J. C) Ritmeester der Ligtc Dragonders.

Gackstattcr. Klerk bij den Arrondissements Inspecteur te Zwolle.
Gallenkamp. (II. J.) Roomsch Kat. Pastoor te Haarlem.
Geer. (P. van) Smid te Leydeu.

Geertsema. (E. J.) Omgaande Regter in de Soerabaiasche afdeeling.
Geestenbeek. (J.) 1" Luitenaut Adjudant der Infanterie.
Generale Directie voorde Zaken van de R.K. Eeredieust te 'sllage. 4 exemr».
s. (W.) Koopman U Groningen.

/ - -

Digitized by Google

NAAMLIJSTDER INTEEKENAREN

xxut

GerUngs. (Ifr.H.) t* HiUegom.

Gbert. (C. F. van) 2« Luitenant Kwartiermeester.

Giltemans. (J.) Apotheker te Breda.

Gillet. (J. D. D.) 2° Luitenant der Inianterie.

Glinderman. (E. L.) Stads Vendumeester te Utrecht.

Glindennan. (H.) te Utrecht.

Godefroy. (P.J.)Dirigcrend Olïïcicr van Gezondheid der 1" LL te Soerabaia.
Gouka. (A.) Onderwijzer te Middelburg.
Gorkum. (J. E. van) Generaal Majoor.
Götte. (J. B.) Fourier der negende afdeeling Infanterie.
GraalT. (A. G. de) Apotheker, Lid vau de Provinciale Gcneesk. Com-
missie in Zuid- Holland , te Gorinchem.
Graeve. (F. de) Grondeigenaar te Zuiddorpc.
G ra Lama. (H. 8.) 2« Commies aau het Postkantoor te Groningen.
Greup. (W. N. H.) Commies aan het Postkantoor te Utrecht.
Grcve. (A.) Ingenieur van den Waterstaat 7 te 's Graveuhagc.
Groin. (van) te Leeuwarden.
Groin. (J. C. van) \* Luitenant der Infanterie.
Groeneveld. (T.) 1* Luitenant der Inianterie.
Gulik en Hermans, (van) Boekhandelaars te Breda 5 exemplaren.
Guykens. J. Boekhandelaar te Amsterdam.

Haan. (C. de) Luitenant Kolonel der Infanterie.
Hachez. (J. C. A. H.) 2» Luitenant der Infanterie.
Haefkens. Burgemeester te Leerdam.

Hacften. (A. W. van) 2de Luitenant der Oost- Indische Artillerie.
Haeften. (G. A. van) Intendant der tweede klasse.
Ilaeften. (P.A. van) Controleur bewaarder van het kadaster te Amersfoort.
Hage. (J. W. ten) Bockhandelaar te *s Graven hage.
Hageman. (A.) Onderwijzer te Hees.
Ifageman. (E.) Directeur der Posterijen te Zwolle.
Halder Hz. (A.) Genees-, Heel- en Vroedmcestcr te Beven» ijk.
Halmael. (Mr. A. van) Auditeur militair van Friesland , te Franeker.
Hamelberg. (H. A.) Lector in de Wis en Natuurkunde te Amersfoort.
Hammacher. (H. G.) Notaris te Groede.
Hamming. (E. K.) 2de Luitenant der Infanterie.
Hamming. (G. A.) 2de Luitenant der Kurassiers.
Hamming. (H.) 1ste Luitenant der Kurassiers.
Hamming. (H. A.) 2de Lniteuaut der Infanterie.
Handelmaatschappij. (De Nederlandschc)
Hartman. (J. C.) Apotheker en Chimist te Suriname.

Haspels. (D. J.) Boekhandelaar te Nijmegen.
Haupt. (A. C.) Boekhandelaar te Middelburg.
Heeckeren. (G. P. C Baron van) te Zutphen.
Hrger. (De) Onderwijzer te Utrecht.
Helb. p.) Ambtenaar te Suriname.

Hemert tot Dingshof. (G. V. W. Baron van) 1ste Luiten
Hmdrikse. (A.) 2° Luitenant Kwartiermeester.
Heringa. (J.) Emeritus Professor te Utrecht.
Herr. (D. G.) Luitenant Kolonel der Infanterie.
Hert. (M. i. d') tc Koewacht.

HeuTrl. (G. van den) Kapitein der Wcst-ludische Jagej*.

,i,T NAAMLIJST DER INTEEKENARER.

Heyboer. (J.) Ondcrwyxer tc Noordeloos.
Heyden. (A. van der) Onderwijxcr le Nienwland.
lleydcn, gcb. André. (A. van der) Institutrice tc Arnhem.
Hillc. (E. M. van) Sergeant tweede bataillon Jagers. ^
Hindcrbergen. (J. A.) Fourier afdeeling Kurassiers, n°. 1.
Hinlopcu. (J. ü.) Lid der Staten Generaal , te Middelburg.
Hissink. Predikant te Dedcmsvaart.

lloboken van Rhoon en Pendrccht. (A. van) te Rotterdam.

Hoen. (A.) Institiitcur tc Hattcm.

Hoff.nan. (tfr. F. G.) Advocaat te Doesburg.

Hoffman. (N. J. A. C.) te Amsterdam.

Hofman. (T. S. A.) 2« Luitenant der Infanterie.

Holl. (G.) Wachtmeester der afdeeling Kurassiers, n . 1.

Holt. (Ten) Rentmeester te Eerones. • m

Holtxkam. Adjudant Onderofficier der 17c afdeeling Infonterw.

Homan. (C. J.) Predikant te Nieuw-Vossemcer.

Hommes. (J. W.) Koopman te Groningen.

Hoogenhuyxen. (W. J. van) 1« Luitenant der Infanterie.

Hoogeveen. (A. A.) 2« Luitenant der Artillerie.

Hoogeveen. (K. J.) Majoor der Pontonniers.

Hoonaard. (W. van den) Onderwijxer te Hillegersberg.

Hoop. (G. W. van der) Majoor der Infanterie.

Hopbcrgen. (B. J. H. van) Kapitein der Infanterie.

Horj. (Mr. W. G.) Agent van 's Rijks Domeinen in Overyssel, te Zwolle

Hospers. J. Onderwyxer te Hoog-Blokland.

Houtrijve en Brcdius. (van) Boekhandelaars te Dordrecht.

Hoycr. (H. C.) Agent van den Rijkskassier te Bnclle.

Hullman. (J. A.) 1" Luitenant der Infanterie.

Hulst. (D.) Burgemeester en Notaris tc Blokkers.

Hulstkamp. (H.) Onderwijxcr te *s Hertogenbosch.

Humbcrt. (W. P.) 2« Luitenant Adjudant der Zuid-Hollandsche Schutte^).

Jager. (G.) de te Groningen.

Jam. (W.) Predikant te Giessen-Oudekerk.

Jansen. (G. H.) 1° Luitenant Adjudant bij den Generaal Majoor Knotxer.
Jansx. (J. G.) Ingenieur van dm Waterstaat van de 1" klasse te Soerabaia.
Ingcn. (A. T. F. van) 1ste Luitenant Adjudant der Ligtc Dragonders.
Ingcn. (C. F. E. van) Kapitein der Genie.
Ingcnhors. (C.) Secondant tc St. Oedcnrodc.

Jong. (J. de) Directeur der brandwaarborg Maatschappij te Amsterdam.

Jonge. (Jhr. M. W. de) Lid van de Staten Generaal te 's Gravenhage.

Jongh. (J. D. de) 1* Luitenant Adjudant der Infanterie.

Jonk. (J. T. G.) f Luitenant der Infanterie.

Itlersum. (Jonkh. Mr. F. A. C. A. Baron van) te Hattcm.

Itlersum. (Mr. E. H. Baron van) Kantonrcgter tc Wijk-b^-Duurstede.

Ittcrsum. (Mr. J. G. J. Baron van) Advocaat tc Utrecht.

Juda. (J.) Koopman te Suriname.

Jung. (J. C.) Ondcrwyzcr tc Grauw.

Jula. (C. J.) le Luitenant der Infanterie.

Kamer van Koophandel en Fabrykcn tc Grouingoii.
Kantcr. (Mr. Th. d« ) Procureur Generaal tc Suriname.
Kars. (L.) Secretaris by het Bestuur le Bcllingwoldc.

Digitized by Google

N AAMLIJST DER IN TREKEN ARK If. m

Xarsnoff. (C.) Secretaris te Beverwijk.

Kasteelen. (J. T. van de) te Beusichem.

Reeft. (J.) Jur. Stud. te Utrecht.

Keer. (A.) Majoor der Infanterie.

Kempenacr. (Jfr. G. N. de) Advocaat te Rotterdam.

Kempenaer. (Mr. J. M. de) Advocaat te Arnhem.

KerckhofF. (S. A. van den) Kapitein der Artillerie.

Kesman. (J. H.) Generaal Majoor te Delft.

Kesteloo. (G. A.) 11 ulpondcrwyzer te Domburg.

K es te ren. (J. C. van) Boekhandelaar te Amsterdam. 2 exemplaren.

Rieboom. (J. P.) Notarisklerk te Axel.

Klapper (J.) 1« Luitenant Kwartiermeester.

Kleyn. (J. de) Onderwijzer te Ameiden.

Kleyn. (W. C.) Kapitein der Oost-Indische Infanterie.

Klom. (F. E.) Hulponderwijzer te Amsterdam.

Klucver. (W. S. S.) Theol. Student te Utrecht.

Kluit, (li.) Administrateur van Plantagicn te Suriname.

Kluitman. (M. U.) te Gouda.

Kluppel te Helder.

Kluyt. (J.) Commies ten Postkantore te Brielle.
Kncppelhout. (K. J. F. C.) Jur. Stud. te Leydcn.
Knock (G. A. H.) 3° Luitenant der Infanterie.

Knoll. (P. Y.) Generaal Majoor, Provinciale Kommandant van Zeeland.
Knotzer. (F. W.) Generaal-Majoor.
KnijflT. (A. de) Commissionnair te Utrecht.

Koek. {Baron. H.Merkus de)Minl«tervan Binnenlandschc Zaken. Sexempl.

Kolff. (G.) Burgemeester te Deil.

Rooi. (A.) Luitenant Kolonel der Genie.

Koopman. (G. L.) Boekhandelaar te Amsterdam.

Kooy. (C. van Someren) le Luitenant Kwartiermeester.

Kooyman. (K.) Onderwijzer te Hoogkarspel.

Koper. (D.) Stads Chirurgijn en Vroedmeesler te Schiedam.

Kortman. (E. W.) te Amsterdam.

Kraamwinkel. (B. C.) te Utrecht.

Rro'ller. (J.W.) 1" Luitenant Adjudant bij den GeneraalMajoor Giiichcrit.
Krudop. (J. R.) te Gouda.

Kruseman. (J. A.) Korporaal der afdeeling Kurassiers n*. 9.
Kruysse. (P. J.) Zoutzicdcr le Axel.
Kruvt. (W. J.) Boekhandelaar te Arnhem. 2 exemplaren.
KrnvtbofF. (J. Tilcnius) 2e Luitenant der Infanterie.
Kuv'pers. (J. J. Mourix) Apotheker der f klasse bij 's Rijks Militaier
Èospitaal te Utrecht.

La horton. (D. van Hinloopen) Schoolopziener te Gouda.

Lachaire. (S.) Kapitein Kwartiermeester.

Lagcrwrv. (H.) Boekhandelaar te Dordrecht.

Lambrecbts. (A. W.) Tweede Kapitein Artillerie Transporttrein.

Lambrechtsen.(W.N.)Raadsheer bij het Provinciaal Gercgtsh. van Zeeland.

Lammen. (A. F.) Oud-presid. van het Hof te Suriname , te 's Graveuhage.

Landolt. (H.) Majoor der Infanterie.

Lange. (J. de) Bockhandelaar te Deventer.

Langenhiiysrn. (A. P. van) Boekhandelaar te 's Gravcnhage.

l*del. (L. J.) Kapitein der Infanterie.

Leemans. (C.)ccn>lc Conservator van het Ned. Mus. van Oud bed. te Leydcn.

Digitized by Google

»n NAAMLIJST DER INTEEKENAREN.

Leembruggen. (A. C.) fabrikant te Leyden.

Leen. (C.) Administrateur van Finantien te Suriname.

Leesmuseum te Amsterdam.

Lehnkcring. (G. H. Growich) 1" Luitenant der Kavallerie.

Leur. (C. G. Kravenhoff van de) 2de Luitenant der Pontonniers.

Licb. (J. J. A.) Majoor der Infanterie.

Lier Ez. (B. Tan) Officier van Gezondheid 2° klasse.

Li n {jen. (G. H. van) Onderwijzer.

Lisman. (Mr. J. A. E.) Advocaat te Arnhem.

LisL (F. C.) Generaal Majoor der Artillerie.

Lith. (S. van) Boekhouder hij den Provincialen bewaarder van het

kadastci te Zwolle.
Löbcnsel. (J. A. van) 2° Luitenant der Ligtc Drajjondcrs. 2 cxeinpL
LockJiorst. (A. van) Officier vau Gezondheid der 2* klasse.
Loomeijer. (C. G.) Apotheker te Haarlem.
Loos. (H.) Rooinsch Kat. Pastoor te Zaandam.
Luchtmans. (S. en J.) Boekhandelaars te Leyden.
Luth. (J. F.) Chirurgijn Majoor.
Luttcnbcrg. (H.) te Zwolle.
Lutz. (II. S.) 1" Luitenant der Infanterie.

Maclaine. (W. H.) 2* Luitenant der Infanterie.

Macquelijn. (M. J.) Hooglccraar in de Geneeskunde te Leyden.

Madiol. (J. L.) Majoor der Infanterie.

Maerteos. (P. J.) Stedelijk Onlvauger te Hulst.

Blalsen. (A. van) Kostschoolhouder tc Hooge-Zwaluwe.

Mansveld geb Gordon. (Mevrouw de weduwe van) 2 exemplaren.

Margadant. (W . F. C.) tc '% Gra\euhage.

Marle. (P. G. van) Koopman te Lcydeu.

Ma ree. Fabrikaut tc Linneke.

Marree. (L. J. dc) Mcd. Doet. te Middelburg.

Martin. (F. P.) te Amsterdam.

Martini van Ou verkerk. (Jonkh. Mr. H. B.) Lid vau de Eerste Kamer der
Staten-Generaal en vau de Ridderschap van Noord-Braband , te Vught.
Mallhicsscn van Petten en Nolmerban. (Mr. Sandeubergb) te Haarlem.
Meersch. (G. F. van Limborch van der) 1° Luitenant Ingenieur.
Melmer. (T.) Ie Luitenant Adjudant der Infanterie.
Meikcstein. (G. van) Onderwijzer te Eemnes binnen.
Mertcns. (H. A.) Roomsch Kat. Pastoor te St. Jan -Steen.
Metman. (Mr. L.) Advokaat tc 's Gravenhage.
Metelerkamp. (P. J.) 2° Luitenant der Ligte Dragonders.
Meulen. (C. van der) Onderwijzer te Utrecht.
Meijer. Onderwijzer bij de Israëlitische school te Hoorn.
Meijer. (G.) Majoor en Plaatselijk Kommandant te Middelburg.
Meijer. (J. F.) 2" Luitenant der Kurassiers.
Meijl. (J. F.) Majoor der Artillerie.
Moerdyk. (P.) Geadmitteerd Landmeter te Zuiddorpe.
Middelhoek. (C.) Onderwijzer tc Molenaarsgraaf.
Mommen. (A. H.) 2° Luitenant der Artillerie.
Monchy. (E. P. de) Koopman te Rotterdam.
Monde. (N. van der) Boekhandelaar te Utrecht.
Montyn. (J. W.) te Amsterdam.

Moorrees. (Mr. C. W.) Griffier bij de Arr. Rcgtbank te Amersfoort.
Mortier Covens eu Zoon. BoekhauuVlaars tc Amsterdam.

Digitized by Google

NAAMLIJST DER I N TE EREN ARE N. xnu

Mourik. (H. J. van) 1° Luitenant Kwartiermeester.
Muller. (Joh.) Boekbandelaar te Amsterdam.
Maller. (J. F. L.) te Amsterdam.

Munck. (A. B. C. de) 1° Luitenant bataillon Artillerie Transporttrein.
Munnik. (J. de) Boekhandelaar te Schiedam.
Muijsken. (A. W.) 2' Luitenant der Artillerie.

Naamen van Eemnes. (van) te Zwolle.

Nauta. (Mr. G. A. van Avenhorn van) Lid jdcr Staten van Friesland ,
Grietman van Heniclumcr, Oldephaert en Noordwolde, te Koudum.
Nederburgh. (Jfr. J. J.) te Zutphen.

Nes. (Jfr. J. T. W. van) Resident van Passaroeban te Passaroehan.

Nes. (T. Hoog van) Fouricr bij de 8° Afdeeling Infanterie.

Nevndorff. (J. F.) Procureur bij den Raad van Justitie te Soerabaia.

Nidek. (J. Broucrius van) Luitenant Kolonel der Artillerie.

Niemandsverdriet. (B.) Arrondissement» Inspecteur teBrielle.

Niernieijer. (A.) Theol. Stud. te Leyden.

Nieuwbam. (C.) Kapitein Kwartiermeester.

Nicuwenhuis. Hooglecraar tc Leyden.

Noel. (E. F.) Notaris en Burgemeester te Hontenisse.

Nolthenius. (II. J.) te Amsterdam, i

Noman en Zoon. Boekhandelaars te Zalt-Rommel.

Noordewier. (Mr. J.) Dr. in de letteren eu Iustilutcur te Winschoten.

Noordliofl*. (D.) Predikant teSchalzum.

Nootcn. (W.Ü.J. Canibier van) Burgeni. vaullonkoop en Notaris te Lopik.

Noubuys. (G. van) Schoolopziener tc Roozendaal.

Nouhuys. (H. J. van) le Luitenant der Infanterie.

Nouhuys. (S. van) 1° Luitenant Adjudant der Kurassiers.

Noske. (J.) Notaris te Axel.

Nuysink. (G.) Kostschoolhouder tc Zutphen.

Nijenhuys. (A.) Roomsch Kat. Pastoor te Sasvan-Gcnt.

Ondcrwijzersgezelschap tc Dirksland. (liet)
Oukoop. (W. A.) Boekhandelaar le Breda.
Oomkens Jz. (J.) Boekhandelaar tc Groningen.
Oordt. (C. W. van) Kapitein der Genie.
Ophorat. (A.) Üc Luitcuant Kwartiermeester.
Ort. (J. W. A.) 2C Luitenant der Infanterie.

Oudemans. (A. C.) Kapitein Adjudant bij den Generaal Majoor Knoll.
Ouwersloot. (ü.) te Amsterdam.

Paarden kooper. (L.) Landmeter der 1° klasse bij het kadaster te Goes*
Pabtt. (Mr. B. G. A.) Advocaat te Utrecht.

Pabst tot Bingerdcn. (J. M. Baron, van) Kanton Rcgler tc Eist.

Paddenburg cn Comp. (van) Boekhandelaars te Utrecht.

Parts. (A ) 1" Luitenant der Infanterie.

Panhuys. (A. M. E. van) Majoor by den Generalcn Staf.

Pauw.'(W.) te Purmerend.

Pmte Pz. (M. A. van) te Amsterdam.

Pcllecom. (A. N. van) Emeritus Predikant te Schiedam.

PeU-Rijcken. (A. J.) 2° Luitenant der Ligle Dragonders.

Pelt. (G. van) le Leyden.

urm RAAMLIJST DER INTEEKENAREff.

Penoif. iMr. C. Overgaauw) le Delft.
Pestel. (W. F. van) 8° kapitein der Rydcnde Artillerie.
Vesten. (Jonkheer Mr. J. E.) Lid der Ridderschap te Utrecht.
Pesters van Catlenbrock geb. Jacobi. (Mevr. Douaricrc) te Utrecht.
Pelen. (J. D.) te Vlissiugcn.

Pielerse. (J. M. Tan den Oudendijk) 2a Luitenant der Infanterie.
Pieterscn. (T. van Uye) te Goes.

Pingjuni. (J. R.) Wachtmeester by de nfdceling Kurassiers No. 1.

Plaat. (P. L. T. Grunwis) Sergeant Majoor afdeeling Infanterie.

Playter. (U. C.) 1° Luitenant Adjudant der Lanciers.

Poelders. (H. J.) Boekhandelaar te Amsterdam. £ exemplaren.

Pol. (G. van de). Magazijnmeester der Artillerie tcJtalh.

Polak. (A. J.) Eerste Klerk bij *s latids magazijnen te Suriname.

Polak. (S.) Adsistent van den Kolonialen Ontvanger tc Suriname,

Pompen. (C.) Burgemeester te Alcm.

Portielje. (G.) Boekhandelaar tc Amsterdam.

Pot. (A. van der) te Rotterdam.

Prins. (J. H. van Sanden) te Middelburg.

Prins. (S. J.) Boekhandelaar te Amsterdam.

Raadt. (P. de) Instituteur op den huize Noorthcy.

Raalten. (C. van) Secretaris van den Landraad te Soerabaia.

Rademaker. (II. L.) Eerste Onderwijzer te Soerabaia.

Rappard. (W. H.) 1' Luitenant der Infanterie.

Rechte ren. (van) Gouverneur der Provincie Overijssel.

Reepmaker. (P. L.) 1" Luitenant der Infauterie.

Rctterich. (A. J. P.) Majoor der Kavallerie.

Revius. (J.) Apotheker te Zwolle.

Reijers. (J. C.) Onderwijzer te Middelburg.

Reynders. (J.) Koopman te Leeuwarden.

Risseeuw. (J.) Kanton Regter te Oostburg.

Rissecnw Sz. (A.) Landman te Kadzand.

Risseeuw Jz. (J.) Rustend Landman te Kadzand.

Ritsema. (J.) Boekhandelaar te Haarlem.

Roe heil. (H. 11.) 2° Luitenant der Genie.

Rodemann. (A. W.) 1° Luitenant der Infanterie.

Rodi. (M.) Chirurgijn Majoor.

Rojer. (N.) Med. Chir. et Art. Obst. Doet. te Suriname.
Romondt. (II. H. van) Boekhandelaar te Utrecht.
Roorda. (C. W.) 2« Luitenant der Infanterie.

Rooy. (A. A. de) Boekhandelaar te *s Hertogenbosch. 7 exemplaren.

Roque. (E.) Kapitein der Oost-Indische Infanterie.

Rosé. (W. N.) 1° Luitenant der Genie.

Roijen. Jur. Stud. te Utrecht.

Roijen. (W. W. A.) 1° Luitenant der Lansiers.

Ruempol. Gepensioneerd Chir. Maj. van het Oost-I nd. Leger, te Zutphen.

Rucinpol. (H. J.) Predikant te Soerabaia.

Richt. (J.) Destillecrder te 's Hertogenbosch.

Ruysch. (J. J.) 1" Luitenant der Kavallerie.

Ruyven. (\V. J. C. van) Instituteur te Amersfoort.

Reyn. (W. C. D. van) 2« Luitenant Kwartiermeester.

Rijndcrs. tc Groningen.

Rijstcrborgh. <L.) Ingenieur van den Waterstaat te 's Hertogeubosch.

HAMLIJST DER I NT EEKBN AREN.

Samson. (M. D.) Schoolonderwijzer te Suriname.

Sant. (D. van *t) IiMftkuteur te Gorinchem.

Sarphasy. (J.) Mcd. Stud. te Lcijden.

Sasscnbcrgh. (M. A. van) 1° Luitenant der Infanterie.

Sateu Weimar Eisenach. (Z. D. H. Hertog R. van) Luitenant Generaal.

Schafer. (J. H.) 2e Luitenant der Genie.

Scbalekamp vau der Grainpel en Rakker. Roekhandelaars te Amsterdam.

Schardam. (M. A.) Onderwijzer te Hoog- en Laag-Zwaagdijk.

Scheiderman. (J. A.) Adjudant Oudcroflicier der West-Indische Jaffert.

Schcltus van IJsseldijk. (J. G.) te Levden.

Schepel. (J. C. P. M.) 1« Luitenant "der Iniantcric.

Schcpes. (U. J.) 2e Luitenant der Infanterie.

Schetsberg. (II. C.) Rockbandelaar te Leeuwarden.

Schiedam. (De stad) 2 exemplaren.

Schierbeek Ir. (R. J.) Roekhandclaar te Groningen.

Schilling. (J. L. A.) te Amsterdam.

Schippers. (H. H.) Heel- en Vroed meester te Rleskensgraaf.
Schluitcr. Schoolopziener, te Amersfoort.
Schmitx. (H.) Kapitein der Infanterie.
Schneider. (A.) 1ste Luitenant der Infanterie.
Scholten. (J. G.) te Haarhui.

Scbolten Hz. (J. A.) Fabrijk cn Landmeter van Schieland, te Rotterdam.
Schonckat. (M.) Roekhandelaar te Amsterdam. 12 exemplaren.
Schonk. (G. C.) Controleur der landelijke inkomsten te Passaroehan.
Schorpion. (H. J.) Ie Luitenant der West-Indische Jagers.
Schotsman. (M. O.) Onderwijzer te Spijk.
Schreuders. (fi.) KosUchool houder te Voorburg.
Schuilenburch. (Jonkhr. Mr. L. van) te 's Gravenhage.
Schuller. (J. H.) Luitenant Kolonel der Genie.

Schuurheke Roeije. (S.) Raadsheer bij het Prov. Gcregtshof van Zeeland.
Schuyt. (J. C.) Onderwijzer te Zuiddorpe.

Seclig. (H. G.) Luit. Kol., Kommandant der Kon. Mil. A ka dein ie te Breda.

Seminarium te St. Michel-Gcslel. (Hel)

Se ven stern. (J. H.) Roomsch Kat. Priester te Uithuizen.

Seydlitx. (W.) Wethouder en Notaris te Hulst.

Siegeubcek. (M.) Hoogleeraar te Levden.

SiethofF. (J. ten) Koopman te Socrabaia.

Sikkens. (P.) Kapitein Kwartiermeester.

Sitters. (C.) |« Commies der Posterijen te Gorinchem.

Six. (C. C.) 2* Luitenant der Infanterie.

SI engarde. (A. E.) 2e Kapitein der Artillerie.

Slingelandt. (J. D. L. van) 1" Luitenant der Artillerie.

Sloot. (A. van der) V Luitenant Kwartiermeester.

Slotemaker. (A.) 1* Luitenant der Infanterie.

Slotemakcr. (C.) Kapitein der Infanterie.

Sluytenuan. (T. K. L.) Majoor bij het 2de bat. der Sde Afd. mobiel*

Noord-Hollandsche Schutterij te lijden.
Smalt. (J. J.) Graanhandelaar te Rotterdam.
Sneding. (Jfr. P. Fiers) Ambtenaar te Suriname.
Smids. (L. A. J.) 1* Luitenant der Infanterie.
Smit. (M.) Roekhandclaar te Groningen. 5 exemplaren.
Suülh. (C. W.) 2« Lnitenant der Artillerie.
Smits. (G.) te Lekkerkcrk.

«X

NAAMLIJST DER 1NTEEKEN AREN.

Smits. (J. O.) 1« Luitenant Adjudant der Infanterie.
Smits. (M.) Majoor der Infanterie.
Soclcns. (M.) lnslitiileur te Hattein,

Spcnglcr. (E. F. Cox van) l°Luit. Adj.bij den Gen. Maj. Vcrkoutcren.
Spiering. (W.) Landbouwer, te Axel.
Spoel Ai. (H.) Ondcrwijxer te Dordrecht.
Sprengcr. (C. A.) 1° Luitenant der Kurassiers.

Sprcnger. (J. J ) Lid der Gcdep. Staten van Zeeland te Middelburg.
Stackman. (C. J.) Controleur van 's Rijks belastingen te Hulst.
Steenbergen. (N. F. van) Burgemeester en Secretaris te Gicssendam.
Steenkamp. (J. C.) Secretaris der Gemeente Hoek.
Stecnkanip. (P. W.) Notaris en Burgemeester te Neuxen. 9 exemplaren.
Slciiibuch. (J. J.) Directeur van het postkantoor te Neuzen. 2 exempl.
Stcinfort. Predikant te Oostcrend op Texel.

Stcyn van Hensbrock. (G. van) Burgemeester van Soest, te Soestdijk.

Stirum. (F. G. Graaf van Limburg) Kapitein der Genie.

Sliruin. (0. L. Graaf van Limburg) Ritmeester der Ligtc Dragonders.

Stock urn. (W. P. van) Boekhandelaar te 's Gravenhage. 4 exempl .

Stokhuyzen. (A.) Koopman te Leydcn.

Stokhuyzen. (F.) Officier van Gezondheid der 2* klasse.

Stolle. (W.) Burgemeester te Raalte.

Straat. (C. A. van der) Onzigtcr te Gorinchem.

Strcpelhoff. (J.) te Rotterdam.

Strnick. (Ci. A ) Rijksontvanger tc Hillcgcrsberg.

Swaans. (S.) Ie Luitenant Adjudant der Infanterie.

Swildcns. (J. II.) Secondant te Leeuwarden.

Tacts van Amcrongen van Dcyll. (J. A. Baron van) tc Utrecht.
Teding >an Berkhout. Lid van de Gedeputeerde Staten van Noord-
Holland , tc Haarlem.
Tclchuys. (M. H.) Griffier van het kautongeregt te Axel.
Telling. (Vr. A.) Secretaris der stad Franckcr.
Temmink. (J. D.) Officier van Gezondheid der 2° klasse.
Tcrvccn en zoon. (J. G. van) Boekhandelaars to Utrecht.
Texel. (Het plaatselijk bestuur \an)
Thiel. (van) tc Rozendaal.
Thicme. (J. F.) Boekhandelaar te Nijmegen.
Thomson. (J. J.) Majoor er» Plaats-Majoor te Crevccoeur.
Tichler. (J. W.) le Luitenant der Pontonniers.
Tiddens. (H.) Student tc Groningen.
Tielkemeijer. (J. H.) Boekhandelaar tc Amsterdam.
Timmermans. (F. J.) Kol. Ins. bij het Min. vanKolonien ta 's Gravenhage.
Tienhovcn. (G. van) Aannemer te Werkendam.
Tirion. (A. P.) Ambtenaar te Suriname.
Tissot van Patot. (J. P. L G.) Kapitein der Infanterie.
Tol. (H.) Opperwachtmeester der Ligtc Dragonders no. 8.
Tollens. (J. P. K.) Aspirant Ingenieur van den Waterstaat.
Toorcnburg. (P. A. van) Mcd. Doet. te 's Gravenhage.
Toorenenbergen. (J. J. van) Instituteur te Utrecht.
Traus. (H. L. Schender) 1° Luitenant der Artillerie.
Tromp. (II. A.) Ingenieur der 1" klasse van den Waterstaat te Soerabaia.
Tuinhout. (Haijo) Controleur bewaarder van het kadaster te Heercnvecn.
Tulp. (A. J.) Kapitein der Infanterie.

Tuuk. (S. van der) President van den Raad van Justitie tc Soerabaia.

NAAMLIJST DER INTEEKE NAREN.

Veer. (J. C. H. J. de) 1- Luitenant der Infanterie.

Verkouteren. (J. W.) Generaal Majoor.

Vcrkouw. (W.) Koopman te Leyden.

Vermasen. (D. L.) Luitenant Generaal.

Vermeer. {Mr. J. W.) te Beek. 3 exemplaren.

Vermei. (W. L. i Landbouwer te Brandwgk.

Vermeulen. (C.) Notaris te Herwijnen.

Vermeulen. <N.) Boekhandelaar te Arnhem.

Vermeulen. (P. J.) Archivist der provincie Utrecht , te Utrecht.

Vernec. (J. A.) te Utrecht.

Verschoor. (H. E.) Schoolopziener te Sleeuwyk.

Versteegh. (M.) Koopman te Batavia.

Verwey Bz. (A.) Predikant te Leyden.

Verwoerdt. (P.) Hoofd-Commics der Marine te Socrahaia.

Veth. (H.) Koopman te Dordrecht.

Vieweg. (C. A.) Bockhandelaar te Nijmegen. 3 exemplaren
Villeneuve. (D.M. de) lc Luitenant-Magazijnmeester der Art. te Nijmegen.
Vinkhuizen. (N. C.) le Luitenant der Infanterie.
Virieu. (W. C. de) Gepensioneerd Luitenant Generaal.
Visscher. (J. A.) Koopman te Zwolle.

Visschcr. (L. G.) Hoogleeraar in de Letterkunde te Utrecht.
Visser. (C.) Theol. Stud. te Leyden.

Visser. (W. M.) lc Luitenant Administrateur van kleeding der 10"Afd.Inf.

Vlasblom. (C. S.) 2e Luitenant bataillou Artillerie Transporttrein.

Vogel C. Jz. (J. C. de) InstiUiteur te Dordrecht.

Vogel. (F. L.) Gepensioneerd Chirurgijn Majoor tc Zwolle.

Vogelcnsang. (D.) Inslitutcur tc Wagcningcn.

Vogclensank. (R.) Bockhandelaar tc Gouda. 2 exemplaren.

Vogelvanger. (C.) Ambtenaar der belastingen te Koewacht.

Voir. (C. L. le) Koopman te Leyden.

Volkhemer. J.) Kolonel der Infanterie.

Voogt. (J.) 2° Luitenant der Infanterie.

Voorne. (C. van der) Fourier der 3" Afdeeling Infanterie.

Voort, (van der) Onderwijzer tc Giessen Oudckerk.

Voort. (E. W. van 't) Onderwijzer te \uren.

Voorthiivzen. (Joh. van) Stud. in de regten tc Utrecht.

Vork. (ƒ. P.) Landbouwer te Zuurdijk.

Vorstcnboscb. (J.) Kapitein der Infanterie.

Vorstman. »J. G.) Predikant te Bergenopzoom.

Vos Wz. (J. de) Sec. der 4c klasse van het Ncd. Instit. tc Amsterdam.

Vos van Rij<*ijk. (J. H.) 1' Luitenant der Infan'.eric.

V redenburch. (E. van) Staatsraad Gouverneur van Zeeland.

^ ries. (J. de) Kapitein der Oost-Indische Artillerie.

Vroom. (G. P. G.) Onderwijzer tc Socrabaia.

Waard. (C. van der) Vleeselihouwer tc Leyden.
waarfort. (P.) Kapitein Kwartiermeester.
^Vajjwr. (B. J. A.) 1e Luitenant der Infanterie.

^ aicheren. ; (S. van) Regter der Arrondisscmrnts Rcglhank lc Amersfoort.

^ alter. (iViedclstcin) Predikant te Hulst.

IVebrr. Kapelmeester der 17de Afdeeling Infanterie.

Weeda. (P.) U Zuidland.

«ui NAAMLIJST DER IiN TEEKENAREN.

Wecsp. (De Stad)

Wcgkainn. (M.) Ie Luitenant Kwartiermeester.
Wenningh. (C. H.) Stads- en Kostschoolhouder te Breda.
Werf. (li. Tan der) 2e Luitenant der Infanterie.
Werkendam. (Gemeente)

Wermes kerken. (D. R. van) Boekhandelaar te Tiel.

Werncr. (W. C.) Ritmeester der Lansiers.

Werven Schuller. (C. van den) le Luitenant der Infauterie.

Westerman en Zoon. (M.) Boekhandelaars te Amsterdam.

Weyden. (Wed. G. van der) Boekhandelaren te Maassluis.

Weijerman. (J. W.) Onderwijzer te Haarlem.

Wieders. (C.) Korporaal der 10de Afdeeling Infanterie.

Wierda. (W. J.) Koopman le Obergum.

Wilde. (J. C. de) Kostschoolhouder te Dordrecht.

Wilhelmi. (J. J.) Ontvanger te Vriesenveen.

Willemier. (Dr.G. A.F. Quarin) bij het groote Ryks Mil. Hosp. te Utrecht.

Willems. (W.) Boekhandelaar te Amsterdam.

Willigen, (van der) Emeritus Predikant te Delft. x

Winkel. (P.) Burgemeester te Sybccarspel.

Wisboom. (C. B.) Aannemer te Uardinxveld.

Witkamp. (P. H.) Onderwijzer te Amsterdam.

Worbert , Graaf van Wassenaar Starrenburg.(W.L.)leLuit der Lansiers.
Worm. (E.) le Luitenant der Infanterie.
Wouters. (G.) Boekhandelaar te Groningen.

Wttewaal van Stoetwegen. (U.)Burgemeester van Wilsum en Kamperveen.

Wijck. (W.) te Archcm , by Ommen.

Wijk Rz. (J. van) Kostschoolhouder le Kampen.

Wijk Jz. (R. van) Rector der Latijnschc School te Kampen.

Wijnhoven Hendriksen. (J.) Boekhandelaar te Rotterdam.

Wyt cn Zoonen. Bockhandelaars te Rotterdam. 2 exemplaren.

Uzcnbcek. (S.) te Rodcrwolde.

Zee. (P. E. van der) Predikant te Andyk.
Zecuwsch Genootschap der Wetenschappen te Middelburg.
Zehelein. (H. C.) Ritmeester der Ligte Dragonders.
Zicgeler. (A. J.) Ritmeester der Huzaren.

Digitized by Google

MHMMMIHMIWtWHWItl

£. Ia G 23 26 3 3 UT OTBRSI JT

Vaï MBT

KONINGRIJK DER NEDERLANDEN.

GRENZEN EN GROOTTE.

Het KoüiiifiRWK der Nederlander , thans veelal , ter onderscheiding
van België of do Zuidelijke Nederlanden, Noord-Nedbr-
l**d, cn ook wel Ood-Nederlard gchcclcn (1) , paalt, behalve het daartoe
behoorende gedeelte van Luxemburg, welks grenzen , ligging ,
grootte enz. in het Woordenboek, zelve, opdat art., zullen worden
opgegeven, W. en N. aan de Noordzee, 0. aan het koningrijk Han-
novcr en de Pruissischc provincie Rijnland , Z. aan België. Het ligt
ttisschen 30° 15' en 53d 34' N. B. en tnsschen 20° 16' cn 24° 34'
0. L., van Ferro , en bevat 896 Geogranhische v. m. = 1039$ v. u.
De grootste lengte , van het Z. naar het N. namelijk , van de uiterste
zuidelijke grenzen van dc prov. Limburg tot den noordelijken loom
der pro v. G ro n i n gen , waar deze tegen de Wadden stuit, wordt
op ongeveer 60 en de grootste breedte van het W. naar het 0., dat is ,
van de westelijke grenzen der prov. Holland, tegen de Noordzee , tot
kendCt OOSte,ijkcuiteindcderProv' Overijssel, op 45 u. gaans bere-

N AAM.

• ■

De naam is ongetwijfeld ontleend van de lage ligging, en , volgens
wt algemeenc gevoelen . zoude het woord Nederland eene verkorting
*ijn van Neder-Dutschlakd; terwijl men onder Hoos-Dcitscvxand, het

(i) At.gnicn door het thans nog bestaande status quo, in ds> pror. Limbu rg,
oog niet alle» op -lieu vasten voet gebrast is, als ia de andere provinciën, en wij
ons ahoo nitt ia staal zien , in dit Algemeen Oversigt, alles in die prorin-
rie «rrn naanwke urig op te gereu, sollen wij . ten einde niet gedurig te moeten
««rhalea, ef onxe opgave, tich ook over die provincie uitstrekt, telkens, waar wij
«llren van do overige proviucirn spreken, de bonaming OcD-NiDsansD gebrul-
k»n, ter wjj] wij dsar, waar liet tevens ook Limburg geldt, die Tan de Nidu-
U,I,M of Ko»i«oiuj* snllcn beji-cn.

Digitized by Google

2 ALGEMEEN ^OVERZIGT.

tegenwoordige Düitscrxand , welks oppervlakte veel hooger ligt , begrijpt ,
waardoor dan ook nog bij ons de taal onzer oostelijke naburen veelal
d«» II o o g d n i t s r b e en de onze de Ncdcrduitschc genoemd wordt.
Hilderdijx. echter beweert , op niet geheel verwerpelijke gronden , dat
deze streken de Nederlanden genoemd zijn, als deel van bet Rijk van
Lotharingen (1). Ons komt bet voor, dat beide te gelijk kan waar
zijn: dat men namelijk deze gewesten, zoo wel in tegenstelling van
bet hooger gelegen gedeelte van Duitschland, als in tegenstelling van
de meer bergachtige streken van Lotharingen , de Nederlanden kan ge-
noemd hebben.

Men noemt dezo landen in het Latijn Beloiuh of Belcia , maar dit
woord heeft bij de ouden nooit Nederland of de Nederlands* beteckend.
De Romeinen toch verdoelden Gallië, dat xich van Italië af tot hiertoe
uitstrekte, in drie voorname deelen , waarvan het noordelijkste Bel-
gisch- Gallië heette. Be Belgen waren dus Galliërs, welke men bij
Ptolobeus ook in Brittannie vindt , doch naderhand heeft men , met
weglating van het woord Gallië, alleen den naam van België behouden ,
en dien op het grootste gedeelte van de zeventien Nederlardscdr «b-
we8ten toegepast. Er is in de oudste tijden nimmer aan gedacht ,
om deze landen onder eenen algemeenen naam tc begrijpen ; maar elk
gedeelte werd genoemd naar het volk, dat het bewoonde. Onder het
Gerkama Ikferior of JYeder-Duittchland behoorde evenwel medo ons
Vaderland.

OUDE BEWONERS DEZER LANDEN.

De oude bewoners dezer gewesten waren op onderscheidene tijden
herwaarts afgezakt , en hebben zich aldaar onder verschillende namen
nedergcslagcn ; onder hen vindt men de volgende vermeld : de F r i e-
zen, de Batavieren of Batten, de Kaninefatcn, de Ma-
rezaten, de Frisiabonen, de Kauchcn, de Menapicrs,
de Ambivaritcn, de Bruktcrcn, de Tenktercn, de T u-
banten, de Usipeten,deMorinenendeAngrivariën.

LEVENSWIJZE DER OUDE BEWONERS DEZER LANDEN.

De levens wy ze dezer volken was, met cenige geringe wijzigingen , bijna
dezelfde. Z\j waren zeer sterk van ligchaam , leefden van de jagtop w ilde
dieren , gingen in hunne jeugd geheel naakt en . kleedden zich , ouder
geworden zijnde , met beestenvellen , die , by wijze van mantel over
hunne schouders hingen, en met eenc gesp of eenen doorn om den
bals vastgemaakt waren, terwyl de huid van den kop dezer dieren
soms derwijze over hun hoofd getrokken was , dat zij door de ooggaten
uitzagen. Zij woonden in hutten, van hout opgeslagen, met biezen,
riet of stroo gedekt , en waarvan de wanden met leem en koemest
besmeerd waren. Deze hutten stonden niet digt bijeen , maar hier en
daar verspreid en meestal op opgeworpen hoogten , terpen of torpen (vfcn
welk woord ons tegenwoordig woord dorp afstamt), en in latcrcn tijd
Vlie- of Vliedbergen gchectcn, ten einde zich, bij gebrek aan dijken,
daardoor te beveiligen tegen den vloed , en vooral tegen de overstroo-
iniugcu , waaraan deze landen zeer onderhevig waren.

(i) Zie '• maas Geschiedenis des Vaderland*, D. I., U. io5.

Digitized by Google

OUDE BEWONERS DEZER LANDEN. 3

Dc zeden en leven* wijze van die onbeschaafde mcnschen konden niet
anders dan wild en woest zijn. Zij waren echter getrouw, openhartig,
herbergzaam en kuise!) , wordende hoererij en overspel zeer door hen
verfoeid ; maar tot den drank waren zij zeer genegen.

De bezigheid van den landbouw was voor hen een te lastig en te
mocijelijk werk , aangezien , bij dc geringe kennis , die zij daarvan
hadden, hunne landen door het zeewater overstroomd werden, ter-
wijl ook alles voor het indringen van het vee en het wild open lag;
waarom zij zich , ofschoon van den landbouw geheel uiet vreemd , echter
meer op de jagt en dc visscherij toelegden , die hun veel voordeel aan-
bragtcn , aangezien het land zeer boschrijk en vol wild , gelijk ook de
wateren rijk aan visch waren. Ook hadden zij schapen, runderen en
paarden .

Hun voedsel bestond , behalve in het wild en de visch , die zij door de
jagt en de visscherij opdeden , in boomvruchten, melk, boter en kaas;
tot drank hadden zij eene soort van bier , dat zij uit koorn bereidden ,
door het met water te koken.

Zij konden lezen noch schrijven, maar hunne Barden vervaardigden
gezangen , die zij in hunne vergaderiugen en bij feesten zongen , en de
geschiedenis vau hun land of den lof hunner helden ten onderwerp hadden.

WIJZE VAN OORLOG VOEREN EN REGERINGSVORM.

In het vechten en paardrijden waren rij zeer ervaren , en in het
zwemmen zoo bedreven , dat zij zelfs de breedste rivieren gewapend
en te paard durfden overzwemmen. Hunne behendigheid in het schie-
ten met pijl en hoog was bewonderenswaardig, want men verhaalt van
eenen Batavier, dal hij den pijl, die hij eerst zelf afgeschoten had,
terwijl deze neg in de lucht vloog , met ecnen anderen pijl doorkliefde.

Zij waren krijgshaftig en dapper , en gebruikten tot hunne wa-
penen bogen , pijlen en eene soort van speren , frameèn geheeten ,
waarmede zij van verre en van nabij konden vechten. Dc ruiters droe-
gen eene framée en een langwerpig vierkantig schild van teenen gevloch-
tai; het voetvolk, waarin hunne meeste kracht bestond, was insgelijks met
werpschichten gewapend. Ook gebruikten zij groote vierkantige schilden
van hout gemaakt , waarop afbeeldingen van beesten en vogels waren
geschilderd. De vrouwen en kinderen gingen mede ten oorlog , en
moedigden de mannen aan , om voor hnnne vrijheid en huisgezinnen
dapper te strijden en naar de overwinning te streven.

ber zij ten strijde togen , werd een uit de voornaamsten van het
volk gekozen , om , onder den titel van Koning of Hertog, het leger aan
te voeren en regt te oefenen. Deze behield zijne w aardigheid somtijds
maar één jaar of zoo lang dc krijgstogt duurde, somtijds langer en
voor zijn gehcele leven. Zijne magt was niet onbepaald , want, als hij
dV vergaderingen der voornaamsten by woonde , mogt hij wel raad geven,
maar uiet gebieden.

Bet schijnt, dat zij, nevens deze Koningen of Hertogen, ook nog
krijgsoversten hadden, die om hunne dapperheid weiden verkozen. Bij
de verkiezing vaneen opperhoofd, werd deze op een schild gezet en
daarmede op de schouders hunner vcikipzcren om hoog geheven.

Noghailclen zij eene mindere soort van krijgsbevelhebbers , die tevens
Hoofrlrtfjters of Opperhoofden over de bijzondere landstreken waren ;
drie spraken het rojl uit iu de bijzondere zamenwoningen en gchuch-
len. Zii wezen het volk jaarlijks lauderijen aan, om te bczaaQen,

Digitized by Google

ALGEMEEN OVERZIGT.

die elk op het einde van Jiet jaar weder moest afstaan , terwijl hij
zich een volgend jaar met dc akkers konde vergenoegen , die hem door
den nieuw verkorruen Regter toebedeeld werden. Aan ieder dezer Iloofd-
reijters werden Honderdmannen, uil het gemeen verkoren , toegevoegd,
die een regtsgcbied van minderen omvang hadden , hun tevens tot
Raden verstrekten en hunne verrigtingen gezag bijzetteden. Deze
laalsleii dienden den Opperhoofden in vredestijd lol luister , en in tijden
van oorlog tot l>eseherining , want elk hunner ijverde om het naast
bij zijn Opperhoofd te zijn , en hem in manhaftigheid te evenaren , zoo
niot tc overtreffen. De lloofdrcytcrs werden gekozeu door de Alge-
meene volksvergaderingen , bij welke de Opperste magt was.

Deze volken beminden de vrijheid en hielden daarom de regering
van de voortreffelijksten voor de beste , zoo echter dat zij altoos dc
magt aan zich behielden , om in belangrijke zaken met algcmccnc
stemmen te beslissen. Hunne vrijheidszucht blonk meest uit op de alge-
mecne landdagen , op welke soms de vrouwen mede verschenen , nevens
de edclstcn en bckwaamstcn der Landzalen. Dc plaats van bijeenkomst
was in een bosch. In deze vergaderingen werden vrede en oorlog , of
andere belangrijke zaken , aan het gemeen goedvinden onderworpen.
Indien het gedane voorstel mishaagde werd dit met algemeen gemor
t afgekeurd : behaagde het, dan werd zulks door het schudden der speren

aangetoond.

Hunne Oversten hadden hier geen meer gezag dan dc onderdanen,
maar moesten zich naar dc meerderheid voegen. Dus werd dc staat
door de voortreffelijksten met toestemming van het gemeen bestuurd ,
niet naar beschrevene wetten , maar alleen naar die der natuur en der
gewoonte, welke bij deze volken van meer kracht waren, dan dc be-
schrevene regten in andere landen. Toen echter de Romeinen deze lan-
den overheerd hadden , hebben zij hun beschreven wetten leeren kennen.

TAAL.

De taal dezer volken was de oude Teutonisclie of Getmaamche ,
zijnde, naar men wil, na de Hebreeuwsche , de oudste; maar deze
taal , van welke die der Duitschers, Nederlanders, D c c-
ncn, Noorwegers, Zweden, Engelse hen, Schotten,
enz. afstammen , is thans zoo zeer veranderd , dat geen dezer natiün ,
haar zonder aanleert' n verstaan kan.

HUWELIJKS- EN BEGRAFENISPLEGTIGHEDEN.

De jonge lieden trouwden niet beneden de twintig jaren. Jonge-
lingen en jonge dochters van gelijke jaren en grootte werden gepaard.
Dit geschiedde in tegenwoordigheid der wederzijdsche bloedverwanten ,
terwijl de man een koppel ossen, een getoomd paard, een zwaard, een
werpspeer of een schild aan de vrouw tot eene huwelijksgift bragt ,
en dc vrouw ook ecnig wapentuig aan den bruidegom gaf. Deze huwe-
lijksgaven konden dc vrouw steeds het mannelijk bestuur herinneren,
waaraan zij zich onderwierp en waarnaar zij luisteren moest', even als
een getoomd paard naar zijnen berijder ; den arbeid , welken zij met
haren man , tot onderhoud van het huisgezin te verrigten had , even
als een koppel ossen , die zamen den ploeg trekken ; en eindelijk
het gevaar, dat zij, zoowel als de genoegens, met hem tc dcelcn had,
zonder hem daarin te verlaten. Dc man werd daarentegen door de

Digitized by Google

HUWELIJKS- EN BEGRAFENISPEGTIGHBDEN. &

wapenen herinnerd , wat zijne roeping wat , en wat zjjne gezellin ,
die zich aan hem overgaf en toevertrouwde , van hem ebchen en ver-
wachten kondc.

De lijken van beroemde mannen werden , nadat zij behoorlijk ge-
reinigd waren , in hunne gewone kleederen met de wapenen , die de
overledene het meest gewoon was te bezigen , somtijds ook met zijn
strijdros , op cencn houtstapel verbrand , en daarvan de overgeblevene
lieenderen met de asch in éénc of meer lijkbussen gedaan en met cenigc
lijkpleglighcid bijgezet in een graf, dat onder heuvelen met aardzoden
bedekt werd, en bij hen even dierbaar en heilig geacht was, als bij
ons de graven, waarin de lijken van ome nabestaanden en vrienden
in hun geheel opgenomen worden. Wccklagtcn en tranen l i -Uien spoe-
dig bij hen op; smart en droefheid duurden lang. Het wcenen werd
der vrouwen tot eer gerekend ; de herinnering der afgestorvenen be-

GODSDIENST.

In hunne godsdienst waren zij Heidenen , maar het bQgcloof en de
afgoderij waren bij hen niet tot die hoogte gestegen , als bij andere
volken. Zij hadden in de oudste tijden noch afgodsbeelden noch
tempels, maar. daar zij het onbetamelijk oordeelden den oneindigen God
tusüchen enge muren te besluiten , oefenden xij hunne godsdienst in
de ojK*n lucht en in lmsschcn , aan hunne Goden toegewijd , waarin zij
altaren van gnwtic zoden opgerigl hadden , op welke hunne Opper-Prics-
ters of Druidsn niet allecu beesten , maar ook somtijds menschen
offerden. Hunne voornaamste godheid schijnen zij Tbeutii of Tnnu-
thates genoemd te hebben , en van hem rekenden de Germanen een-
parig hunnen oorsprong , en werden daarom Thcutiskcn , Thcutschen of
Jfuitschers gcheeten. De naam Thrctb wordt voor denzelfden gehouden
als die, waarmede wij doorgaans het Opperwezen benoemen. Ook wil men ,
dat de nog tegenwoordig bij ons gebiuikt wordende namen van de dagen
der week van de namen hunner godheden ontleend zijn. De twee eersten
w aren namelijk aan de Zos en or. Maas , de tw cc voornaamste hemel-
lichten , die door hen als godheden vereerd werden, toegewijd. De
derde zoude naar Tva , den dapj»ercn strijdgod , Tyrtdag , verbogen
Tievertdag , ook Erichsdag en Diesendag , later bij verbastering Dingt-
dag he< ten (1). De vierde werd Woensdag oi Wodensdag genaamd, naar
Wodas (hetwelk in het Slavonisch Leidsman bcteckent) , Woont of
Modes, elders ook Oma of Arar* gcheeten, en naar wien onze voor-
vaderen ook het zevengesternte den naam van Woont- of W oenswa-
gen gaven. Donderdag zoude zoo eene verbaslering zijn van Tkorsdag ,
naar de godheid Tbor , bij de Friezen Stavo genoemd, die over den

(i) Z.e WxjTEXDonr, Verhandeling onr de vraag: Kene beknopt*
«oordrafft van de Nnordifh» Mythologie, ontleend tt U de oor-
tpronkelijke grdenkalukkcn en mot de aanwijzing van het ge-
b r o j k , d a t hiervan in de Nederlandache dichtkunde aoude kun-
nen ;en>iil< worden, medegedarld in de Nieuwe werken van de
Miat.cl.appti der Nede r la c dar he Le 1 1 e r k n n d e t e Lcydeu, hl. 80.
l i nrllr doorwrochte vt-rUudt ling xij , die omtrent de vroegere godarcreerhig onzer
foorouderen onntandiR willen ingelicht aüu ♦ len «olie toldoening voor hunueu
»«*Uj». Luunt-u vimJeii.

■

Digitized by Google

6 ALGEMEEN OVERZIGT

Hemd en het weder het opperbestuur had (1). Vrijdag , leidde men
af van Fryöa of Freija , die sommigen voor dezelfde als Hertiu , d«
moeder der aarde, houden , hoewel anderen haar met Vencs , de godin
der Liefde , gelijk stellen , waarom die dag Vrijdag zoude gcheelcn
xyn ; het is evenwel niet onwaarschijnlijk , dat men onder den naam
Frtca, Frema of Hrrtha dc alvoedende en koeslereude nalnur verslond,
die door hare milde gaven dc hoogste liefde voor hel menschdom ten
• toon spreidt. Aan welke godheid eehter de Zaturdag toegewijd was

is niet to bepalen. Velen spreken wel van eene godheid Sater of
Skater , zonder te kunnen bewijzen , dat dc Germanen dien immer ver-
eerd hebben , terwijl anderen het voor meer dan waarschijnlijk hou-
den , dat de Zaturdag aldus genoemd zy , naar de Romcinsche god-
heid Saturküs, die ook by dc Keilen hoog geëerd werd. Wij oor-
deden echter , dat dc namen onzer dageu alle van Germaanschen
oorsprong zijn, en vroeger bestonden, dan de komst der Romeinen in
Dttitschland dagtcekent.

Zij hadden buitendien nog andere goden en bewezen ook godsdien-
stige eer aan het vuur. Het is mogelijk , dat zij die mede aan Her-
cules toebragtcn , . doch dit blijkt niet met zekerheid uit dc oude
opschriften in het begin der 16de eeuw op het eiland Walcheren ge-
vonden. Uit de steencn , met beelden en opschriften , aldaar opgedol-
ven blijkt echter, dat men in dat eiland zekere Godin Neralevvia
godsdienstig vereerd heeft. Het kan nogtans zijn , dat zij deze beide
laatste godheden van dc Romeinen ontleend hebben.

Ten laatste begon bet licht van hel Evangelie hier , even als elders ,
door de duisternis van hel heidendom heen te breken. Men wil , dat om-
streeks het jaar 200 reeds vele Christenen hier te lande ten brandstapel
zouden gedoemd zijn; en ofschoon dc christelijke leer op eenige plaat-
sen in dr Nederlanden werd gepredikt, waardoor vele inwoners het
heidendom verlieten , waren er echter weinige volken , die langer Hei-
denen bleven , dan die , welke destijds tot Friesland behoorden , daar
deze zich met dc uiterste hardnekkigheid tegen het Christendom
aankantten. Naar men wil zouden zekere Winfrid , die later Bisschop
van York was , in C78 , en na hem zekere Willebrobd , in 690 , uit
Engeland herwaarts overgekomen zy'n , om het Evangelie te prediken ,
maar , van wege dc hardnekkigheid der ongeloovigen , geen vrucht
kunnende doen , vertrok deze laatste naar Rome , van waar hij in het
iaar 697 weder terugkwam, als wanneer hy de eerste Bisschop -van
Utrecht werd. Algemeen gelooft men , dat debewoners van Utrecht,
Over ij ss cl, Holland, Gelderland en West friesland om-
trent het jaar 700 , na Christcs geboorte , Christenen zyn geworden. Dc
Friezen werden hiertoe echter eerst gedwongen door het lange zwaard
van Karel de Groot e , die, Duitschland onder zijne magt gebragt heb-
bende , in het jaar 778, Heer der Nederlanden werd.

Omtrent het jaar 1000 waren er in de Nederlanden nog by'na geene
stecnen gehouwen of kerken , alsook gecne bemuurde steden. Dat hier
dc eerste stecnen gebouwen gesticht zijn , om dc gevangenen des te
zekerder te kunnen bewaren , is te vermoeden uit dc oude spreckwyzc :
iemand gevangen leggen en houden op y» Gntreustcen of op den tteen ;
terwyl er nog steden gevonden worden , waar de gevangenissen dien

(i) D«»t liirraan niet ie twijfelen valt, blijkt uit het Engchch . in welk* taal
Di n g • d a g nog Tueidij eu Donderdag oog T h u r • d a y hceten.

Digitized by Google

GODSDIENST. 7

oiKk-n naam behoudan hebben , zoo als bijv. U Leydan, waar nog dc
criminele gevangenis '» GraveUein heet , en te Antwerpen , waar eene
binnenpoort, bij eenc voormalige gevangenis staande , nog de Steenpoort
genoemd wordt. Omtrent dien tijd werd ook het klooster van St.Aibert
te Egmond van hout opgetrokken , cn het duurde meer dan 100 jaren
eer er , in geheel Nedeblaud een ander klooster te vinden was , tot
dat er, na net jaar 1100 of 1200, hier en daar nog een gesticht
werd ; maar van dien tijd af werden db Nedeblakdeü met abdijen ,
kloosters en kerken als bezaaid, lijnde er in honderd jaren tijds,
namelijk in het laatst der twaalfde en het begin der dertiende eeuw ,
op onderscheidene plaatsen in db Nedeblaxdb* meer dan zestig ab-
dijen geslicht en begiftigd, van welke ecnige van wallen, muren,
torens , poorten eu grachten , voorzien waren , zoodat zij meer naar
koninklijke sterkten , dau naar geestelijke gestichten geleken. Dcmecs-
ten dezer gestichten , die nog ten tijde der kerkhervorming aanwezig
waren, zijn destijds verwoest of later tot andere gebruiken ingcrigt (1).

DE NEDERLANDEN GEDURENDE DE MIDDELEEUWEN .

Hoe de hier bovenvermelde volkeren later te zamen gesmolten zijn ,
is niet stellig te bepalen , vermoedelijk is het , dat cenigc hunner , zich
legen de alles overwinnende magt der Romeinen znamverbonden heb-
bende., door verhuizing, samensmelting en onderlinge huwelijken tot
eene natie geworden zijn; althans in de 6de eeuw vindt men ten Noorden
van den Rijn geen ander volk, dan dat den naam droeg van Friezen,
ent™ Zuiden van dien stroomde Batavieren vermeld.

Toen in het begin der vijfde eeuw Gatlië en andere Romcinsche
wingewesten door de Alanen , dc Wandalen en de Sneven overstroomd
werden, leden ook deze landen grootcn overlast. Men wil dat des-
tijds de Suevcn zich in Zeeland hebben nedergezet , zoodat de naam
Zeeuven, dien dc tegenwoordige bewoners van dat gewest nog dra-
gen , van hen zoude ontleend zijn. In het jaar 410 kwamen deWestro-
Golhen of Visi-Gothen , vergezeld van de Henden , de Sclaven en dc
Willen, zich mede in Gallic , cn vermoedelijk ook in een gedeelte van
deze landen nederslaan. Gedurende de oorlogen , die een noodzakelijk
gevolg van dc overkomst dezer vreemde volken waren , wordt geen ge-
wag gemaakt van dc Batavieren , eu later vindt men van alle de
vroegere bewoners dezer landen alleen nog den naam van Friezen ver-
meld , zoo als dan ook schier geheel Noord-Nedeblahd eenigen tijd
onder den algemeenen naam van Fbieslakd is bekend geweest. Waar
de Batavieren gebleven zijn is met geen zekerheid tc bepalen ; ver-
moedelijk zijn zij gedeeltelijk in de Romcinsche legers versmolten ,
gedeeltelijk uit hun land gejaagd , en onder andere naburige volken
verstrooid, gedeeltelijk melde volken, die zich in hun land vestigden ,
door huwelijken vermengd. Van sommige hunner oude krijgslieden

(t) Zij, die iet» meer omtrent de oude gebouwen onser rnoronderen wenechen te
weten, leien de belangrijke, en 100 wel geeehreren Korte Schel» Y*n de
oude gewoonte, om in houten gebouwen te wonen, en rin derseU
▼ er nrirrinj tot «toe» eu woningen, roomemel ijk in Groningen,
*»n ooien geleerden medewerker Mr. II. O. Fmth , tefinden inde Bijdragen voor
V* derla nd»che geschiedenis en oudheidkunde, rersameld eu
«itg.gcTC* door J. A. N*norr, D. I. bi. aog-a55.

Digitized by Google

8 ALGEMEEN OVERZIGT.

weet men eohter, datztf in Gallic, van andere, dot omtrent den
Donau , eenige lauden verkregen hebben , waar zy *wk vestigden.

Gedurende dit tydvak was het Romeinsche keizerrijk in een Oos-
tersch en een Westerscn rijk verdeeld , die ieder hunne bijzondere
Keizers hadden. Het Wcslerschc keizerrijk neigde, bij alle de oorlo-
gen en onlusten , waardoor het onophoudelijk geschokt werd , ten val ,
en nam in 476 een volslagen einde, liet was vermoedelijk kort
daarna , dat da Franken , de Saxers en andere naburige volken , on-
der welke ook de bewoners dezer landen waren , aan Evarik , koning
der Westro-Gothen, onderworpen werden , tenminste in zooverre, dat
xtj hem eene soort van oppergexag over hen toekendeu. Ook ves-
tigde zich omtrent dexen tijd de Frankische heerschappij, waaronder
in 515 de Zcenwschc eilanden, benevens een gedeelte van
Holland, mede begrepen waren, zelfs tot in Gallië. De veel-
vuldige oorlogen , die de Frankische Koningen , zoowel onderling
als met de naburige volken , voerden , gaf aan deze landen weinig
rust. Ook voerden deze Vorsten onophoudelijk oorlog tegen de Frie-
ten , waarin deze laaUten dikwijls bet onderspit moesten delven ;
ten laatste werden xy , in 715, door Kakel Martel, zoodanig over-
wonnen, dat hun Koning Radboud, by een verdrag, moest belo-
ven de christclyke Godsdienst te zullen aannemen. Hij hield echter
>yn woord niet , maar zijn opvolger Poppo gaf den Evangeliepredikers
volkomen vryheid om hunne leer voort te planten. Later echter
het verbond , door xynen vader aangegaan , verbrekende , stond hij
tegen de Franken op, maar dit was van zeer slechte gevolgen,
want hy sneuvelde, en xyne onderdanen moesten zich geheel on-
derwerpen , nadat zij hunne landen hadden zien verwoesten , en de
afgodische tempels uitgeroeid waren. Nadat Karel de Groote, in
het jaar 768, aan het hoofd der Frankische hcerschappy gekomen
was , hield hij niet alleen de Friezen door eene gestrenge behande-
ling onder het juk , maar onderwierp ook vele andere volken , met
welke hy , in het begin der negende eeuw , nadat hy den titel van
Keizer aangenomen had , een verdrag aanging, volgens hetwelk zy
voortaan met de Franken , welke naam allengs tot dien van Fran-
schen verzacht werd , als één volk zouden aangemerkt en door den-
selfdcn Vorst geregeerd worden. Bij deze gelegenheid verkregen de
Friezen, in 775, van den Keizer, die hun eenige algemeene wetten
gaf , of de oude verbeterde , den eernaam van Vrije Friezen , ofschoon
zij, tot op den tyd der regering van 's Keizers zoon, Lodewmk de
V rome, van het regt op hun vaderlijk erfgoed, hetwelk bij de laatste
onderwerping was verbeurd verklaard, verstoken bleven.

In de negende eeuw, toen de zoons van Keizer Lodewuk de Vromé
dc drie rijken van Duitschland, Frankrijk cn Italië onder elkander
verdeelden, ontstond er tusschen Duitschland en Frankrijk een nieuw
koningrijk , dat het Lotharingsche rijk genoemd werd. LTct strekte zich
uit van de Middellandschc zee , tusschen de Rhóne , den Rijn , de
Maas cn de Schelde , tot aan de Noordzee j xoodat er een groot gedeelte
der Nederlaüdek onder begrepen was. Niet lang daarna werd dit
Lotharingtche rijk weder in twee deelen gescheiden , waarvan het zuide-
lijkste Burgundië of Bourgondië f het noordelijkste Auslrasië of Oost-
frankrijk genoemd werd. Dit Auslrasië waarloc ook het mecrendeel
der NederlanWsr behoorde , hield echter niet lang stand , maar verviel
tot kleine provinciën, die ten deele hertogdommen, ten deele graaf-
schappen , ten deele heerlijkheden waren.

Digitized by Google

DE NEDERLANDEN GEDURENDE DE MIDDELEEUWEN. 9

Gedurende de negende eeuw , en wel bijzonder Tan het jaar 83C^
lot het jaar 860 , hadden deze landen veel Tan de gedurige strooperijen
der Deencn en andere Noordsche volken , gemeenlijk onder den naam
van Noormannen bekend, en de daaruit ontstane oorlogen, te lijden.
Nadat het land van deze lastige bezoekers vcrloit was , werd zekere
Gerolp , een Friesche Graaf, die mede door den Deenschen Koning ,
Godevaart , van zijn land berooid was , in zijne bezittingen hersteld j
en deze was, naar men meent, de vader van dien Dies of Diederik,
aan wien Koning Kar et de Eenvoudige, ten jare92i, bij opene brie-
ven ceuige allotliale goederen opdroeg , en dien men diensvolgens al-
gemeen voor den eersten Graai' van Holland houdt , welke den naam
van Dm» voerde (l).

DE NEDERLANDEN ONDER DE OüSTENRUKSCHE

VORSTEN.

Al» nu eindelijk bijna alle de Nederlanden , door onderscheidene hu-
■ welijken , onder het gebied van Karel de Stoute, Hertog van Hour-
gondië gekomen waren , vormde deze het ontwerp om ze tot een ko-
ningrijk te maken, dat den naam van het Koningrijk Boorgondib
zoude dragen. Hierin zoude Keizer Frederik III , hem vermoedelijk
te wille geweest zijn, indien Karei, niet geweigerd had , zijne dochter
Maria aan 's Keizers zoon Maxiriliaan, met wien zij evenwel na haan
vaders dood getrouwd is , ten huwelijk te geven. De oprigting van
het gezegde koningrijk zoude evenwel veel moeite gekost hebben,
omdat ieder land zijne bijzondere regtcn, wetten en privilegiën had,
en daarenboven nimmer aan zijnen Vorst ecne andere dan bepaalde
nxagt zon hebben willen toestaan. Nadat Karei de Stoute , ten jare
1477 , iu ecnen veldslag bij Nancy, gesneuveld was , zonder mannelijke
erfgenamen na te laten , vervielen de Nederlanden aan zijne dochter
Maria van Bocrcondik , die ze , door haar huwelijk met Maxiriliaan ,
Aartshertog van Oottenrijk , onder het huis van Oostenrijk en alzoo
vervolgens onder Spanje's Vorsten bragt.

Het gehecle ligchaam bestond toen uit 17 gewesten , zijnde vier
hertogdommen: Braband, Limburg, Luxemburg en Gel-
derland; zeven graafschappen : Vlaanderen, Artois, Hene-
gouwen, Holland, Zeeland, Namen en Zutpben;
vijf heerlijkheden : Friesland, Utrecht, Overijssel, Gro-
ningen en Meehelen; een Markg raafschap Antwerpen, be-
nevens het landschap Drenthe, dat destijds meestal tot Groningen
gerekend werd.

Keizer Karel V, aan wien het meerendeel dezer landen van zijnen
vader Filifs de Schoone, den zoon van gezegde Vrouw Maria ge-
komen w as , wist ook de overigs onder zijne magt te krijgen ; zoodat
alle de Nederlanden in de 16de cenw onder de heerschappij van
het huis tan Oostenrijk stonden. Daar deze landen aanzienlijke voorreg-
trn en vrijheden van hunne vorige hrcren verkregen hadden , vond hij
zirh vcrpligt, volgens de gewoonte der landshecren, bij zijne tnhul-

(i) *»ugroea n* Nedï.hl.iiidsc>ie crwr.sTiss, 100 lang xij door bijzondere Uerlo-
£»n , Grami cn*. fpcrcgrerj werden, ook. ^ehurl bijzoudero belanden hadden , zullen
"il de (ktihjedrui» raa dat tijdvak, voor iedere provincie, in het woordenboek,
<V du art.. aUonderlijk behandelen.

ALGEMEEN OVERZIGT.

«liging , d« Slaton der Landen ta zworen , dat hij hen bij hunne

voornoten en vrijheden zoude handhaven , waardoor hij slechts cena ,
door de wellen bepaalde , oppermagt over deze landen verkreeg. Maar
deze Vorst was te magtig en te heerschzuchtig om zich naet een be-
paalil oppergezag over de Nederlanden te vergenoegen. Ten einde daar-
over eene volstrekte en bepaalde oppermagt te bekomen, begon hij de
bezworene voorregten te schenden en de Nederlanders, die niet gewoon
waren grootc lasten te dragen , zware schattingen op te leggen , het-
geen iij echter geduldig . ofschoon al zuchtende , verdroegen. Maar
toen omtrent hel jaar 1322 de Hervormde godsdienst in de Nederlander
veld begon te winnen, oordeelde Karel zulks niet te moeten gedogen.
Oiu alzoo den voortgang hiervan te stuiten , deed hij zeer gestrenge
plakkaten tegen de Onroomschcn afkondigen. Zij , die bevonden werden
der Hervorming toegedaan te zijn , werden ten zwaarde verwezen , en
de Onroomscbc Predikanten ten vure gedoemd , zelfs bestond hij
in deze plakkaten te zeggen , dat zij moesten nageleefd worden , on-
aangezien alle voorregten , wetten en gewoonten , daarmede strijdende , als
welke hy verklaarde in zoo verre te niette doen. Daar men nu wist,
dal zijn zoon en erfgenaam , een Spanjaard van geboorte en opvoeding ,
ruim zoo hcerschzuclitig en veel geslrenger , dan hij , was , werden dc
Nederlanders tegen het hof van Spanje verbitterd. Karel , die altoos
zeer bemind geweest was , nu ziende , dat de gemoederen zich van hem
vervreemden ; dat hem alles begon tegen te loopen ; en dat zijn oog-
merk om de Onroomscbc godsdienst uit te roeijen en eene onbepaalds
regering in de Nederlanden in te voeren , niet zoude gelukken , besloot
zich in een klooster te begeven , en de regering over deze landen aan
zijnen zoon Filips op te dragen , hetwelk hij in 1533 deed. Deze
zoon , die in dc Nederlanden , boven welke hij aan Spanje de voorkeur
gaf, in de geschiedenis , meest onder den naam van Filips II, bekend is,
aangezien hij als Koning van Spanje dc tweede van dien naam was,
droeg den Nederlandcrcn nog minder genegenheid toe , en betoonde zich nog
meer vooringenomen tegen dc zoogenaamde ketters en tegen de voorregten
des lands , zoodat hij den Nedcrlandschcn Adel , die door getrouwe raad-
gevingen den Vorst tot matiging der vervolging raadde, met den
nek aanzagen in 1539 dit land verliet, over hetwelk hij Margaretha ,
Hertogin van Parma , eene natuurlijke dochter van Karel V, tot Land-
voogdes benoemde, terwijl tyj , bij een geheim bevel, de klem der
regering in banden liet van den Kardinaal de Granvelle , een heersen-
zuchtig , doortrapt en trotsch man , die de gemoederen nog meer
van Filips verwijderde. De invoering van het concilie van T rente ,
en het aanstellen van nieuwe Bisschoppen , zoo strijdig met 's lands
voorregten , om door dit middel den gewetensdwang voort te zetten ,
verbitterden de gemoederen nog meer. Omtrent drie honderd Edelen,
met den Heer van Brederode aan het hoofd , verzochten in 1566 schor-
sing van dc inquisitie en der gestrenge plakkaten. De Landvoogdes
gaf hun uitstellend antwoord, en wist het verbond, dat zij onderling
aangegaan hadden , eerlang zoodanig te verzwakken , dat het te eenc-
male verbroken werd. Nu zagen de voornaamste Edelen en Heeren zich
genoodzaakt het land te ruimen. De Onroomschcn begonnen nogtans
openlijk te prediken cn dc l>ccldcnstorm nam een aanvang. Toen ver-
klaarde men , in Spanje , de Nederlanden vervallen van hunne voorregten ,
cn de Hertog van Alva werd, in 1367, met een maglig leger derwaarts gezon-
den , om die landen door dc wapenen als op nieuw te heroveren , de te-
genstrevers des Konings te straffen cn de zoogenaamde ketters , te vuur

Digitized by Googl

DE NEDERL. ONDER DE OOSTENWJKSCHE VORSTEN. 11

en tc zwaard , te vervolgen. Hij kweet zich don ook met du grootste ge-
strengheid van dezen last, beval het onderzoek der keilers, beeldstor-
mer» en andere zoogenaamde oprocrigen aan eenen Raad van Beroerte,
die zoo wreedaardig handelde inel elk . dien men van ketlcrij verdaeht
hield, dal hij weldra den naam van bloetlraurf bekwam , en de Ne-
derlander» niet ander» dan den ondergang van godsdienst en bur-
gerstaat te gemoet zagen. De Graven van Eghond en van Hoorde wer-
den te Brussel openlijk onthalsd. De oud adellijke Hoeren vak Baten-
bcrg en anderen oudergingen hetzelfde lot. Den Prins van Oranje,
Graaf Lodkwtijk van Nassau en andere Edelen deed men indagen ei»
hunne goederen werden verbeurd verklaard. Ondragelijke sehatlingen
werden den volke afgeperst. Alva eisehtc eens den honderdsten pen-
ning van alle roerende en onroerende goederen , eu voor altoos den
tienden van alle roerende , en den Iwinligsleu van alle onroerende goe-
deren, zoo dikwijls deze vcrkoehl werden. Die weigerden, of het land
nitgingen , werden met verbeurdverklaring hunner voorreglen gestraft.
Aloude en van Filips zei ven bezworen wellen braglen niets loe, om
deze onregtvaardighcid tc stuiten. Men beweerde, dal de Raad van
Beroerte niet volgens 's Lands wetten , maar over de deugdelijkheid
dier wetten moest oordeelen ; terwijl alle provinciën en steden bevel
kregen, om hare oude gebruiken, wetten en voorregten voor den Raad
open tc leggen , ondat deze die , of bevestigen , of alle kraehl benemen
zoude. Dit alles bragt in de voornaamste sleden geen gering verloop
van nering en handel tc weeg. De beste burgers en ook vele land-
bewoners weken ten lande uit, maar de adel en de Regeringen van
onderscheidene steden sloegen de handen in een , om de Stalen van
Holland te bewegen, aan Prins Willes va* Oranje, die tevoren
reeds , op 's Konings naam , het stadhouderschap over hunne provincie
gevoerd had , nu uil hunnen eigen naam die waardigheid op te dragen.
Men verhond zich onderling , om Alva's wreedheid en de wettclooze heersch-
zucht der Spanjaarden met alle niagt tc keer te gaan. Vele Edelen
vervoegden zich hij het leger van den IVuis van Oranje en bij dat van
zijne broeders. Graaf Lodlw ijk bcmagligde eerlang Bergen in Henegou-
wen door list, maar werd , nadat cene schitterende overwinning bij
het klooster Ie Hciligcrlcc, in Groningerland, waar Adol*
van Nassau en de Graaf van Aresberg sneuvelden, behaald was, te
Jenigum in Oostfriesland, door de Spanjaarden onder Alta , geslagen.
De Prins tam Oranje kwam mol een aanzienlijk leger uit Duitsch-
land , en trok daarmede over de Maas , om de Nederlanden tc verlossen ;
maar dc krijgskundige Alva wist het zoo Ic beleggen, dat de Prins zijn
leger uit gebrek moest afdanken en hij zelf naar Duitschland terug
keeren. Nu meende Alta deze landen onder dc knie gebragt tc hebben,
maar in 1572 begonnen de zaken schielijk van gedaante tc veranderen ,
want de Zecuwscne en Hollandschc zeelieden , die zich ter kaapvaart uit-
gerust hadden , en onderden naam van Watergeuzen in dc geschiedenis
bekend staan , tastten, den 1 April van dat jaar, de stad B ri cll c aan
en maakten zich van die ha\cn meester. hein-een ten «rovoljïc bad, dat weldra

O UW'

eenigc Zecuwschcen Zuid hollandschc steden en geheel
Noord -Holland den Spanjaarden af- en Oranje toevielen. Dc
Spanjaarden belegerden nu onderscheidene sleden , die , w elke zy over-
meesterden , werden op dc gruwelijkste wijze uitgeplunderd. Zoo ston-
den Rotterdam, Zulphcn, N aarden en Haarlem hunne
wrredheid ten doel; maar voor A 1 k m a a r stieten zij het hoofd. Hierop
verliet Alva het land, na gedurende dc6 jaren tijds, dat hij zich '

Digitized by Google

13 ALGEMEEN OVERZIGT.

Ic lande had opgehouden, 18,000 menschen door beulthanden te hebben
doen ombrengen. Pon Louw db Rbovesems, zijn opvolger, deed in-
Vili Levdcn te vergeefs belegeren , maar overleed twee jaren later
aan de pest, hetwelk eene gunstige verandering in 's lands zaken te weeg1
bragt. Oranje arbeidde nu aan eene algemeenc vereeniging der provin-
ciën , die , op den 8 November 1576, te Gent tot stand kwam , en onder
den naam van Pacificatie van Gent of Gentsche Bevrediging , in de ge-
schiedenis, bekeud is. Men verbond zich daarbij onderling , om het uit-
heemsche krijgsvolk te noodzaken , het land te verlaten j niet* te onder-
nemen tegen de Roomsche godsdienst; en de geloofszaken te laten in
den staat, waarin zij waren, tot dat daarop door de Staten van alle dc
provinciën nader orde gesteld was. Dou Juan van Oostenrijk. , een na-
tuurlijke'zoon van Keizer Kakel V, inmiddels in de plaats van Reqceseks
tot Landvoogd aangesteld , en te Luxembnrg aangekomen zijnde ,
toonde zich genegen ; om de Gentsche Bevrediging na te leven. Hij
sloot een eeuwig edict met de Staten des Lands, Maartoe de Hollan-
ders en Zeeuwen , op aanraden van den Prins van Oranje niet wilden
toetreden , aangezien men de loosheid van Don Juan mistrouwde.
Dat dit mistrouwen niet ongegrond was, bleek weldra , toen hij, niet
lang na zijne openlijke intrede binnen Brussel , zich van het kasteel
van Namen verzekerde. Velen hadden destyds gaarne aan Oranje de
Landvoogdij over de Nederlanden toevertrouwd, maar de meeste pro-
vinciën ontboden Matthias, Aartshertog tan Oostenrijk } en Broeder van
Keizer Rcdolf, heimelijk van Wcencn, en droegen hem de landvoogdij
op , mits hij den Prins van Oranje tot zijnen Stedehouder over alle de
gewesten aanstelde, zoo hls hij dan ook deed. Daar Don Juan uit da
verkiezing van den Aartshertog zeer goed bespeurde , dat hij den Land-
zaten tegen was, maakte hij zware toebereidselen ten oorloge, waarin
de Staten van hunnen kant niet achterlijk bleven. Men ontnam elk-
ander verscheidene sterke steden en Don Jcan won den slag bij Gcmblours,
op den laats ten Januarij 1878. Dc Staten , ziende dat het land van de
regering des Aartshertogen weinig nnt trok , besloten het opperge-
zag aan Frans Herciles , Hertog tan Anjou, tweeden zoon van Hendrik II ,
Koning ran Frankrijk } op te dragen. Deze, onder den naam van
Beschcrmcrdcr Nedcrlandsche Vrijheid, herwaart* overgekomen , bemng-
tigde eenige steden in Henegouwen. Toen hij echter binnen weinige
jaren zijne hecrschzuchlige aanslagen ontdekt zag , keerde hij , vol spijt
over den schimp der Landzaten , naar Frankrijk terug ; terwijl de
Aartshertog Mattbias , bespeurende, dat hij dc Staten over de hand was ,
in het jaar 1581 mede het land verliet.

Don Jcan, reeds drie jaren vroeger in zijn leger bij Namen overleden
zijnde, was door Alexandeq Farneze , Hertog ran 1'arma, in de land-
voogdij opgevolgd. Deze stelde alles in het werk , om eene scheuring'
tusschen de verbondene Stalen te bewerken, hetwelk hem eindelijk ge-
lukte , doordien Waalsch Vlaanderen, Artois, Henegou-
wen, N a m e n , L n x e m b u r g cn Limburg zich , onderden naam
van Malcontenten of Misnoegden , voor den Koning van Spanje ver-
klaarden , en alzoo dc pacificatie van Gent verbraken , waardoor het
geschapen stond, dat Parüa eerlang alles in zijne magt zoude krijgen.
Maar Oranje spande , ten einde dit te voorkomen , alle zijne krachten
in . om een nieuw cn vaster verbond te sluiten tusschen de provinciën ,
die zich aan dc Gentsche bevrediging gehouden hadden , en dit had ten
gevolge, dat zeven der Nedcrlandsche gewesten zich tot een ligcliaam
verecuigdtn en in het jaar 1579 het beroemde verbond slolen , het-

Digitized by Google

BOÜRG. EN OOSTENIUJKSCHE VORSTEN. 1*

wolk, ia de geschieden is , onder den naam van Unie van Utrecht
bekend staat.

UNIE VAN UTRECHT.

Deze t'nic werd den 23 Januarij 1579 getcckend door Graaf Ja*
t»j Nassau, die cr dc ontwerper van was, als Stadhouder van Gelder
cn Zij lp hen, en door vier gcuiagtigden , uit dc ridderschap dier twee
gewesten, maar het liep aan tot in Maart, eer dc gematigden der
ridderschap van liet Nijmccgsehe kwartier en der stad N ij -
m c g e ii , benevens gemagtigdeu der ridderschap en der groote cn
kleine sledcu van het Arnhcinsche kwartier, de Unie on-
derschreven , cn tot in April , eer die van V c n 1 o , daartoe gemagtigd
werden. Ook werd de Unie op denzelfdcn 23 Jannarij geteekend door
gemagtigden van Holland, Zeeland, Utrecht cn dc G r o-
ninger Ommelanden, hebbende de stad Groningen, waar-
schijnlijk uit ongenoegen tegen dc Ommelanden, gecne gemag-
tigden te U t r c c h t gezonden , hoewel xij den 11 Julij van dat jaar
in de Unie toestemde , cn die door den Graaf ya* Re.yhesbebg liet teekencn.
Destijds werd Westerwolde nog niet tot die provincie gerekend ;
het maakte toen eene leenroerige heerlijkheid uit , welke eerst sedert
1619, wanneer het door de slad Groningen werd aangekocht , aan
de provincie is toegevoegd.

De Friesche steden: Leeuwarden, Sneek en F r a-
neker, benevens eenige grietmannen en edelen , namen in Maart het
verbond aan. Verscheidene andere Friesche steden volgden niet
voor den 1 Junij , en H a r 1 i n g c n gaf zelfs eerst den 14 Augustus
last tot de onderteckening.

Overijssel verklaarde in Augustus deszelfden jaars zich onaf-
scheidelijk aan dc Algemeene Staten te zullen houden.

Drenthe tcckendc dc Unie den 11 April 1580, hoewel het nim-
mer als een lid van staat beschouwd is, cn alzoo gecne gedeputeerden
m de Staten Generaal , Raad van Stalen enz. zond , maar het stond
als een afzonderlijk landschap , onder dc bescherming van de Republiek

MB VebEEMGDE NeDEBLASDEN.

De Unie bestond toen alzoo uit dc provinciën Gelderland,
(«aaronder ook Z u t p h e n begrepen was) , Holland, Zeeland,
Utrecht, Friesland, Overijssel cn Slad en Lande;
want Gent, IJ peren, Antwerpen, Breda, Brugge en
!><*t Land van dc V rijen, allen welken van tijd tot tijd in de
Itrtchtsche Unie traden , hebben weinig of geen deel aan de regering
gehad.

Later, en wel in 1586, door het overgaan van Ven lo aan Paska,
is het gedeelte van Oppcr-Gelder , dat in dc Unie gestemd had , daar-
van afgescheurd cn met afwisselenden kans door Spanje bezeten , tot
dat het bij het traktaat van 1715 weder aan de Staten der Vekeemigde
NiDtBLASDE* kwam , die deze landstreek tot dc Generaliteits-
landen rekenden, onder welken naam men, in het algemeen, die
landen verstond , welke , na het sluiten der Unie , door verovering
*ls anders, aan de republiek gekomen waren.

REGERINGSVORM VAN DE REPUBLIEK DER VEREENIGDE

NEDERLANDEN.

In het bondgenootschap der Vebebmgde Nedeblajdex werd elk gewest ,
*at bet huishoudelijke betrof, als ccn op zich zelf staand gcmccncbcst

ALGEMEEN OVERZIGT.

door eencn eigen regeringsvorm bestuurd , welke als oene vcrmeoging

van de regering der voornaamste]] en die des volks kondc worden
aangemerkt. Üok bestonden de voornaamste steden als gcmccncbesten
op zich zeiven en oefenden bet Souvcrcinilcitsregt oppermatig uit. Dc
meesten hadden hare bijzondere voorregten van dc Hertogen , Graven
en Hceren ontvangen , welke die voorreglen , hetzij voor gedane dien-
sten , hetzij voor vergunde beden of groolc geldsommen , hadden toe-
gestaan , verder uitgebreid of bevestigd.

Zoo was dc geschapenheid der provinciën inwendig, maar naar bui-
len was de Oppermagtige Regering of dc Hooge Souvereinileit des lands
in handen der Stalen Generaal, die den titel van Hoog Mogende Heeren,
de Staten-generaal der Vereenigde Nederlanden f voerden , en bestond
uit Afgevaardigden der Zevem VrnEEMr,DE Gewesten , die hunne vergade-
ring te 'sGravenhage hielden. Tot dezo vergadering, waarin ook
naderhand de Stadhouder zitting had , niogl elke provincie zoo vele
Afgevaardigden zenden , als zij goed vond. Hunne Hoog Mogenden ver-
gaderden het geheelc jaar door , zonder vacantién te houden , en de
voorzitting wisselde alle weken , volgens den rang der gewesten , af.
In deze vergadering werden de gemeene landszaken als : godsdienst ,
koophandel, vrede cn oorlog, alsmede dc verbindtcnissen met vreemde
Mogendheden enz. afgedaan. Ook voerde zij het opperste gebied over
de Generaliteitslanden. Het wapen van Hun Hoog-Mogcnden was een
klimmende leeuw van goud op een veld van keel (rood) , houdende in
den eenen poot cenen bundel van zeven pijlen , in den anderen een
zwaard . en hebbende eenc gouden kroon op het hoofd ; onder het wa-
penschild , met eene koninklijke kroon bedekt , stond de zinspreuk :
Coucordia res jmrrae crescunt, d. i. Eetidragt maakt magl.

Behalve dit hooge kollegie , bestond er nog een tweede , onder den
naam van Raad ran Slaie , beslaande uit den Stadhouder cn twaalf
leden of afgevaardigden van de Staten der provinciën , als : één we-
gens Gelderland, drie wegens Holland, twee wegens Zeeland,
één wegens U t r e c h t , twee wegens Friesland, een wegens O v c r-
ijsscl en twee wegens Stad en Lande. Aan dit kollegie waren
alle zaken van oorlog , zoo als : het bestuur over dc landmagt , het
opzigt over dc vestingen , bet visiteren der magazijnen en het ver-
sehatTen van krijgsbehoeften aanbevolen. Het besloot bij meerderheid
van stemmen der leden , cn niet zoo als dc vergadering der Staten
Generaal, bij meerderheid der gewesten.

Het bestuur over «le geldmiddelen was toebetrouwd aan een derde
kollegie, dat den titel voerde van Generaliteits-Rekenkamer, cn uit
veertien leden , twee uit iedere provincie , bestond. Dit kollegie hield,
even als de Raad van State , waarmede het in een naauw verband
stond, zijne gewone zittingen te 's G r a v e n h a ge.

Hel bewind over de zeemagt van bet gemeenebest was aan de Ad-
miraliteit toevertrouwd, aan welke, als zoodanig, dc beveiliging der
koopvaardijschepen ter zee en de bescherming der havens en stroomen
was opgedragen. Deze Admiraliteit was gevestigd in de provinciën
Holland, Z e e 1 a n d en F r i c s 1 a n d , cn > erdeeld in vijf kamers, nis : de
A d m i r a 1 i t e i t o p do M a z e , of de Kamer Rotterdam, de
Admiraliteit van Amsterdam, de Kamcr-Hoorn-en-
de-Kam er - Enkhuizen, of de Admiraliteit van het
Noorderkwartier, de Admiraliteit van Zeeland of de
Kamer Middelburg, cn dc Admiraliteit van Fries-
land of de Kamer Harlingen. Dc leden van deze Admirali-

Digitized by Google

REGERINGSVORM DER REPURLIKK. 1*

terts kamers , die den titel van Edel Mogende II eer m Toerden , ontvin-
gen hunne kommissiën cn instructicn van wcge Hun Hoogmogende t
als hunne meesters.

Op deze wijze is dc Republiek der Vereekigde Nederlander , sedert
de Ütrechtschc Unie van 1579, waarhij het bestuur van elk gewest op
den vorigen voet hleef, tot op de grootc Staatsomwenteling in 17915,
en dus gedurende een tijdvak van 216 jaren , bestuurd geworden ; in
welk tijdvak , cn wel voornamelijk in het eerste begin en op het
midden, het gcniecnebest tot eer, aanzien, luister en rijkdom opklom,
en onder de voornaamste zeemogendheden van Europa geleld werd.

GESCHIEDENIS DER REPUBLIEK TOT AAN DEN MÜNSTER-

SCIIEN VREDE.

Dadelijk na het sluiten der Unie tan Utrecht, was men op mid-
delen bedacht, om 's lands vrijheid op hechter grondslagen te vestigen.
Hierin ontmoette men schier onoverkomelijke zwarigheden ; want
Pabha stelde alles in het werk , om *s Konings belangen in de Neder-
iakde* te bevorderen. Zijn leger was wel voorzien van dappere
krijgslieden en geld , waarvan hij zich zeer goed wist te bedienen ,
zoo tot het verrassen , als tot het orakoopen van steden. Dc Ver-
cntGDE Provinciën waren daarentegen uitgeput van middelen en
tonder krijgsvolk ; terwijl zij bovendien , in het geheim , verschil-
lende doeleinden beoogden. De Koning van Spanje ziende , hoe alles
op den Prins va* Oranje-Nassac rustte , wist te bewerken , dat de Paus
hem in den ban deed , terwijl hij zelf hem vogelvrij verklaarde. De
verbittering tegen den Koning nam intusschen zoodanig toe , dat men
hem, den 21 Augustus 1581 , openlijk afzwoer en van alle regtcn op
deze landen vervallen verklaarde. Paria maakte zich meester van on-
derscheidene steden , en Oranje , die in het jaar 11582, te Antwerpen
door zekeren Jean Jeacregui, met een pistool door het kakebeen ge-
schoten en gelukkig daarvan genezen was , werd ruim twee jaren later,
in den ouderdom van bijna 02 jaren , terwijl men het bijna eens was,
om hem de hooge overheid over H o 1 1 a n d op te dragen , door Rm trazar
Gerards te Delft doorschoten. Deze noodlottige gebeurtenis hragt het
Land in de uiterste verlegenheid. De Staten besloten alzoo dc Heer-
schappij over deze Landen aan den Koning van Frankrijk op te dra-

En , die echter dit aanbod afsloeg. Men wendde zich vervolgens toj
iz abt.tr , Koningin van Engeland , die wel dc Opperheerschappij van
de hand wees , maar toch aannam , de Nederlanden te beschermen , en
tot dat einde een verdrag met de Staten aanging , waarbij B r i c 1 1 e ,
Vlissingen er. Ra mmeken s aan haar verpand werden , terwijl zij
in 1585, Robbert Düdlet , Graaf van Leicester , met geld en krijgsvolk
herwaarts zond. Graaf Macrits van Nassau , de tweede zoon van Willek I ,
Prins van Oranje , was wel dadelijk na den dood zijns vaders tot Stadhou-
der van Holland en Zeeland benoemd , maar moest , na de overkomst
van Leicester , aan dezen al het g<*zag van dat aanzienlijk ambt afstaan.
Luchter , wel verre van den vervallen staat te redden , hielp alles nog
meer in de war. Zijne trotsrhheid was daarenboven voor het volk
onTerdragelijk ; hier kwam nog bij , dat de Engelsche Bevelhebbers , die
tij in eenige Gel d ers c he sleden aangesteld had, dc hun toebctrouwde
>«tingen trouwloos aan dc Spanjaarden verkochten , terwijl hij , in plaats
vao bunne misdaad te straffen, die zocht te vergoelijken. Dan te
{/«Her uur, werd hij, na ongeveer twee jaren hier te lande te xyo ver-

16 ALGEMEEN OVERZIGT.

bleven , door de Koningin , terug ontboden , waardoor Graaf Maobjts het
opperbevel over de legers der Algcnaecuc Staten in handen kreeg ,
terwijl hij tevens in 1585 Stadhouder van üolland en Zeeland,
en in 11590 van Utrecht en Overijssel werd , en zijn neef Graaf
Willes Lodewijk vau Nassaü , die dat ambt in F r i es 1 a n d sedert 1584
en in Groningen sedert 1594 bekleedde, als Veldmaarschalk bij het
leger van den staat werd aangesteld.

Deze beide uitmuntende Ycldheeren deden Pahra alom/nc grootc af-
breuk. Vele steden werden hem ontnomen en voor andere stiet hy
hel hoofd ; zoodat de zaken der Staten zich allengs in ecnen beteren
plooi begonnen te schikken. De kooplieden , die vroeger uit de nog in
s vijands magt zyndc steden cn landen waren geweken , begaven zich ,
na het hernemen daarvan door de Staten , met der woon naar hunne vo-
rige woonplaatsen terug , werwaarts de handel en welvaart van alle kan-
ten been vloeiden. Dit Lragt penningen in 's lands schatkist , tcrwyl die
der provinciën aanzienlijk gevuld werden door het sacculariseren der
kloostergoederen .

Toen Parma in het jaar 1592 overleden was, werd de Landvoogdij
wel by voorraad aan Pieter Ernst , Grave ran Mansfeldt , opgedragen ,
maar, twee jaren later, kwam de Aartshertog Ernst vat» Oostenrijk,
broeder van Keizer Rcdolp , in de Nederlanden , om de Landvoogdij op
zich te nemen. Hij zocht de Staten met Koning Filips te bevredigen,
doende te dien einde groote beloften ; maar , aangezien de Spanjaarden
bet er onder de hand op toelegden , om Graaf Ma i' mts en zijnen
broeder Freoerik Hendrik van kant te maken , bespeurde men maar
al te wel, hoe weinig slaat er op schoone woorden te maken was. De
Aartshertog stierf in het begin des jaars 1595 en werd opgevolgd door
zijnen broeder , den Aartshertog Albertus , aan wicn Koning Filips ,
in het jaar 1598, zijne dochter Isabella Clara Eugenia ten huwclyk
gaf, terwijl zij de Nederlanden tot ecnen bruidschat ontving. Albertus
trok naar Spanje, tol voltrekking van zijn huwelijk. Terwijl hij
op weg was, o^erleed Filips II, Koning van Spanje, en werd door
zijnen zoon Filips III opgevolgd. De Aartshertog en de Infante
kwamen, het >olgendc jaar, in de Nederlanden terug, waar zij de
schatkist zoo uitgeput vonden , dat zij , buiten staat om het krijgs-
volk te voldoen, zien moesten, dat het aan het muiten sloeg.

Maürits . zijn voordeel met deze onlusten willende doen , maakte zich
meester van cenige vestingen. Behalve dezen voorspoed in den oorlog,
biocide de koophandel in de Vebeenicde Nederlanden zoo zeer , dat
men, in 1602, besloot , de vermaarde Oost-Indisch cCompagnie
op te riglcn , die ondernemingen deed , welke ver boven elks verwachting
uitvielen. Dc belegeringen werden in de volgende jaren , van weers-
kanten, met aanmerkelijk voordeel voor dc Staten, voortgezet, totdat
de Spanjaard , door zoo langdurigen oorlog uitgeput en buiten adem
gebragt , voorslagen van vrede begon le doen cn aanbood , om met de
Vereenicde Provinciën, als met enicn vrijen en onafhankelijken Staat,
te willen handelen , waartoe men binnen 's Graven hagc bijeenkwam.
De Aartshertogen Albertis en Isabella eisehtcn dc vrije oefening van
dc Roomsche godsdienst, in dc Vereenicde Nfderlanden, cn dc Staten
begeerden dc vrije vaart op de Indien. Wcdcrkecrig wilde men elkanders
cisch niet inwilligen. De Vredehandeling werd daarop afgebroken, en d«
begonnen wapenschorsing veranderde in een bestand , dat den 9 April 1C0O
te Antwerpen , voor twaalf jaren , werd aangegaan , en in welks eerste arti-
kel , Filips III cn dc Aartshertogen dc Vereenicde Nederlanden voor
vrij cn onafhankelijk verklaarden , waarvoor zij, van dien tijd af, overal

Digitized by Google

UESCHIFD TOT AAN DEN MUNST. VREDE.

erkend zijn. Men ontving dc Afgezanten der Staten aan vreemde hoven.
£lk was genegen , om verbonden met hen aan te gaan , terwijl de
koophandel dezen Landen eeiicu rijkdom van uitheemsche goederen aan-
bragt. De Staat klom , gedurende het bestand , tot zulk eenen trap
van grootheid, dat men sedert uaauwelijks eenen hoogeren gekend
heeft. De steden , die aan de Engelschen verpand waren , werden
weder ingelost, cn men ontsloeg lich van alle afhankelijkheid van
vreemde Mogendheden.

Inwendig ontstonden er echter groote oneen igheden over eenige ge-
loofspunten in de Gereformeerde kerk , waaruit de tweespalt tusschen
de Remonstranten cn de Contraremonstranten haren oorsprong nam.
Prins Miubjts hield het met dc laatslcn. Dc eersten hadden onder-
scheidene voorname voorstanders, en onder dezen Jobaw van Oldbnbar-
mevf.ld , Advocaat van Holland, Rossom Hocbbbebts , Pensionaris van
h e y d c n en Hl &o de Ghoot , Pensionaris van Rotterdam. De verschil-
lende partijen kwamen wel onderling byeen , maar tonder vrucht. De
Staten van Holland legden er zich sterk op toe , om ze tot eene onder-
linge verdraagzaamheid over te halen , waarin de Remonstranten wel
zouden toegestemd hebben , maar men konde er de andere partij niet
toe overhalen. Het Land geraakte in tusschen alom me in rep cn roer.
Men liet het niet bij lasterschriften en schampere bejegeningen ; op
onderscheidene plaatsen werd men handgemeen. Hier en daar werden
de huizen geplunderd , en andere geweldenarijen gepleegd ; niet zonder
schuld van beide partijen. De Staten van Holland hadden de gevoelens
der Remonstranten verdragelij k verklaard. Doch hunne party wist
de Algcmcenc Staten op hare hand te krygen , bij welke zy op het
houden van eene Algemecne Synode aandrong. Nu was het vuur
der tweedragt ontvlamd. Holland, Utrecht cn Overijssel ver-
klaarden zich tegen dc handelingen der Algcmeene Staten. In eenige
steden , waar dc Regering den Remonstranten toegedaan was , werd
krijgsvolk, onder den naam van Waardgelders , geworven. Maciuts ,
zich hierdoor in zijn ambt gehoond achtende, veranderde dc Rege-
ring in die steden , en dankte de W aardgelders , uit naam der Algc-
meene Staten , af. Oldexbarketeld , de li boot en Uogebbeets werden ,
door 's Prinsen bestelling, in verzekering genomen. Dit alles viel voor
tusschen de jaren 1610 cn 1618.

Tegen het einde van het jaar 1618, werd er, op den naam der
Algemecnc Staten , eene Nationale Svnode te Dordrecht beschreven .
waar Afgevaardigden uit de zeven provinciën cn van onderscheidene
buitenlandsche kerken verschenen. De Rcmonstrantsche leer werd al-
daar veroordeeld. Sedert verloor men omtrent de voorstanders dier
leer alle gematigdheid uit het oog. De Hooglccrarcn en Predikanten ,
die haar waren toegedaan , werden ten Lande uitgebannen ; dc leden
der Regering , welke dc gevoelens der Remonstranten aankleefden, van
hunne ambten ontzet. Oldenbarneveld, Hogerbeets en de Gboot werden
door vierentwintig Reglers , die door de Algemeene Staten verkoren wa-
ren , teregt gesteld , en de eerstgenoemde ter dood veroordeeld ; terwijl
Hoaebbezts en de Gboot tot eene eeuwigdurende gevangenis , op het slot
L o e v e s t e i n, verwezen werden (1). Eerst ouder het Stad houderschap van

(i) Alt een* brj*ond«;rlteid verdient Opgemerkt to worden, dat in do geheel*
prorineie .Sla d en Lande geen der Predikanten van KemonttraiiUcli
•erd b*«?huMi£d , of «enigen overlaat leed.

I. Deex. 2*

ALGEMEEN OVERZIGT.

FneDKHiK Hendrik liet men den gebannen Remonstranten toe,
het Land te komen en hunne godsdienst te oefenen.

Van dc zijde der Aartshertogen werden in het janr 1621 cctrigc
voorslagen gedaau , om de Zeventien Nederiandst.» Provincik* weder
onder één hoofd te brengen , doch deze werden van de Staten , als te
schandelijk en te nadeelig voor hunnen vrijen Staat , terstond van dc
hand gewezen, 's Jaars daaraan stierf Filifs III , Koning van Spanje ,
wordende door zijnen zoon, Filips IV , opgevolgd. Ook overleed , niet
lang daarna , de Aartshertog Albertus. Het bestand was ondertusschen
ten einde geloopcn , en de oorlog werd hervat.

In het jaar 1643 werd de YVcsliudischc Maatschappij opgerigt , die
in het eerst eenen nanmerkclykcn opgang maakte, ; doch daarna veel
van haren luister verloor. Intusschcn ging de oorlog te water en te
lande wakker voort, maar in het midden dezer krygsverrigtingen werd Prins
Maurits , den 23 April 1628 , door ccne slepende koorts , in den omkrdora
vau 58 jaren , uit dit leven weggerukt. Zijn halve broeder , Prins Frederik
HcMoaiK,volgdc hem op in het Kapitein-Generaal- en Admiraalschap, alsmede
inliet Stadhouderschap over Gelderland, Holland, Zeeland, U-
trccht,en Overijssel, maar Stad cn Lande benevens Drenthe
verkoren daartoe Graaf Erwst Casirir, Stadhouder van Friesland.

Het veroveren der Spaanschc zilvervloot , door den Hollandsehen Ad-
miraal Pieter Pietebsz. Hetw , stelde , in het jaar 1628 , dc Staten in
de gelegenheid , om hunne krijgsmagt te vermeerderen. Twee jaren
later sloeg de Infante Isabella een bestand van vier cn dertig jaren
voor , opdat de Roouischgczindc Nederlanden , die nu van geld cri
handel ontbloot waren , gedurende dien langen tusschentijd , een weinig
op hun verhaal zouden komen. Men overwoog haren voorslag. Som-
migen dachten , dat dc Spanjaard nu te klein geworden was , om hem
langer te vreezen , of naar een bestand te luisteren. Anderen be-
weerden , dat men eenen vernederden vijand niet verachten noch tergen
moest. Frankrijk, onder deze raadplegingen roeijende, wist alle onder-
handeling te doen afbreken , en vernieuwde het reeds gemaakte verbond
met de Staten , waarbij de Koning verpligt werd , lien van geld en
manschappen te voorzien , cn de Staten , om geen stilstand van wape-
nen of vrede, zonder zijne kennis, te maken. Dc Spanjaarden zoch-
ten wel het bestand , door den Keizer en Engeland , te doen bewerken ,
doch dc bemoeijingen van deze Mogendheden waren geheel vruchteloos.

De oorlog werd weder even sterk als te voren voortgezet , maar toen ,
in het jaar 1633, de onderhandeling weder op het tapijt gebragt werd,
neigde een groot gedeelte der Staten tot bet nederleggcn der wapenen ,
maar de Prins cn de Zeeuwen , die door den Franschcn Afgezant on-
dersteund werden , drongen den oorlog weder door. Middelerwijl was
Graaf Ernst Casirir, den 2 Junij 1632, voor Rocrmondc gesneuveld
en in het Stadhouderschap over Friesland, Stad cn Lande,
benevens Drenthe opgevolgd door zijnen zoon Graaf Hendrik Casisir.

Ook stierf dc Infante in den nacht lusschen den 1 cn 2 December
1633, cn Filips IV, de heerschappij over de Roomsche Nederlanden
weder aangenomen hebbende , droeg het bestuur daarvan op aan zijnen
broeder Ferdinand van Oostenrijk , die de waardigheid van Kardinaal
bekleedde. De Staten sloten . in het volgende jaar , op nieuw een verbond
met Frankrijk, dat aan Spanje den oorlog verklaard had. Te lande werd
nu met afwisselende kans gestreden, maar ter zee behaalden dc Ne-
derlanders eenige voordeden. Den 12 Julij 1640 stierf Graaf Hendrik
Casirir, Stadhouder Van Friesland, Stad en Lande benevens

Digitized by Google

GESCHIED. TOT AAN DEN MUNST. VREDE. 19

Drenthe, aan eene wonde , die hij acht dagen vroeger in het beleg
tan H n 1 s t bekomen had , en werd, in het Stadnoudcrscltnp van Fries-
land, opgevolgd door zijnen broeder Graaf Wille* Frcofrik , terwijl dat
tan Stad en Lande en Drenthe aan Fhederik Hevdmk werd opge-
dragen. De Kardinaal-Infant, in het jaar 1611 te Brussel overleden
tijnde , werd door Don Fbascisco de Mello in de Landvoogdij opgevolgd.

Na zulk cenen langdurigcn oorlog , begon men met ernst aan eene vrede-
handeling te arbeiden. De Staten wilden toonen , dat zij den oorlog
hadden aangevangen, om de vrijheid der volken te herstellen, die nu
genoegzaam bevestigd was. Spanje had te veel nadeel bij dezen krijg
geleden , om niet naar vrede te haken. De stad Munster werd uitver-
koren, om over dc voorwaarden te hanoclen. De Mogendheden, die
cr belang bij hadden , zonden er hunne Gcmagligdcn ; die der Staten
waren acht in getal. Om de vredehandeling nog meer klem bij te
zetten , werd de oorlog mtusschen voortgezet; doch de Prins werd te
midden zijner krijgstoerustingen , door eene opkomende ziekte , in den
aanvang van het jaar 10 17 , in het vier en zestigste jaar zijns ouderdoms, in
hel graf gerukt. Hij werd in zijne gcwijjtigö ambten opgevolgd door zijnen
zoon Willeb II, niet zonder aarzeling der Staten van Hol land , die beducht
waren , dat de jonge Prins , oorlogzuchtig van aard en genegen tot Frank-
rijk , de Munstersche vredehandeling mogt stremmen. Doch toen hij hoop
gaf, van alles , wat dc Gemagtigdcn der Algemecne Staten te Munster be-
sloten, te zullen goedkeuren, werd hem het Stadhouderschap over de provin-
ciën Geld c rl a n d , Holland, Zeeland, Utrecht, Overijs-
sel en Stad cnLandc met algemeen genoegen opgedragen. De Fran-
schen wendden ondertussch.cn alle middelen aan , om de vredehandeling
te stuiten. Zij beweerden, dat dc Staten, zonder hunne toestemming ,
geen verdrag met Spanje konden maken ; en wat men ook van der
Staten zijde deed , men kon die toestemming niet verkrijgen ; waarop
dezen besloten afzonderlijk met Spanje te handelen , ten gevolge waar-
van zij , den 30 Januarij 1618 , den vermaarden Munsterschcn Vrede
sloten , waarbij de Koning van Spanje , na eenen tachtigjarigen oorlog ,
die veel bloed en geld gekost had , zich genoodzaakt zag , geheel en al
van alle regt op deze lauden afstand te doen , en de Veheesigde Nedeh-
u>oes voor eenen vrijen staat te erkennen.

Ten einde nu het volk de vruchten van den vrede te beter te doen
smaken , waren de Staten van Holland cr op bedacht , om eene alge-
meenc afdanking onder het krijgsvolk te doen plaats hebben. De
Prins kantte zien hier echter tegen , daar hij voorzag , dat zijn gezag
aanmerkelijk verminderen zou , wanneer hij niet meer aan het hoofd
van eeaie aanzienlijke krijgsmagt stond. Dit was evenwel te vergeefs,
want dc vermindering van 's Lands troepen werd door dc Stalen ,
vooral door de bewerking van Amsterdam, vastgesteld. De Prins , hier-
over gestoord, wilde zich onverhoeds door krijgsvolk van Amster-
dam meester maken , ten einde aldaar de regering met geweld te ver-
anderen , maar dit mislukte , cn hij overleed vier maanden later ,
den 6 November 1630, aan de kinderziekte , in den ouderdom van ruim
vier cn twintig jaren. Acht dagen ua zijnen dood , beviel zijne weduwe
van eenen zoon . Willes Hendrik, genaamd , die zich naderhand , onder
den naam van Wille* III , iu de geschiedenis beroemd heeft gemaakt.

EERSTE STADHOIDERLOOZE REGERING.

In het begin van het \olgende jaar werd er eene algemcenc vergade-
ring van '» Lands S laten beschreven. Men was nu zonder Stadhouder ,

ALGEMEEN OVERZIGT.

en dc Stalen van Holland toonden zich genegen , dat ambt en dc andere
hooge ambten , die daarmede gepaard hadden gegaan , vooreerst niet tc
begeven. Gaarne hadden ze die gezindheid ook by dc andere provinciën
verwekt ; maar Stad en Lande en Drenthe verkozc» terstond
Graaf Willeb Fbedebib vas Nassau , Stadhouder van Friesland, tot
dien post.

In Engeland , waar men Koning Kabbl I onthalsd , zijnen zoon
uil het Rijk gejaagd en eenen nieuwen regeringsvorm , onder het
protectoraat vnn Ou vier Gromwem., had aangenomen, gaf men voor,
dat -de Nederlanders , vóór vele jaren , de Engclschen op A m b o i n a in
Oost-Indic zeer zwaar hadden beleedigd (1) , en dat hunne gezanten
heimelijk in verstandhouding stonden met den verdreven Koning. Dit
voorgeven gaf aanleiding tot eenen oorlog , die in het jaar 16^2
uitbarstte, en meteenen vrede eindigde, welke den IK April 1684
te Londen gesloten werd , en waarhij men den Engelschen beloofde , bet
belang van den verdreven Koning niet voor te slaan , voor de Engel-
schen als van ouds de vlag le strijken , en wegens de Indische belee-
digingen vergoeding tc geven. Bijeen byzonder artikel werd bepaald,
dat de Staten van H o 1 la n d den Prins van Obahje en alle de nako-
melingen zyner moeder, eenc dochter van den onthoofden Koning van
Engeland , voor altijd van het stadhouderschap hunner provincie zouden
uitsluiten en nimmer hunne stem geven , om een hunner tol het Kapi-
tein-generaalschap te bevorderen. Jan de Witt , Raadpensionaris van
Holland, die thans de klem der Regering in handen had, had deze
uitsluiting, in der Staten vergadering, voornamelijk doorgedreven.

De Prolector van Engeland, Qlivih Cbobwell, overleed den 15
September 1688 , waardoor de zoon van den onthoofden Koning van
Grootbrittanjc, in het jaar 1660, onder den naam van Kabel. II ,
wederom den troon zijner vaderen beklom. Die Vorst had , gedu-
rende zyne ballingschap, zoo vele diensten van de Nederlanden genoten ,
en , vóór zijn vertrek naar Engeland , zulke sterke betuigingen van
erkentenis gedaan , dat men niet twyfeldc aan eenen onvcrurekclykcn
vrede tusschen Engeland en dezen Staat ; te minder , daar men in
1662 een plegtig verdrag met dc Koningen van Engeland en Frankrijk
sloot. Doch net leed niet lang of men zag , wat men van de Engcl-
schen te wachten had , en het barstte in 1664 tot eenen openbaren
oorlog uit, die niet eindigde, dan nadat eene Nederlandsche vloot,
onder het bevel van den Luitenant-Admiraal Michiel Adbiaabsz. db
R uiteb , de Theems , tot digt onder Chaltam, opgezeild was , en aldaar
vele Engelsche schepen verbrand had. Deze stoute daad bragt den
schrik voor dc Nederlanders tot binnen Londen. Nu werden de En-
gelschen , wier Afgevaardigden tot de vredehandeling zich reeds sedert
Mei tc Breda bevonden , handelbaarder dan tc voren , zoodat reeds ,
op den 51 Julij 1667 de vrede gesloten werd , waarbij wij wel Nieuw-
Nederland (nu dc staat New-York , in Noord-Amerika) , verlo-
ren , maar Suriname, dat door eenige Zeeuwen veroverd was , en
het eiland Pouleron behielden ; terwijl de akte van Cbobwell wel
niet vernietigd werd , maar toch eene voordeclige wyziging onder-
ging.

Dc vrede van B re d a was nog niet gesloten, of men kreeg reden, om voor
eenen nieuwen oorlog tc vrcezcu. Lodbwub XIV , Koning van fmnkrtjk

(i) Zie hierover nader op btt art* Amjoika ia het Woordenboek.

Digitized by G

E KUSTE STADHOUDERLOOZE REGERING. 21

• *

bewerende, dat sljne gemalin, eene dochter van Fairs IV, Koning
van Spanje , die den 17 September 166» overleden was , regt had op
een gedeelte der Spaanscue Nederlanden , had een leger t« velde gebragt
en in drie maanden tyds een groot getal steden in Henegouwen en
Vlaanderen bemagtigd. De Staten , zulk eenen magtigen Vorst xoo
nabij hunne grenzen ziende, waren in gcene kleine verlegenheid. Zij
waren beide met Frankryk en met Spanje in verbond , en konden
dus den eenen niet helpen , zonder den anderen te beleedigen. Onzij-
dig te blijven was hun , om hunne eigene veiligheid, ongeraden. Zij
tochten dus door beleid van den Raadpensionaris de Witt , Frankrijk
en Spanje te bewegen tot een verdrag , en sloten , in het begin des
iaars 1668 , de TripU Alliantie , of het Drievoudig verbond met Groot-
Brittanie en Zweden , waarby" men de voorwaarden beraamde , op
welke men den vrede zou zoeken te bewerken. Hierdoor werden de
Koningen van Frankrijk en Spanje tot het sluiten van eenen vrede
gebragt , die in Mei van het jaar 1668 , te Aken tot stand kwam , en waarby
de sleden Charleroi, Binche, Ath , Don ai en de sterkte Scarpe , Door-
nik, Oudenaarde, Rijsscl, Arincntiers , Kortrijk, St. Wijnoxbcrgcn en
Vcurne met hare ouderhoorigheden, aan Frankrijk werden afgestaan.
De Koning van Frankrijk , die zich door dezen vrede in zyne over-
winningen gestuit zag, besloot van toen af, zich gestreng te wreken op
de Staten, die hij voorde voornaamste ontwerpers van het drievoudig ver-
bond hield. Oiu dit, voor hem nadeeligc , verbond te verbreken , zocht
Looewuk. XIV eerst de Staten daarvan af te trekken, en, toen dit niet
gelukken wilde, handvide hij, ten zelfden einde, met Zweden en Engeland.
Kaeei 11 liet zich , in het jaar 1670 , overhalen tot eene heimelijke
overeenkomst, om gezamenlijk met Frankrijk de Staten te Ibeoorlogen.
Twee jaren later sloot Frankrijk ook een tractaat met Zweden j en uit deze
handeling ontstond de gevaarlijke oorlog van bet jaar 1672, dien Frank-
rijk waarschijnlijk niet zoude ondernomen hebben, indien deEngelschcn
zich aan het verbond gehouden hadden , zoo als Kauel II nog in het jaar
1671 verklaard had te zullen doen. De Stalen, die nu duidelijk genoeg
zagen , dat het op hen gemunt w as , schreven eenen beleefden brief aan
den Koning van Frankrijk, belovende hem alle voldoening te zullen
geven. Dc Koning gaf echter zoodanig antwoord , dat de Staten ,
geene verandering te gemoet ziende , op middelen bedacht waren , om
zich te weer te stellen. De vloot werd dan ook weldra in goeden
slaat gebragt j nntar dc krygsiuagl te lande was niet sterk , uithoofde
van de onecnigheid onder dc provinciën , van welke sommige geen
toestemming tot het aanwerven van volk wilden geven , indien men den
Prins van Oranje niet tot Kapitein-Generaal aanstelde , waartoe Holland
bezwaarlijk cn niet dan voor eenen enkelen vcldtogt besluiten kon.
Deze provincie toch had bij een zoogenaamd eeuwig edict, in het jaar
1007 , vastgesteld : 1°. dat geen Stadhouder van eenige provincie Kapitein-
Generaal zoude worden, en z°.dat men. in Holland, nimmer weder eenen
Stadhouder zoude aanstellen. Dc andere provinciën hadden , in het jaar
1670. alleen in het eerste dezer beide punten bewilligd Hieruit volgde ,
dat de Prins van Oranje, zoo lang deze schikking stand hield, nimmer
Stadhouder en Kapitein-Generaal te gelijk , en nimmer Stadhouder van
Holland worden kon. Vóór het uilbarsten van den oorlog werden de pro-
vinciën het echter eens, omtrent dc bevordering van den Prins van
Oiasje , en zij stelden hem , in Fcbruarij van het jaar 1672 , aan tot
Kapitein Generaal voor den aanstaanden veldtofrt, mits hij beloofde geen
Schouder te zullen worden.

92 ALGEMEEN OVERZIGT.

Frankr^k begon cent de Nedcrlandschc koopmanschappen tc be-
zwaren , hetwelk de Staten bewoog , om ook ccnigc Franschc waren hooier
te belasten of geheel te verbieden. Kaeel II vorderde cene volstrekte
heerschappij over de zee. Het een en ander gaf aanleiding tot onder-
handelingen, die vruchteloos afliepen ; waarop beide rijken , op een
en denzelfden dag, te weten op den 7 April 1672 , den Staalden oor-
log verklaarden. De oorlog te water werd met afwisselende kans ge-
voerd , maar de vcldtogt te lande liep zeer ongelukkig voor os Nedeh-
lakdeh af. Zoodra was het Franschc leger niet in beweging geraakt ,
of de Keurvorst van Keulen en de Bisschop van Mtyislcr zeiden mede
den Staten den oorlog aan , en , terwijl de Franschen de plaatsen aan
den Rijn en in Kleef sland , die Staatsolie bezetting inhadden, verover-
den , bemagtigden de Kculschen en Munsterschcn een gedeelte van bet
Land van Zutphenen genoegzaam geheel Overijssel. Spoedig
daarop moesten de Geldcrschc steden , de geheele provincie Utrecht
en drie steden van Holland, namelijk : Naarden, Woerden
en Oudewater, zich aan de Franschen onderwerpen. De toegangen
van Holland werden nu door krijgsvolk van den Staat bezet , terwijl
men met de twee Koningen over den vrede handelde ; doch hunne eischen
waren zoo hoog, dat A m sterdam niet besluiten kon, dat alles toe te staan.
Dit was de voorname oorzaak , waarom men draalde met de han-
deling. Nogtans zou men zich mogelijk, zonder Amsterdam, ten
minste met Frankrijk, verdragen hebben , indien er niet , juist op dezen
tijd. cene grootc verandering in den Staat ware voorgevallen.

DE NEDERLANDEN ONDER WILLEM III.

De Staten van Holland hadden het Eeuw ig Edict te niet (gedaan,
en WttLEH III, Prins ran Oranje, in het begin van Julij 1672, ver-
heven tot alle de waardigheden , die zijne voorzaten bekleed hadden ,
welke waardigheden , in het jaar 1674 , in zijne mannelijke nakome-
lingen , erfelijk werden verklaard. Het volk, in de verbeelding ge-
bragt, dat het overgaan van zoo vele steden aan kwaad bestier en
ontrouw van de Stadhouderloozc Regering te wijten ware, was he-
vig gebeten op den Raadpensionaris de Witt, wiens val daardoor spoe-
dig berokkend werd. Nadat men, in allerlei schimpschriften, niet
slechts hem , maar tevens zijnen broeder , Corxelis de Witt , Burge-
meester van Dordrecht en Ruwaard van Putten, als een der
genen, die het vernietigen van het Ecuwig Edict het meest hadden
tegengewerkt , vinnig gesmaad had , werd deze laatste door zeke-
ren WiLtEK Tichelaar , Chirurgijn tc Picrshil, beschuldigd van ecnen
toeleg op 's Prinsen leven gesmeed te hebhen. Hierop in hechtenis ge-
nomen zijnde, werd hij eerlang veroordeeld tot verlies van zijne amb-
ten, en tot ballingschap uit Holland en West-Friesland , ofschoon
het vonnis geen misdaad vermeldde. De Raadpensionaris, die, kort na
het vatten van zijnen broeder, zyn ambt had nedorgelogd , en door de
Staten was bedankt' geworden , begaf zich, terstond na het uitspreken
van het vonnis , op Zal ui tlag den 20 Augustus, naar de gevangenpoort
tc s Graven hagc, om zijnen broeder tc bezoeken. Middelerwijl bad
Tichelaar het graanw tegen de broeders opgehitst. De Burgers , die de
wacht voor de poort hadden , haalden eerlang de broeders van boven,
civ hragten hen op cene onmeiischclijke wijze oin hel loven j waarna
de lijken naar het schavot gesleept , aan de wip oimelianiien , en jam-
me, lijk mishandeld werden .

- - — — *

DE NEDERLANDEN ONDER WILLEM UI. 23?

la Holland had men , om zich tegen de Franschen te bescher-
men, het lage land alom onder water gezet, hetwelk den vijand belette
door te dringen ; maar toen de winter de ondcrgeloopcn landen met
|js bedekte , deed dit de Franschen op het vermeesteren van II o 1-
land bedacht zyn , cn cenen togt op *s G ra v en ha ge ondernemen.
Maar naauwelijkz hadden zij Woerden verlaten, of het begon zoo
sterk te dooijen , dat zij genoodzaakt waren terug te koeren , zoodat
Holland ,in den uitersten nood , zonder ccriigc inenschelijke hulp , door
dc gunstige bestiering des Hemels, gered werd. Daarbij kwam , dat de
Bisschoppen van Keulen en Munster, ten jare 1672, na een hard
beleg van omstreeks 6 weken , met veel verlies van volk , het sterke
Groningen, dat onder Rabexoacft dapper verdedigd werd , moesten
verlaten ; hetgeen den gevallen moed des fandzaats niet weinig opbeurde ,
en veel tocbragt tot redding des Vaderlands.

Met het begin des jaars 1675, rustte men zich echter wederom , zoo ter
xcc als te lande, ten oorlog toe. Er vielen drie zeegevechten voor, in
welke van weerskanten niet veel voordeel behaald werd, hoewel men
zich wederzijds de overwinning toeschreef. Tc lande streden de Fran-
schen gelukkiger , mnar toen de Prins van Oranje met het leger Her
Staten naar den Rijn truk, verliet het gros vau het Fransche leger
deze Landen , om de onzen aldaar te keer te gaan , cn nog vóór het
einde vau het jaar, wig men L trecht eu Overijssel wederom geheel in
ou> bezit. G elder land werd in liet volgende jaar , 1674, van het uit-
beeinschc krijgsvolk verlost, zoodal nu de drie provinciën wederom luet
de vier andere vereenigd waren. Ook begon men thans van vrede te
spreken , eu Keulen werd tot ecne handelplaats gekozen. De oorlogvoe-
rendeMogend heden zonden er hunne Ge\ olinngligdcn ; doch de vredesonder-
handeling werd weder afgebroken. De Stalen slaagden beter in hunne
onderhandeling met Engeland , met welk land zij den 19 Februarij 1674
eeneu afzonderlijken vrede maakte, terwijl , den 1 1 December van datzelfde
jaar, Groul-llrillanje en de Stalen ook een verdrag van zeevaart sloten ,
waarbij bepaald werd , welke koopwaren vrij naar vijandelijke plaatsen
zouden mogen vervoerd worden. Voorts werd in dat verdrag de bekende
regel: vrij schip, vrij goed vastgesteld, cn deze, ten jare 16715 in
diervoege nader verklaard, dat, ingeval eeue der twee Mogendheden in
oorlog was, de andere van de cenc vijandelijke haven op dc andere zoude
mogen varen. Ook verdroegen zich de Staten met den Bisschop van
Munster eu den Keurvorst van Keulen , en stelden zich , nu zij den
oorlog van hunne landen hadden verwijderd , allczins in staat , om den
Franschen liet hoofd te bieden.

De Stalen van Gelderland, die boven anderen in genegenheid
tot den Prins van Oranje uitstaken , besloten hem de Opperhecrschappy
over hunne provincie , onder den naam van Hertog van Gelder en
Graaf van Z u t p h c n , op te dragen ; welk aanbod dc Prins echter ,
ziende dat zulks aan H o 1 1 a n d en Zeeland niet welgevallig was ,
, van de hand wees.

De toebereid* elen ten oorlog werden ondertusschen vlijtig voortgezet.
Men streed te water en te lande , doch met weinig voordeel, lu het
jaar 1 676 .begon men weder van vrede te spreken , en dc stad N ij m e-
jen werd tot ondcrhandelolaats gekozen. Dc wederzijdsche Geuiagtig-
den kwamcu niet spoedig bijeen , zoodat dc handel langzaam seheeu
te zullen voortgaan. Dc kans des oorlogs was intusschen den Neder-
landers niet gunstig , en de Koning van Frankryk bemagtigdc de éénc
»Ud na dc andere in dc Spaansche Nederlanden j zoodat dc Stalen ,

34 ALGEMEEN. 0VERZ1GT.

vrccicndc , dat zijn krijgsgeluk hem ttontcr meurt maken , den Vre-
dehandel met allen ijver voortzetteden , waarop eindelijk , na lang dralen ,
den 10 August mt 1678, de vrede tusschen de Staten en Frankrijk
teNymegcn getroffen werd . De Engelse hen en de andere bondgenooten
namen er weinig genoegen in.

Naauwelijks had men de zoetigheid des vrede* gesmaakt , of men
begon voor eenen nieuwen oorlog te vrcezen. De Koning van Frankrijk
hield nog veel volk op de been. Kr viel ecnig geschil voor tusschen
hem en de Staten , over de achterstallige brandschattingen van ecnige
steden in Staats-Braband, waarover hij de Staten met nieuwe onlusten
bedreigde. Ook wilde hij hen noodzaken, een verdedigend verbond
met hem aan te gaan , hetgeen hem geweigerd werd. In de Spaanschc
Nederlanden bedreef hij onderscheidene vijandelijkheden, ofschoon dc
vrede tusschen hem en Spanje reeds voorlang gesloten was. Hy deed
zich een groot gedeelte van Luxemburg toeëigenen , door geregtshoven ,
die by zelf had opgerigt. De Staten sloten daarop in 1681 een ver-
bond met Zweden , aan hetwelk de Keizer sedert ook deelnam, en waarbij
men eikanderen verpligtte , den Munstcrschcn en den Nymccgschen vrede b
te "handhaven. De Koning van Engeland werd er ook toe genoodigd ;
maar deze, in de belangen van Frankrijk zijnde , weigerde er in toe te tre-
den. Koning Lodewijk maakte zich, in het volgende iaar, onder zeker
voorwendsel , meester van het Prinsdom Oranje , zonder dat de Stalen
hem bewegen konden , dit aan den wettigen Prins in te ruimen. In
het jaar 1683 verklaarde Spanje den oorlog aan Frankryk ; maar de
Staten , eenen nieuwen oorlog duchtende , bewogen den Koning van
Spanje, die tot geen vrede te brengen was, om een bestand van twintig
jaren met Frankrijk aan te gaan , waar zg den Prins van Oranje
gaarne in begrepen hadden , doch dit gelukte niet.

Karei- II , Koning van Engeland, in het begin van het jaar 1C81J
overleden zijnde , werd door zijnen broeder , den Hertog van York ,
onder den naam van Jacobcs II , opgevolgd. Deze deed de Staten
wel verzekeren van zijne begeerte , om vrede met hen te onderhou-
den ; doch men bespeurde weldra , dat er op zync belofte geen staat
te maken was. Hij scheen heimelijk naar gelegenheid te zoeken , om
hen te beoorlogen. Ook wilde hij zijn gchcele rijk dc Roomsche gods-
dienst, die hij omhelsd had, doen aannemen. De geboorte van eenen
Prins van Wallis , die in de tegenwoordigheid voorviel van lieden ,
welke volkomen *s Konings belangen waren toegedaan , werd bij velen
verdacht gehouden. De Protestantsche onderdanen van Engeland ,
den ondergang van hunne vryheid en godsdienst te gemoet ziende ,
handelden over dc middelen , om dezen val te voorkomen , met den
Prins en de Prinses van Oranje , welke laatste eene dochter van Jacobüs II
was. De Staten middclerwyi ziende , wat zij van Frankrijk en
Engeland te hopen hadden , begonnen eene sterke vloot uit te rusten.
In den herfst van het jaar 1688, kwam er een geschrift in het licht ,
waarbij dc Engelsehen den Prins en de Prinses van Oranje baden ,
om tot hen over te komen , en de wetten te herstellen , die Koning
Jacobcs verbroken en geschonden had. Tc gelijk werd er een besluit
van de Algemeene Staten in het licht gegeven , waarbij zij- reden ga-
ven van hun voornemen, om den Prins , op zijnen togt naar Engeland ,
met eene vloot bij te staan. De Prins stak in Oetober in zee, en
kwam behouden in Engeland aan. waar hij, aangezien Koning Jacobcs
van elk verlaten en uit het rijk gevlugt was , nevens zijne gemalin , in
liet begin des volgenden jaars , ten koninklijkeu troon verheven, werd.

—

Digitized by Gotfgle

DE NEDERLANDEN ONDER WILLEK III. 2!>

Vóór het einde van het jaar 1688 had Frankrijk den oorlog reeds weder aan
den Keizer en du Sta ten' verklaard , en de vijandelijkheden begonnen.
Met den aanvang des jaars 1689, zeiden de Staten Frankrijk
ook den oorlog aan. Hierop volgden de wederzijdsche oorlogsverklarin-
gen van Frankrijk aan Spanje en den nieuwen Koning van Engeland,
en van den Keizer , Spanje en Engeland aan Frankrijk. De Hertog
van Savoijc verklaarde zirli , in het volgende jaar , ook voor de Iiond-
genooten en tegen Frankrijk.

In het jaar 1694 , ondernamen de Fransehen ccne landing op de kusten
van Engeland, ten einde Koning Jacobus, die de vlugt naar Frankrijk geno-
men had , op den Engelschcu troon te herstellen , doch deze aanslag werd
geheel verijdeld, door eene overwinning , die onze vloot op de .Fran-
scben behaalde. De Koning van Frankrijk won zoo weinig bij dezen
oorlog, dat hij, in het jaar 1693, dc Staten, door omwegen, om
vrede liet aanzoeken. Men bood hun de verzekering hunner grenzen en
andere voordeelcn aan , doch zij gaven zijnen voorslagen geen gehoor.

Koning Willem III, in den aanvang van het jaar 169*5 , zijne ge-
malin verloren hebbende , behield nu alleen de koninklijke waardigheid ,
die hem en zijne gemalin was opgedragen geweest. In het volgende
jaar ondernam Koning Jacobus wederom eene landing in Engeland , die
echter andermaal vruchteloos afliep. %oo ging het ook met onderschei-
dene zamenzweringen tegen het leven van Koning Willes , die alle in
tiids ontdekt werden. De Hertog van Savoije , zich van de. bondgenootcn
afgescheiden hebbende, maakte vrede met Frankrijk. Van den algetueenen
vrede werd nu wederom met meer ernst gesproken, en het Huis te Rijs-
wijk tot handelplaats verkoren. Men zond Gevolmagtigden derwaarts, en
maakte een aanvang met de onderhandelingen. Eindelijk werd de
vrede tnsschen Frankrijk , Spanje , Engeland en de Staten , op den 20
September 1697, aldaar getrouen, terwijl de Keizer ook eenen stilstand van
•wapenen sloot , die eerlang in eenen volkomencn vrede veranderd werd.
Na het sluiten van den vrede , deden dc Staten eene herziening van
hunne krijgsmagt , en , even als of zij eenen nieuwen oorlog voorza-
gen, versterkten zij eenige grensvestingen, die in cenen slechten staat
waren.

De Koning van Spanje , Kabel II , werd door gedurige onpasselijk-
heid dermate overvallen , dat men voor zijn leven begon te vreezen.
Hij had gecne kinderen , en het stond geschapen , dat er , na zijnen dood ,
aanmerkelijke geschillen over de opvolging in het rijk zouden ontstaan.
Men w ist , dat Frankrijk de Spaansche kroon in zijn huis zocht over
te brengen, onaangezien Filips IV de nakomelingen van zijne zuster,
Mabia , moeder van Keizer Leopold , daartoe benoemd had , ingeval
zijn zoon. Kabel II. zonder nakomelingschap overleed. Dit bewoog
den Koning van Engeland en de Staten , die bij de opvolging in het
koningrijk Spanje belang hadden , om , met het begin van het jaar
1700 , een verdrag met Frankrijk te sluiten , bekend onder den naam van
Traktaat van partage. Bij dit Verdrag werden de landen des Konings
Tan Spanje . na zijnen dood , voor het grootste gedeelte toegewezen aan
Kabel vak Oostenrijk, tweeden zoon van Keizer Leopold , terwijl dc
kleinzoon d«*s Konings van Frankrijk zich met de Koningrijken Na-
pels en Italië zoude te vreden hondim. Veel moeite had het den
Koning van Frankrijk gekost , om de Staten en Engeland lot het
Verkenen van dit verbond over te halen, want men voorzag maar
al te wel, dat zijne magt, door het aanwinnen van zulke aanzien-
lijke rijken, tc groot zoude wordeu. Dc vrees voor eenen nieuwen

ALGEMEEN 0VEÜZ1GT.

oorlog deed er hen echter toe overgaan. Kamel II , Koning van Spanje,
overleed nog in hetzelfde jaar op den 1 November. Koning Lodewuk.
XIV , die terstond tijding van Kabels dood had, ontbood zijnen klein-
zoon Fairs, Hcrlog van Anjou, bij zich, cn maakte hem, in tegen-
woordigheid van den Spaanschcn gezant, bekend , dat Koning Kahel
hein Koning van Spanje gemaakt had. Tenzclfdcn tijde toonde men eenen
uitersten wil , waarbij de Koning van Spanje den Hertog van Anjou tot
zijnen onmiddellijker! opvolger benoemde. De Hertog bcraf zich terstond
naar Spanje , waar hij welhaast voor Kuning erkend werd. De Koning van
Frankrijk dacht ondertusscheu wel, dat het Engeland en de Stalen vreemd
voorkomen zou, dat hij zich aan eenen uitersten wil hield, die,
echt of valsch, regclrcgt streed met hrt Partage-traktnat. n ij liet der-
halve deze mogendheden aanzeggen , dat het oogmerk van het traktaat
van vcrdceling w as , den vrede in Europa te behouden , en dat hij zich
aan dat oogmerk hield, zonder zich om de letter te bekreunen.
Ecuc verontschuldiging , die door den Koning van Engeland cn do
Staten koel genoeg werd aangenomen. Middelerwijl bereidde men zich
hier cn in Engeland op nieuws ten oorlog. De Koning van Frankrijk ,
ook bedacht om zijnen aanhang te versterken , trok Maxixillaax Exasuel,
Keurvorst van Beijeren cn Landvoogd der Spaanschc Nederlanden,
benevens zijnen broeder, deu Keurvorst van Keulen, op zijne zyde.
Hun verdrag bleef geheim, hetgeen den bondgenoolcn niet weinig ua-
deel lochragt.

Frakehije. had Milaan met krijgsvolk bezet, en de Keizer, besloten
hebbende het regt van zijnen zoon met de wapenen te verdedigen %
zond Prins Klüesics van Savoijk met een leger naar Italië , die den Fran-
sehen omtrent Carpi slag leverde en hen aldaar overwon. Beter slaagden deze
Jaalstcn in de Spaansche Nederlanden , door de geheime verstandhouding
met deu Keurvorst van Beijeren . Zij maakten zich , op ééncn dag ,
meester van alle de sterke plaatsen in die gewesten , alzoo de Kcur-
' vorst bevolen had, dat men hun de poorten zoude openen. Dc

Staatschc bezetting , die in sommige steden lag , werd kort daarna ge-
noodzaakt te vertrekken. De Keizer , die intusschen voortging met
zich ten oorloge toe te rusten , sloot , den 7 September 1701 , te
'g G raven ha ge een verhond van onderlinge bescherming met den Ko-
ning van Engeland en de Algcmcenc Staten. Dc Oorlog werd, in
Ilahc , door Prins Eugekics niet voordcel voortgezet. Dc Koning van
Engeland, uit Holland naar Groot-Brittaujc overgestoken zijnde, om
het noodige tot den aanstaanden vcldtogt te beramen , viel , den 4
Maart 1702 , op de jagt zijnde , van het paard , waardoor hy het
sleutelbeen van zijnen linkerschouder brak, enden 19 derzclfdc maand,
in den ouderdom van slehts 32 jaar , uit hel leven werd gerukt. Ann a ,
de zuster zyncr o\ erledenc gemalin , die gehuwd was met Gcobub , Prius
ra» Denemarken , volgde hem op als Koningin van Engeland.

TWEEDE STADIIOUDERLOOZE REGERING.

Dc waardigheden, welke Koning Wille» Inerte lande bekleed had,
bleven gedeeltelijk onvervuld, want vijf provinciën, met name: Gel-
derland, Holland, Zeeland, Utrecht cn Overijssel,
verkozen zonder Stadhouder te blijven. In F r i e s 1 a n d en in S t a d-
en Lande bleven de Vorsten uit het huis van Nassau-Dietz dc stad-
houderlijke waardigheid bcklccdcn. In onderscheidene steden van de
provinciën Gelderland, Zeeland, Utrecht en Over ij s-

Digitized by Google

TWEEDE STADHOUDERLOGZE REGERING. gj

«cl ontstond ter dezer gelegenheid eenc gevaarlijke beroerte, onder
den naaui van plooijerij bekend. De burgerij , steunende op aloude
vrijheden en voorregten , onderstond zich, veranderingen in de regering
te maken. Hieruit rezen geweldige onlusten , die eerst in 1707 geheel
ophielden .

Intusschcn hadden de Staten , den 10 Mei 1702 , den oorlog aan-
Spanjc en Frankrijk verklaard , welke met afwisselende kans, ofschoon
meer voordcclig voor de Bondgenooten dan voor Frankrijk, gevoerd,,
werd , waarom , reeds in het jaar 1703 , van de zijde der Frnuschen
openingen tot vrede gedaan werden, en heimelijke onderhandelingen
tusschen hen en de blaten begonnen , die echter vruchteloos aflie-
pen. In het begin van het jaar 1709 begon men te 'sGravcnhage
andermaal over den vrede te handelen. Een der punten , welke de
bondgenooten vooraf begeerden vastgesteld te hebben, was, dat Filips,
ten behoeve van Kabel, afstand van de Spaansche kroon zoude doen.
Frankrijk gaf voor , dat zijn kleinzoon daartoe niet spoedig zoude te
bcwegeu zijn ; doch het bleek ras , dat hij de Bondgenooten slechts»
zocht op te houden , ten einde zich te beter in staat te stellen , den
oorlog voort te zetten. Alle vredehandeling werd toen afgebroken r
en men bereidde zich wederzijds ten oorlog. ï)c onderhandelingen,
die te 's Gravenhage geslaakt waren, werden, met het begin de»
jaars 1710, te Gee rtruideuberg, weder begonnen, zonder dat
men elkander kondc verstaan , waarop de handeling ten tweedeniale
werd afgebroken.

Een droevig ongeluk deed den Stalen, den 14 Junij 1711 , eenen
hunner dapperste Legerhoofden verliezen, uamelijk Prins Job ah Wille»
Fbiso, Stadhouder van Frieslanden Stad-en -Lande; want
deze , uit liet leger naar Holland reizende , om met den Koning
van P missen , die te 'sGravcnhage gekomen was, over dc nalaten-
schap van Koning Wille» III te handelen , verdronk jammerlijk , in
bet oven aren van den Moerdyk naar het Stryensche Sas,
in den jeugdigen leeftijd van 24 jaren.

De Franschen waren ondertusschen vlijtig heiig , om de Engelschen
uit hel groote bondgenootschap te trekken, en deze begonnen zich
langs hoe meer voor den vrede te verklaren. Zeker Mathijs Pbjor,
die te voren Gczantschaps-sckretaris in Frankrijk geweest was , werd
in stilte naar dat rijk gezonden, om ojer de voorwaarden te handelen.
Hen kwam weldra overeen , en terwijl men de onderhandelingen zoo
stil hield , als mogelijk was , werden er van Frankrijks zyde ook
vredesartikebn aan dc Staten gezonden , die echter in zoodanige
algemeene bewoordingen waren opgesteld , dat men er niets en alles
van konde makcu. De Stalen, ziende dat Engeland het verbond ver-
liet , waren wel genoodzaakt hunne toestemming tot het openen der
vredehandelingen te geven. Frankrijk gaf eenc soort van uitlegging
aan zijne voorgestelde vredespunten , die door de Engelsehe staatsdie-
naars vi erd goedgekeurd. De stad Utrecht werd tot dc handelplaats
verkozen. De gemagtigden van Frankryk , Engeland en dc Staten kwa-
men Hiensvolgens , inliet begin des jaars 1712, te dier Stede bijeen.
Keizer Kabel VI, ofschoon hem dc vredespunten , door Frankrijk op-
gegeven , niet behaagden , zond echter ook gevolniagtigden derwaarts.
Engeland "«as te eenc male in het belang van Frankrijk , en ender-
handi-ldc heimelijk met het Franschc hof. Men stelde Filips voor ,
dal hij voor altijd afstand van dc Franschc kroon moest doen , in-
dien hij Spanje en Indien behouden wilde , hetwelk hij aannam.

28 ALGEMEEN OVERZIGT.

Hierop verliet Engeland openlijk het verbond , en liet den State»
aanzeggen , dat de Koningin zich van alle verbindtenissen met hen
volkomen ontslagen rekende. Kort daarna werd er een stilstand van
wappnen tusschen de Fransehen en Engelschen afgekondigd. De vrede-
handeling te li trechl werd ondertusschen voortgezet. Den Franschea
ging het er allezins naar hunnen wensen. De bondge'nooten zagen
zich , door het gedrag der Engelsehen , tot de noodzakelijkheid gebragt ,
om de onderhandelingen bij te wonen. De Hertog van Savoijc , voor
wien de Engelschen Sicilië ^ecischt hadden , gaf voor, alleen met Frank-
rijk te willen sluiten , indien hem zijn eisch niet werd ingewilligd.
Dit zelfde vreesde men van de Engelschen , die echter alle pogingen
aanwendden , om de Staten tot hel teekenen van den vrede te bewegen.
Men moest er eindelijk toe overgaan, en de vrede werd , den 11 April
1715 , tusschen Frankrijk en de boodgenooten , den Keizer alleen uit-
genomen , gesloten. Frankrijk stond by dit verdrag aan de Staten , ten
behoeve van bet huis va* Oostenrijk , af, alles, wat Karei. 11, Koning
van Spanje, bijzijn afsterven, in db Nederlander bezeten had. Rijssef
werd aan den Koning van Frankrijk ingeruimd. De Keizer bleef nog
met dezen vorst in oerlog , maar , in het volgende jaar 1714 , werd
ook lussehec hen de vrede te Radstad gesloten. De Koning vau
Spanje sloot, in Junij van dat zelfde jaar , te Utrecht mede een ver-
bond met de Algemccnc Staten , dat voornamelijk den koophandel
betrof. De dood van Anna , Koningin van Engeland , die in dit jaar voor-
viel , en de komst van George I, Keurvorst van Hannover, op den Engel-
schen troon, zouden de zaken van Europa aanmerkelijk van gedaante hebben
doen veranderen , ware het een en ander vóór het sluiten van den Utrccht-
schcii vrede ffebeurd. Het onderzoek, naar het gedrag van hen , die
den vrede , door geheimen handel met Frankrijk , l»ewcrkt hadden ,
loonde al dadelijk , dat Koning George niet gezind was de Franschc
maatregelen op te volgen. Al liet voordeel , dat de Stalen trokken uil
dien Iangdurigen en kostbaren oorlog , dien zij ten behoeve des
Keizers ondernomen hadden, verkregen zij bij het Barrière-tractaat
dat, op den 115 November 1715, te Antwerpen, gesloten werd,
en waarin men , drie jaren later , te 's Gravcnhagc eenigc ver-
andering maakte. Dit voordeel bestond in de vergunning , om alleen
bezetting le mo^en leggen in de steden en kasteden vau Namen en
Doornik, in de steden Mecncn, Yeurne, Wa asten,
Y p c r e n en het fort de K n o k k e , mits zij er gcenc troepen toe ge-
bruikten van cene Mogendheid, die bij den Keizer verdacht, of met
hem in oorlog was. In Dendcrmondc zoude men echter gcmccnc
bezetting leggen , waarover de Keizer cencn Bevelhebber zoude aan-
stellen, die, zoo wel als de mindere officieren aan de Staten moest
zweren , dat hij nooit iets in de stad zoude doen of toelaten , hetwelk
nadeel ig zoude zyn aan hunne dienst.

Lodewye XIV, Koning tan Frankrijk , den 1 September 171 IS over-
leden zijnde , werd door zijnen achterkleinzoon , Lodewye XV , een
kind vau nog geen zes jaren , opgevolgd, terwijl de Hertog van Orle—
ans het rijk als Regent bestuurde. De Hertog-Regent . die , indien
de jonge Koning zonder mannelijke nakomeling overleed , en indieu
de Koning van Spanje , die van zijn regt op den Frauschcn troon
afstand gedaan had , daarop geenc nieuwe aanspraak maakte , het naaste
regt op dien troon had , was uit dien hoofde verpligl goede vriend-
schap te onderhoudeu met den Koning van Groot-Britlanje , en met de
Stalen der Vereenigde Nederlanden. Hy deed dicnsvolgens ceneu voor-

Digitized by Google

TWEEDE STADHOUDERLOOZE REGERING.

«lag tot oen verbond tusschen Frankrijk , Engeland cn de Staten , het-
welk strekken moest, tot handhaving van de tegenwoordige regering
inde beide koningrijken en van dc bezittingen der drie Mogendheden.
De Staten luisterden naar dezen voorslag , maar George f sloot , in
Jiet jaar 1716, een verbond van onderlinge bescherming met den
Keizer , hetwelk dc Regering van Frankrijk bewoog , om nog voonlee-
liger voorslagen , dan te voren , te doen , en dit had het sluiten van
de tripte alliantie, of het drievoudig verbond, tusschen Frankryk ,
Groot- Brittanjc en de Stalen , op den 4 January* 1717 , ten gevolg.
Rij dat verbond bedongen dc Staten de handhaving in hun regt , om
bezetting te houden in dc Oosten rij Lsclie Nederlanden j den titel van Hoog-
mogende Heeren , dien het Franschc Hof hun tot nog toe geweigerd
bad ; alsmede dat hunne Ambassadeurs, voortaan , in Frankrijk , behan-
deld zouden worden , op denzelfden voet , als die van Venetic.

Doch dc algemeene vrede was weder van geen langen duur , want
de Kardinaal Aiauoni spoorde het Hof van Spanje aan , om de
wapenen op te vatten tegen den Keizer , en om tenzelfden tijde eenen op-
stand te verwekken en te voeden in Frankrijk cn in Schotland. De
Spanjaarden maakten zich nu, in het jaar 1717, meester van Sardinië
en in het volgende jaar van een gedeelte van Sicilië. De Keizer ,
om zich tegen Spanje te sterken , sloot , den 2 Augustus 1718 , te
Londen , een verdrag met Frankrijk en Groot- Brit tan je , waarin
ook de Staten zouden kunnen treden , waarom het sedert de qua.
drupte alliantie of het viervoudig verbond genoemd werd , hoewel
het anders ook onder den naam van het verdrag van loonden bekend
staat. Het oogmerk van dit verdrag was , om de voorwaarden van
vrede tusschen den Keizer cn den Koning van Spanje cn tusschen
den Keizer en den Koning van Sicilië en Hertog van Savoijc te regelen ,
en voorts dc middelen te beramen , om die voorwaarden te doen na-
komen. De voornaamste dier voorwaarden was, dat dc oudste
zoon der Koningin van Spanje, Don Carlos , van dc opvolging in
Toskanen . Parroa en Piacenza verzekerd werd , ten welken einde men
zesduizend Zwitsers in die Hertogdommen leggen zoude ; voorts zou
de Koning van Sicilië Sardinië verwisselen voor -Sicilië, hetwelk aan
den Keizer verblijven zoude , ook zou die Koning regt van opvol-
ging hebben tot dc kroon van Spanje , indien Filips V kinderloos
overleed. Dc Staten stelden het gedurig uit, om in dit verbond te tre-
den , aangezien zij vreesden , dat het oorlog verwekken mogt , zoo
lang Spanje er buiten bleef; en zij hadden groote reden, om warsch
van oorlog te z^n , alzoo dc laatste , ofschoon zeer voorspoedig ge-
voerd , hun veel gelds en volks gekost en weinig voordeels aange-
bragt had.

De toeleg der Spanjaarden op Schotland liep geheel vruchteloos
af, ofschoon zy aldaar nog eene landing ondernamen , hetgeen den
Staten bewoog Koning George I , in het jaar 1719 , wederom eenigen
onderstand in manschappen en krijgsbehoeften toe te zenden. Niet be-
ter slaagden zij in Frankrijk, want hun heimelijk oogmerk, aldaar
ontdekt zynde , had eene oorlogsverklaring van de zijde van Frank-
rijk ten gevolge , hetwelk, met een leger in Spanje viel cn onderschei-
dene steden veroverde. Toen nu de Engelse hen , die den Keizer
met eene vloot ondersteunden , ook ecnige voordeden in Sicilië be-
haalden , nam Spanje het verdrag van Londen aan , zoo als dc Ko-
ning van Sardinië dit reeds vroeger gedaan had. Hierop werd cene
bijeenkomst te Kamcryk vastgesteld , om dc geschillen tusschen dc

■

*0 ALGEMEEN OVERZIGT.

oorlogende Mogendheden te vereffenen . Terwijl deze bijeenkomst duur-
de , sloten Frankrijk cn Spanje , in het jaar 1721 , eenen bijzonderen
vrede,4 «aarbij, onder anderen , bedongen werd , dat Spanje zesdui-
zend Spanjaarden in Toskanen , Panna en Piacenza zoude mogen leg-
gen , in de plaats van de zesduizend Zwitsers , waarvan het verdrag
van Londen melding maakte , doch dit punt werd geheim gehouden ,
om den Keizer geen misnoegen te geven.

De jonge Erfstadhouder van Friesland , Prins Willem Caabl Hettdhik
Fr iso . mus niet alleen, in bet jaar 1718, tot Stadhouder van Stad-
en-Landc en in het jaar 1722 tot Stadhouder van Drenthe benoemd ,
maar werd ook, in het laatstgemelde jaar , door de Staten van Gel-
derland, ofschoon op zeer bepaalde voorvaarden , tot Stadhouder van
hunne provincie verkoren.

De Keizer verleende, op het einde van het jaar 1722, octrooi
tot de oprigting ccner Oostindische Maatschappij te Oostende in Vlaan-
deren , hetwelk de Staten beweerden te strijden met den Monsterscben
vrede en andere verdragen ; waarom de Koning van Groot-Brittanje
cn zij alle moeite aanwendden , om dit octrooi weder te doen in-
trekken. Deze. pogingen schenen in het eerst geheel vrachteloos te
zullen zyn , alzoo de Keizer zich , door het aanzien van Spanje ,
zocht te doen handhaven in het regt , om uit de Oosten rij ksche
Nederlanden op Oost-Indié te varen j ten welke einde hij , in het
jaar 1721 , in afzonderlijke onderhandeling trad met het Spaanscho
Hof, hetwelk, in het jaar 1723, te Wccncn , een vredeverdrag,
en een verbond van onderlinge bescherming cn koophandel met den
Keizer sloot , by welk laatste aan de Maatschappij van Oostende de-
zelfde voorregteu in de Indien werden toegestaan , welke aan de inge-
zetenen der Verekmgde Provincie* door dón Koning van Spanje voor-
hoed waren verleend. Dc bijeenkomst te Kamcrijk , die tot nu toe
geduurd had , zonder dat er iets van belang verrigt was , werd
thans afgebroken.

Ten einde de nadeelige gevolgen vau het Wecner verdrag van
koophandel te voorkomen, sloot Georce I, den 3 September 1725,
het verbond van Haunover. voor den tijd van vijftien jaren, met
Frankrijk en Pruisscn , waarbij dc drie Mogendheden zich onder ande-
ren verbonden , om elkanders regtcn cn bezittingen , cn in het bijzon-
der die opzigtens den koophandel , zoowel in als buiten Europa ,
te tullen handhaven. Het hield aan tot den 9 Augustus des
volgenden jaars , eer de Staten in dit verbond traden. Den 8
September 1726 werd ook , na eenen oorlog van verscheidene jaren ,
de vrede met Algiers gesloten.

Ten gevolge van het sluiten der verdragen van Weencn en Hannovcr,
begonnen dc bondgenooten van wederzijden zich , in het jaar 1727 ,
te wapenen , terwijl zy aan onderscheidene Hoven handelden , om vrien-
den te winnen. Rusland trad in het Wecner verbond cn Zweden
in dal van Hannover. Alles schikte zich tot eenen algemceneu oorlog ,
toen , door bewerking van den Kardinaal de Fleurt , eersten Staats-
dienaar des Konings van Frankrijk , cenige voorafgaande punten
tot den vrede geteekend werden. In de*e punten werd ten op-
zigte van dc Ostcndesche Maatschappij beraamd , dat deze zeven ja-
ren zoude opgeschort worden , en dat men , ondertusschen , op cenc
bijeenkomst, aan ccne algemecnc bevrediging zoude arbeiden. Deze
bijeenkomst, in hel jaar 1728, te Soissons aangevangen, duurde,
even als die van Kamcryk, eenen geruimen tijd, londer dal er iets

Digitized by Google

TWEEDE STADHÜÜDERLOOZE REGERING.

gesloten werd , cn eindigde ten laatste ook in een bijzonder verdrag ,
tnsschen Frankrijk. , Spanje cn GrooUBrittanje, hetwelk in November
17i9 te Seville geteekend werd. De Staten traden er kort daarna ook
in, en bedongen, dat de drie Mogendheden xich zouden verpKgten, om
de. geheele vernietiging der Ostcndcsche Maatschappij te weeg brengen ,
waar tegen zij beloofden , tot de vervoering der zes duizend Spanjaar-
den naar Italië , twee oorlogschepen en een bataljon te zullen leveren.
Niettegenstaande het Hof van Spanje er sterk op aandrong, dat
deze overvoering spoedig plaats had , stelden de Mogendheden , die in
het verdrag van Seville getreden waren, dit van tijd tot tijd uit,
beducht, dat het gelegenheid geven mogt tot eenen oorlog in Italië ,
alwaar de Keizer, in het jaar 1730 , volk cn krijgsbehoeften begon
te verzamelen.

Middelerwijl drongen Frankrijk , Groot-Brittanjc en de Staten sterk
bij het Weener Hof aan , op bewilliging in bet gene bij het verdrag van
Seviflc beraamd was. Doch hunne pogingen waren vergeefs , zoo
lang zij niet goed vonden , de handhaving der pragmatieke sanctie ,
zijnde cenc schikking, die de Keizer op de opvolging in zy"ne Staten
gemaakt had , op zich te nemen. Gzoice II , Koning van Groot-Brit-
tan je , was de eerste, die zich hiertoe liet overhalen, en den 15
Maart 1731 het Weener verdrag sloot, waarbij bij beloofde tot de hand-
having der pragmatieke sanctie te znllen medewerken , en de Keizer den
inhoud van het verdrag van Seville aannam. Toen volgde eindelijk,
in October van dat jaar , het overvoeren der Spanjaarden naar Italië.
Don Carlos werd , kort hierna , als Hertog van Panna en Piacenza ,
en als toekomende Groot-Hertog van Toskanen, in Italië ontvangen.
Vangezicn er nog ecnige punten te bedingen waren , over welke men
het niet spoedig eens nerd , traden de Staten niet vóór den S0 Februari)
1752, in bet Weener verdrag. Met hunne toetreding echter werd de
Ostendesche Maatschappij aangemerkt als vernietigd.

Het sluiten van het Weener verdrag werd zeer kwalijk genomen
iioor de Hoven van Frankrijk en Spanj* , omdat er de handhaving
der pragmatieke sanclie bij beloofd was. Ook gaf het aanleiding,
Jat Frankrijk tc eerder deelnam aan den oorlog over de Poolsche kroon ,
die in het jaar 1733 ontstond , cn waarin de Keizer de zijde van
Koning Acctstvs III hield , terwijl Frankryk de party van Koning
Stajislaos aankleefde. De Staten , ofschoon Tan den Keizer sterk daartoe
aangezocht, bestolen, op verzoek van Frankrijk, geen deel in dezen
oorlog te nemen, uiits dit laatste rijk zich verbond, de Oosten rij ksche
Nederlanden niet aan te tasten, hetgeen Lodewuk XV beloofde, hy
eene overeenkomst van 24 November 1733, welke ook in alle deelcn
nagekomen werd. De Koningen van Spanje en Sardinië namen deel
aan den oorlog tegen den Keizer.

Middelerwijl leverden de Koning van Groot-Brittanjc en do Staten,
in bet jaar 1733, een ontwerp tot herstelling van den vrede over,
hetwelk den Keizer niet kwalijk behaagde , doch door den Koning van
Frankrijk en zyne bondgenooten werd afgekeurd. De Keizer trad
later in eene byzondere onderhandeling met het Franschc Hof cn in
Oetobcr van bet gezegde jaar werden de voorafgaande punten van den
«rede tusscben den Keizer cn Frankrijk geteekend. Spanje en Sardinië
namen ze, kort daarna, mede aan. Doch Groot-Briltanje en de
Haten , ofschoon dringend daartoe verzocht , weigerden die- te handha-
ven , en het liep aan tot den 18 November 1738, eer er te Ween en
eiadeüjk een vredesverdrag tnsschen den Keizer en Frankryk geslo-
ten werd.

S2 ALGEMEEN OVERZIGT.

Door dit verdrag en door de voorafgaande punten, die reed* ten
dcelc waren uitgevoerd , werd Do* Carlos , Koning van Napels en Sicilië,
en stond daarentegen Panna en Piacenza af aan den Keizer. Augustus Hf
bleef Koning van Polen , en Stanislaus , die afstand deed van de Poolsche
kroon , bekwam het Hertogdom Lotharingen , hetwelk na zijnen dood
aan de kroon van Frankryk komen zoude ; waartegen aan Franciscus III ,
Hertog van lotharingen , die met 's Keizers oudste dochter gehuwd
was , het Groothertogdom Toskanen werd toegelegd. Voorts nam de
Koniug van Frankrijk de handhaving der pragmatieke sanctie op zich ,
en de Koningen van Spanje, Sardinië en de beide Siciliën traden eer-
lang tot dit vredesverdrag toe.

De rust van Europa was hiermede echter niet volkomen hersteld ,
want , het gedrag der Spaansche oorlogschepen in Wcst-Indië ,
cenig misnoegen tegen het Spaansche Hof in Engeland cn hier tc Lande
verwekt hebbende , zoo ontstond hieruit , in het jaar 1739 , een open-
bare oorlog tusschen Spanje cn Groot-Brittauje j welk laatste rijk de
Staten sterk aanzocht , om er deel aan te nemen , doch de Staten ,
die van de Spanjaarden eenige vergoeding out\ingen , verkozen den
vrede en hielden zich onzijdig , hetgeen zeer voordeelig voor hunne
scheepvaart cn koophandel w as , te meer , omdat zij het handels-
verdrag met Frankrijk , hetwelk in het jaar 1713 voor vijf cn twin-
tig jaren gesloten was , op den 21 December 1739 weder voor vyT
cn twintig jaren vernieuwd hadden. Doch de Engelschcn , zoo als
altoos, jaloersch op de scheepvaart hunner naburen, belemmerden
grootelyks den handel op Spanje en Frankrijk , zonder zich te houden
aan het verdrag van zeevaart, dat in het jaar 1674 gesloten, en sedert
dikwijls bekrachtigd was.

Nadat Keizer Kabel VI, den 20 October 1740, overleden was,
maakten de Koningen van Spanje en Sardinië , alsmede de Keurvorsten
van Saxen, Beijeren en Brandenburg aanspraak op 's Keizers nalaten-
schap , ofschoon die bij de pragmatieke sanctie gencel aan zijne oudste
dochter, de Aartshertogin Maria Tueresia, toegewezen was. De Ko-
ning van Prniffen , voorgevende, als Keurvorst van Brandenburg, ge-
regligd tc zijn tot een gedeelte van Silezië , viel in dat hertogdom en
maakte zich van onderscheidene steden meester. De oorlog tegen
's Keizers erfdochter, die zich terstond voor Koningin van Hongarije
en Bohemcn had doen uitroepen , werd eerlang algemeen. Het Fran-
schc Hof hield de zijde der Keurvorsten , en bragt te weeg, dat de
Keurvorst van Bcycren , in het begin des jaars 1742 , onder den naam
van Kabel VII , tot Keizer verkoren werd. De Staten zochten den
vrede , tusschen de Koningin van Hongarije en den Koning van
Pruissen , tc herstellen. Zij ondersteunden de Koningin met geld, en
besloten tot het aanwenen van meer krijgsvolk. Eindelijk werd den
28 Julij 1712 , te Breslaw , de vrede tusschen de Koningin van Hon-
garye enden Koning van Pruissen getcekend, cn daarbij het grootste
gedeelte van Silezië aau Pruissen afgestaan.

Met de meeste andere Vorsten , die door Frankrijk geholpen werden ,
bleef Mabia Thebesia echter nog in oorlog. Met den Koning van
Sardinië had zij zich reeds vroeger verdragen. Het Engclsche Hof
deed zijn uiterste best, om de Staten over tc halen tot deelneming
in dezen krijg. Frankrijk bood daarentegen , den Staten een verdrag-
van onzijdigheid aan , even als de Koning van Groot-Brittanje ook
met opzigt zijner Duitsche heerlijkheden gesloten had. Doch de meeste
provinciën besloten , in het begin van het jaar 1745 , zich dieper in

Digitized by Google

TWEEDE STADHOUDERLOOZE REGERING.

den oorlog te steken, en dc Koningin van HongarNën met twintig dtri-
tend man ie ondersteunen. Dit besluit verwekte veel ongenoegen aan
het Fransehe Hof, daar men vorst oud , dat dc Staten niet verpligt
waren -lot zulk eenen onderstand, hetwelk eenigc leden van den Staat
ook geoordeeld hadden. Ouderlusschen had de Koningin van Honga-
rijën ook met den Koning van Polen , Keurvorst van Saxen , vrede
weten te sluiten.

Het Fransche Hof, eerst onder de hand eene onderneming op
Groot-Britlanje begunstigd hebbende, die de Staten deed besluiten,
om Koning Glohge II met schenen en volk te ondersteunen , verklaarde
daarna den oorlog aan Groot-Britlanje en wat later ook aan dc Ko-
ntnjin van Hongarijën. Hierop veroverden de Franschen eenige plaat-
sen in de Oo«tenrijkschc Nederlanden , waarin Staatsche bezetting lag ,
voljens bet Barrière-traktaat van het jaar 17115. Op de tijding van
dexc veroveringen besloten de Staten , om de Koningin van Hongarijën
met nog twintigduizend man te ondersteunen. Het Fransche Hof sloeg
nu den Staten anderwerf een verdrag van onzijdigheid voor , dat we-
derom van de hand gewezen werd.

Dc togt van het Oosten ryksche leger, onder Prins Karei vak Lotha-
MSttü, over den Rijn , noodzaakte de Fransehen, het grootste gedeelte
hunner krijgsmagt uit dc Oostcnrijksche Nederlanden naar den Rijn-
kant te voeren. De Koning van Pruisscn besloot , Keizer Kabel VII
«net hulptroepen te ondersteunen , hetgeen Prius Kabel over den stroom
deed terug keeren , waarna hij het Pmissische leger uit Bohemen ver-
dreef en Opper-Silezie herwon. Hierop werd, den 8 Januarij 1745,
te Warschau een verbond tusscheu de Koningin van Hongarijën , den
Koning van Groot-Britlanje , den Koning van Polen , als Keurvorst
van Saxen , en dc Staten der Vereejigde Proviscik* gesloten.

Nadat Keizer Kakel VII , den 20 Januarij 1745 , overleden was ,
sloot dc koningin van Hongarijën te Fuessen een verdrag met zijnen eeni-
gen zoon Maubuiaa* Josef , die hem in de keurvorstclijke waardigheid
over Begeren opvolgde, en haar gemaal, dc Groot-Hertog van Tos-
kanen , werd , onder den naam van Fraiciscis I , tot Keizer verheven.
We Koning van Groot-Briltanje kwam te Hannover met den Koning
*an Pi llissen overeen , wegens de voorwaarden , op welke de laagste zich
zonde laten bevredigeu met de Koningin van Hongarijën en met den
Jïeiirvorst van Saxen. De voorspoed der Pruissische wapenen nood-
zaakte de twee laatstgcmelde Mogendheden , om in deze voorwaarden
te bewilligen . waaruil dc vrede van Dresden ontstond, die den 20
December 17 4tf geleekend werd. Dc Franseben hadden intusschen
onderscheidene steden in Vlaanderen en Henegouwen veroverd; maar
de opstand, dien zij in Groot-Brittanje verwekt hadden, werd, onder
anderen niet Staatsolie hulp , gelukkig gedempt. Op den voorslag
*an het Fransche Hof werd nu, op het einde van het jaar 1746 , te
Breda, over den vrede gehandeld. Doch deze handeling liep vruch-
teloos af. De Koning van Frankrijk, genoegzaam alle de Oosteiirijkscha
NnJerlanden beniagtigi! lu bbende , verklaarde nu aan dc Staten , op den
17 April, dal li ij hunnen bodem niet langer o.itzien zonde. Ten zelfden
dage vielen zijne troepen in S taats -V laandcrcn en bcinagtigden er,
binnen korten tijd , de meeetc sterke plaatsen.

L Deel.

34 ALGEMEEN OVERZIGT.

DE REPUBLIEK DER VEREENIGDE NEDERLANDEN , ONDER

WILLEM IV EN V.

De burgerij in onderscheidene Zeeuw sche steden vorderde nu, dat de
Rcgmng \\ illes Karei H&mdrik Faiso, Prius van Oranje , die reeds
Stadhouder van drie provinciën was , ook aanstelde tot Stadhouder van
Zeeland, waartoe hij dan ook. , den 215 April 1747, te Vcerc, en
daarna in de andere sleden werd uitgeroepen , wordende • voorts door de
Staten aangesteld tot Stadhouder , Kapitein-Generaal en Admiraal van
Zeeland, üit voorbeeld volgde men weldra in de drie andere pro-
vinciën, die geen Stadhouder hadden, en wel eerst in Hol land. Te
Rolterdaui werd de Prins , den 29 April , tot Stadhouder uitge-
roepen. Op dien dag en eeuige volgende dagen ook in de andere ste-
den , waarop de aanstelling door de Stalen , den 5 Mei , volgde. De
Slaten van Utrecht en van Overijssel verhieven den Prius tot
dezelfde waardigheden , en de Stalcn-Gcneraal stelden hem aan tot Ka-

Ïtitein- Admiraal en Generaal over de geheele krijgsmagt der Vbs.ee.mcm
'rovinciën. Alle deze waardigheden werden, wat Liter, erfelijk ver-
klaard in 's Prinsen mannelijke en vrouwelijke nakomelingschap.

Om xieh te sterken tegen de overmagt der Franschen , sloleu GrooU
Brittanjc en de Staten eindelijk een verdrag met Rusland, waarbij
dit rijk zich verbond tot het leveren van 37,000 man hulptroepen ,
die eerlang optrokken. Dit had ten gevolge , dat men overeenkwam,
om te Aken over den vrede te handelen , waarvan de vot rafgnande
punten den 30 April , en het formele verdrag, den 18 October 1748,
geteekend werden. Frankrijk stond daarby' af van alle zijne verove-
ringen , en de Stalen werden in bet bezit der verlorene steden cn
plaatsen hersteld.

De verheffing van den Prins van Oranje had het volk niet geheel
bevredigd. Zoo lang nog diezelfde Regenten , waardoor het daebt ge-
gedrukt te zijn , op het kussen bleven , en de misbruiken stand hiel-
den , waarover het zich beklaagde , baatte de verandering weinig. Het
volk meende het regt te hebben , om dadelijk , cn uit zich zelve , alle die
misbruiken af te schaffen , op denzelfden voet als het door de luide verhef-
fing der volksstem de Stalen genoegzaam had gedwongen, tot herstelling vai*
het Staci* ouderschap. De postcryen, destijds een eigendom der ste-
den , zag men zich gedrongen op de mecsle plaatsen aan den Prins op
te dragen , die ze terstond aan de Slaten of aan het gemecne land
van Holland overliet. De ambten , die meer door gunst dan naar
bekwaamheid begeven werden , wilde men , op sommige plaatsen , dat in
het openbaar zouden verkocht worden ; dit werd echter door den Prins
afgekeurd. In het stelsel der gemecne middelen , welke tot nu toe verpacht

5e w eest waren , wenschte men , uithoofde van den in het oog loopen-
en rijkdom van sommige pachters cn de hier cn daar plaats hebbende
misbruiken, eenc geheele verandering, welke dan ook op 's Prinsen voor-
stel plaats had , nadat in het jaar 1748 op de meeste plaatsen de
huizen der pachters geplunderd waren. Door al dit woelen van dc
gemcenle werden dc Regenten eindelijk zoo wars van dc regering, dat
zij in Ho 1 1 a u d zelfs bewilligden in eene resolutie der Staten, waarbij
de Prins Erfstadhouder gemagtigd werd, om de regering alom te ver-
anderen , zoo als . m dit en de jaren 1718 en 1749. dan ook geschiedde.

Toen de rust hersteld was, trok Trins Willem IV zich den vervallen
slaat der fahrijken en des handels aan, maar werd den 20 October
1751, in den oud;idum van 40 jaren, door den dood, in zyne beik-

Digitized by Google

REPÜBL. DER VEREEN. NED., ONDER WILLEM IV EN V. 55

•nme ontwerpen gestuit , wordende in zftne hooge waardigheden opge-
volgd door lijnen zoon Willes V , onder de voogdijschap van zijne
Moeder Am», Prinses ro« Groot-Brïttanje , terwijl de overleden Prini
reeds vroeger , toen hij zijne gezondheid voelde verzwakken , hewerkt
had , dat Prins Lodkwijk Ebnst va* Bul^isu uk-Wolfenbcttel , in 1780
in dienst van het Gcmccnebest getreden , was aangesteld , om het algc-
nieene opperbevel te voeren over de troepen van den staat, gedurende
des Stadhouders minderjarigheid , zijnde hy , by Awsa's dood , dadelijk
door de Staten van II o 1 1 a n d en vervolgens door de Statcn-Generaal ,
in de betrekking van Veldmaarschalk , in den eed genomen , doch op
eene zeer beperkte instructie.

Toen er, in hel jaar 1756 , een nieuwe oorlog tusschen de Fransehen
en Engelschen was uitgebarsten , besloten de Staten zich geheel en al onzij*
dig te houden. Desniettegenstaande bragten de Engelschen den Neder*
landschen handel , nu door de onzijdigheid weder zeer aan het bloeyen ,
gevoelige slagen toe , door het nemen van 56 koopvaardijschepen , welké
tij niet wilden vrygeven , dan na de lading , die zij voor contrabande
hielden , voor goeden pr\js verklaard te hebben. Daarenboven namen
de Engelschc kapers de schepen , zelfs tot tusschen Ameland en
Terschelling, weg , zoodat men , in Augustus 1758, de schade door
de Nederlanders geleden reeds op 12 millioen guldens rekende. Op de
klagten der Nedcrlandsche kooplieden hierover, eischte Engeland, dak
men den handel op de Fransche West-Indische volkplantingen zoude
nalaten , en wilde eenige artikelen van scheepsbehoeften onder de con-
trabande begrepen hebben. De Staten van Holland beloofden, onder
de hand , voor den gezegden handel convooi te weigeren , ea den koop-
heden hiervan te waarschuwen ; ja , zij geboden zelfs dien handel te
staken , maar begeerden dan ook van Engeland , dat men voortaan
geene schepen meer zoude opbrengen of onderzoeken , en , dat men
over de reeds opgebragte schepen spoedig goed regt zou doen, maar
Engeland wilde die vrijheid, ofschoon door het verdrag van 1674
gewaarborgd , zonder eenige belofte van zijne zyde te geven, vernietigd
nebben .

Te midden dezer onccnighcid overleed Prinses Ami a , den 12 Januarft
1759, in haar vijftigste jaar. De Hertog vak Baoitswm werd
au als voogd en plaatsvervanger van den onmondigen Stadhouder er*
lend , in zoo verre het leger betrof; het staatkundig gezag behielden
de Staten aan zich tut 's Prinsen meerderjarigheid. Daar de Engel-
•che kapers aanhoudend hunne rooverijen voortzettcden , besloten de
Staten, in 1759, tot het uitrusten van 25 oorlogschepen, ten einde
de koopvaarders te beschermen en dit was van een cenigzins gewenscht
gevolg, wnnt , daar de Nedcrlandsche zeelieden nu toonden , niet van den
•uden heldenmoed der vaderen ontaard te zijn , bragten zij menige riik
hevrachte kiel binnen , die anders gewis eene prooi van de Engclscho
hebzucht zoude zijn geworden.

Eindelijk werd de vrede ter zee, op het einde des jaars 1762, te
Footainebleaii , tusschen Frankrijk , Spanje , Engeland en Portugal ,
gesloten , en in Februarij 1763 volgde die te lande tusschen de Keizerin
en den Koning van Pritissen , met wien Zweden , reeds in Mei des
horigen jaars , op het voetspoor van Rusland , den vrede getroffen
bad.

Gedurende de dertien jaren , welke de nu heerschende algemeen e
vrede , duurde (een oorlog tusschen Turkije en Rusland uitgezonderd) ,
steeg N ces la* os handel, cn de daarmede gepaard gaande welvaart,
tot eenen onrjenicencn trap van luister.

ALGEMEEN OVERZIGT.

Do geschillen , in het jaar 1773 , tusschen Engeland en ïljnc Noord*

Amerikaanschc volkplantingen gerezen, hadden ten gevolge, dat dc
Noord-Amcrikancn , in 1776, een congrea bijeenriepen, en zich in het
volgende jaar onafhankelijk verklaarden. Daar de Nederlanders den
Engelschen hulp weigerden , en onzijdig wenschten te blijven , namen
de laatstcn, die op dt; rijk geladen bodenis van den Staat vlamden , het
eerste voorwendsel , dal zij konden vinden , te baal , om den Staten
den oorlog te verklaren, en, eer men daarvan elders koude onderrigt
zijn, vermeesterden zij een groot aantal schepen, die, op de trouw
der verdragen steunende , gerust de zee bouwden , zoodat zij reeds op
den laatstcn Jantiarij des volgenden jaars meer dan 200 koopvaarders ,
met wel l!f mi I Hoen aan waarde , genomen hadden. Ook werden onze
West- Indische koloniën door hen bemagtigd, maar weldra weder her-
nomen door de Franschen , die dc Amerikanen ondersteunden. De
Staat , weleer zoo magtig ter zee , scheen weerloos aan de genade des
vijands gesteld , of aan het medelijden van ecnen vreemden staat , te
zijn overgeleverd. De koophandel stond bijna stil , men durfde niet»
verzendeu; de beurzen in de koopsteden waren schier uitgestorven;
de Ncderlandschc vlag waagde zich niet meer op zee . en door de
Zond , waar in 1780 nog 2058 Nederlandsche bodems stevenden , zeil-
den er in 1781 slechts elf. De Oost-Indische Compagnie hield op met
betalen en men kon naauwelijks tegen 6 ten honderd geld bekomen.
Nadat echter de Nederlanders weder ter zee , onder anderen den 8
Augustus 1781 , in den slag op Doggersbank , getoond hadden , dat nog
het heldenbloed hunner vaderen door hunne aderen stroomde, en de
Engelschen , zoo in Amerika als elders , aan merkel ij ken tegenspoed
ondervonden , wendden deze Iaatsten zich , door tusschenkomst der Rus-
sische Gezanten te Londen en te 's Gravenhage , aan dc Staten , ter ver-
krijging van cenen wapenstilstand en van ecnen vrede , op den voet van
dien des jaars 1C74 , en even voordeelig voor de Nedem.ande*. Maar
men besloot van onze zijde zich in het vredeswerk niet van Frankrijk
cn Spanje te scheiden. Daar deze heide Mogendheden echter zich niet
ontzagen, om, den 2 September 1783, te Parijs, ecnen afzonderlijken
rede aan te gaan , zoo werden dc Staten nu genoodzaakt , om , op veel
onvoordeeligcr voorwaarden , dan hun eerst waren aangeboden , met
Engeland te handelen, wordende dc vrede tusschen de Yereemcdb Ne-
DunLAjDE* en dien Staat, op den 20 Mei 1784 gesloten, cn daarmj
Negapatnam,op dc kust van Coromandcl , aan dc Engelschen
afgestaan , terwijl dat rijk de ongestoorde scheepvaart in dc Oostindi-
sche wateren en zelfs in de M o 1 u k s c h e zee bekwam.

Intusschen werd ons Vaderland met eenen nieuwen oorlog bedreigd,
doordien Keizer Jozbf II , dc grensvestingen , in dc Oostcnrijksche
Nederlanden , waarin wij, ten gevolge van het barrièrctraktaat van
het jaar 17115 , bezetting hadden, door de Nederlanders wilde ont-
ruimd hebben. Dit geschiedde; maar toen hij tevens het openen der
Schelde begeerde, en daarin tegenstand vond, verklaarde de Keizer
dc vijandelijkheden begonnen. Na veelvuldige onderhandelingen, zoo te
Wcenen als te Versailles , kwam het echter, den 8 November 178SS,
door bemiddeling van Frankrijk, tot een verdrag, waarbij dc Keizer,
tegen tien millioen guldens , benevens de slechting van de forten de K ru i s-
schans cn Frcdcrik Hendrik en dc overgave van L i 1 1 o en
L iefken shock, vau zij nc cischen op Maastricht en het openen
der Schelde afzag. Twee dagen later werd te Fonlnineblcau een
verwerend verbond tusschen den Staat en Frankryk gesloten.

Digitized by Google

REPUBL. DER VEREEN. NEDERL. ONDER WILLEM IV EN V. 57

aai.

aas

Hu was de Staat uitwendig tot rust gekomen , maar had daarente-
gen met binnenlandse he beroerten te kampen. Daar sommigen aun de re-
gering werkeloosheid en verkeerd bestuur , gedurende den oorlog met
Engeland , te laste legden , veroorzaakte dit roo veel misnoegen , dat
men , om verbetering der ingeslopen misbruiken , en zelfs om vermin-
dering van het stadhouderlijk gezag , begon te roepen. Hierdoor werden
de burgers , en ïelfs ook de Regenten , in Sladhoudersgezinden en Pa-
triotten verdeeld. De taatsten, alommc gewapend , deden zich , vooral
in Hotlau d , Utrecht en O v e r ij s s e 1 , gelden. L'c Hertog run Brunt-
wïjk-Wolfenbullcl , die zeer bij de Patriotten in haat stond , vooral
nadat men het bestaan ontdekt had eentr acte, waarin hy zich ver-
banden had. tot bestendige raadgeving aan den Prins, die hem daar-
door tegen alle verantwoording vrijwaarde, zag zich genoodzaakt , met
ncderlegging van alle zijne waardigheden, het Land te verlaten.
Daarentegen werden Haltetn en Elburg , hunne poorten voor de sol-
dalen sluitende en zich door de schutterijen verdedigende, met kracht
•van wapenen ingenomen en geplunderd. De Prins werd , als Ka-
pitein-Generaal, gesehorst, de regering veranderd, en *s Prinsen Echt-
genoote , op eene reis van Nijmegen naar *s G ra venha ge , aan de
Goejanverwellesluis , tusscheu Gouda en Schoonhoven, door
de aldaar liggende gewapende burgers , aangehouden. Haar broeder , de
Koning van Pruisscn , cischte voldoening, en toen deze achterbleef ,
rukte in 1787een Pruissisch leger in de Nedehla^dks , waarop de voldoening
•volgde , en de oude regeringsvorm , den Stadhouder toegedaan , hersteld
werd. Vele der gewapende vrijwilligers weken nu naar Frankrijk , an-
deren werden geliai.ncn, en alzoo de rust , schijnbaar en voor dien tijd
slechts, hersteld , hoewel niet zonder dat hier en daar over aan-
merkelijke ongeregeldheden geklaagd werd.

Kort na deze onlusten had er in Frank rijk eene groole omwenteling
plaats, van de afschuwelijkste moordtooneelen gevolgd. Dat Koning-
rijk werd in een geineencbest veranderd , en de Koning van dat rijk ,
LoorwMs XVI, verloor, den 21 Januarij 1793, zijn hoofd op het scha-
vot. De Nationale conventie , in wier handen destijds de hoogste magt
in Frankrijk berustte, verklaarde, den 1 Febrnarij daaraanvolgende,
den oorlog aan den Koning van Engeland . alsmede aan den Stadhouder
der Vereksikde Nederlanden , en zond een talrijk leger op onze grenzen,
hetwelk aanvankelijk eenige steden innam , maar ten Jaatste voor de
magt der Oostenrijkers moest wijken , die de veroverde steden deden
ontruimen. Het duurde echter niet lang of de Franschcn sloegen hunne
vijanden weder terug, vielen op nieuw onze grenzen aan, en vonden
gelegenheid, daar de bijzonder strenge winter van 1794 -1705 eenen
sterken ijsvloer over de rivieren gelegd bad , om tot in hel hart van
het land door te dringen. De Stadhouder, Wille» V, stak nu, den
18 Januarij 1795, in eene visscherspink naar Engeland over, waarop
de groote omwenteling voorviel , bij welke het aloude Staatsbestuur
geheel van gedaante veranderde, en dit land den titel van Bataa*-
M.m IUpihi ik», aannam; terwijl, hij het llaagsehe verdrag van S6 April
1795. 's lands onafhankelijkheid erkend werd , maar tevens een groot ge-
deelte der Gen e ra 1 i t e i tsla n d e n, en wel : Staats-Vla anderen,
Maastricht, Venlo en S t a a t s - L i m b u r g , aan Frankrijk werd
afgestaan, dal tevens bezetting legde in Vlissingen, en de vrijheid
bekwam, om zulks ook in 's 11 e r t o ge. n b osc h , Grave en Ber-
gen-op-Zoom te doen ; en hetwelk mede de vrije vaart op do
Scheld», da Maas en den Rij n eu 100 millioanan guWau ba-

ALGKMKK* OVERÏIGT.

(Jong j terwjjl da Bataafschs Republiek bovendien nog 25,000 man
Fransen* troepen woest onderhouden , voeden en klceden , welke troe*
pen onder eenen Franschen Bevelhebber moesten staan , die volstrekt
niet aan de Regering van dit land, inaar alleen aan die van Frankrijk ,
ondergeschikt en verantwoordelijk was.

BATAAFSCHE REPUBLIEK.

Bij da omwenteling van het jaar 1798 , werd de Stadhouder van zfyna
Waardigheid vervallen verklaard , hoewel de Algemeene Stutem , vooreerst,
ter onderhandeling met vreemde Mogendheden , nog op den ouden voet ble-
ven , behalve dat ook afgevaardigden uit Bataafs cii-Braband, welk
gewest vroeger , onder den naam van Staats-Braband, tot de G
neraliteitslandcn behoord had , zitting in die vergadering kre-
gen ; de Raad van State werd in een Commitc' tot de Algemeene zaken van
met bondgenootschap te Lande veranderd, en de Admiraliteit dooreen
Comité' der Marine vervangen. Deze staat van zaken was echter
niet van langen duur , want in het begin van 1796 werd er besloten
tot het mjeepbrengen cener Nationale Vergadering f uit personen uit alk
gewesten der Republiek samengesteld , welke een ontwerp van consti-
tutie moest beramen , en het volk ter goed- of afkeuring aanbieden.
Het ontwerp, door deze vergadering opgemaakt, werd ecblcr den 8 Au-
gustus 1797 verworpen. Nu kwam eene tweede Nationale Vergade-
ring bij een, die, na dc uitzetting van sommige harer leden op den
Si Januarij 1798, waarbij zy' den naam van Constituerende Verga»
tferiughad aangenomen, een tweede plan ontwierp, hetwelk, den 25
April van dat zelfde jaar, werd aangenomen. Bij deze Staatsregeling
werd dc Bataafsc» Republiek, verdeeld j te weten : in acht departe-
menten : deEcms, de Oude Ussel, dc Rijn, dc Amstel,
Texel, dc Delft, de Dommel cn Je Schelde - en-Maai.
Aan een uit volksvertegenwoordigers samengesteld ligchaam , verdeeld
in twee kamers , van welk dc eerste kamer 60 en de tweede kamer 30
leden telden , en hetwelk den titel van f Vet gevend Ligchaam voerde,
Werd daarbij dc wetgevende magt voor den Staat in hare geheela
uitgestrektheid toevertrouwd, tcrwyl een Uitvoerend Bevind, uit vijf
leden bestaande , daarentegen in zyn gezag zeer beperkt was, behalve
Omtrent dc gewestelykc belangen , welke het geheel moest bezorgen.

De omwenteling van 179'J wikkelde ons dadelijk in cenen oorlog met
Engeland , waardoor wij weldra de meeste onzer Oost- cn West-Indische
bezittingen en honderden koopvaardijschepen verloren. Deze oorlog
eindigde wel met cenen algemecnen vrede , die , den 27 Maart 1804 ,
te Amiens , gesloten werd, maar ook die vrede werd spoedig weder
verbroken, en was hierdoor in de gevolgen zeer nadcelig voor ons, want,
behalve dat wij daarbij het kostbare eiland Ceilon aan Engeland moes-
ten laten , vielen alle onze rijk geladene cn te huis komende schepen
in banden der Engelschcn, die ons, reeds den 18 Mei 1803, weder op
nieuw den oorlog verklaard hadden.

Intusschcn was de Staatsregeling van 1798 in 1801 weder door ecne
nieuwe vervangen, waarbij de oude provinciën, onder den naam van
departementen , maar met de oude grenzen en namen , hersteld wer-
den , zoodat destyds dc Bataafsche Republiek bestond uit dc vol-
gende negen departementen : Gelderland, Holland, Zeeland,
Utrecht, Friesland, Oveiijssel, Stad cn Lande,
Drenthe en Braband. Volgens deze staatsregeling werd ook dc

Digitized by Google

BATAAFSCUE REPUBLIEK. 30

magtvanhet Wetgeve n d Li gc h aa m , dat nu uit 35 leden, in
ééne kamer vereen igd , bestond , aanmerkelijk beperkt en bet Uitvoe-
rend Bewind aan 12 leden opgedragen.

In 1905 werd er echter weder cene andere Staatsregeling aangenomen,
bij welke men het voornaamste bewind aan eenen RatulpeHsianaris toe-
betrouwde, 'raarloe benoemd werd Mr. Ritgeb Jax Scaia«ELPt%>ncE ,
terwijl de Wetgevende magt in handen werd gegeven van eene vcrgnih-
ring van 19 leden , die den titel bekwam van Humt: Hoogmogcnden ,
representerende het Balaafsehe volk.

KONINGRIJK HOLLAND.

Ook dit nieuw bestuur duurde naauwlljks een jaar, wantin het jaar
180Ö , zag het Vaderland zich, door den Franschen Keiier Napoleo* , ge-
drongen, om diens derden broeder, Lodewijk , onder den titel van
Koning rnn Holland, aan het hoofd van het bewind te roepen, met
toevoeging van eenen Staatsraad nit 15, en een Wetgevend ligchaam
uil 40 leden bestaande.

De naam van Bataafscbe RerrsuEK ging nu in dien van KovncnuK,
Hollv*d over, en het land werd in tien departementen verdeeld, die
de oude namen behielden, behalve hel departement Holland, dat
in twee deelen gescheiden werd . waarvan het noordelijke den naam
van Amstelland, en het zuidelijke dien van Maasland bekwam.
Nadat dit Koningrijk, bij het traktaat van Parijs van 11 November1
7807 . met Oostfricslaud en Jcverland en het oppergezag
over de heerlijkheden Kniphuizen en V a r e 1 vergroot w as , w aar-
tegen echter de stad V lissin gen, met een grondgebied van 1800
ellen rondom de stad, aan Frankrijk, hetwelk sedert 1304 , tot een
Keizerrijk was verbeven , werd afgestaan , bestond het uit de vol-
gende 11 departementen : Groningen, Friesland, Drenthe,
Overijssel, G e I d c r 1 a n d , U t r e c h t, Amstelland, Maas-
land, Zeeland, Braband en Oost-Friesland.

INLIJVING BIJ FRANKRIJK.

Het Komsghijk II on. ai n liestoud slechts tot den 1 Juli) van het jaar 1810,
toen Koning Lodewijk, na reeds, bij het verdrag van 16 Maart van
dat jaar , geheel Zeeland, Staats-Braband, Holland
tot aan de Merwede en Gelderland tot aan de Waal aan Frank-
rijk le hebben afgestaan , [«"dwongen werd.de rcjrerinff neder te lemren ,
en de Fransche Keizer Napoleo* het gcheele land niet zijn rijk vereen igdc,
waarvan de Nederlanden nu acht departementen uitmaakten ; namelijk :
het Departement van de W e s t c r - E e m s , het Departe-
ment Friesland; het Departement vnn de Mond en van
den IJ s s e 1 , hel Departement van den Boven-IJsscI,
het Departement van de Zuiderzee, het Departement
van de Monden van de Maas, hel Departement van
de Monden van de Schelde, en het Departement van de
Monden van den Rijn.

KONINGRIJK DER NEDERLANDEN, VOORDEN BELGISCHEN

OPSTAND.

•

Op het einde van 1813 wierpen de Nederlakdei het Franscke juk
af. schaarden zich weder in de rij der volk«u , en noadigdun den Prins

Digitized by Google

ALGEMEEN OVERZIGT.

yaj» Oauui , wiens voorouden vroeger , als Stadhouders van onder-
scheidene provinciën , liet land duur aan zich verplat hadden , om
herwaarts terug te komen, en de teugels van het bewind in handen
te nemen , waarop Prins VYillkï , in December van dat jaar. tot Sou~
veretnen forst werd uitgeroepen . welke waard: {heul hij echter niet wilde
aanvaardden , ten zij men de daaraan verknochte magt door eeue grond-
wet omschreef. Bij deze grondwet werd de Wetgevende magt in handen
gesteld van cenc Nationale Vertegenwoordiging , die den naam van
Staten-Generaal bekwam , terwijl de Sotivcreine Vorst de uitvoerende
magt in handen hield. In het volgende jaar werd op het Wccner-
Congres besloten, dit land met België tot één Koningrijk te ver-
eenigen , dat den naam van Ko*ncnuK der Nederlanden , en in het
Fransch Rotaube des Pats-Ba» , zou dragen , hoewel de Franschen
het , naar de uitgestrektste zijner provinciën , meestal Le Rotacsb de
ia Hollaüdb , heetten; eenigen tijd vóór den opstand in België begonnen
dc Franschen echter ook te spreken van Le Hotatve de la Neerlande.
Dit koningrijk bestond uit zeventien provinciën ; zijnde : Noord-ira-
band, Zuid-Braband, Limburg, Gelderland, Luik,
Oost-Vlaan deren. West - Vlaander en, Holland, Zee-
land, Namen, Antwerpen, V l r c c ii t , F r i e s 1 a n d , O v e r-
Ij s s e 1 , Groningen en Drenthe, terwijl het Groothertogdom
Luxemburg, wel onder het bestuur des Konings stond, maar
eigenlijk geen deel van het rijk uitmaakte, waarom de Koning
den titel voerde van Koning der JV ede r lauden r Prins van Oranje.'
Nassau f Groothertog van Luxemburg. Bij den Koning was nu we-
der dc Uitvoerende magt, maar dc Wetgevende magt bleef in han-
den van de Staten (Icneraal, thans in twee kamers verdeeld j
wordende dc leden van dc Eerste kamer, die uit niet minder dan
40 , cn niet meer dan CO leden beslaan niogt , door den Koning voor
lltin leven lang benoemd, en die van de Tweede kamer, 110 leden
tellende, gekozen door dc Provinciale Staten van elke provincie, welke
uit drie standen : de Ridderschap , den Stedelijken cn den Landclijken
stand bestonden. Van dcr.e laatste moest 's jaarlijks een derde ge-
deelte aftreden , maar de alzoo aftredende leden mogten op nieuw
worden ingekozen. De Staten-Generaal moesten liet ééne jaar le B r us-
scl, het andere te 'sG r a ven h ag c vergaderen , in welke plaatsende
Koning ook, bij afwisseling, zijne residentie houden moest. Voor deze
vergrooling van grondgebied , en tevens voor het hulpbetoon der bond-
genooten lot bekomiug \an hunne vrijheid moesten de Nederlanden
61 millioenen betalen; als 11 millioenen aan Zweden, voor het verlies
van het eiland Guadeloupe , waarvan het bezit vroeger aan dat rijk
verxekerd was , maar dat thans aan Frankrijk moest worden terugge-
geven , cn üO millioenen aan Rusland voor de bevrijding der Bel-
gische provinciën; voorts werd de versterking der zuidelijke
grenzen , die tegen cenen onverhordschen inval van Frankrijk met eene
dubbele ry van vestingen moesten voorzien worden . op 41 millioenen
geschat, zoodal de geheele som } hetzij tot schadevergoeding, hetzy tot
verdediging der grenzen , te .voldoen , 10-5 millioenen guldens beliep.
Hiervan nam echter Engeland op zich , de schuld aan Zweden geheel
en die aan Rusland half te voldoen , en zich dus te verbinden voor 36
millioenen guldens, mits daarvoor de koloniën Deinerary, Esse-
q ii e b o en Berbice aan dat rijk afgestaan werden; terwijl het te-
vens , tegen afstand van de Kaap de Goede Hoop, op zich nam ,
de helft, dus 22 millioenen guldens, in den opbouw der vestingen tc

Digitized by Google

KONINGRIJK DER NEDERLANDEN. 41

betalen. Van nnzc volkplantingen , die allen , behalve eeniftc vastig-
heden van weinig aanbelang, in handen der Engelschen Maren, bekwa-
men wij de volgende terug: in Azië: het eiland Java, de Mo-
luks e h o eilanden, de bezittingen op Sumatra, Borneo,
M a I a c c a en cenige kantoren op Bengalen; in Amerika c
Suriname, benevens de eilanden Curaeao, Bonair*, Aru-
ba. S t. E u s ta t i u s. S a b a en de helft van S t. Martin, waar-
van de wederhelft aan Frankrijk toebehoort. Terwijl wij op de kust
van (iuinea : de forten St. An tonic. S t. Sebasliaau,St.
G c o r g e del Mina en Crcvecoeiir behielden.

In Maart l«S2f weiden echter alle de Nederlandsrhe bezittingen op
bet vaste land va-i Indië , zijnde : M a l a c c a en de kantoren op Be n-
galen, tegen 1; o r t - M a r l h o r o ti g h (B e n c o e l e n) en alleBrilsche
bezittingen oj. het eiland Sumatra, aan Engeland afgestaan, welk
rijk van alle zijne aansprakrn op Bil li ton, even als de Neder-
landen van die op S inca poer, afzag, belovende Engeland teven»
geene kantoren meer in de eilandengroep bezuiden straat Sinca-
p o e r te zullen aanleggen.

KONINGRIJK DER NEDERLANDEN , NA DEN BELGISCHEN

OPSTAND.

Nadat het Konikcmjk per Nederlanden gedurende vijftien jaren, onder
het vaderlijk bestuur van Wille» I, steeds in bloei en welvaart was toege-
nomen, stonden de Zuidelijke \cdcrlanders in 1830 tegen zijn bestuur op,
et: onttrokken zich zijner regering. De grootc Mogendheden , tot wie de
Koning zich gewend had , ten einde zij als bemiddelaars zouden optre-
den. verklaarden toen de Zuidelijke provinciën, tot een af-
zonderlijk koningrijk, onder den naam van België; terwijl de Noor.
cl cl ijk «• onderden Vorst, wien zij getrouw gebleven waren, een afzon-
derlijk koningrijk , onder den naam van Koningrijk der Nederlanden zou-
den uitmaken. Volgens de bepalingen van de Londcnsche conferentie van
16 Ociobcr 1831 , bestaat alzoo het Koninkrijk, der Nederlanden uit het
gebied van de voormalige Republiek der Vbreenigde Nederlanden , met
bijvoeging van een klein gedeelte van Limburg en de voorheen tot
andere landen behoord hebbende plaatsen , die in de provincie Ge I d c r-
land of Noord-Braband besloten liggen, benevens een gedeelte
van het Groot hertogdom Luxemburg, welk laatste echter , als een
bestanddeel van het Duitschc verbond , eigenlijk niet kan gerekend
worden , tot hot koningrijk te bchooren , waarvan het bovendien ook
afgescheiden ligt. Zoo dat het koningrijk nu zamengesteld is uit de
volgende 10 provinciën : Noord-Braband, Gelderland, Hol-
land. Zeeland, Utrecht. Friesland, Overijssel, Gro-
ningen, Drenthe en Limburg.

REGERING VAN HET KONINGRIJK DER NEDERLANDEN.

De regering is nu nog , even als tijdens de verecniging met Belgë,
Monarchaal, maar door crue grondwet gewijzigd, hebbende de Koning
dr uitvoerende mag! in handen. De tegenwoordige Koning is Wille» I,
geboren te "tdratenhnije , den 21 Augustus 1772 , die van 1813 af, eerst
als Soevereinen Vorst der Noordelijke Nederlanden en sedert 1815 als
Koning over alle de Nederlanden geregeerd heeft. De kroon is erfelijk
in '* koniugs mannelijke nakomelingen , di» naar het regt van eerst

ALGEMEEN OVERZIGT.

geboorte opvolgen ; bij ontstentenis van mannelijke nazaten , gaat óm
kroon , in dezelfde volgorde op de vrouwelijke over. De Koning mag
geen vreemde kroon dragen , noch den zetel der regering naar buiten
's lands verleggen. De vermoedelijke erfgenaam van den troon voert
den titel van Prins ran Oranje. In alles bedragen de. inkomsten van
den Koning jaarlijks 1,800,000 gulden, die der Weduwe des Koning»
zijn op 150,000 gulden bepaald, die van den erfgenaam der kroon,
wanneer bij zijn 1 8de jaar heeft bereikt , op 100,000 gulden , welke som
echter bij het aangaan van een hu-.vclyk verdubbeld wordt.

Het wapen is een, met eene koninklijke kroon gedekt , schild, waarin
op een blaauw, met gouden blokken bezaaid, veld, den klimmenden
ftassauschcu leeuw , getongd van keel (rood) , houdende in den regter
klaauw een gouden zwaard en in den linker cencn bundel pijlen met
gouden punten , de punten omhoog en de pijlen met een gouden lint
te zanten verbonden. De schildhouwcrs zijn twee leeuwen met gouden
kroonen op het hoofd, onder wier voelen een roode band met de
woorden s Je Maintiendrai (ik zal handhaven).

RIDDERORDEN.

Kr beslaan in het KontcniJE der Nedeblahdeh , twee Ridderorden r
die beide dcnzelfdcn Kanselier aan het hoofd hebben , zijnde de M i 1 i-
tnirc Willemsorde en de Orde van den Ncdcrland-
8 c h e n Leeuw.

De Militaire Willemsorde is ingesteld , ten einde te strekken tot
verecrende belooning van diegenen, welke zich van de pligten, aan de
krijgsdienst te water en tc lande verbonden , door uitstekende daden
van moed, beleid en trouw gekweten hebben. — Deze orde is ver-
deeld in v icr klassen , als : Groot-kruisen, Kom mandeurs,
Ridders van de derde en Ridders van de vierde
klasse. De decoratie bestaat in een wit geëmailleerd kruis , met acht
gouden geparelde punten. Op de armen van het kruis de woor-
den : Voor Moed , Beleid en Troarc. Over dit kruis ligt het Bourgon-
disch kruis, bestaande uit groene lauriertakken, zaamverbonden door
den gouden vuurslag, op de tegenzijde vervangen door een blaauw
geëmailleerd medaillon , waarop , in het midden van eenen laurier-
krans, de letter W, alles gedekt door eene gouden Koninklijke kroon.
Het lint is oranje, met twee smalle Nassaus blaauwe strepen. — Het
tceken van onderscheiding is voor de Groot-kruisen: eene
xilveren ster, geborduurd op den rok aan de linkerzijde, en bet
juweel van de orde, aan een lint \irr vingeren breed, en e'charpe van
de regter- naar de linkerzijde. Voor de Kommandntrs : het ordetccken
geborduurd op den rok aan de linkerzijde , zonder ster , doch met de
kroon en het juweel aan een lint , drie vingeren breed , en saulotr
om den bals. A oor de Iliddvrs ran de derde klasse : hel ordeteeken
aan een lint, twee vingeren breed aan het knoopsgat, en voor de
Ridders ran de rivrde Uussc: een kleiner ordeteeken , hebbende de
punten, vuurslagen kroon in zilver aan een lint, één vinger breed aan
liet knoopsgat. — De krijgslieden te wateren te land, die geen officiers-
rang hebben, krijgen, wanneer zij tot Ridders van de vierde klasse
benoemd worden, eene verhooging van inkomen, gelijk staande met
de helft van de soldij , welke door hen , op het tijdstip hunner
benoeming, v.erd genoten. De soldij wordt vn dubbelde voor diegenen
der voormelde militairen, welke lol Ridders van de derde klasse worden
bcuoemd.

RIDDERORDEN.

D» Orde ran den I¥ederlandechen Leeuw is ingesteld tot ccno ver-
venende onderscheiding \au alle Nederlanders, die bewaren geven rao
beproefde vaderlandsliefde , bij zonderen ^jver en tro«rw in bet volbrengen
hunner bnrgrrplijten , of* buitengewone bekwaamheid in wetenschap-
pen en kunsten. — Dn orde heeft drie: klassen: Oroot-kruijcn,
Ko m in a n d c u r s en II i d «1 e r s. Diegenen , welke zich door auttige
daden, door zelfopoffering uf door andere blijken van mensefceuliirf-
de, eene onderscheiding waardig maken , kiimieii onder den uaam
van B rocders aan de orde worden verbonden. — liet versiersel der
orde bestaat in ecu wit geëmailleerd kruis , met ccne gouden W tus-
schen elk der armen , hebbende aan de eene zijde , in het midden een
blaauw geëmailleerd rond , waarop in gouden letteren geschre\eu zijn
de woorden : V irlut Dobililat (deugd veradelt) , en aau de tegen-
zijde | de leeuw , zoo als hij in het wapen van het rijk voorkomt *
alles gedekt met eene gouden Koninklijke kroon. Het lint is van
Nassausch-blaauw met twee smalle oianjest repen. — Met teeken van
onderscheiding is , voor de Groot-kruisen : het ordeleeken van da zij-
de . waarop de spreuk : V irtut Nobilitat , jevondeu wordt , zonder
kroon op eene gouden ster , geborduurd op den rok aan de linkerzijde ,
en het juweel van de orde aan een lint, vier vingeren breed en echar-
pe van de regler- naar de linkerzijde. — Voorde Kommatidcurt .* het
ordeleeken als voren geborduurd op den rok, zonder ster, doch ge-
dekt met de kroon, en het juweel aan een lint, drie vingeren breed,
en satUoir oin den hals. — Voor de Riddert: het ordeleeken aan een
lint, twee vingeren breed, aan het knoopsgat. — De Broeder» dra-
gen, ist plaats van het kruis, eencu zilveren medaille, hebbende,
aan de eene zijde, het zinnebeeld der orde, en aan de keerzijde hare
spreuk, en hangende aau een ISassausch blaauw lint, ter breedte van
andcrhalvcn duim , met érnc oranjeslrcep in het midden.

De Koning is Grootmeester der beide orden , zijnde dit grootmeester-
schap onafscheidelijk aan de kroon der Nederlander verbonden.

HOOGK COLLEGIEN.

Hoo» Raad va» Adu.

De Ifooge Raad ran Adel is samengesteld uit een President,
4 R a d e n en 1 Secretaris. De President en 2 Raden moeten
hekooren tot den adel, terwijl in het collegie van President en Raden
twee gegradueerde personen moeten zijn. De Raad houdt zijne zittin-
gen te 's Grav enhage , overweegt de instellingen, door de Hiddersehap
of Edelen in onderscheidene provinciën te ontwerpen, benevens alle de
veranderingen of wijzigingen daarin te maken, en dirtit Z. M. deswege
tan cousidcratiën en advies. — Hij beslist onder hongstdrszrlfs goed-
keuring . alle verschillen , welke over de genoegzaamheid der bewij-
zen tol hel zitting nemen in of onder de pro\iuciale Ridderschap of
Edelen mogten oulstaaii ; houdt een algemeen register van den Neder-
l*ad«clicn adel , en doet de noodigc voordragten , strekkende tol eer ,
luister en handhaving van den adel en van s Vorsten hoogheid.

State» Gemehaal.

Het rijk wordt thans nog bestuurd volgens de grondwet , die in 181 j
** w>r bet verecnigd koningrijk vastgesteld is, zoodat ook thans dc

Digitized by Google

Al ALGEMEEN ÜVERZIGT.

Algemeen» Staten of Sta ten-Gene ra «1 d« natie vertegen-
woordigen en de Koning aan de Staten de wetten blijft, voordragen r
welke door dezen morden aangenomen of verworpen. RIJ worden , even
alt vroeger , in twee afdeclingcn of kamers verdeeld; rvenwel telt de
eerste kamer thans slechts 23. en de tweede slechts t>5 leden, heb-
bende echter Limburg en Luxemburg, door België bezet lijnde,
nog geene Afgevaardigden gezonden . om in die kamer zitting te nemen.
))e Koning kiesl bij voortduring de leden der eerste . dc provinciale
Stalen die der tweede kamer. De Stalen Generaal vergaderen nu be-
stendig te 's Gravcnbage , waar ook dc Koning ihaus zijne vaste re-
sidentie houdt.

Raad vaji Stat».

Door den Koning wordt een Raad van State benoemd , die over de
algemeene maatregelen van inwendig bestuur van don Staat en van
zijne buitenlandsche bezittingen geraadpleegd wordt. Deze Raad va»
welken de Prins van Oha*je President is , en waarin Prins Fbedebik.
mede zitting beeft , bestaat bovendien uit zeven leden.

Alceseeüe Reeerkaher.

De Algemeene Rekenkamer, die jaarlijks dc rekeningen der verschil-
lende departementen van algemeen bestuur moet opnemen en vereffe-
nen . mitsgaders behoorlijke rekening en verantwoording vorderen van
alle bijzondere landscomptabclen , bestaat uit 8 1 e d e n , gcadsistcerd
door eenen Secretaris. De leden worden door den Koning gekozen ,
uit eenc lijst van drie kandidaten, welke door de tweede kamer der Sla-
tcn-Generaal worden voorgesteld.

Rade* eh G e h er a ali eestereh ya* de Mout.

Het Muntwezen staat onder bet opzigt van Raden en Gcneraal-
meeslercn van dc munt. Dit kollcgie houdt zitting te Utrecht , waar
ook 's Rijks Mun t gevestigd is, en bestaal uit zes leden , alle gelijken
rang hebbende, eenen I nspcctcnr-Kssaije u r en eenen Secretaris.

De Inspectcur-Essaijcur heeft, rang van Raad en Munlmeest er-
Generaal , en zitting in het kollegie , doch beeft, alleen eene raadge-
vende stem.

Het kollegie zorgt voor de stipte en naanwkeurigc uitvoering van
alle wetten en besluiten , betreffende den muntslag; zoowel van dc stand-
penningen als van de negolicpenningen. Het opzigt over de Munt te
Utrecht wordt ook door het kollegie uitgeoefend , dat mede belast
is met liet toezigt over den handel in gemaakte gouden- en zilveren
werken , en de zorg voor de invordering der belasting , daarop geheven
wordende ; terwijl eindelijk aan dit kollegie behoort dc beslissing der
kweslien over het allooi, cssai en wat dies meer zij van gouden en
zilveren werken en speciën^ Het heeft het toezigt over de essaijcurs
voor den koophandel , en verleent hun acte van admissie , na voor-
afgaand e vamen.

Over dc middelen van den waarborg van bet goud en zilver is een
I ns pecteur aangesteld , en er bestaan 15 kantoren van waarborg;
als: te 's llcrtogcnbosch, te Breda, te Maastricht, te Roer-
monde, te Amsterdam, te 's Gravciihagc, te Rotterdam,
te Schoonhoven te Middelburg, ta Utrecht, t« Leeuwar-
den, te Zwolle en te Groningen.

Digitized by Google

HOOGS COLLEGIEN.

By" openbare aankondiging f gedagteekend 13 November 1828, zijn
de waarborgkantoren dienstbaar gesteld tot het beveiligen van de
ingezetenen tegen misleiding of bedrog, waaraan zy bij het koo-
pen van gouden of zilveren werken kunnen blootstaan ; zoodat het ieder ,
buiten alle kosten , vrijstaat , om zich aan de benoemde kantoren te wenden
tot het doen bezigtigen en onderzoeken van alle voorwerpen, omtrent
welke de koopers mogtcn verlangen tot volkomene zekerheid tc
geraken , ten aanzien van de deugdelijkheid van het allooi en van
de geldigheid der stcmpelleckenen.

Men houdt in de Nederlanden boek , en rekent met guldens , die in
100 Centen verdeeld zijn.

Gouden munten zijn: de gouden penning = 10 gulden; de
halve gouden penning =: 5 gulden ; de gouden rijder = 14 gul-
den ; de halve gouden ryder = 7 guld. ; de dukaat = 5 gulden
25 centen.

Zilveren munten zijn : de gnlden =r 100 centen ; de halve gul-
den = 50 centen ; de kwartgulden of het vijfje = 25 centen; do
tiende gulden of het dubbeltje = 10 centen,- de twintigste
gulden of stuiver = 5 centen; de zilveren rijder of ducaton
= ƒ3,15; de driegulden = ƒ3,00; de zeeuwsche rijks-
daalder of zceuw = ƒ2, 60 ; de halve zeeuwsche rijksdaal-
der of zesentwintig = ƒ1,30; de kwart zeeuwsche rijksdaa-
lder of het dertientje = C3 centen; de achtste zeeuwsche
rijksdaalder, het pietje of zevendhalfjc 52£ cent; dehol-
landscbc rijksdaalder of zilveren dukaat = ƒ2,50; de halve
rijksdaalder of v ijf en tw intig = f 1,25 ; de k wart rij ksdaal-
der of dertiendhaif = 62£ cent, dekroon; =^2; de daalder
=r ƒ1,50; de goudgulden of acht en twintig = ƒ 1,40.
Vroeger had men nog den schel ling = 30 centen en de zcsthalf
= 27| cent, maar deze zijn later beide tot eene waarde van 23 centen
verminderd.

De kopere munten zijn de cent en de halve cent. Voorheen
was de koperen munt de duit, van welke er acht gelijk stonden aan
▼ ijf centen of êenen stuiver, maar deze munt is thans niet meer

U a^^l ^a* •

Raad sk^ Misisteüs.

De Raad tan Ministers is zamengesteld uit den Vicc-Prcsi-
dent van den Raad van State, de Ministers, die aan het
hoofd van eenig departement van algemeen bestuur geplaatst zijn, en
den Minister Secretaris van Staat; terwijl de Prins van Ohaiub
▼anregUwege zitting in dezen Raad heeft. Pc Voorzitter, zijnde de Vi-
ce-Presidcnt van den Raad van State , en , bij diens afw ezigheid of ziekte ,
de oudst benoemde Minister , wijst eenen der Referendarissen van den
Raad van State aan, om de functien van Secretaris waar te nemen. De
werkzaamheden van dezen Raad beslaan in het voorloopig onderzoek van ,
en het gemeen overleg omtrent alle ontwerpen van wetten en alle zoodanige
besluiten , reglementen en verordeningen van bestuur , welke de alge-
meene administratie betreffen. De Raad vergadert gemeenlijk een-
maal 's weeks, op den dag, dat de Koning zijne gewone audiëntie
verleent, maar de Voorzitter doet den Raad zoo dikwijl* buitengewoon
vergaderen , als den aard der w erkzaamheden zulks medebrengt. De
beraadslagingen van de Raad leiden tot gcene beslissing by meerder-
heid , maar de slotsom der overwegingen , zoowel van de meerderheid

40 ALGEMEEN OVKRZIGT.

als van do minderheid der leden , alsmede de vóór en te jen aange-
voerde moliven , worden , door den Minister , wien het in overweging
geweest zijnde sluk meer bepaaldelijk betreft, in lijnc voordragt , aan
den koning bekend geniaaLl.

Er bestaan negen Departementen van Algemeen Bettuur , alt :
de Staats-secretarie; het departement van Bni-
tenlandsche zaken; het departement van Justitie;
het departement van Binnenlandse he laken; het de-
partement voor de Hervormde en andere ee re dien-
sten, behalve de Roomseh-katholijke; het departement voor
de Roomseh-katholijke Eercdicnst; het departement
van Oorlog; het departement van F i n a n 1 1 ö n j en het
departement van Koloniën.

STAATS-SECRETARIE.

Aan de Staat* Secretarie zijn werkzaam : 1 Minister Sec re ta-
risvanStaal; 1 Griffier, tevens Admi nistratcur der
Staats-Postcrij ; 1 Hoofd-Commics; 4 C o ra m i es e n ; ca
8 A dj u n ct- C om m i e se n.

DEPARTEMENT VAN BUITENLANDSC1IE ZAKEN.

Aan het hoofd van het departement van Jluitenlanische zaken staat
een Minister, met wien een Secretaris-Generaal, een
Geheim - Secretaris, een Referendaris en een Secre-
taris der Cijfers werkzaam zijn. De werkzaamheden van dit Mi-
nisterie bepalen zieh tot de instandhouding en de uitvoering van trac-
tatcn en conventiën , zoo politieke als commerciële ; de uitvoering der
hesluiten van Z. M., betrekkelijk dc benoeming der Ambassadeurs,
Envoyés, Residenten en andere diplomatieke of Consulaire agenten j —
de correspondentie met de Ministers en Consuls , hetzij van Z. M. bui-
ten 's lands hetzij van buitenlandschc Mogendhedcu , geaccrediteerd
bij den Koning , of residerende in de havens van het Koningrijk.
Ook is aan dat departement de administratie van dc nationale nijverheid
verbonden.

AatASSADECBS , EkVOYÈB , RzSIDEJfTES , EKZ.

Het Corps diplomah'que bestaat uit: dc Envoyés Exraordi u a-
ris en Ministers Plenipotentiarisscn van de hoven van Groot-
B r i 1 1 a n j e , van K r a n k r ij k , van Oostenrijk, van P r u i s-
s c n , van Rusland, van S ;i r d i n i ë 1 en van Z weden en N o o r-
w egc n; de Envoijé Ex t r.iordinaris van Denemarken; de M i-
uister Plcninotcntiaris van Nassau ;dcMinistcrsRcsi-
denten van Baden en van Wurtcmberg; ea de Z a a k g e-
la s t i gd e u van de Ver ce n i gdc Staten van Amerika cn
van den Kerkdijken slaat.

Het Ncderlandschc hof heeft Envoyés Extraordinarii
cn Ministers Plenipotentiarisscn aan dc hoven van Groot-
Brittanje, van Denemarken, van Frankrijk, van Oos-
tenrijk, van P r ii i s s e n , vau Rusland , van Sardinië en van
Zweden cn Noorwegen, alsmede bij den Kerkdijken
Staat cn by dc Duitscue Bouds-Vergadering, welke

DEPARTEMENT VAN BU ITENL AN DöCIIE ZAKEN. 47

laatste tevens ons land bij de Iloven van Keur-IIesscn en Nassau verte*
gen woord igd ; Ministers Residenten aan het hof van Daden cn
bij de H anzc - steden ; Zaakgelastigden, aan het hof van
Turkije, bij de Vcrccnigdc Staten van Noord - Ame-
rika en bij de Vr ij eSlad Frank fort en Consuls-Gene-
raal, bij de hoven van B r a * i 1 i ë , van Griekenland, van
Portugal endcrBeidcSiciliën alsmede in Zwitserland.

Natiohalb Nutebheid.

Tot de attributen der Administratie van de Nationale nijverheid, aan
wier hoofd een Administrateur en een Referendaris ge-
plaatst zijn, bchooren de uitsluitende regten op uitvindingen cn
verbeteringen van voorwerpen tan kunst en volksvlijt, de fabrijken,
de tralijken en het toezigt over de rijksverzameling der modellen voor
bouw- en werktuigkunde.

Dat de Nedeblaüde.v zoo volkrijk en digt bcbonwd zijn , is , na den
koophandel, mcerendeels aan de groote menigte handwerken , neringen
en hanteringen, inzonderheid aan dc manufacturen en fabrijken toe
te schrijven. De wollen stoffen en zoogenaamde Friesche lakens zijn
reeds in het begin der 9de eeuw beroemd geweest ; want , volgen*
het verhaal der historieschrijvers , deed Kabel de groote , reeds te zijnen
tijde, witte, grijze, purper e en safierverwige Friesche lakensche kleedc-
ren , in os Nebeblande* , tot eenen hoogen prijs inkoopen, om die aan den
Koning van Perzië cn andere Vorsten ten geschenke te geven. In de lOdo
eeuw werd er groote koophandel gedreven in sloffen , welke voornamelijk
in Vlaanderen gemaakt werden : de laken- en slofweverijen bleven, lot in
de 14de eeuw, in de steden van Braband cn Vlaanderen gevestigd,
maar toen werd een geweldig oproer , onder de wevers ontstaan, hetwelk
men met geweld zocht te onderdrukken en te beteugelen, de oorzaak,
dat het grootste getal van die wevers zich naar Holland begaf en de
weverijen derwaarts overbragt, alwaar zij tot in het midden der vorige
eeuw aanmerkelijk gebloeid hebben , maar van dien lijd af tot voor
eenige jaren meer cn meer in verval geraakt zijn. Thans evenwel ia
de nijrerkeid hier te lande weder tot eenen hoogen trap van welvaart
opgevoerd , en sedert de afscheuring van België rijzen er , vooral door de
aanmoediging der handelmaatschappij , die de producten der Nederland-
sche fabrijken naar de koloniën doel overvoeren , op schier alle punten
van het rijk jaarlijks uitgebreide nieuwe fabrijken op. Men vervaar-
digt thans lakens en wollens tolTeii , onder anderen te Leydenen te
Ti Ibu r g ; tapijten teBaarn, te Deventer en te Breda; linnen
inNoord-Braband, Gelderland. Drenthe cn Over ij s-
sel; uitmuntend servetgoed en damast, inzonderheid te Haarlem
en in de Meijer ij van 's Hertogenbosch. Men heeft eene
groote katoenweverij-; drukkerij- cn-verwerij te L e e u w a r d e n ; linnen-
en garcnhleekerijen , te Haarlem; mcehaniekc katoenspinnerijen in
0 v e r ij s s e l ; hocdenfabrijken , bijzonder in N o o r d - B r a b a n d ; lijn-
ba nen , onder anderen te Amsterdam, te Graft en op onder-
scheidene plaatsen in Zuid-Holland; fabrijken van gemaakt ko-
perwerk te Utrecht, IJsselstcin, Schoonhoven enz.; ter
laatst gemelde plaatse ook fabrijken , van gemaakt zilverwerk ; pot-
kbakkerijen cn pijpenfabrijken , vooral te Gouda; steenovens en
kalkbranderijen ,' inzonderheid in Z u i d - 11 o 1 1 a n d , in Utrecht
«» Overijssel; zeepziedcrijen , vooral in Holland en Utrecht;

48 ALGEMEEN OVBRZIGT.

sttjfsclfnbrtjkcn , ouder anderen aan dc Zaan; loodwit-, blaauwscl- cn
lakinocsfabrijken en potloodgictcrijen , bijzonder Ie Amsterdam,
tc Rotterdam cn te Dordrecht; meesloven in Zeeland en
in het oostelijk gedeelte \an Noo o r d- C r a b a u d en Zuid- Hol-
land; huskruidi'abrijken , onder anderen te Pu mierende. Men
bereidt in Holland goede borax , kamfer en salpeter. Men stookt
er vitriool , sterkwater , jenever enz. Bijzonder zijn de branderijen te
Schiedam, Delftshaven en Wee» p beroemd , terwijl er op
vele andere plaatsen gevonden worden , die korenbrandewijn uilleve-
ren, waarvan veel buitenslands gevoerd wordt; ook wordt er in een
aantal fabrijken jenever uit aardappelen gestookt , vooral in de pro-
vincie Gron ingch, alwaar deze aardvrucht sterk wordt aangebouwd.
Er zijn ook vele azijnmakerijen, bijzonder te Amsterdam en te R o t-
sterdam; bierbrouwerijen , vooral inNoord-Brahand en Ovcr-
ij s s e 1 , alsmede tc Amsterdam ; zont kreten , inzonderheid in Zee-
land en te Dordrecht; suikerraffinaderijen, voornamelijk te
Rotterdam en tc Amsterdam; oliemolens heeft men in groole
menigte, langs de Zaan alleen 120 en te Dor d r e c h t 22 ; papier-
molens op onderscheidene plaatsen in Hol la ud, en in menigte
op de Veluwe, in Gelderland, zijnde het papier, dat op deze
molens vervaardigd wordt, zoo om zijne deugdzaamheid als fraai-
heid beroemd. Men vindt overal cene verbazende menigte houtzaag-
molens, voornamelijk aan de Zaan, op welke het hout, uit Noorwegen
ên de Oostzee herwaarts gebragt, gezaagd, cn tol het bouwen van sche-
pen en huizen bekwaam gemaakt wordt; cn , op onderscheidene plaat-
sen, voornamelijk te Zaandam, Amsterdam, Rotterdam,
Dordrecht, en Harlingen, vindt men aanzienlijke hou tkooperijen
van gezaagd hout ; ook is de handel in ongezaagd hout, dat met groole
vlotlen den Rijn af, naar Dordrecht en elders vervoerd, of regtstrecks
uit Noorwegen gehaald wordt , zeer aanzienlijk. Op vele plaatsen vindt
men scheepstimmerwerven , waarop zelfs de grootste schepeai gebouwd
worden. De hennip, die men uit koningsbergen, Riga en andere plaatsen
in Rusland bekomt , wordt lot garen gesponnen , waarvan in de lijnbanen
allerlei soort van touw gemaakt en zelfs zware kabeltouwen, trossen
cn wand voor de schepen geslagen wordt ; ook heeft men hier vele
ankersmederijén. Er wordt veel garen , in Duitschland gesponnen , meest
ruw naar NtDERLATio gevoerd , aldaar gebleekt , op nieuw bereid, ge-
twijnd , en tot allerhande gebruik , zelfs tot het maken van de fijnste
kanten, bekwaam gemaakt cn naar Vlaanderen , Tlrahantl, Spanje ,
Portugal, de Middcllandsehe zee en elders vervoerd, l.certcuiv. erijen zijn
er in overvloed , cn men maakt er ook perkament. Ycrw-, pel-, snuif-
loodwit-, vol- cn trasmolens vindt men er in grooten getale. Voorts heeft
men katoen-, bontjes- , mar»eille-, bombazijn-, zeildoek-, band-, lijm-,
metaal- en aaiden werkfiil). ijken; glasblazerijen; plateel- cn pannenbak-
kerijen ; vcrw-, fijue olie- en andere chciuiealiabeividingen enz.

DEPARTEMENT VAN JUSTITIE.

Hel hoofd van het Departement van Justitie voert den tilel van
Minister van Justitie, aan wien een Secretaris en twee
Referendarissen toegevoegd zijn. Tot de attributen van dit
Ministerie behoort , alles wat betrekking heeft tot de organisatie en het
personeel van den hoogen raad, de gcregtsho\eii , reglbanken cn kan-
tongerefften ; het notariaat ; de bedicuende ainbtenai 'en ; de verzoeken

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN JUSTITIE.

om gratie ; vermindering of kwijtschelding van straf ; de verzoeken
om dispensatiën ; de comptabiliteit der rcgterlijke kosten ; de uitvoering
der wetten , besluiten en ordonnantiën , betrekkelijk het beheer der
justitie, zoowel in het civiele als in het criminele; en in het algemeen
alles, nat betrekking heeft tot de civiele en criminele wetgeving.

De Regterlijke .Vagt wordt uitgeoefend door den Hoogen raad,
de Provinciale Gercgtshovcn en de Criminele Regtbank
in de pro v i n cie H o 1 1 a nd,dc A r r o n d is sem e n t s-r e g t ba n ken
en de Kantongercgtcn. Zij, die in deze rcgterlijke collegiën zit-
ting hebben , worden , op voordragt van den Minister van Justitie , door
den Koning benoemd.

H oog e Raad.

De Hooge Raad is zamengesteld uit: één President, één Vice-
President, ten minste twaalf en ten hoogste veertien Raadshcc-
ren, één Griffier en twee of ten hoogste drie Substituut-Grif-
fiers. De Hooge Raad oordeelt ter eerster instantie: 1°. over alle
regtsvorderingen , waarin de Koning of de leden van het koninklijke
huis als gedaagden worden aangesproken j 2°. over alle regtsvorderin-
gen, in welke de Staat als gedaagde wordt aangesproken, uitgezonderd
die, welke 's rijks belastingen betreffen • 3°. over alle geschillen in
zaken van prijzen en buit , die door de schepen van oorlog van den
Staat, of doorschepen bij particulieren uitgerust en van commissie of
iettres de marqué voorzien , worden achterhaald en opgebragt ,
mitsgaders van alle geschillen , welke tusschen de rceders onderling
deswege zouden mogen ontstaan ; en 4°. over alle jurisductic -geschil-
len : a) tusschen alle rcgterlijke autoriteiten , welke niet behooren tot
hetzelfde provinciaal geregtshof ; 6) tusschen de provinciale geregtsho-
ven , de criminele regtbank daaronder begrepen ; e) tusschen ecnig
provinciaal geregtshof ter eerster instantie regtdoende , en eenige regt-
bank of geregt daaronder ressorterende en d) tusschen een provinciaal
geregtshof of eene regtbank ter eenre en een ander regterlijk kollegic
ter andere zijde. De arresten , door den Hoogen Raad ter eerster

in burgerlijke zaken gewezen, zullen onderhevig zijn aan
revisie , overeenkomstig de bepalingen van het wetboek van burgerlijke
regtspleging. De hooge raad oordeelt bij wege van hooger beroep in
burgerlijke zaken : 1°. over de aan hooger beroep onderworpen von-
nissen . door de provinciale gercgtshovcn in eersten aanleg gewezen;
2°. over de vonnissen , gewezen bij de hoven van justitie in de Koloniën
of bezittingen van het rijk in andere wcrelddcclcn. De Hooge Raad
neemt in het eerste en laatste ressort kennis : van alle misdrijven (de
overtredingen , waartegen gecne straf van gevangenis is bedreigd, niet
daaronder begrepen) , gedurende den tijd hunner funclien begaan door : de
Leden van de Staten-Generaal ; de Hoofden der departementen van
algemeen bestuur; de Leden van den Raad van State; de Commissa-
rissen van den Koning in de provinciën ; de Groot-Officieren van het
huis des Konings , en van die der Leden van het koninklijk geslacht j
den Kanselier van de orden des rijks ; de Ambassadeurs en andere Gc-
unlen bij biiitenlandschc mogendheden; de Gouverneurs en Commis-
sarissen des Konings in de koloniën cn bezittingen van het Ryk in
andere w erelddeelen ; de Griffiers van de beide Kamers der Staten-
Generaal en den Secretaris van den Raad van State; de Presidenten,
Rnad*heert'n , Vrorureur-Generaal , Advocaten-Generaal , en de Griffier
en Substituut-Griffiers van den Hoogen Raad ; de Leden en Secretaris
I Dei*. 4 ■ '

JM) ALGEMEEN 0VKRZ1GT.

van clc Algcmeenc Rekenkamer ; de Raden- en Gencraal-mecstcrcn der
munt en hunnen Secretaris; de Leden en den Griffier van het Hoos»
militair Geregtshof . alsmede de Ambtenaren van het Openbaar Minis-
lerie hij dat hof; de Presidenten. Uaadsheeren , Ambtenaren van hel
Openhaar .Ministerie en Griffiers van de Provinciale geregtshoven ; gelijk
mede den President , Leden en Ambtenaren van het Openbaar Ministerie
van de Criminele lleirlhank. De Hoo/e Raad vijst ook in hel eerste
en hoogste ressort : 1". over de misdaad van zeerooverij ; 2°. over alle
misdaden, gepleegd aangaande prijs en buil, die door de schepen van
oorlog van den Sl;;at . of door schepen hij particulieren uitgerust en
van commissie, of lettres de marqué voorzien , vi orden achterhaald en

E' ragt. De Hoogc Raad neemt kennis van den ciseh tot cassatie,
ii legen de handelingen der Provinciale Hoven , de Criminele
tank, de Arrondissemcnts-regtbanken en Kantongercgten en tegen
de arresten en vonnissen door hen gewezen. De Hooge Raad vernietigt
de handelingen , arresten en vonnissen : 1°. wegens het verzuim der
vormen , voorgeschreven op straffe van nietigheid ; 2U. wegens verkeerde
toepassing of schending der wet ; en 3°. wegens overschrijding der
^^^^J tsöi ^^^^^ •

PsOVIXCIALE GeRESTSHOVET».

De Provinciale Geregtshoven zijn zamengestcld : in H o 1 1 a n d , uit één
President, één Viee -President , 9 Raadsheercn , 1 Procureur-Generaal,
twee Advocaten-Generaal , 1 Griffier en twee Substituut-Griffiers ; in
de overige provinciën uit 1 President , 1 Yice-Prcsidcnt , zeven Raads-
heercn , 1 Procureur-Generaal , 1 Advocaat-Generaal , 1 Griffier , 1 of
ten hoogste 2 Substituut-Griffiers. De Provinciale hoven oordeelcn in
eersten aanleg: 1°. over alle regts vorderingen , waarin de provincie
heirokken is , met uitzondering der zakelijke regten , en wijzen daarin
zonder hooger beroep , indien de vorderingen geen vierhonderd gulden
in hoofdsom te boven gaan ; 2°. over jurisdictie -geschillen tusschen
Arrondissemcnts-regtbanken of tusschen Kantongercgten , in verschil-
lende arrondissementen , binnen de provincie voorvallende ; 3°. over
alle correctionele vervolgingen binnen het provinciaal regtsgebied , tegen
Kanton- regters en hunne plaatsvervangers, Regtcrs , Plaatsvervangers
en Leden van het openhaar Ministerie en Griffiers , wegens misdrijven ,
gedurende den tijd hunner bediening begaan , mitsgaders over de daaruit
voortspruitende vordering tot vergoeding van kosten , schaden en in-
teressen. Zij oordeelen, behoudens de bepalingen, ten aanzien der cri-
minele reglbank , en met uitzondering der zaken aan den Hoogen
Raad opgedragen , in het eerste en laatste ressort , over alle misdrij-
ven , waartegen ecne lijf- of ontce rende straf is bedreigd, en waarvan
hel regt van vervolging tot de bevoegdheid behoort van den Officier
hij de Arrondissemcnts-regtbanken in hun provinciaal regtsgebied, over-
eenkomstig de bepalingen , daaromtrent bij het wetboek van strafvorde-
ring vastgesteld. Zij oordeelen in hooger beroep over daarvoor vatbare
vonnissen, zoowel in correctionele als in burgerlijke zaken bij de
Arrondissemcnts-regtbanken . binnen hun provinciaal regtsgebied in eer-
sten aanleg gewezen, behoudens de bepalingen, ten aanzien der regts-
magt van de criminele reglbank.

CamiNELE Rr«.tbask ix de Provincie Holled.

De Criminele Reglbank in de provincie //o/Wmoct zijn te zamenge-
stcld: Dit 1 President, 8 Regters, 1 Officier van criminele Justitie, 1 of ten

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN JUSTITIE. «1

boogstc 2 Substituut-Officiers, 1 Griffier en 1 6ubstltuut-GrtflW. Dcregts-
niagt dezer rcgtbank strekt zich uit tot dat gedeelte der provincie
Holland , binnen hetwelk het hof niet is gevestigd. Zij oordeelt in
het eerste en laatste ressort, met uitzondering der zaken, aan den
Hoogen Raad opgedragen , over alle misdrijven , waartegen eene lyf-
of onteerende straf is bedreigd, en waarvan de Officieren bij de Arron-
dissements-regtbanken binnen haar ressort bevoegd zijn tot de vervol-
ging , volgens de bepalingen van het wetboek van strafvordering. Ia
hooger beroep oordeelt zij over de daarvoor vatbare vonnissen in cor •
rcctioncle zaken bij do ArrondissemcnU-rcgtbanken , binnen haar regts*
gebied gewezen.

De ArrondUsements-Regtbanken zijn niet allen uit een gelijk getal
leden samengesteld. De Arrondisscments-regtbank van Am sterdam
bestaat nit 1 President, 2 Vice-Prcsidentcn , 12 Leden, 1 Officier,
3 Substituut-Officiers , 1 Griffier en 3 Substituut-Griffiers. Die van
Rotterdam: uit 1 President, 1 Vice- President, 7 Leden, 1 Officier,
2 Substituut-Officiers , 1 Griffier en 2 Substituut-Griffiers ; die van
'sGravenhagc: uit 1 President, 8 Leden, 1 Officier, 1 Substi-
tuut-Officier, 1 Griffier en 1 Substituut-Griffier; die van *s Herto-
genbosch, Arnhem, Middelburg, Utrecht, Leeuwar-
den, Zwolle en Groningen, behoorende tot de eerste klasse ,
ieder uit 1 President, 4 of 5 Leden, 1 Officier, 1 Substituut-Officier,
1 Griffier en 1 Substituut-Griffier. Tot de tweede klasse behooren :
Breda, Alkmaar, Hoorn, Haarlem, Leydcn, Dordrecht,
Deventer, en Assen; deze bestaan uit 1 President, 3 Leden, 1
Officier, 1 Substituut-Officier, 1 Griffier en 1 Substituut-Griffier. Die van
de derde klasse zijn even als die van de tweede zamengesteld , maar de
Regters en Ambtenaren genieten mindere bezoldigingen ; zij zijn : Eind-
hoven, Nijmegen, Zutphen, Tiel, Gorinchcm, Brielle,
Zicrikzee, Goes, Amersfoort, Heerenveen, Sneek,
Almelo. Winschoten enAppingedam. De Arrondissc-
ments-rcglbanken zullen van den eersten aanleg kennis nemen , van
alle persoonlijke , zakelijke en gemengde regtsvorderingen van allerlei
aard , uitgezonderd die , welke bij de wet verklaard zyn tot de be-
voegdheid van de kantongeregten , of van de provinciale hoven en den
hoogen raad te behooren. Zij- nemen in het hoogste ressort kennis:
1°. van alle jurisdictie -gevallen tusschen de kantongeregten , van hun
regtsgebied ; 2°. van alle personele regtsvorderingen , de waarde van
f 400 in hoofdsom niet te bovengaande; 3°. van alle zakelijke regts-
vorderingen, indien de waarde van het onderwerp, hetzij in hoofdsom ,
betzij in inkomsten, tegen vijf ten honderd berekend, niet meer be-
loopt dan f 400 ; 4°. van alle regtsgedingen betrekkelijk verplaatsing
van scheidteekenen , aanmatiging van gronden , hoornen , heggen ,
slootcn , van afleidingen en belemmering van waterloopen, alle binnen
's jaars gepleegd en van alle regtsvorderingen wegens bezitregt ; 5°
van alle aan hooger beroep onderworpene vonnissen , door de Kan ton -
regters gewezen. Zij wijzen in het hoogste ressort in alle personele,
zakelijke en gemengde regtsvorderingen aan hooger beroep onderwor-
pen , ingevallen partijen verklaard hebben van het hooger beroep af te
zien. Deze bepaling is echter niet toepasselijk in zaken, die niet voor
dading of rompromis vatbaar zijn , zij wijzen in correctionele zaken ;
baunc vonnissen zijn aan hooger beroep onderworpen , met uitzondering

Digitized by Google

58 ALGEMEEN OVERZIGT.

van liet ge\al . dat tegen b^t misdrijf geenc hoogcrc straf is bedreigd
dan cene geldboete van 200 guld. . zonder gevangenis of verbeurd-
verklaring van et- nige von: utju'ii . te ramen < f afzonderlijk. Zij nemen
rok kennis \au de vordering ter ver",oedinj van kosten en schaden ten
beh(»e>e van de l>elecdigilc partij, wanneer die vorderingen geen 1ÏJ0
guld. te boven gaan, maar wanneer die vorderingen lüO guld.
overschrijden , moeten /.ij bij eene afzonderlijke burgerlijke actie vervolgd
worden. Zij nemen in hooger ressort kennis van de vonnissen, door
de Kanton-re;; Iers in eersten aanleg, ter sake van overtredingen, rrc-
wezep. Er zijn o*er het gehccle koningrijk 32 Arrondissemcnts-Uegt-
banken.

KlHTOntERBfiTEH.

Er moeten voor elkKanlongcregt zyn : één Regter, twee of hoog-
stens v ier Plaatsvervangers en één Griffier. Behalve dc w erkzaamheden aan
de Kanton-regtcrs bij dc wet opgedragen , nemen zij kennis, zoo in
burgerlijk als in handelszaken, zonder hooger beroep, indien de vor-
dering niet meer beloopt dan 50 guld., en behoudens hooger beroep,
indien zij niet meer bedraagt dan 200 guld. : 1°. van alle loutere
personele reglsvordcringen ; 2°. van alle regtsvorderingen tot betaling
van renten, huren en pachten ,' mitsgaders van interessen of gedeelten
van inschulden , zelfs in geval de rente, dc huur, de pacht of de
hoofdsom der inschuld meer dan f 200 bedraagt , mits dc regtslilel
niet worde betwist. Zij zullen , insgelijks zonder hooger beroep , in-
dien de invordering niet meer dan 550 guld. beloopt , en behoudens
hooger beroep, tot welke som de vordering ziclr mogt uitstrekken,
kennis nemen : 1°. van burgerlijke regtsvorderingen tot vergoeding
van schaden, hetzij door menschen , hetzij door dieren , toegebragt
aan ltfnd, houtgewas, boom-, tuin- of veldvruchten ; 2°. van zoodanig
herstel aan huizen, woningen, gebouwen en pachthoeven, hetwelk
volgens de wet ten laste van den nuurder valt, en 3°. van betaling
van arbcidsiooncn aan werklieden , huren aan dienstboden , en het
volbrengen van wederzijdsche overeenkomsten van meesters en hunne
dienstboden of arbeidslieden. Zij nemen kennis van burgerlijke regts-
vorderingen , ter zake van mondclingen hoon , zonder hooger beroep ,
indien de gevraagde betering zich blootelijk bepaalt tot eenc geldsom ,

C80 gulden te boven gaande en behoudens hooger beroep , tot welke
uc som de gevraagde betering moge loopen , of ook in alle geval-
len , waarin , nevens of in plaats van eenige geldsom , een verdere
eisch tot betering mogt gedaan zijn. Zij nemen insgelijks, behoudens
hooger beroep , kennis van dc regstvordcringen tot ontruiming : 1°. van
huizen, gebouwen, woningen, pakhuizen, stallen, zolders en kelders,
zonder onderscheid van het bedrag der huur , indien de huurder geen
schriftelijk bewijs van bestaande , vernieuwde of verlengde huur te
berde brengt, en in gebreke blijft het perceel te ontruimen; 2°. van
pachthoeven , landerijen , tuinen cn andere gronden , mits dc huur , over
net jaar berekend , of de waarde van dien , niet meer dan f 200 be-
draagt. Zij nemen mede kennis van de regtsvorderingen tot ontbin-
ding van huur van huizen , woningen , pakhuizen , stallen , zolders en
kelders, mitsgaders van pachthoeven , landerijen , tuin- en andere gron-
den , en dien ten gevolge van hunne ontruiming , ter zake van wan-
betaling der huurpenningen , zonder hooger beroep , indien de huur ,
over het jaar berekend , niet meer dan 50 guld. , en behoudens hooger
beroep , indien zij niet meer dan 200 gulden bedraagt. In alle ge-

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAH JUSTITIE.

vallen , welke voor dading of compromis vatbaar zfln , cn in welke par-
tijen zich voor eenen Kanton-refter te hunner keuzo , doch hiunen het
arrondissement, aanmelden, cn zijne beslissing inroepen, welke ook
de aard van het geschil cn de waarde van het betwiste voorwerp zij.
In dat geval zal de Kanton-rcgter altijd wijzen in het hoogste ressort,
ten ware partijen , in zaken aan hooger beroep onderworpen , dit beroep
hadden voorbehouden. De Kanton-regters vonnissen over alle over-
tredingen , op welke geen hoogcre straf is gesteld dan eene gevangenis
van zeven dagen of eene geldboete van 75 guld. te zamen of afzon-
derlijk , zonder aanzien of die straf al dan niet gepaard gaat met de
verbeurdverklaring van eeuigc voorwerpen. Hunne vonnissen zijn aan
hooger beroep onderworpen , met uitzondering van het geval , dat tegen
dc overtreding geen hoogere of andere straf is bedreigd , dan eene geld-
boete , de som van 20 gulden niet te boven gaande ; behalve in zaken
van belastingen , welke alle door de Arroudissemcnts reglbankcn worden
beregt, voor zoover bij de wet niet een hooger regtcr is aangewezen.
Eindelijk nemen de Kanton-regters kennis van de vordering tot ver-
goeding van kosten en schaden, ten behoeve der beleedigde partij,
wanneer dc vordering geen 150 guld. tc boven gaat. Gaat die vordering
echter 50 guld. tc boven, dan moet zij, bij eene bijzondere actie, bij
den daartoe bevoegden burgcrhjk.cn regler vervolgd worden. In zaken
van overtredingen wordt het openbaar ministerie waargenomen door
het hoofd van het bestuur der gemeente , binnen welke het Kanton-
geregt zijne zittingen houdt. Er zijn over het gcheclc koningrijk 140
kantongeregtcn.

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN.

liet hoofd van het Departement van BinnenlantUche Zaken is een
Minister. De werkzaamheden van dit Ministerie strekken zich uit over
het binnenlandsch bestuurder provinciën, voor zooverre dit bestuur niet
betreft onderwerpen , tot andere Min isterieé'le departementen bchoorendc ;
de uitvoering der besluiten van Zijne Majesteit, nopens de aanstelling van
leden van burgerlijke kollcgicn cn ambtenaren van
het plaatselijk bestuur, dc plaatselijke belangen en
comptabiliteit; de grensscheidingen d e r p r o v i n c i ën
en der gemeenten; de maten cn g e w i g t e n ; dc schouw-
burgen; dc strandvonder ij ën; het kopijregt; dc water-
staat; de nationale militie; dc schutterijen; het a r na-
wezen; de gestichten van liefdadigheid; de gevan-
genissen; het hooger, het middelbaar, cn het lager
onderwijs; de wetenschappen, letterkunde en schoono
k u n s l e n ; den landbouw; de groote en kleine vissche-
r ij ë n ; den koophandel; de scheepvaart; de genees-
kundige staatsregeling, de Nederlandschc staats-
courant en de a I g e m e c n c 1 a n d s d r u k k e r ij.

Hel Binnen la ndxch Bestuur van elke provincie wordt gevoerd door
eenen Gouverneur en gedeputeerden uit de Provin-
ciale Sta tcu. De Provinciale Staten worden uit de ridder-
schap, de steden en den lande lij ken stand genomen; be-
noemende de Ridderschap bare leden ; de Raad in de steden dc zijne, en
«ir kiezers in dc kicsdistrikten ten platten lande, uit cn voor den lan-
delijkcn stand, de hunne. Elke stand kiest een gelijk getal vertegenwoor-
digers. di« vervolgens uil hun midden een kollegin van cenigc leden

*4 ALGEMEEN OVERZIGT.

aanstellen, welke voortdurend zitting houden, en Gedeputeerde
' Staten worden genoemd. Aan dit kollcgie wordt opgedragen alles,
wat tot het dagclijksche beheer der zaken , en de uitvoering der alge-
nieene wetten betrekking heeft. In de provincie Holland zijn echter ,
uit hoofde van hare uitgestrektheid en bevolking , twee Gouverneurs ,
alsmede twee kollegiën van Gedeputeerde Staten , één over Z u i d-
en één over Noord - Holland. De kiezers worden ten platten
lande door stemgeregtigden benoemd , en zijn tol deze betrekking ver-
kiesbaar Nederlanders , ingezetenen der provincie, wanneer zij , over de
23 jaren oud zijnde, eene zekere som in de jaarlijksche belasting
dragen. De provinciën z\jn verdeeld in steden en plattelandsgemeen-
ten , uitgezonderd F r i e sl a n d, dat in steden en grietenijen verdeeld
is, terwijl in Gelderland, Noord-Braband en Zeeland
eenige plattelands-gemeenten tot één distrikt zijn verecnigd , aan het
hoofd van welke distrikten zich kommissarissen bevinden. De Plaatse-
lijke Besturen zijn samengesteld in de steden uit: 1 Burgemees-
ter, 2 , 5 of 4 Wethouders en een zeker getal Leden van
den Raad, geëvenredigd aan de grootte der bevolking , benevens
1 Secretaris j in degemeentcn ten platten lande uit 1 Burgemees-
ter, 2 Assessoren,en een zeker getal Leden van den Raad,
geëvenredigd aan de grootte der bevolking , benevens 1 Secretaris.

Mates eb Gewiotefi.

Bij het Ministerie van Binnenlandsche Zaken is een Adviseur voord*
taken der maten en gewigten. Voor de maten en ge wigten,
▼an welke er vroeger bijna even zoo veel onderscheidene soorten
bestonden , als er landstreken , steden en dorpen in het koningrijk waren ,
is ingevolge de wet van 21 Augustus 1810 een tiendcelig stelsel aan-
genomen , waarvoor bij besluit van 29 Maart 1817 de benamingen
vastgesteld werden. In dit stelsel slaan alle lengte-, oppervlakte- en
inhoudsmaten , alsmede de gewigten , in een tiendeelig verband tot
elkander. Het heeft tot grond-eenheid de lengte' van het tienmil-
lioenstc gedeelte van den meridiaanboog der aarde , lusschen den pool en
den equator, en dus het vecrtigmillioenste gedeelte van den geheclcn om-
trek der aarde, welke lengte, de Nede r 1 an d s c h e elle (meter)
genoemd, door ons tot eenheid voor de gewone lengte -maten aango.
nomen is. Hare onderdeden zijn palmen , duimen en strepen. Zoodat
de elle in 10 palmen , de palm in 10 duimen en de duim in 10 stre-
pen verdeeld wordt. De systematische benamingen dezer onderdeden
zijn : decimeter t centimeter en milt met er.

Het tienvoud der elle wordt roede (decameter) genaamd , terwijl
eene lengte van 1000 ellen , welke bij geographische of afstandmaten
tot eenheid aangenomen is , den naam van m ij 1 (kilometer) draagt.

Voor de vlaktematen wordt de vierkante roede tot eenheid ge-
nomen ; eene hoeveelheid dus van 100 vierkante ellen is eene ore,
de grond-eenheid der landmaten ; dragende de hoeveelheid van 100
vierkante roeden , zijnde dus 10,000 vierkante ellen , den naam van
bunder (hectare). Eene vierkante elle is 100 vierkante palmen;
een vierkante palm 100 vierkante duimen, en een vierkante
duim 100 vierkante strepen.

Voor de inhoudsmaten is de kubiek elle tot eenheid aange-
nomen , welke levens onder de benaming van wisse (stère) lot eenheid
voor brandhoutmaat slrckl. Een kubiek elle is 1000 kubiek pal-

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNBNLANDSCHE ZAKEN. 38

me ii; een kubiek palm 1000 kubiok duimen, en een kubiek
duim 1000 kubiek strepen.

De inhoudsmaten onderscheiden zich in die voor drooge en in die voor
natte u-aren vuur l>eide soorten is de k u bi c k pal in (kubieke decimeter),
de aangenomen eenheid ; bij de droogt* Maren naglans heeft deze maat
den naam van kop (liter) } en bij natte Maren dien van kan (liter)
verkregen.

De kop wordt in tien maatjes verdeeld. Voorts bevat één
schepel 10 k o p , en één mudde 100 kop, terwijl daarenboven aan
eene hoeveelheid van 30 in u d d c n den naam van last gegeven is.

De kan heeft 10 maatjes en het maatje 10 vingerhoeden,
en eene hoeveelheid van 100 kannen maakt een rat uit.

Ten einde de gewigtcn insgelijks mei de aangenomen grondeenheid
van het stelsel in verband te brengen , is men op het denkbeeld geko-
men, om het gewigt in het luchtledige van eene kubiek palm zui-
ver gedistelecrd en tot den grooUlen graad van digthcid gebragt Ma-
ter, tot eenheid der gewigten, bij ons den naam van pond dragen-
de, te doen strekken, liet duizendste gedeelte, zijnde dus het gewigt
van een kubiek duim van zoodanig water, is onder de benaming van
uigtje (gramme) lal geM igtsr-cenhcid bij kostbare waren aangenomen.

Het jtond beslaat uit 10 onsen, en eik ons uit 10 lood en.

Het vig/je , of tiende deel van een lood wordt weder in 10
korrels verdeeld.

Tot meerder duidelijkheid laten wij hier volgen :

Een algemeen overzigt ran het Tiendeelig .Vaten- en Gewigtstelsel.

BENAMINGEN.

MATE N.

Nederland-

Systhemali

WAARDE.

sche.

ArSTA^DSHATW.

Eenheid.

Mijl.

Kilometer.

1000 ellen.

lloede.

Decimeter.

10 .

Eenheid.

Elle.

Meter.

1 «

Palm.

Déeimeter.

Een tiende elle.

Onderdeelcn. ]

Duim.

Centimeter.

Een honderdsleell.

Lasdiateh.

Streep.

Milimeier.

Een duizendste ell.

Eenheid.

Bunder.

Hectare.

1 0,000 \ierk.cllcn.

Vierk.roed.

Are.

1C0 vierk. »

Oppervlakte mate*.

Eenheid.

Yicrk. elle.

Vierk. meter

1 vierk. elle.

of centiare.

» palm.

Vierk. deci-

Een honderdste

meter.

vierkante elle.

Onderdeelcn. <

• duim.

Vierk. centi-

Een duizendste

meter.

vierkante elle.

» streep.

Vierk. mili-

i Eentieiiduizend-

meler.

| ste vierk. clle._

ALGEMEEN OVERZIGT.

BENAMINGEN.

MATEN.

Nedcrland-
schc.

f In het groot.

Eenheid.

Kubiek elle.

ln het klein.

Eenheid

Kubiek palm.

» duim.

Onderdeden. '

• streep.

H
<

Voor brandhout.

Eenheid.

Wisse.

Voor natte waren

Vat.

Eenheid.

Kan.

Ondcrdeelen.

Maatje.
Vingerhoed.

Voor drooge waren.

Last.

Muddc.

Schepel.

Eenheid.

Kop.

* Onderdeel.

Maatje.

Sijstheniati-

\V AARDE.

Kub.

Kub.decimct.

Kub. centi-
meter.

Kub. milime-
ter.

Stère.

Hectoliter.
Liter.
Deciliter.
Centilitcr.

Hectoliter.

Décaliter.

Liter.

Deciliter.

1 Kubieke elle.

1 Duiz. kub. »
Een milioenste

kubiek elle.
Een duiz. niili-
üeiisle kub. elle.

elle.

100 kan.
1 kan.

Een tiende kan.
Een honderdste
kan.

Drie duizend kop.
Honderd kop.
Tien »
Een »
Een tiende kop

Por.d.
Om

Eenheid.
Onderdeden. { "öod

Voor kostbare waren.

Eenheid.
Onderdeel.

Wigtje.
Korrel.

Kilogramme.

Hectogramm.

Décagramme.

Gramme.
Décigrammc.

Een pond.

Een tiende pond.

Een honderdste

Een duizendste

pond.
Een tienduizend-
ste pond.

Schouwburgen.

Hoewel de schouwburgen ook tot de attributen van den Minister van
Binncnlandschc zaken gerekend worden , zijh er echter gecne in de Nï-
dehlasdeh , die aan het rijk behooren. Alle zijn stedelijke inrigtingen
of partikulicre ondernemingen. Dc policie over de schouwburgen is
opgedragen aan dc stedelijke besturen, onder het hooger loezigt van
den Gouverneur der pro\incic.

(

Digitized by Goógle

DEPARTEMENT VAM B1NNENLAHD6CHE 1AKEX 37

Strand vokdebu.

liet beheer der Strandvonderij is in de provinciën Holland en
Zeeland, welke tc dien opzigte in ressorten verdeeld zijn , alsmede
op het eiland S c h i c r in o n n i k o o g , aan 0 j> p e r s l r a u d v o n-
d e r s opgedragen ; maar in bet overige der provincie Friesland,
aan de stedelijke besturen en aan de hoofden der grietenij- besturen van
de aan xec gelegene steden en grietenijen , en in dc provincie Gro-
ningen aan de hoofden der gemeente-besturen der zeedorpen. Daar,
waar de Gouverneurs zulks noodig achten, worden er nog Substituut-
Strandvonders aangesteld. Dc Opper-Strandronders en Sttbttituut-
Strandvonders , of, waar deze beambten niet beslaan , de gemeente-be-
sturen , zijn belast met de redding en berging van schepen , die , bij
afwezigheid van schipper, bevelhebber of eigenaar, op de tot hun res-
sort behoorende kusten stranden of breken ; alsmede van de goederen ,
die aldaar , in dusdanig een geval, opgevischt worden. Wanneer echter
de strandgoederen aan wal komen , in tegenwoordigheid van den schipper ,
of anderen bevelhebber, of van den eigenaar der lading of geconsigneerde,
zullen de beambten der strandvonderij zich zoodra mogelijk als zoodanig
doen kennen, en hunne diensten tol hulp en redding aanbieden. Ook
zijn zij verpligt, om, overal, bij en na eencn storm , de stranden in hun
ressort gade te slaan, of te doen gadeslaan, en, door, alle dc ter hun-
ner beschikking staande middelen , te zorgen , dat al wat verlaten aan
het strand komt, of in zee gevischt wordt, onder hun beheer gesteld
worde ; almede moeten zij waken tegen alle vervreemding van zoo-
danige goederen , ten welken einde zij , des noods , de hulp en bijsland
der plaatselijke besturen zullen kunnen inroepen. Daar, ingeval van
schipbreuk , bet redden van menseheu de eerste van alle verpligtiugcu
is, zoo zijn de beambten der strandvonderij gehouden, vooral te zor-
gen , dal de daartoe aan te wenden pogingeu van dc redding-maatschap-
pijen . door dc bemocijemssen der strandvonderij , in geencn deelc wor-
den belemmerd en zelfs om die pogingen , wanneer net noodig mogt
zijn, zoo veel mogelijk te ondersteunen. Tevens zijn zij gehouden
«tipt in acht te nemen dc vcrpligtingen , aan beu opgelegd bij de ver-
ordeningen op het stuk der quarantaine.

Het R e q t tak K o P IJ.

liet rtyt ran kopij of kopiëren door den druk is, voor oorspronke-
lijke letter- en kunstwerken , het uitsluitend regt van diegenen , welke
daarvan auteurs zijn , of hunne regtverkrijgenden , om hunne oor-
spronkelijke letter- en kunstwerken , geheel of gedeeltelijk , verkort of
verkleind , zonder ouderscheid van vorm of inkleeding , in êcne of meer-
dere talen . met of zonder hulp der graveer- of cenigc andere tus-
scbenkouicnde kunst , door den druk gemeen te maken , te verkoopen
en te doen verkoopen. Het kopijregt van vertalingen van een bui-
tenlands in het licht gekomen oorspronkelijk letterwerk is bet uitsluitend
regt van vertalers of hunne regtverkrijgenden , om hunne vertalingen
genoemd letterwerk door den druk gemeen te maken , te verkoopen
en te doen verkoopen. — Het kopijregt duurt niet langer voort , dan
Uintig jaren na den dood van deu auteur of vertaler. Alle inbreuk op
Hel kopijregt , hetzij bij cene eerste uitgave van cenig nog niet gedrukt
boek- of kunstwerk , hetzij bij herdruk van hetgene reeds in druk was,
wordt als nadruk aangemerkt.

»8 ALGEMEEN 0VERZ1GT.

Eveneens wordt als nadruk taschonwd het invoeren , verspreiden
of verkoopen van buiten het koningrijk nagedrukte oorspronkelijke
letter- en kunstwerken of vertalingen , waarvan men hier te lande
liet kopijregt bezit. — Ouder deze bepalingen is niet begrepen
het geheel of gedeeltelijk in druk uitgeven van de Gricksehe en Ronicin-
schc aurtores classici, immers voor zooveel den tekst aangaat; voort»
bijbels , testamenten , eateehismussen . psalm-, kerk-, en schoolboeken ;
mitsgaders alle gewone tijdwijzers en almanakken , zonder dat nogtans
door deze uilzondering eenige verandering wordt gemaakt in privile-
giën of oetrooijen , welke omtrent gemelde voorwerpen reeds mogten
bestaan, en waarvan de termijn nog niet is verstreken. Ook blijft
het vrij en onverlet, om in tijdschriften, door middel van uittreksels
en beoordcclingen, den aard en de waarde van in druk uitkomend
letter- en kunstwerken aan het publiek te doen kennen. — Om het
kopijregt te kunnen doen gelden moet alle uitkomend letter- en drukwerk ,
bij iedere soort van uitgave , zoowel bij eenen eersten druk als bij
herdruk , aan de navolgende vcrciscliten voldoen , te weten : dat het werk
gedrukt zij op ecne Nederlandschc drukkerij ; dat het werk eenen Ne-
derlandschen uitgever hebbe, en diens naam , of alleen , of vcreenigd
met dien eens builenlandschen medeuitgevers , op den titel , of, bij
jrebrek van titel , waar dit voegzaamst is , gedrukt zij , met aanwijzing
ïijner woonplaats en van den tijd der uitgave; dat van elk werk, vóór
of gelijktijdig met de uitgave, door den uitgever drie exemplaren,
waarvan één door hem op den titel, of, bij gebrek van titel , op de voor-
xijde , eigenhandig moet worden geteekend , met bijvoeging der dagteeke-
ning en van cene schriftelijke verklaring van eenen Nederlandschen druk-
ker , met eigeuhandigen naam , plaatsen dagteekening, dat het werk bij
hem gedrukt is, moeten overgegeven worden , tegen recu , aan het gemeen-
tebestuur zijner woonplaats, hetwelk dadelijk een en ander aan het
departement van fiinnenlandsche zaken verzendt.

Wat En staat.

Voor het Departement ran den Waterstaat en der publieke u-erken ,
dal vroeger op zich zelf stond, is aan den Minister van Binnculaud-
sche zaken een Raad - Adviseur toegevoegd.

Het eigenlijke corps van den Waterstaat en der publieke werken bestaat
thans uit : twee Inspecteurs; een Hoofd-Ingenicur over
elke provincie , alsmede een II oofd - Ingenieur voor de alge-
meen e dienst; verder uit onderscheidene gewone Ingenieurs,
Aspirant-Ingenieurs en vaste Conducteur s. Tot hunne
attributen behooren : de rivieren . de rivier- en zeewalerkccreiidc wer-
ken , de polders , de droogmakerijen , de verveeningen , de wegen ,
de vaarten, de rijksgebouwen en dergelijk zaken. Voor deze dienst is
Oud-Nederland verdeeld in : twee provisionele districten of
inspectiën. Het eerste bestaat uil : de prov. N o o r d - B r a b a n d ,
Gelderland, O v e r ij s s e 1 , Groningen en Drenthe.
Het tweede bevat : de prov. Holland, Friesland, Zeeland
cn Utrecht.

De voordeden , welke de nabijheid van de Noordzee cn de rivieren,
die ons land doorstroomen, den ingezetenen aanbieden, worden eenigcr-
inate opgewogen door de kostbaarheid , die zulks voor de daaraan pa-
lende provinciën veroorzaakt, endoor de groote geldsommen, die moeten
.-aangewend worden, om, op onderscheidene plaatsen, de laaflliggoudc
landen tegen overstrooming te beschutten.

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN B1NNENLANDSCHE ZAKEN. K9"

D« zecdirincn , dia men langs de kusten van Holland en Zeeland
vindt, verstrekken wel tot natuurlijke dijken tegen het geweld der zee,
maar op sommige plaatsen zijn zij , door de veelvuldige westelijke en noord-
westelijke winden , die het zeevater zeer hoog tegen de duinen opdrijven ,
en ze op eene verschrikkelijke wijze beuken . aanmerkelijk afgeno-
men ; terwijl zij op sommige plaatsen verkruijen , op andere reed*
niet meer het geweld der zee hehhen kunnen wederstaan , en door
dijken vervangen zijn , zoo als bjj W es t k a p e 1 1 e in Z c c 1 a n d.

Ook waren de ten Noorden van de Zuiderzee gelegen eilanden
Te x c 1 , V 1 i eland . T e r» c hel ling , Ame 1 and , Se h i er m o n-
uikoog, Rottum enz., vermoedelijk eenmaal onderling met el-
kander, alsmede aan de zuid r. ij de met dc vaste kust van Holland,
Friesland en Groningen, vercenigd ; zijnde naderhand door
inbraken der zee van het vaste land gescheiden en in eilanden her-
schapen ; tcrw ijl tevens dc Z u i d e r z e e en de D o 1 1 a r d daar-
door ontstaan zijn.

De Neukhlardei zijn te allen tijde geweldig door dc Noordweste-
lijke stormen en de zware vloeden, die deze gemeenlijk vergezelden,
geteisterd geworden. Hierdoor en door de lage ligging zijn onder-
scheidene streken aan gedurige overstroomingen van de zee bloot
gesteld , vooral loopt men ook gevaar van overstroom in gen bij-
ijsgang of krnijing van het ijs op de rivieren, iuzonderheid in (i e 1-
(Ierland, Noor d-h raband en Holland, voor den T i c 1 e r-
waard, den Bom m e I c r w a a r d , dc Betuwe, het Land
tusscheu Maas en Waal, Maasland, het Land van
Iicusdc n , bet L andvan Alten acn den Alblasscrwaard,
uithoofde der kronkeliugen , verzandingen en andere beletselen in de
bedding der rivieren , waardoor zich zoo ligt stoppingen of ijsdam-
men opdoen. Door de weinig merkbare helling op sommige punten ,
ontstaat ook eene te geringe werking in den stroom , hoe trolsch ,
prachtvol en hevig die ook schijuc . en daardoor kunnen alsdan de af-
komende srliolsen niet zoo gemakkelijk gelost worden.

De oudste vloed, van welken wij vinden gewag gemaakt, ij
de Cimhrischc vloed, die, omtrent derdehalve eeuw vóór J. C. ge-
boorte, vooral op dc Decnsche en Noordsche kusten, gewoed heeft.
Volgens sommigen zoude Engeland toen van hel vaste land afgescheurd
en dc Drcntschc busscben ncdcrgeveld zijn.

Voorts spreekt dc geschiedenis van den watervloed van het jaar
565 , waarvan ons echter geenc omstandigheden bekend zijn ; alleen
vindt men geboekt, dat hij zeer verschrikkelijk geweest is.

Bij den watervloed van JJ70 , welke, even als die van ülÖ ,' inzon-
derheid Friesland teisterde, zoude, naar men wil, het lustslot A s y-
lum, in het jaar 445$ door Bicholu Ulfo gebouwd, verzonken, en
het lustslot van dc Fiiesche Koningen op het Roode Klif in-
grstort zijn.

Üp den Ü6 December van hel jaar 8.>5 werd de zee door eene»
geweldigen storm zoo hevig tegen dc kusten aangedreven , «lat de ri-
vieren hoven male hoog zwollen, vele binnenlanden overstroomden,
gehcelc bosschen ontwortelden en wel 20,000 menschen het leven
deden verliezen.

Door eenen watervloed van 8J57 of 860 moet, naar men wil . de
W ij n bij Katw ijk verstopt geraakt zijn, en het water van Wijk
hij Duurstede af eenen nieuwen loop door de Lek bekomen
hebben.

Digitized by Google

60 ALGEMEEN OVERZIGT.

Door den Allerheiligenvloed van 1170 cn een aantal Volgende ovcr-
«troomingen , hadden Y 1 a a n d e r e n , Z e e 1 a n d ,11 o 1 1 a n d en F r i c s-
land geweldig veel te lijden. Verscheidene plaatsen, die te voren
slechts door kreken gescheiden waren , kregen geheelc zee armen tus-
schen heide. Hel land tusschen Mcdcmnlik, Stavoren en de
eilanden ten Noorden der Zuiderzee verdronk, zoodat daardoor
dc Zuiderzee ontstond. Men wil zelfs, dat de vloed voor de muren
van Utrecht gestaan, en men voor de «allen dier stad zeevisch
gevangen hehhe.

Door den kersvloed Tan het jaar 1277 en later invallende vloeden
werden 33 dorpen van Groningerland en Oost-Friesland
alsmede het stadje Torum bedolven, zoodat aldaar dc Do 11 art
ontstond.

Door den watervloed van 16 November 1377 , die aan de gehcele
kust van Friesland grootc schade veroorzaakte, werd ook Hol-
land maar vooral Zeeland zwaar bezocht. De dijken bezweken
in dc nabijheid van Biervliet en het land in den omtrek dier
stad ging verloren (1).

Door den vcrschi ikkclijken st. Elizabeths vloed van 18 November 1421
verdronken er in Zu i d-H o 1 1 a n d 72 dorpen , van welke er 34 nimmer
weder zijn te voorschijn gekomen, zijnde daardoor dc Biesbosch
ontstaan, en Dordrecht van het vasteland afgescheurd.

Dc watervloed van 3 November 1330 trof voornamelijk Zeeland , in
welk gewest tusschen deHontcen Hinkelingc alles geheel onderliep,
waardoor honderden Zeeuwen , die voorheen rijk waren geweest, zich
tot den bedelstaf gebragt zagen.

Menigvuldige overstroomingen , inzonderheid van dc jaren 1533 ,
1370, 1373, 1623, 1673, 1682 enz. zouden wij hierbij nog kunnen
vermelden. Onder dc stormvloeden van latertijd zijn die van 14 cn 15
November 1773 en van 4 en 3 Fcbmarij 1823 berucht , van welke
de laatste het water hooger , dan immer te voren bekend was, deed
opstijgen.

Aangezien dc duinen de natuurlijke grenzen der Noordzee uitma-
ken , moet het land , op die plaatsen , waar zij zwak of in het ge-
heel niet aanwezig zijn, door dijken , tegen de zee beschermd worden,
zoo als ook dc rivieren dcor dijken binnen hunne bedding moeten gehouden
worden. Dc dijken worden alzoo doorgaans in twee soorten onder-
scheiden , namelijk , in z c e d ij k c n en r i v i c r d ij k e n , zijnde onder
den algcmeeuen naam van buitend ij ken beide begrepen. Onder de
z e c d ij k c n heeft men drooge en natte d ij ken. Drooge
dijken worden die gcheetcn, welke door de dagelijksche zeevloeden
niet bcspoeld worden, en natte dijken die, welke door gemelde
vloeden bevochtigd worden. Deze dijken , vooral dc later aangelegde
hebben eene langzame glooijing cn werden voorheen door palen bezet,
om den slag der golven te breken ; daar men echter , iu het begin der
vorige eeuw , ontdekte , dat de palen door zekeren worm doorgevreten*

( i ) Leien.waardig, omtront de waterTlordcn , die Zeeland geteisterd hebben , is de,
in de N.euwe werken ren bel Zeeuwse h* g e n o o t , c h . p y a n kun. ten
en wetenschappen opgcnnmeit rrrliand> lutg nu omrii lioo ;st rerdienstclijkm
medearbeider, den geleerden J. ab 1'Tnr.riiT UnsssRuitin. getiteld; de prorintia
Zeeland, in hare aloude gesteldheid, cn geregelde vorming b e-
• ckouwd bl, uo - i3o,

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BI N\E N L A N DfiCIIE ZAKEN. «1

werden , stelden Pieter Straat en Pieter va* der Dkurb een ander
middel voor. Stevige rijsharnien worden met paaltjes op dc beneden
sijdc van de builciiglooijing de* dijks bevestigd, zoo ver die door
den vloed wordt bedekt , waarna tussrhcn die paaltjes zware stukken
steen ( meest Doornikseben ) , zoo veel mogelijk in een gesloten ,
gelegd worden. Andere middelen in den laatsten tijd beproefd, gelijk
bet spijkeren van zinkplaten op paaltjes, bet bekleeden van den voet
des dijks met iricensliiitetide gebakken stecnen , schijnen tegen den he-
vigen waterslag minder bestand te zijn bevonden , en alzoo minder
a.io liet oogmerk te voldoen , dan dc uitvinding der zoogenaamde
zinkstukken , bij bel niet zeldzame wegzakken van den oever , on-
middellijk aan den voet des dijks ; door welk laatste middel meermalen
de grond behouden is , dien men zonder dat aan de zee zou hebben
moeten prijs geven (1). Voor zoodanige dijken , die nu en dan door
bet water bespoeld worden , bezigt men echter meer algemeen vier-
kante , wel begroeide sluitzodcn. Ook geeft men , waar zulks noo-
dig is, door bekramming met rijs en riet of met stroo, dc behoorlijke
vastheid aan de glooijing.

Aan de rivierdijken worden onderscheidene benamingen gegeven ,
al naar den aard van hunne ligging , zamcnstelling en doel. —
Zoo dragen de rivierdijken, die onmiddellijk tegen dc rivier
aanliggen en alzoo het eerste geweld van bet water hebben door te
staan , den naam van band ij ken, en die gedeelten , waar de
rivier kort langs stroomt, worden met den naam van schoor- of
schaar dijk bestempeld; terwijl die gedeelten , welke aan doorkwel-
bng van rivierwater onderhevig zijn, k wc I d ij k e n genoemd worden. —
De d ij k e n of liever de kaden, binnen zoodanige k w c I d ij k e u
meestal op geringen afstand gelegd , en dienende om bet doorgekwelde
water op te vangen , worden k w e 1 k a d e n , zeldzamer en minder juist,
k weid ij ken genoemd. Binnendijken zijn die , welke door voor-
bedijking, of later buitenwaarts gelegen dijken, van het water bevrijd
zijn, of het niet meer behoeven af te wenden; echter kunnen deze nog
bestemd zijn tot nooddijken of om binnenwateren te keeren , en even zoo
worden de dijken, door zoodanige voorbeAijkingeu van dezeevloeden bevrijd,
Teeltijds b i n nen-zecdij ken genoemd. S 1 a p c r d ij k c n noemt men
mede de zoodanige, die achter dc bandijken liggen, en als het ware
slapen , zoo lang dc band ijk niet doorgebroken is. Inlaagdijken zijn
4e zulke , die bij voorraad tegen een in gevaar verkeerend vak buiten-
dijk zijn aangelegd . en bestemd , om , in geval zoodanig aangevallen
dijkvak bezwijken mogt , alsdan terstond in diens plaats lot waterkee-
ring te kunnen dienen. Men geeft dezen na«m ook veel aan dijken ,
die gelegd worden aan de binnenzijde van kolken , waaijen of wielen ,
door dijkbreuken veroorzaakt. Uitlaagdijken zijn die , welke bui-
tenwaarts om zoodanige kolken gelegd worden. — Kanaaldijken,
rijn dezulke, die langs kanalen zyn aangelegd. Zij k unnen bestemd
rijn, om water te keeren, of om tot trek- en jaagpaden te dienen, of
«ndelijk alleen , om op het doelmatigst uitgegraven specie te bergen.
Lei dij ken noemt men ook wel die , welke langs kanalen aangelegd,
of door moerige en drassige velden opgeworpen zijn , doch meer bijzonder

(») Otot de Taderlaodeche teeweeringen »el men niet «onder rrncht raadplegen
**« UaaMk. werk ?an den Hoofd-lngenieur A. Calavd , getiteld: Handleiding
«•I 4e kennis der dijkabonw- en te e w e r i n g k u n de.

m ALGE W EEN OVERZIGT

dezulke , door welke aan het water , door overlaten afstroomende , eene
bepaalde rigling gegeven wordt. — Deze dijke n dragen dan wel eens
den iKiam van ovcrlaatsdijken; echter is drzc laatste naam meer
toepasselijk op dijken , die bi j hoog oppcrwatcr tot overloop bestemd
zijn. — Wier dij ken zijn zoodanige, die uit zoogenaamd lis-
wier zijn zamengesteld. — S e h e n k e 1 d i j k e n ol o p d ij k e n
noemt men die , welke tot aansluiting of verceniging van twee andere
dijken gelegd worden , zoodat daardoor een polder ontstaat. De be-
naming z o m e r d ij k e n wordt gegeven aan d ij k c n , welker be-
stemming alleen is , om het zomerwater zoowel van de zee als van de
rivieren te keeren ; wordende echter aan deze dijken meer den naam
van zomerkaden gegeven. Nood d ij ken zijn die dijken ,
welke slechts voor eenen korten tijd dienen moeten. Spierdij-
ken of z w a a r d d ij k e n zijn dezulke . w ier buiten beloop , des win-
ters gewoonlijk, met beslagwcrkcn wordt voorzien. Ook bestaan er
nog Tui nd ij ken, zijnde die op welker buitenbeloop een tuin gesteld
is , tusschen welken en den kruin de ruimte met hopzakken stroo of
andere materialen opgevuld wordt. Onder de Ncderlaudsehe dijken
verdienen vooral vermelding de Wcstkapclschcdijk; dc Honds-
bos s c li c ; de W e s t f r i c s c h e zeedijk; de R ij n l a u d s c h c
Slaper d ij k; dc d ij ken bch oorend c tot d e d i g 1 1 n g
van den Merk en Dintcl en den Steen berg schen
vliet, in Nnord-BrabandjdcGroningerOostcrdijken,
met het Punt van Reide; en, onder meerdere , dc Koud u-
mcr- cn Surigcr-slaperdijkcn, in Friesland; enz.

Het Koningrijk der Nederland*:* wordt door vijf hoofdrivieren en
vele mindere wateren doorstroomd , welke den binnen- en buitenTand-
schen handel , vooral op Duitschlaud , Frankrijk en België , zeer veel
bevoordeelen.

Dc voornaamste rivieren in Nederland zijn: dc Rijn, dc Maas,
■de Schelde, de IJ s s c 1 en de Hun se. Behalve deze voorname en
zeer vele mindere rivieren, heeft men in Nederland nog eene menigte ka-
nalen, vaarten, meren cn andere binnenwateren. Zelfs
vele steden zijn rijkelijk van grachten voorzien, hetgeen zoowel aan den
reiziger, als aan den handelaar groot gemak verschaft. De merkwaar-
digste kanalen zijn: dc Zuidwillemsvaart; het Noord- Hol-
land sehc kanaal; bet Voorn sche kanaal; het kanaal
van Katwijk; het Zedcrik kanaal; het kanaal van Slee»
nenliock; het Kanaal van Neuzen; de Willemsvaart;
dc D cdcni svaart, het Win scho t erdicp ; het Damster-
diep enz.

Onder de overige wateren zijn dc voornaamste: dc Zuiderzcej
liet IJ; het Haarlemmermeer; dc Dollar t; dc Lauwer-
zee én verdere groote Friesche meren; de B i e sbo sch enz. In vroe-
gere tijden was Nederland echter nog veel waterrijker , dan thans ; want
in dc 1 15de , 16oe en 17de eeuwen zijn er alleen in Noord - Holland
drieën veertig cn in Zuid-Holland veertig nieren drooggemaakt,
die te zamen eene oppervlakte van ruim 64.000 bunders uilmaken. In
Groningen, waar de voornaamste meren zijn: het Lcckstcrmcer;
het Z u i d 1 a a r d e r m c c r cn het S c h i 1 d m c c r , heeft men in 1018
liet Sappcinccr afgetapt , hetwelk ook het Duivel sm eer gcheeten
werd , van wege het geraas des water , dat mecrendeels 16 , l f , 12
cn op dc waadbaars! c plaatsen 7 voet diep was. Andere meren , als hot
Huningamcer, het Hockmansmcer heeft de hand des tijds ,

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHK ZAKEN. 65

door de kunst geholpen , in die provincie uitgedroogd , en , even als het
Sappe meer, ten minste grootendecls , in graan- en weilanden her-
schapen.

Poldert rijn die landerijen. welke, wegens hare lage ligging of aanslijking
uit zee of rivieren , van dijken omgeven zijn. Sommige dezer polders
ontlasten hij ebgetij het overtollige water door kanalen en sluizen ; bij
andere , die zelfs nog lager liggen dan de waterstand der rivieren
of der zee hij ebbe , wordt het water met vijzel-, schroef- of scheprad-
watermolens , die door den wind gedreven worden , uitgcmalen en in
vaarten afgeleid , waaruit het vervolgens langs uitwateringssluizen ,
in de zee , in de rivieren of in binnenwateren gestort wordt. — Onder
deze laatste polders worden ook de d roo g in a ke r ij e n begrepen. l)e
voornaamste dezer droogmakerijen zijn : de Z ij p c , de Beemstc r,
de Schermer, de Purmcr, en de Zuid plas. In de provincie
Groningen bestaan er eene menigte polders , sedert vele ecuwen gemaakt
van dc aanslijkingen uit den Dollart en uit de Noordzee, vooral in
de 16. 17 en 18 eeuw. In deze eeuw zijn uit den Dollart nog geboren
de Finsterwoldcr polder, en uit de Noordzee dc Noord-
polder en dc Uithuizerpolder (1). Hetzelfde heeft ook in
andere provinciën plaats gehad , onder andere in Noord - Rraband,
welks westelijk gedeelte meest uit ingedijkte slibben bestaat, zijnde
de oudste nog aldaar aanwezige polder , Oud-Croniwiel, bij Steen-
bergen, reeds in het jaar 1565 ingedijkt.

Nationale Militie.

Het grondgebied van het Koningrijk der Nederlanden is , met betrek-
king tot dc ■} at tonale Mi fit ie , verdeeld in Militie-Kantons, elk ,
zooveel mogelijk, bevattende acht- tot twaalfduizend zielen. In iedere
provincie zijn , naarmate van de meerdere of mindere uitgestrektheid ,
één of meer M ili t i e-K o m in is sar is s en aangesteld, welke, als zoo-
danig, den rang hebben van Luitenant-Kolonel, ten ware zij te voren
eeneu hongeren militairen rang hadden bekleed. Aan elk der Militie-
Kommissarissen wordt, in de provinciën, waar zich meer dan één bevindt,
door den Gouverneur . aan wien dc zorg \oor al wat in zijne provincie
tol het werk der Nationale Militie betrekking heelt, is opgedragen , -
voor elke ligting , een bepaald ressort, bestaande uiteen zeker aantal
Militie-Kantons , tot uitoefening zijner werkzaamheden aangewezen.

'volgc de bestaande wetten op dc ]\alionale Militie , heeft er
jaarlijks eene oproeping, loting en indienststciling van eene nieuwe
klasse van Mililiens plaats. Ieder Nederlander, welke op den 1 Janua-
rij van hei jaar, waarin de loting geschiedt, zijn negentiende jaar is
ingetreden en zijn drie en tw intigste nog niet heeft volhragt , is verpligt
daaraan deel te nemen , indien bij niet in een der termen van vrijstel-
ling valt , die by de wet voorzien zijn , of indien hij niet door het
trekken van een hoog norumer eene tijdelijke vrijstelling bekomt, tot
dat men tot de oproeping van dat nummer overgaat. Van de natio-

(O Over de polder bedijkngen in de provincie Groningen is breedvoerig geban-
d'U iu Let oitmui teud« werk van ouxen meerKcp reien medearbeider Mr. II. O»
Ptrrn, getiteld Het Groninger B e k 1 e m r e g t , waar n men op het register
•rhter het adedeel, ia 1.33; te Groningen uitgekomen, kau «inden, dat er bijna
ia b»t gebecle dijkwezen r*n die provincie behandeld i».

Digitized by t^OOQle

64 ALGEMEEN 0VERZ1GT.

nalc rnflittc worden voor Wn Jaar vrijgesteld : 1° de zoodanigen die
den ouderdom , van twee en twintig jaar niet bereikt hebbende,
kleiner zijn dan <*éii el 1570 strepen ; 2J , zij , die behebt zijn met
ziekten of' gebreken , welke ben tot de dienst van bet Joopende jaar
buiten staat stellen , doch waarvan de herstelling mogelijk wordt gc-
acht ; 3° de eenigc broeders van allen , die met zulke ongeneeslijke
ongemakken of gebreken behebt zijn , dat zij daardoor voor het
buisgezin als geheel verloren moeten worden geacht ; 4° de eenigc
zonen of kleinzonen , die voor hunne ouders of grootouders den kost
winnen ; 5° de eenige wettige, zoons , die tevens eenige wettige kinderen
zijn ; 6° de eenige ongehuwde broeders van familiën , die in het onder-
houd hunner ouders, door handenarbeid, voorzien; 7° de studenten,
in dc Godgeleerdheid ; 8° de kweekelingen , die zich op kosten van het rijk
in het Instituut bevinden , tot opleiding voor bet onderwijs inde lagere scho-
len ; 9° de zoodanigen , welke zich in 's Rijks dienst te lande of ter zee be-
vinden , daaronder begrepen de kweekelingen op de militaire scholen ,
en bij het groote rijkshospitaal ; 10° zij, die hun beroep van de bui-
tenlandsehe zeevaart maken ; 11° weduwenaren , die één of meer kinde-
ren hebben , mits hunne kinderen in gecne publieke gestichten worden
opgevoed; 12° zoodanige der zoons en kleinzoons van weduwen, in
regten gesepareerde, gedivorecerde of sedert vier jaren door haren
man verlatene vrouwen, die voor haar, door zijnen handen arbeid,
den kost wint ; 13° een broeder of halfbroeder van oudcrloozc fami-
liën , wanneer hij voor zijne broeders of zusters den kost wint , en
hun, zonder dat, geen middel van bestaan overblijft, mits geen andere
broeder deswege is vrijgesteld; 14° de oudste van twee broeders , die
gelijktijdig opgeroepen worden , zonder dat een hunner reden tot vrij-
slelling heeft ; 1:5° diegene mu\ tweelingen, welke het hoogste nom-
mer getrokken heeft , ingeval hij , aan wien het laagste te beurt valt ,
geen reden tot vrijstelling heeft ; 1C" de zoodanige , wiens eenige broe-
der, of eenigc halfbroeder, het zij in persoon, of door substitutie , of
door plaatsvervanging, in eenen minderen rang dan van tweeden Luite-
nant, bij de nationale Militie, of na eene vrijwillige veibindlenis , bij
de land— of zcemagt dient, of wel voor eerstgemelde dienst is gc-
designeerd en optreedt ; 17° de gearresteerden , wier zaak bij de regt-
banken hangende is en niet vóór het begin der vierde zitting van den
Militieraad is afgeloopen ; 18° de correctionele gedetineerden , wier
detentie nog niet is geëindigd.

Voor altijd worden vrijgesteld : 1° zij , die den ouderdom van
22 jaren bereikt hebbende , en alzoo het 23ste jaar ingetreden zijnde ,
^ kleiner zijn dan één el i>70 strepen ; 2° zij , die zoodanig zijn misvormd ,
of met zoodanige ziekten of gebreken behebt, dat zij voor altijd
tot de militaire dienst ongeschikt zijn; 3° de zoodanigen welke
door een paspoort doen blijken , dat zij , wegens gebreken , tut de
dienst van de land- of zcemagt der Nederlanden behoorlijk zijn ont-
slagen ; 4° de geestelijken van alle gezindheden ; 5° de broeders van hen,
die hunnen diensttijd hebben volbragl, om ligchaamsgebrcken, door
die dienst bekomen , ontslagen , of wel in de dienst overleden of ge-
sneuveld zijn; 6° de broeders van hen, wier plaatsvervangers hunnen
diensttijd hebben volbragl ; om ligchaamsgebrcken , door de dienst
bekomen , ontslagen , of wel in de dienst overleden zijn ; en 7° de
zoodanigen , die , na cene vrijwillige verbindtenis bi j het leger of bij
de zecmagt , in eenen minderen rang. dan dien 'van tweede Luite-
nant , een met den gevorderden diensttijd bij de Nationale Militie gelijk

~~~öigitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN. 83

staand tijdvak van vijf jaren, hebben gediend. — Diegene, welke
eenc ontcerendc straf hebben onderdaan, wordtin onwaardig beschouwd
oin , hetzij bij (1p land- of bij de zeemagt te dienen , en kunnen oizoo
niet als miliciens ingedeeld worden.

De ligtinjj heft nlaals ten overslaan van den Militieraad, voor
welke een ieder , die ecnigc reden van vri jstelling meent te kun-
nen inbrengen , steeds in persoon moet verschijnen , wordende bij na-
latigheid daarvan gebonden , gecne reden tot vrijstelling tc be-
zitten en finaal voor de dienst gedesigneerd. Een ieder, die aan de
oproeping tot vertrek niet voldoet, of zich moedwillig verminkt,
wordt ter beschikking van het departement van oorlog gesteld.
Na den afloop der werkzaamheden wordt elk jaar door net stede-
lijk bestuur cene lijst openbaar gemaakt , aanduidende uit welken hoofde
de vrijstellingen zijn verleend , en degenen , welke door opgaven ter
kwader trouw -zijn te werk gegaan, die dan, even als hunne mede-
pligtigen, met geldboeten of gevangenisstraf getuchtigd worden.

SciIUTTBRlJEll.

In alle gemeenten, welker bevolking, binnen den besloten kring of
omtrek der gebouwen , 2,500 zielen en daarboven bedraagt, zijn $chut-
ttrijen opgerigt, tot behoud der inwendige rust. Deze schutterijen
dienen in tijd van ooriog en gevaar tegen de aanvallen van den vijand,
fn andere gemeenten worden, in tijd van vrede, rustende schut-
terijen ingesteld, welke, ingeval van oorlog, gezamenlijk met de
schutterijen tot verdediging des vaderlands , dienen.

Ieder ingezeten van het rijk , die op den lstcn Januari) van elk iaar zijn
25ste jaar zal zijn ingetreden, en zijn 31ste niet voleindigd zal hebben,
i», daartoe opgeroepen zijnde, verpligt de schuttcrlijkc dienst uit
te oefenen.

üp grond der bestaande wetten , wordt vrijstelling van de dienst der
schutterij , hetzij voorwaardelijk , hetzij onvoorwaardelijk, verleend aan :
1 . diegenen , welke met ziekten of gebreken behebt zijn , waardoor zij
tot den wapenhandel, voor het tegenwoordige oogenblik, ofwel geheel,
ongeschikt zijn; 2° hen, die kleiner zijn , dan 1 el, 570 strepen; 3° Gees-
telijken van alle gezindheden ; 4° Professoren en Lectoren aan de Hoogc-
seholen, Athenaea en Seminaria; 5° Studenten in de Godgeleerdheid j
6° hen, die den rang van Officier in dienst van den Staat , te lande of ter
xce , hebben bekleed , en door eervol onUlag de dienst verlaten hebben , of
gepensioneerd zijn , zoolang zij niet in eeucn gelijken of hoogcren rang
bij de schutterij kunnen worden aangesteld ; 7° hen , die wegens veran-
dering van woonplaats, eervol , in den rang van Officier , uit de schutterij
«ijn ontslagen , voor zooverre zij in hunnen vorigen , of in eenen hoogc-
ren rang, niet weder kunnen worden aangesteld; 8° degenen, die zich in
niilitairc dienst te lande of ter zee bevinden; 9° den broeder van hem,
die voor zich «elven bij de schutterij dient , niet dien verstande , dat
van een gelijk getal slechts de helft , en van een ongelijk, slechts de
k-leinsle helft tot de dienst zal worden opgeroepen ; strekkende deze be-
paling zicli echter niet uit tot zoodanige broeders, die, om welke re-
denen ook , niet meer bij huune ouders inwonen. Terwijl voorts in
tijd van vrede, van de active dienst ook worden vrijgesteld: 10° zij,
d«* tot de dirnst der nacht- of brandwacht en tot die der brandspui-
*™ zijn aangesteld , zoo lang zij mei die werkzaamheden zijn belast ;
1T lijf- en hu isbedienden , voor welke als dienstboden de personeele
belasting wordt betaald, waaronder cchlcr uiet verstaan worden werk*

Digitized by Google

ft<S ALGEMEEN 0VKKZ1GT.

booen of zoodanige bedienden , die ter uitoefening van iemand* be-
roep of bedrijf .zijn bcnoodigd; en 12" degenen, welke voortdurend
uit armen kassen bedeeld, of in de armen- gestichten opgevoed en on-
der houden worden. Met bepaling echter , dat zij , die onder deze dria
laatste cathegoricn vallen , tot de werkelijke dienst dadelijk kunnen
worden opgeroepen , indien de redeuen van vrijstelling ophouden ,
-waarom zij op de algcmecne en bijzondere rol tevens geplaatst, doch
by de reserve zoolang worden in dienst gesteld. Zy , die eene ontee-
rende straf hebben ondergaan , kunnen niet bij de schutterij worden
ingedeeljL

AaawEtia.

Het Armwezen, is eene der zorgvuldigste bemoeyingen van bet Gou-
vernement en der ingezetenen van het Komkchijk »eb Ncde&larbeh. Me-
nigvuldig zijn dan ook de instellingen van weldadigheid, en men kan
die gevoeglijk in drie hoofdsoorten onderscheiden als: 1° instellin-
gen tot het verleenen van onderstand j 3° instellingen,
welke strekken, om het getal der armen te verminderen;
en 3° instellingen, die ten doel hebben om de armoede voor
te komen.

Onder de instellingen tot het verleenen van onderstand rangschikt
men: de administratiën voor de huiszittende ar-
men; de genootschappen tot ondersteuning van scha-
mele armen; de co m missiën of vereenigingen tot
het uitdcelen van levensmiddelen en brandstof-
fen, gedurende deti winter; de genootschappen toi
ondersteuning van behoeftige kraamvrouwen; de
godshuizen; de gast- of ziekenhuizen; en hot fonds
tot aanmoedigingen ondersteuning van de gewa-
pende dienst in de Nederlanden.

De Administratiën voor de huiszittewle armen zijn ten getale van
9,1568, van welke 16» in de steden. Meer dan 252,000 personen
declen in de uitreiking van den onderstand.

Gertactschnnpen tot ondersteuning van schamele armen zijn er twee,
als één tc L c y d e n , dot 179 ledeu telt en aan 1159 personen
onderstoud verleent ; en één tc Winschoten met 65 leden en
75 ondersteund wordende huisgezinnen.

C'otnmissun of vereenigivgen } wclie gedurende den winter uitdeelingen,
doen van levensmiddelen en Dnudstoffen , beslaan er 60. Zij worden,
gevonden in de provinciën Noord-Braba nd , Gelderland,
Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland, Overyssel
en Groningen, en tellen tc zamen 7,959 inschrijvers. Het getal,
der personen , die van deze eomntissiën ouderstand genieten , kan.
niet naauwkeurig opgegeven worden; ieder inschrijver bekomt, naar-
mate van de som , die hij inlegt , een zeker getal kaartjes , waarover
hy" naar goedvinden beschikt.

Genootschappen tot ondersteuning van behoeftige kraamvrouwen telt
men 23 ; als : tc *s Hertogenbosch, dat zijne weldaden over
de gchecle provincie Noord-Braband uitstrekt , tc Zutphcn, te
Hattcm,leOldebroek, te Be mm el, te Haarlem, te Alk-
maar, tc Aalsmeer, te Helder, te Hilversum, te
Hoorn, te Monnikendam, tc Purmcrcnde, tc West-
zaan, te Rotterdam, tc Leyden, te Delft, te Gouda, te
Utrecht, tc Leeuwarden, te Zwolle, te Deventer en

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCUE ZAKEN. «7

Ie Groningen, die gezamenlijk meer, dan 8700 inschrijvers heb»
ben , behalve het genootschap te Lcvden , dat zijnen oorsprong aan
eene oude stichting verschuldigd is en de uitgaven dekt, uit de in-
komsten der eigendommen dezer stichting , waarbij nog eene subsidie
uit de stads kas gevoegd wordt. De vrouwen , welke jaarlijks in
de onderstanden dcelcn, beloopcn een getal van ongeveer 1900. Du
ouderstanden bestaan , over het algemeen , in klecdcr- en liggingstuk-
ken voor de vrouwen en voor de pasgeboren kinderen , en levens-
middelen, brandstoffen, belooningen aan vroedvrouwen, rainnegclden,
genees- en heelkundige hulp en ook in geld; in sommige plaatsen be-
staat er een direct verband tusschen deze instellingen en de besturen
van de huiszittende armen , door welke laatste , b. v. , daar, waar
zulks het geval is , de genees- en heelkundige hulp boven de door de
genootschappen verleende ondersteuning wordt versterkt. — De voor-
waarden , om in den onderstand te kunnen deelcn , zijn bij de afzon-
derlijke instellingen , van deze soort , verschillend ; algemeen zijn de
hoofdvoorwaarden : behoeftigheid , gepaard met een goed zedelijk gedrag.

Godshuizen, dat geen gast- of ziekenhuizen zijn, telt men er 336,
waarvan er 211 in de steden gevonden worden. In deze gestichten
worden meer, dan 14,000 personen verpleegd.

Gast- of ziekenhuizen zijn er 44 , waarvan 42 in de steden. Zij
worden gevonden in da provinciën Noord-Braband, Gelder-
land, Holland, Zeeland, Utrecht, Friesland en Gro-
ningen. Het getal der verpleegden in deze gestichten beloopt meer,
dan 12,000.

lift fonds tot aanmoediging en ondersteuning van de gewapende
dienst is opgerigt om onderstand uit te reiken aan krijgslieden , die in
dc laatste, vóór 1830 plaats gehad hebbende, oorlogen verminkt zijn.
In 1832 beliep dit getal 2,057 , van welke 123 zich in het invaliden-
huis te Leydcn bevonden. Het getal der , ten gevolge van den opstand
in België , verminkte militairen en der nageblcvenen van gesneuvel-
den , aan welke , uit bet daarvoor afzonderlijk bestemde fonds, on-
derstand is uitgereikt , beloopt 2,506 , van welke 5 zich in het inva-
lidenhuis te Leyden bevinden.

De instellingen tot het verleenen van onderstand beloopcn al zoo een
getal van 3,331 , van welke 3,529 gemeentelijk zijn en slechts twee
eene meer algemeene strekking hebben ; deze laatste zijn : het g e-
nootschap tot ondersteuning van behoeftige kraam-
vrouwen, te 's Hertogenbosch, dat over de geheelc provincie
Noord-Braband zijne zorgen uitstrekt; en het fonds tot
aanmoedigingen ondersteuning van degewapende
dienst.

Tot de instellingen, welke strekken tot vermindering van het getal
der armen, zou men kunnen brengen: 'de scholen tot onder-
wijs; dcwerkseholen ; hel gesticht voor doofsto mmen; het
instituut voor onderwijs van bli nden ; dc werkplaat-
scn van liefdadigheid; dc koloniën der maatschappij
van weldadigheid; cn het genootschap tot sedel ty Ve
verbetering der gevangenen. Er bestaan 1,954 Scholen,
waarin de armen worden toegelaten ; 133 zijn uitsluitend voor ben
bestemd ; in 1771 werden zij kosteloos met andere kinderen te gelijk
onderwezen ; wijders zijn er 30 bijzondere scholen, die door
gmootschappen , of door particulieren z|jn opgerigt. Onder dc voor-
melde scholen ï\jn niet begrepen , die der godshuizen , der werk-

Digitized by Google

68 ALGEMEEN OVERZIG T.

■

plaatsen van I ï e a! atli ffh« • ï«l of va» dc koloniën der maatschappij tam
weldadigheid. Meer tlnri 78.000 lccrliiijyi*ii genieten onderwijs op deze
scholen. De li ij z o n d e r o * e 1» o 1 c n zijn onderscheiden in wee k-
kc holen, aanwezig in de gemeenten ten platten lande, en welke
niet uitsluitend voor dc arn.cn bestemd /.yn ; in zondagse lie
scholen, waarin ook volwassenen worden onderwezen; en in be-
waarscholen, waarin kinderen, bencdeu de 6 jaren oud, worden
opgenomen. De weekschulen zijn ten getale >au 6, de Z on dagsche scho-
len ten getale van 10 , en de Ueiranrscholen ten getale van 5i. De kos-
ten van het onderwijs dier bijzondere scholen, worden gedragen door
genootschappen of door particulieren.

tf'erktchoUu zijn er 4, als: te 's He r t o g c u b o s c h, te Nyme-
gen, te Zwolle en te kampen, ongeveer 800 leerlingen ge-
nieten daarin onderwijs.

Het geslicht ran doofstommen . te Groningen, door w ijlen den
Hooglecraar H. D. Guvot , met behulp van eenigc meuscbeu vrienden ,
opgerigt , deelde bestendig in dc bescherming en ondersteuning der
elkander opgevolgd hebbende Gouvernementen dezer landen, en geniet
die inzonderheid ^an Z. M. Het vindt zijn bestaan in d* toelagen der
leden , wier getal men op nagenoeg 4000 Iwgroot , waarbij komen do-
natiën en legaten , en een jaailijksche landssubsidie. liet instituut be-
staat thans uit 70 departementen , en wordt bestuurd door cenc hoofd-
directie, bestaande uit eenen Voorzitter, cencn Secretaris en vijf andere
Leden. Er zijn 166 kweckclingen , onder welke 91 jongens en 75
meisjes. De kweekclingcn worden , hetzij kosteloos , helzy tegen be-
taling van kostgeld, opgenomen, naarmate de ouders der kinderen
tulks al dan niet kunuen bekostigen.

liet instituut voor ondenrijs ran blinden , te Amsterdam gevestigd,
is zijn oorsprong verschuldigd aan dc nienschlievendheid der vrij-
metselaren , die het in lüüH opgerigt hebbeu , en het wordt door
vrijwillige bijdragen onderhouden. Het gesticht wordt bestuurd door
eene commissie; het is bestemd voor beide geslachten, en om daarin
opgenomen te worden, moeten de kinderen van 0 tol 12 jaren oud
zijn ; dc behocfligen worden kosteloos opgenomen ; bet getal der leer-
lingen is 36.

De werkplaatsen tan liefdadigheid zijn ten getale van 27. Zij wor-
den gevonden in de provinciën G c 1 d e r 1 a n d , 1( o 1 1 a n d , Zeeland,
Friesland. O v e r ij s s e 1 en Groningen. liet getal personen ,
aan welke jaarlijks wordt werk verschaft, beloopt ongeveer 5,600;
van welke ruim 000 tevens gehuisvest en gevoed worden, en waarvan
Int werkhuis te Amsterdam er meer dan 700 bevat. In die werk-
plaatsen, waarin tevens huisvesting en voeding wordt verschaft, be-
taalt men slechts een gedeelte van het werkloon.

Dc koloniën der maatschappij van weldadigheid zijn gevestigd in de
provinciën Friesland, Overijssel en Drenthe; zij beslaan
uit drie vrije koloniën, twee gestichten voor bedelaars,
eene strafkolonie in een opvoedingsgesticht voor den
landbouw tc Wateren De rrije koloniën bevatten S43 gebouwen,
waaronder 4 kerken, 15 hoofdgebouwen, 1 OS bijgebouwen, U op zich
zelf staande schoolgebouwen, 'II afzonderlijke fahrijken , 39 groote
hoeven c n 373 kleinere. De bewerkte gronden hc\atlcn 2.818 bun-
der». Op den 1 Januarij 1839 bedroeg de bevolking der koloniën
8270 personen, onder welke 821 ambtenaren en hunne huisgezinnen,
voorts 2287, Ixhoorcndc tot huisgezinnen van kolonisten, 487, l>e-

)igitized by Google

DEP.VRTEAIENT VAN BIffltENLANDSCHI ZAKEN. 69

hoorcnde tot de arbeidershuisgezinnen , 582 van do vcteranenhuisge-
zinnen, 1854 weezen , vondelingen of verlaten kinderen , 73 kwecko-
ïngen , in het opvoedingsgesticht voor den landbouw , 2il$ bedelaars
en 100 straf-kolonislen.

Het genootschap tot zedelijke verbetering der gevangenen wordt gere-
kend onder de instellingen , welke strekken tol vermindering van het
{jelal der armen , omdat het grootste getal der gevangenen lot do
behoeftige klasse behoort, en al hetgeen tc hunnen voordeelt: yerrigt
wordt, niet zonder iu vloed op den staat der armen is. Het genoot-
schap, dat zich met hunne zedelijke verbetering bezig houdt, telt*
ruim 4000 leden. Het hoofdbestuur houdt zijne zittingen te A Ri-
sterdam; het heeft. 36 ouderbesturen , behalve 1 in de kolonie Suri-
name. De regtstreeksehc lninocyingen van het genootschap hadden
xich op den 31 December 1832 tot 881 personen uitgestrekt ; 289
kunner hadden , door des genootschaps zorg , godsdienstig onderwijs
genoten ; 302 waren in het lezen , schrijven en rekenen geoefend ;
70 hadden werk bekomen, cn 320 ontslagenen waren in staal gesteld,
om in hunne beboetten te voorzien. Bovendien was aan nog 1,506
pertonen , in gevangenissen opgesloten zijnde , in welke , vair Gouver-
nement* wregc , godsdienstig onderrigt , schoolonderwijs cn arbeid wordt
verschaft, eene zijdelingsche zorg voor hunne zedelijke vorming besteed,
door bezoeken en toespraken van de bestuurders der afdcelingcn.

Er zijn alzoo 1996 instellingen, welke strekken tot vermindering van
het getal der armen, van welke 1965 gemeentelijk, tcrwyl de ove-
rige eene meer algemeene bestemming hebben ; deze laatste zijn : het
esticht voor doofstommen; dat voor blinden; do
oloniën der maatschappij vatr weldadigheid; cn
het genootschap tot zedelijke verbetering der go-
vangenen.

Onder de instellingen tot voorkoming van of hulp in armoede be-
hooren : de banken van lcèning, de zieken- en begra-
fe nisbussen, de weduweir- en weezen fondsen en de
tpaarba nken.

Banken van leening zijn er 92. Zij bestaan in alle provinciën;
74 zijn verpacht , of, ten gevolge eener bijzondere vergunning , door
particulieren gehouden; 18 worden door administralien van liefdadig-
heid beheerd.

Zieken- en begravenisbitssen bestaan er 274, die in de provinciën
Noord -Brnband, Gelderland, Holland, Zeeland,
Utrecht, Friesland en Overijssel gevestigd zijn. De
moesten hebben ten oogmerk om, tegen eene wekelijksehc of maan-
delijksche bijdrage , in geval van ziekte , genees- en heelkundige hulp
** verschaffen , en om , bij overlijden , in de begrafeniskosten tc
voorzien. Het getal der deelnemers in deze bussen l»eloopt meer,
dan 67,000.

Weduwen- en weexenfondsen heeft men er 16. Zij zijn cpgerigt
<W particulieren , cenige em daarmede winsten te doen , andere
•ut louter weldadige iazigten , en worden gevonden in de provinciën :
"oord - Bra band. Gelderland, Holland, Zeeland,
friesland, Overijssel, Groningen en Drenthe. De aard
instellingen is , om aan weduwen cn weczen van ovcrledeuu
•Wbtbbcrs , middelen van beslaan Ic verzekeren. Het getal deelhcb-
hrn beloopt meer . dan 2400 ; dat der perMuien , die pensioenen
"nhaugcu . meer. dan 700.

ALGEMEEN OVERZ1GT

Er iljn 51 spaarba nhen ; vj Btyn gevestigd in de provincreen :
Noord -Braband, Gelderland, Holland, Zeeland,
Utrecht, Friesland, Overijssel en Groninjjea, en
tellen meer, dnn 12,000 deelhebbers. De meeste banken betalen een»
intrest van 4 ten honderd , sommige geven minder , andere roeerder
ten honderd.

Men telt dus 435 instellingen tot voorkoming van armoede, van
welke 417 gemeentelijk zijn, terwijl de overige haren werkkring ver-
der , dan tot ecue gemeente uitstrekken ; deze laatste zijn de w e-
duwen-en wecieo fondsen.

De instellingen van weldadigheid bcloopcn alzoo een getal van
4,755, waarvan 8,711 gemeentelijk zijn , en de overige eene meer
algemeen c strekking bebben. Het getal personen, die in de welda-
den dezer instellingen , behalve in die der commissie n of vercenigin-
gen , welke uitdeelingen doen van levensmiddelen en brandstoffen , en
der banken van leening, deelen , is (behoudens eenige dubbele bere-
keningen van personen , die van meer , dan een dezer instellingen ge-
Bot hebben) ruim ,450,000, als: in die der instellingen tot het ver-
leencn van onderstand ruim 960,000, in die der insl?Hingen, welke
«trekken, om het getal der armen te verminderen, 90,000, en in
dia der instellingen, tot voorkoming van armoede, ruim 80,000.

Gestichte* vab Liefdadigheid.

Da gestichten van liefdadigheid zyn in ons vaderland ontelbaar;
geene stad is er , ja zelfs geen dorp van cenig aanzien , waar men er
geene aantreft. Tot deze gestichten behooren : de weeshuizen, da
oudemannen- en vrouwenhuizen, de gasthuizen da
hofjes enz. De Wees- , gast- en oude-tnannen- en vrou wen hu izen
zyn meestal plaatselyke eigendommen , terwyl de overige hunnen oor-
sprong veelal aan erfmakingen van vermogenden te danken hebben.
Wij achten het te minder noodig ze hier op te noemen , verrails sH
doorgaans op de plaats , waar tij gevestigd zyn , in hét werk aelf
Ttrmeld worden.

Het bestuur der gevangenissen berust in banden van Regenten, door
den Koning aangesteld, die belast zijn met de zorg voor het inwen-
dige. Zij vergaderen gewoonlijk eenmaal in de veertien dagen , om
kennis te nemen , van hetgene ingekomen is , cn alles naauwkeurig
pa te gaan. Zty zyn zes in getal, cn één hunner is belast met het
vaste toezigt.

De getanaenissen staan onder het opperbestuur van den Minister
van Binncnlandsche zaken , aan wicn over alle voorkomende zaken
wordt berigt gedaan. Met den Minister van Justitie komen de He-
genten alleen dan in aanraking , wanneer er voorstellen te doen zyn ,
omtrent afslag van straf voor de gevangenen , of iets , dat daarop be-
trekking heeft.

Er is door den heilzamen invloed van het loffelijke genootschap
tot zedelijke verbetering der g e v a n g c n e n , reeds in on-
derscheidene gevangenissen cenc verbetering in den morelen toestand
der gevangenen zigtbaar; er is zelfs te Rotterdam eene gevangenis
voor jeugdige gevangenen opgerigt , ten einde deze aan

"bigitizeefby Google

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSC11E ZAKEN. 71

den verderfelijken invloed van in d« ondeugd grijs gewordchen mede-
gevangenen te onttrekken (1).

Omivui.

Het ondervijs wordt verdeeld in hoog er, middelbaar en
I «j er onderwijs.

Tot het hoogcr onderwijs worden gerekend do hoogescho-
Icn, de athenea, en de seminaria.

De drie hoogescholcn in dit rijk, die te Leyden, te Gro-
ningen en te Utrecht gevestigd zijn, hebben ieder een col-
legie van vijf curatoren, henevens eenen secretaris, aan het hoofd,
Kr wordt onderwijs grieven in vyf faculteiten als : l"dc G o d g c I e c r ri-
lle i d ; 2° de Regtsgelccrdheid; 3° de Geneeskunde;
4° de Bespiegelende Wijsbegeerte en Letteren; en
15° de Wis- en Natuurkunde. Athenea heeft men te A m-
s ter dam, te Franeker en te Deventer. Ook aan dezo
wordt in de gezegde vjjf faculteiten onderwijs gegeven , maar tot bc-
koming van de rangen van Kandidaat of Doctor in cenigc wetenschap ,
moet men zich aan een examen hij een der gezegde hoogescholcn
onderwerpen. Seminaria noemt men die gestichten , waar men zich ,
door het aanleeren van de Godgeleerde kundigheden , tot het II.
dienstwerk voorbereidt. Zoodanige gestichten zijn de zeven Semi-
naria voor de Roomsch-Katholijken; het Seminarium
voorde onde Clerezij der Roomsch-Katholijken; het
llederlandsch-Luthersch Seminarium; de Kweek-
school der Remonstranten; de kweekschool van de
Alge me eneDoopsgesinde sociëteit, totbevordering
wan de Predikdienst; en het Seminarium voor dc
Nederlandsche Israëliten. Dc Seminaria der Roomsch-
Katholijken hebben elk hunne districten, en zijn gcveslïgd te War-
mond, en o» den huize Ha ge veld onder V elzen (eigenlijk
eene onderafdeeling van dat te Warmond), voor het Aartspriester-
dom van H o 11a n d en Zeeland; te 's Heerenbcrg, voorde Aarts-
priesterdommen van Utrecht, van Gelderland, van Friesland,
wan Salland- en- Drenthe, van Twenthe en van Groningen ; te
Herlaar onder St. Michielsgestel, voor het Vicariaat-Generaal van
'sH ertoge n bosch ; te Groot-Linden, voor het Vicariaat van
het Voormalig Bisdom van Roermonde ; te Bovendonk, onder
Hoeve, voor het vicariaat van Breda; en te U d e n , voor het
vicariaat van het land Ravestein-en-Mcgen.

Het Seminarium van de Oude Clerezn der Roomsch-Katolijken is
te Amersfoort. Het Nederlandsen- Lutherseh Seminarium, de kweek-
9chool der Remonstra ntiche broederschap, de kweekschool der Algemeens
Doopsgezinde Sociëteit, en bet Nederlandsen- IsraëlUisoh Seminarium
zijn allen te Amsterdam.

(i) D« «mtt pogingen ter verbetering v«n het lol der gerangeoen «ia ia
bet gevang enk u ie te Leeuwarden, net een peweoecht gvrolg aangewend. Men i»e
•ver dexe belangrijke gerangeninrigting, Bowaino'e Brieveo geiehrfftn
©p eene Kei»» ioor Holland, Frieslanden Croni-^n, •>. Hl,

Digitized by Google

79 ALGEMEEN OVERZIGT.

Tot het Hooger onderwijs worden ook gerekend d« Latijnsche
Scholen, die met het middelbaar cn lager onderwijs, onder het
toezigtvan ecnen Inspecteur staan, wiens titel is: Inspecteur der
Latijns che Scholen en van het middelbaar cn lager
onderwijs. Bovendien is er nog, tot hooger opzigt en regeling
der studie , bij iedere Latijnsche school een collegic van Curatoren
aangesteld , waarvan de leden door de regeringen der steden , waar zij
gevestigd zijn, benoemd worden. Het onderwijs der scholen , hetwelk
zich vroeger uitsluitend tot de Griekschc en Latijnsche talen bepaalde,
stekt zich thans ook uit tot de vis-, de oardrijks- cn de geschied-
kunde; er worden in het gehcele koningrijk 67 dergelijke scholen
gevonden , van welke velen echter, waaraan ook in de nieuwe talen on-
derwezen wordt, vooral in de laatste tijden , den naam van gymnasten
hebben aangenomen.

Almede zoude men tot de inriglingen van hooger onderwijs kunnen
rekenen, die nuttige stichtingen, waar jonge lieden tot andere, niet
tot de zoogenaamde geleerde studiën behoorende , vakken opgeleid
worden ; als daar zijn : de K o n i n k 1 ij k c militaire akademie,
te Breda : hel Koninklijk instituut voor de marine, tc
Mcdcmblik ; de kweekschool voor de zeevaart, tc Amster-
dam ; de militaire geneeskundige school, tc Utrecht;
de clinische scholen, te Amsterdam, Rotterdam, Haarlem,
Alkmaar, Hoorn, Maastricht cn Middelburg; de v ee - a r t s c n ij-
school , tc 'Utrecht ; de Koninklijke akademie van beel-
dende kunsten, te Amsterdam ; de Koninklijke m u z y k-
»cholen, te Amsterdam en te 's Gravcnhagc ; cn de akademie
van teeken-, bout-en toegepaste werktuig- en zee-
vaartkunde, te Groningen, welke allen later hij de vakken,
waartoe zij behooren , nader zullen omschreven worden.

Het Middelbaar cn het Lager ondervijs staat , behalve onder het
oppertoezigt van den bovengcmelden Inspecteur der Latijnsche
Scholen en van het middel baaren lager onder w ijs, ook
nog onder het onmiddellijk toezigl van Schoolopzieners, die
gehouden zijn, ten minste tweemaal 'sjaars, de scholen van het distrikt,
waarover zij gesteld zijn , te bezoeken , en driemalen in elk jaar in de hoofd-
stad der provincie bijeen te komen . ten einde hen , die naar eenigen school-
onderwijzers rang dingen , tc examineren. Het Lager onderwijs bepaalt zich
alleen tol kundigheden , welke voor ieder mensch onontbeerlijk zijn ,
als : het leien ,t chr(jven en rekenen, waarbij op de meeste
scholen thans ook de beginselen gevoegd zijn van de geschiedenis
cn aardrijkskunde. Er is bijna geen dorpje zoo klein , ja
zelfs geen gehucht van eenig aanbelang in ons vaderland , of er wordt
ten minslc óene lagere school gevonden. Dit onderwijs is in j>b Nb-
dehlardkx op zulk ecnen voortrcflelijkcn voet gebragt , dat geen
vreemdeling , die het naauwkeurig heeft gadegeslagen , dit land ver-
laat, zonder den wensch te uilen, dat het in zijn vaderland op de-
zelfde wij/c werd ingcrigt. En onder hen , die vooral medege-
werkt hebben , om het op die hoogte tc brengen , waarop het zich
thans bevindt, verdienen, naast de, in dat opzigt, nooit volprczcne
Maatschappij Tot JVut van 't Algemeen , onder anderen Jobarres
Herdmccs Niettwold , Hendrik. Wester , Jobaires van Bkbveler en
Nicolaas Arslij* , Nir.z. eene eervolle vermelding. F/et Middelbaar
ondertrïjs omvat ook vreemde talen , en de meeste tot dezen tak
van onderwijs behoorende scholen, zijn tevens Kostscholen, waar-

DEPARTEMENT VAN B1NNENIAND8CHE ZAKEN. 75

van het getal over bet gchecle koufngrtjk zeer groot en 'niet wel mo-
ge lijk op te geven is. Er zijn vier schoolonderw ijzers-ra ngon en
nicmaud wordt lot eenigen tak van onderwijs toegelaten , die niet ten
minste den vierden oi' laagsten rang bezit. De vierde of laagste
rang bestaat uit dezulken, die in bet lezen, schrijven, en de beginselen
der rekenkunde, de regel van drieën ingesloten, tamelijk wel bedreven
zijn, en tot het geven van onderwijs eenigen aanleg hebben. — De
derde uit dezulken, die in het lezen, schrijven en rekenen , zoo met
geheel e , als met gebrokene getallen , wel ervaren , in de toejwssing
daarvan op zaken van bet dagclijksch leven cenigc vaardigheid, van do
beginselen der Nederduitsche taal cenige kennis , en van cene goede
manier van onderwijzen eenig begrip hebben. — De tweede uit dezulken,
die . zoo iu het gewoon als kunstmatig lezen , regt bedreven zijn, cene
. gord e nette band schrijven * de rekenkunde, zoo theoretisch als prac-
tiach , regt verstaan , de voornaamste regelen der Nederduitsche taal ,
benevens hare gronden , kennen , van de aardrijks- en geschiedkunde
eenig begrip hebben , en cene genoegzame bekwaamheid en geoefendheid
beziltcu in het geven vau een oordeelkundig onderwijs. — De eerste
of hoogste rang uit dé zulken , die — boven en behalve eene gron-
dige ervarenheid in onderscheidene vakken van lager onderwijs en
inzonderheid in de grondbeginselen en beoefening eener oordeelkundige
leerwijze — in de aardrijkskunde en geschiedkunde goede bedrevenheid
bezitten, met de natuur- en wiskunde wel bekend zijn, en in beschaafd-
heid vau versland uitmunten. — De schoolhouderessen maken , boewei
onderling zeer verschillende, gezamenlijk even als dc huisonderwijzers
slechts cenen rang uit. De openbare scholen zijn in drie rangen ver-
deeld. In die van den hoogstcn rang kunnen alleen onderwijzers van den
eersten of tweeden rang worden aangesteld. Die in cene school van den
middelslen rang wil benoemd worden , moei voor het minste den der-
den rang bezitten. Te Haarlem is, van rijkswege, cene kweekschool
voor schoolonderwijzers gevestigd , waarvan reeds door het
geheelc land de meest gewenschte vruchten ingcoogst zijn , daar men
thans bijua in gecne proincie van het koningrijk koiul , of men vindt
er een of meer bekwame schoolonderwijzers, welke in dien uitmun-
denden kweekhof de kundigheden hebben opgedaan , waardoor zij niet
slechts hunnen stand eer aandoen , maar op enkele plaatsen wederom
anderen opleiden , om in latere tijden hun voetspoor te betreden.
Ook te Groningen en te Leyden zijn, hoewel op cene mindere
schaal, dergehjkc kweekscholen opgcrigt; de eerste door de Pro-
vincie Groningen,dc laatste door het departement Leyden der
Maatschappij Tot JVut van 't Algemeen. Zelfs voor de verstands-
ontwikkeling van hen , die van de edelste zintuigen verstoken zijn ,
wordt in ons vaderland , op cene voortreffelijke wijze zorg gedragen.
Daartoe strekken het Instituut tot onderwijs voor doof-
stommen te Groningen, het Instituut voor hel onder-
wijs van blinden te Amsterdam, cn eene school tot
onderwijs van doofstommen te G e mcr t , welke beide eerst-
genoemde reeds boven, hl. 68, omschreven zijn.

De sdiool tot ondervijs ran Doofstommen te Gemert , in 1850

Xigt door di'n Heer M. va* Beek, Conrector der Lalijnschc school
r , beslaat uit de bijdragen van cenigc mensehenvrienden. Op
den 1 Junij 1838 , telde men in deze, sehool 2j kwcckclingcn , on-
der wrlke 18, voor wie het kostgeld betaald werd, 8 voor wie het
kostgeld gedeeltelijk betaald werd en Ü die gratis opgenomen waren.

74 ALGEMEEN OVERZIGT.

Wetesbgbapkn , Letter eb er Schoorb Kcsstks.

Da wetenschappen, letteren cn kunsten worden met een bljx on-
der goed gevolg in de Nedbbl arden beoefend. De taal des lands , ge-
meenlijk, de Nederduitschc, hoewel misschien beterde Neder-
land s c h e taal genoemd , stamt af van het Angelsaksisch , en is al zoo
eenc uister der Hoogduitsche taal. Schier iedere stad en elke gemeente
heeft wel eenen haar eigenen tongval , waaraan door een oplettend oor de
inboorlingen z(jn te onderkennen , maar men kan ten duidelijkste vier
hoofdtongvallen, onderscheiden , namelijk de Hollandsche,
dc Zeeuwsche, dc Gelder sclie of Ncderrijnsche en de
Groningsche. Een overgang tusschen deze beide laatste , of mis-
schien wel eene afwijking van eenc van beide , is dc 0 v e r ij s s e 1 s ch e
tongval. In Friesland wordt m demecste steden vrij zuiver
Nederlandsch gesproken met ecnen landeigen tongval en eigenaardige
woorden , waarvan men velen bij Oud-IIollandsche dichters wedervindt.
Op hetplate land evenwel , spreekt men (met uitzondering van
het Bilt) nog alomme de oude en oorspronkelijke Friesche taal ,
welke in vele opzigtcn met het Engclsch en Angelsaksisch overeen-
stemt , en wier belangrijkheid , schoonheid , kracht cn zoetvloeiend-
heid in de laatste jaren vele taalkenners , schrijvers en dichters heeft
aangespoord haar meer wetenschappelijk te beoefenen. Dc Nederland-
sche taal, hare dochter , heeft reeds zeer vroeg hare beoefenaars ge-
had , en de oudste dichtwerken , die tot ons overgekomen zijn en
van de 13de eeuw dagteekenen , kenmerken zich vooral door zui-
verheid van taal. Ja, wat meer zegt, reeds had Nederland zijn
Hooft , Vondel en andere dichters van den eersten rang , toen nog
Duitschland , door zynen Oirrz, dc kunst van de onsen moest afzien.
In de zeventiende eeuw heersebte er, wel is waar over het algemeen
minder verheffing in de dichtkunst, maar de taal werd daarentegen
in al hare zuiverheid bewaard, cn tot welk eene hoogte, zoowel de dicht-
kunst als het proza, sich in onze dagen verheven hebben , kunnen ,
om nu niet van nog levende dichters en pro ra-schrijvers , te spreken ,
de werken van eenen Feite, Loots, Helhers, Borger , Ocbbesb, Keeper,
Scearp , Kist , Stuart , Scbeltbea , Loblire en vooral Bilderduk ge-
tuigen.

Tot aankweeking van onderscheidene vakken van kunsten , weten-
schappen en letteren , dient vooral , behalve de hierboven opge-
noemde inriglingcn van hooger onderwas , het Koninklijk ne-
derlandsch Instituut van wetenschappen, letterkunde en
achoone kunsten, gevestigd te Amsterdam, dat, zoo door zijne
bijzondere nasporingen en eigene ontdekkingen , als door de zorg, om
nasporingen en ontdekkingen, die elders gedaan worden, bijeen te
zamelen , tot de volmaking der wetenschappen , letteren en schoone
kunsten werkzaam is. De leden worden gekozen uit de geleerden
en kunstenaars van het geheele rijk , zonder onderscheid in welke
provincie woonachtig. Alle personen, welke de wetenschappen, let-
terkunde of de schoone kunsten beoefenen , kunnen , hoezeer z^j noch
leden , noch correspondenten van het Instituut zyn , de vruchten van
hunne nasporingen en werkzaamheden daaraan medcdeelen , en worden
zelfs uitdrukkelijk daartoe uitgenoodigd ; zijnde dc secretaris van
iedere klasse bijzonder belast, met het ontvangen of geven van alle
inlichtingen , onder dc attributen van zijne klasse bebooreiide. Iedere
klasse looft, om de twee jaren, eenen of meerdere prijzen uil, voor

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSC11E ZAKEX. fg

9lul9

diegenen , welke, naar haar oordeel, de meest belangrijk» ontdekking
gedaan , of liet beste Merk geleverd Lebben , of wel op een voor*
gesteld onderwerp eenc verhandeling hebben ingediend , die de klasse
oordeelt , dat verdient bekroond te worden. Ook houdt iedere klasse
om de twee jaren eene openbare vergadering , in welke de secretaris
een verslag der werkzaamheden van de klasse voorleest, de loei» ij-
zing der prijzen aankondigt , en kennis geeft van het programma ,
waarbij nieuwe prijzen worden uitgeloofd.

Het zou ons niet mocijelijk vallen , hier een aantal geleerden in al-
lerlei vakken op te noemen , die op onderscheidene tijden ons vader-
land tot eer verstrekt hebben. Genoeg zij het hier te zeggen , dat onze
Erasics , als grondig taal- en godgeleerde , de Groot als uitmuntend
uitlegkundige en regtsgelccrdc , Boekuave als voortreffelijk genees-
kundige , en Coristiaa* lli vsehs als wis- en sterrekundige zich , zoowel hij
vreemden als inlanders , eencn onsterfelijkcn roem verworven hebben {!).

In de schooit e kunsten hebben de Nederlanders zich ten allen tijde
teer beroemd gemaakt , bijzonder in de schilderkunst en het grave-
ren in koper (2); ook heeft het hier te lande nimmer ontbroken , en ont-
breekt het mede thans niet, aan zeer bekwame bouwmeesters, scheeps-
bouw lieden en beeldhouwers. Tot aanleering en beoefening der beeldende
kunsten heeft men eenc Koninklijke Akademie voorbeelden
de kunsten te Amsterdam, aan welke , behalve eene jaar-
lijksche subsidie, ook van 's rijks wege ƒ2400 gulden worden gegeven,
om gedurende vier jaren te worden toegelegd aan twee der leerlingen ,
welke aldaar ten minste gedurende een jaar onderwijs genoten , en den
hoogst en prijs behaald hebben , en zulks ten einde hunne studiën in
eenc der beeldende kunsten , in Italië , verder voort te zetten en te
voltooijen ; voorts eene Akademie van te eken-, bouw-, toegepaste
werktuig- en zeevaartkunde te Groningen , thans voerende den
naam van Minerta. Ook worden, dank zij der vaderlijke zorg van het
eerbiedwaardig Hoofd van den staat , ingevolge besluit van 13 April
1817, in de meeste steden T ce ke n s c h o l e n gevonden, waar de
kinderen van minvermogenden en de handwerkslieden , om niet, in
die kunst onderwijs genieten. Maar deze zorg is dan ook niet te ver*
geefs aangewend, want op onderscheidene plaatsen is de ijver, om
dit onderwijs bij te wonen, zoo groot, dat er op die scholen geene

(l) Men ut li -lelijk begrijpen, dit net ons slechts te doen wis, om in ie»
der Tak den Toornaamsten op Ie noemen , daar eene drooge opsomming van na—
sneu, niet dan re -reiend rijn konde, waarom vrij Toorts rerwijaen naar N. G. tah
Kiim, beknopte geschiedenis der Leiteren en Wetenschappen
in do Nederlanden, en H. Baron Coixot d'Esctjut Heer TA* Hxurxaooao,
Hollen d'a roem in knnaten en wetenschappen, in welk laatste voortref-
lqk work men teren* de Nederlandache knnstbeoefe naars naar waarde vermeld rindr.

(» ) Hen , die aulks mogtrn betwijfelen , verwijten wij , behalre naar het gedachte
werk Taa den Baron Coixot o'Esotxt ta» Huukmoomd, neer K. va» Ma* du •
Leren der Schilders; A, HovnAxa», de Groote Schouwburg der
Nederlandache Kunstschilders en Schilderessen; J. TA» Gooi. , de
Nienwe Schouwburg JerNederlandscheKunstschil de ra en Schil-
deressen . en R. tak Er»nx» en A. tam nu» Wrxuoxx, Geschiedenis
der Va derlandsche Sc h il d e r k o n s t , sedert de helft der iM«
eonw.

Digitized by Google

70 ALGEMEEN OVERZIGT.

genoegzame plaatsen gevonden worden, om allen te bevatten , die
aan zonden wenschen deel te nemen. Almede zijn er sedert eenige
jaren twee Koninklijke Muzijksc holen, eenc te Amster-
dam en ecne te 'iGravf nhagc, opgerigt , om van geenc stede-
lijke , gelijk die te Leeuwarden en elders, te geuagen.

De Maatschappijen, Genoot scUajnten en andere inrigtmgen , ter be-
oefening van een of ander vak van wetenschap en kunst , door par-
ticulieren daargcsleld , ziju zoo menigvuldig , dat wij ons bestek zou-
den te buitengaan, indien vij te dezer plaatse daarvan ecne lijst wil-
den geven , en deze lijst zoude bovendien waarschijnlijk niet geheel
volledig zijn , daar het wel tc vermoeden valt , dat er cenigc dier
inriglingcn zullen beslaan , die ons voor als nog niet bekend zijn.
Zoo immer, zal er tot de volledigheid van zoodanig ecne lijst eerst
dan mogelijkheid zijn , wanneer onze arbeid zal voltooid wezen , en
wij dus van elke gemeente , op wier art. wij toch de daar be-
slaande moeten vermelden , • de noodige inlichtingen zullen hebben
ingewonnen (1).

De Rijksverzamelingen van voorwerpen uit het gebied der kunsten
cn wetenschappen ziju : de Koninklijke Bibliotheek, het
Rijks Archief, de verzameling van penningen en g c-
g ra veerde stecnen, het Koninklijke Kabinet van
Schilderijen en het Koninklijke Kabinet van Zeld-
zaamheden tc 's Gravcnhage , het Koninklijk Museum tc
Amsterdam , de rijks verzameling der schilderijen van
levende meesters tc Haarlem, en 's Rijks Museum van
Natuurlijke Historie te Lcydcn en te Groningen.

LlRDIODW.

Hoewel er in iedere provincie eene commüssie tan landbouw bestaat ,
aan welke vooral de behartiging van de belangen der landbou-
wers en veehouders is opgedragen , zoo werd deze v oornaine tak van
bestaan voor vele ingezetenen nogtans in sommige provinciën door de
tijdsomstandigheden cn andere oorzaken gedrukt, cn men hoorde maar
al te vaak, niettegenstaande de pogingen, door de Maatschappij
van Landbouw tc Amsterdam aangewend , over het k\t ijnen
van den stand der landbouwende ingezetenen , klagen. Om hierin zoo
veel mogelijk te voorzien, werder, met het beste gevolg, voor weinige
jaren, ecne Maatschappij van landeigenaren cnvast-
beklcmdc meijers, in de Provincie Groningen, soli-
dair verbonden voor dc zekerheid der door haar
uitleg even pandbrieven opgcrigt.

(i) Eene vrij volledige opgave, aangaande het ontstaan en den voort-
gang der moe» te raaattchappoëa ra genootschappen in ons Vaderland, vindt
men In do voor I roffel ijko Proeve oener geacLiedenis van bet Ko-
ningrijk dor Nederlanden van A. J. Lastdrager , D, 11., bijlage o.
Ook in J, G. V, Caxsadicu, Leerboek der Aardrijkaknude, vertaald
door Jam J. F. Wir (D, 1. bl. 373) en in bet e£tocd«rlijk uitgegeven ge-
deelte \au dat werk, oudvr Jen lilei van Aardrijkskundige beschrij-
ving der Nederlanden (UI. J7 , ) «ijii do voornaamite dier
li)ke cu nuttige iunitiugcu opgegevou.

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAK BINNENLANDSQIE ZAKEN. 77

De grond , ofschoon vruchtbaar, levert over het algcuiccu geen ge-
noegzame hoeveelheid voortbrengselen op , om in do behoefte tier bc«
voJking te voorzien. Dit laatste is echter niet aan traagheid bij den
landbouwer tc wijten, daar deze er alle» vau trekt, wat vlijt cn be-
kwaamheid er van kunnen winnen , maar zulks wordt veeleer vcroor-
saakt , doordien vele vette landen in binncnpoldcrs cn andere lage
gronden, meestal tot weide voor het vee en tot winnen van hooi
worden aangewend ; ook liggen er in dc lioogcre streken nog vele niet
ontgonnen heidevelden , die echter thans door het verdeclcn der mark-
gronden cn de nijverheid der inwoners allengs verminderen , waartoe
vooral dc bemoeijingen der M a a t s c h a p p ij van weldadigheid
veel bijdragen, zoo dat men, ten gevolge van de door die Maatsehappij
aangewende pogingen, thans, aan de grensscheiding lusschen Fries-
land, Drenthe cn Overijssel, waar men vroeger niet dan
valen heidegrond zag, cene strook lands van ccnige uren gaans in
bouwland herschapen en met bouwinanswoningen bezet vindt. Door
al hetwelk dan ook de schaarscithcid van eigen gewonnen graan jaar-
bjks vermindert.

Dc voortbrengselen van de hoogere kleilanden en in de buiten-
polders zijn : uitmuntende tarw , van welke men dc Zeeuwsche on-
der de beste der wereld acht; winter- cn zomer- koolzaad , winter-,
somer- en maartegarst , rogge , haver , hoonen , groene , graan we en
gele erwten , vlas , klaverzaad , aardappelen en andere aardvruchten,
van welke een cn ander dc Noordelijke streken der provinciën Fries-
land en Groningen rijk cn edelsoortig in voortbrengselen zijn,
zoodat er ook vele uitgevoerd worden. Op de ligtcre zandgron-
den verbouwt men veel boekweit, zorrerrogge, henuip, tabak,
inzonderheid bij Amersfoort cn op dü Vcluwe ; nop , mee-
krap , in Zeeland, het noordwesten van Noord-Brabuud,
en het Zuidwesten van Holland; mosterdzaad, suikcrij, kaar-
dendistel, brem tot bemesting, biezen en riet tot velerlei ge-
bruik, moeskruiden, waarvan onderscheidene in Nedeula*», beter
Jan elders, tieren en ook voor smakelijker, dan die vau andere
landen gehouden worden. Boom- cn aardvruchten zijn hier tc lande
in eenen redelijken overvloed. Men legt er zich ook niet bijzondere zorg
op den tuinbouw toe ; terwijl dc bloemkweekerij in geen land die hoogte
bereikt heeft , als waartoe zy in Holland geslegeu is; daar ook ner-
gens de bloemeuhandel zoo sterk gedreven wordL, zijnde Haarlem
vooral dc zetel van dc bloementeelt en den handel in bloembollen. Ja,
deze laatste is vroeger wel eens lol volslagencu w iudhandel overgeslagen ;
of wie herinnert zich nici den tulpenhandel vnn hel jaar 16ó7, toen men
voor éene bloem van tien azen negenhonderd cn voor één pond gele
krooncn meer dan twaalfhonderd gulden , besteedde. Er is ook
misschien geen volk, dat meer kosten aanwendt, om ncltc tuinen en
fraaije bloemen te bezitten , dan do Noord-Nederlanders , zoodal onze
voorvaderen, hoe spaarzaam anders, zieh soms niet ontzagen, hier-
aan schatten te koslc tc leggen. Hoewel deze zucht nu nicl meer zoo
in het overdrevene bot gevierd wordt, worden er echter nog rijke lie-
den gevonden, die aanzienlijke sommen aanwenden, om hunne buiten-
plaatsen tot ware lusthoven aan te leggen, op de meeste van welke
n»en zelfs druiven- cn op eenigc ananas-stookplaatsen vindt. Niettegen-
staande er sedert de laatste 40 jaren een aanzienlijk aantal gesloopt
is. worden hier nog cene menigte fraaije heerlijkheden en buiten-
plaatsen gevonden , die met niet minder smaak , dan kosten aangelegd

ALGEMEEN OVEUZIGT.

•ijn j terwijl deie, wel verre van hun eenig voordeel aun te brengen ,
jaarlijks vaak duizende guldens, alleen voor het onderhoud, ver-
cischen. Onder de welgestelde burgen^ in de steden , is het veelal
gebruikelijk een tuintje, op den wal of buiten de wallen , te bexitten ,
waar zij hunne uren van uitspanning gaan doorbrengen, en dat dan
ook altijd , zoo niet geheel, dan toch gedeeltelijk, tot aankweeking van
bloemen dient. In Holland is het ten platten lande eene zeldzaam-
heid , als men een huis aantreft, waarbij niet een gedeelte van het
daartoe behoorend erf, tot dc bloementeelt is ingeruimd.

De Veeteelt staat in Nederland mede op eenen zeer hoogen trap.
Men heeft er uitmuntend rundvee, vooral in Friesland, van hetwelk
eene aanzienlijke menigte alom op de gras- en klaverrijke weiden der
lage poldert en andere lage landen vetgemest en vervolgens naar andere
landen vervoerd wordt. De boter en kaas, die men in de Neder lan-
de* in eene aanzienlijke hoeveelheid bereidt, zoodat de provinciën Hol-
land en Friesland te zamen jaarlijks alleen 26 milioen ponden boter
en 50 millioen ponden kaas leveren, worden in alle landen als de beste
geroemd, en daarom in eene grootc hoeveelheid verzonden, terwijl
geen kalfsvleesch ter wereld zoo beroemd is , als het Hollandscbe. Ook
schapen, die men er niet slechts voor dc wol en het vleesch aan-
houdt, maar bovendien om van dc melk onderscheidene soorten van
kaas te bereiden , treft men er in menigte , op het eiland Texel
alleen ruim 50,000 , aan. De beste en fraaiste paarden vindt men in
Frieslanden Groningen, en deze verdienen vooral als koetspaarden de
voorkeur; de Gelderschc paarden zijn zwaarder en meer geschikt tot
den arbeid ; dc Zecnwschc paarden zijn wel klein van statuur , maar
kunnen toch vele vermoeijenissen doorstaan. Door de jaarlykschc keu-
ring der hengsten ; door het verhoeden dat geen andere, dan goed-
gekeurde hengsten tot het dekken worden toegelaten, maar vooral
door het plaatsen van hengsten uit de koninklijke stoeterij te
B o r k u 1 o , op onderscheidene punten van het rijk , wordt er veel
tot veredeling van het paardenras tocgebragt, ofschoon deze meer
voor de ruiterij, dan voor den veldarbeid en tot wagenpaarden ge-
schikt zijn, terwijl de kundige veeartsen, die jaarlijks uit dc te
Ütrech t gevestigde R ijks Veearts en ij school voortkomen, door
eene doelmatige behandeling van het zieke vee , zorgen , dat de ge-
breken , waarmede de paarden of het rundvee behebt zijn , niet op
eene of andere wijze voortgeplant worden. De varkens zijn over
het gehcelc land verspreid , en men vindt schier geen boerenstulp ,
waar niet een of meer dezer dieren , tegen den winter, vetgemest wor-
den. Op de Bijenteelt legt men zich bijzonder in Gelderland,
Noord-Braband, Drenthe en de woudstreken van Friesland, toe , vin-
dende men niet zelden in de M e i j e. r y van *s Hertogenbosch,
by écnen landman, vijftig en meer korven. In Drenthe is het
niet vreemd hij dc zoodanigen , die in de bijenteelt minne middelen
van bestaan uitsluitend of grootendeels , vinden , bij de twee hon-
derd korven aan te treffen. Na gunstige zomers zyn er, die voor
den slagttijd over de drie honderd hebben. Sedert eenige jaren,
mogen wij ook bij dc takken van landbouw de z ij de - wormteelt,
voegen, daar deze thans in de prov. Noord-Braband en Utrecht in
het groot wordt aangekweekt. Er is een kabinet van werk-
tuigen en gereedschappen voor den landbouw, zoo tc
Utrecht als te Groningen, gevestigd.

Digitizad by Google

DEPARTEMENT VAN BI N N EN L AN DSCIIK ZAKF.X. T0

YiSSCBUUUJ.

De visscherij op de meren , de rivieren en andere binncnlandsche
wateren levert eencn grooten overvloed van allerlei heerlijke rivier-
visch op. Inzonderheid komt hier de zalm in aanmerking , «elke
visch, ofschoon hy in de zee voorttcelt, echter op de rivieren gevangen
wordt, werwaarts hy zich in grooten getale begeeft, om voedsel te zoe-
ken. Voorheen waren Schoonhoven en Geertruidenberg
de voorname stapelplaatsen van den salin , doch sedert men niet meer
gehouden is , den visch , welke in dc nabijheid van die steden gevan-
gen wordt , aldaar op den afslag te brengen , is die tak van bestaan
voordeeliger voor de inwoners der nabijgelegen dorpen geworden , zoo-
dat thans de meeste zalm , die in de Biesbosch en d aar-omstreeks
gevangen wordt, te Drimmelen, een half uur W. van Geertrui-
de nberg, wordt aangebragt, vanwaar er vele naar België en Frank-
rijk worden overgebragt. Ook de paling levert, op het Zccuwschc ei-
land Schouwen en vooral in Friesland, vanwaar zij in menigte
n?ar Engeland wordt uitgevoerd, eencn aanmerkelijkcn handcltak op.
Ofschoon de vischvangst op de rivieren dus nog al eeni^ voordeel aan-
brengt , is zy evenwel niet te vergelijken bij de visscherij in de N oord-
zee , welke in de kleine en de groote Visschery onder-
scheiden wordt. Onder de kleine visscherij begrijpt men die , welke ,
in de Noordzee, die onze kusten bcspoelt, gedreven wordt, waar
men kabel jaauw, leng, schclvisch, schol, tarbot, rog, tongen,
bot en anderen zeevisch vangt. Onze Viaschers, van* welke er 200
met 35 schepen alleen uit Friesland varen, blijven echter meestal
niet vlak aan de kust , maar begeven zich eenige mijlen dieper in zee ,
inzonderheid ter hoogte van Dojjfrersliaiik , tusschen Engeland
en Jutland , waar de ondervinding geleerd heeft , dat dc beste
volwassen visch gevonden wordt , die zy dan levendig in de digt
aan zee gelegen sleden ter markt bre ïgcn ; hoewel er ook veel
versche zeevisch naar Braband en Vlaanderen gevoerd wordt. Het
toczigt over de kust visscherij wordt gehouden door een collegie , het
eollegi c der kleine of knstvisscherij voor de provincio
Holland gelieeten , die uit 1 Voorzitter 10 Leden en 1 Secretaris bestaat,
als : wegens Scheven in ge n ,de Voorzitter en 1 Lid ; wegens K a t-
wjjk aan zee, 2 Leden; wegens Noord wijk aan zee, Eg-
mond aa n zee, Wijk aan zee, Zandvoort, Middelhar-
ais, Zwart cwaal, en P e r n i s ieder één Lid. Maar dc meeste
labeljaauw ca leng , die door de Nedcrbndsche visschers omtrent IJs-
land gevangen wordt, en waartoe vroeger jaarlijks meer dan 150 schepen
werden uitgerust , wordt op zee tot labberdaan of zontenvisch gezouten,
die de recders dan binnenlands verkoopen of naar buitenlands verzen-
den , even als de gerookte zalm en dc gedroogde sehdvisch , schollen
?n scharren , die hier in menigte bereid worden. Over deze visscherij
h het toczigt opgedragen aan het collegie , dat den titel voert van :
Gecommitteerden der IJslandsrhc en kabcljaauw-
visscherijën voor de provincie Zu i d - H o 1 la n d , en dat
Bit vijf leden bestaat , zendende Vlaardingcn, Maasland-
• luis, Pernis, Zwartewaal en Middel har nis ieder éé-
n*n gecommitteerde in dat collegie.

Onder de groote visscherij verstaat men de haringvisscherty,
die hier te lande vele handen werk verschaft, hoewel thans niet meer
*oo veel als vrowger, toen zij als cene goudmijn voor ons Vaderland

ALGEMEEN 0VERZ1GT.

beschouwd werd, cii jaarlijks aan meer dan 20,000 huisgezinnen oen ruim
beslaan verschafte , vanwaar zij haren naam van Groote f isscherij
ontleende. Tot op het einde der veertiende eeuw werd deze visch, even
als alle andere, verseh {regelen, en er kon alzoo geen handel mede ge-
dreven worden ; maar Willeb Reukelszoo* , een visschcr van Bi c r v 1 i et ,
vond, omtrent dien tijd, de kunst uit , om den haring te kaken en in te
zouten. Nadat hij die kunst, naar hem ook wel beukelen genoemd,
aan zijne landslieden onderwezen had, is de haringvisschcrij door hare
voordeden van groot aanbelang voor d« Nederlanders geworden j die
in dc bereiding van den haring, zoo door kaken als inzouten, nog
door geen natie geëvenaard , veel min overtroffcu is geworden; waarom
ook de Hollandschc haring boven alle anderen gewdd is, en op de
vreemde markten veel duurder verkocht wordt , als zijnde veel beter
van smaak en van ui.'erdcre duurzaamheid. Vóór de Spaansche beroe-
ringen maakten vooral de Zecuwsche visschers veel werk van dezen
kandellak; later zich meer op de kaapvaart toeleggende, veronarbt-
saamden zij dc baringv isscherij cn deze verplaatste zich grootendcels
naar Noord- en Zuid-Holland, cn wel naar dc steden Enkhuizen ,
V laardinge n , Amsterdam, Rotterdam, Schiedam , Dclfs-
bavenen Maas 1 a n d s 1 ui s. Thans is VI aardingo n , dc voor-
naamste zetel dezer v isscherij , waaraan ook Maaslandsluis,
D elfshaven, Enkhuizen, do Rijp eu Amsterdam ook
noff deel nemen.

De haring wordt in dc Noordzee, op dc kusten van Engeland
en Schotland, van den 2^ Junij tot den 25 November, gevangen ; te
weten: van St. Jan tol St. Jakob, of van den 21 Junij tot 2$ Juhj ,
omtrent Hitland , Fair Ilill , en Rockenes; van Sl. Jakob tot de H.
kruisverheffing, of van 25 Julij tot 14 September, omtrent Rockenes
oT Sevruiot , en van de H. kruisverheffing tot St. Catharina , of van
den 14 September tot den 25 November, in bet diepe water beoosten
Yarinoull» ; ook vangt men, niet ver van daar, nog haring tot in het
laatst van Januarij. Dc schepen , welke daartoe gebezigd , en haring-
huizen genaamd worden , zyn doorgaans 25 lot 50 lasten groot. Deze-
blijven , zoo lang de vangst duurt , in zee , maar zy zijn vergezeld van
kleinere vaartuigen , jagers gehecten , die bestemd zijn , om den ge-
vangen haring spoedig over te brengen.

Dc haringvangst is in vroeger tijd geregeld , bij plakkaten , door de
Hooge Regering uitgevaardigd. Zoo is, bij plakkaat van 12 Mei 1620,
uitdrukkelijk verboden ecnigen haring binnen de klippen op dc kusten van
Ierland, Hitland of Noorwegen, te vangen, omdat deze ongeschikt is
tot inzouting, alsmede dat men vóór den 24 Junij geene netten mag-
uitwerpen. De huislieden , aldus noemt men het scheepsvolk, dat ter
baring vaart , mogen elkander de vangst niet beletten , noeb elkanders
nctlcn beschadigen. Zij , die niet vangen kunnen , moeten ter-
stond naar huis terugkceren. Het scheepsvolk mag geen haring in
zee verkoopen , enz.

De baring, dien men tusschen den 24 Junij en den 25 Julij vangt,
wordt met grof zout toebereid, en daarom grof zouten haring gehec-
ten; die, welke men na den 25 Julij vangt, wordt met fijn zout toe-
gereed, en de tonnen worden, ter onderscheiding, met bijzondere teekens
gebraud. Geen haring, die na den 25 Julij gevangen is , mag ter
slecte verkocht worden , zoo hij niet ten minste tien dagen op zijnen
eersten pekel gelegen heeft. De baring, welke duren moeten ter
verzending dient, wordt aan land verpakt en opgehoogd.

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCUE ZAKEN. 81

Behalve deze haring , gewoonlijk pekelharing genoemd , wordt door
de Nederlandsche visschers in het najaar, op onze kusten en in de
Zuiderzee, nog veel haring gevangen, die eerst een weinig gezouten
en daarna gerookt zijnde, bokking genoemd wordt, en ecne groote
vervulling voor de ingezetenen uitmaakt. De voornaamste hangen of
hallen , dus noemt men de keeten , waar de haring gerookt wordt ,
zijn te Zwolle, V o 1 1 e n h o v e en Harderw ij k. Ook wordt
de versche of najaarsharing, onder den naam van panharing bekend,
bij de mindere volksklasse vrij algemeen gegeten, en overigens tot
veevoeder of bemesting gebruikt.

De gezouten haringen en ook vele gerookte wordt buitenlands verzon-
den , voornamelijk naar de West-Indië , naar Polen en Duitsch-
land , vroeger ook in groote menigte naar Hamburg en Bremen;
doch sedert de Hamburgers zich ook veel op de haringvangst toeleg-
gen , en daarin , naast de Engelsehen , onze voornaamste mededingers
geworden zijn , heeft het vervoer derwaarts grootendeels opgehouden.

De Hollandsche steden , welke schepen ter haringvangst uitzenden ,
stellen gezamenlijk een kollegic aan, hetwelk het kol leg ie der
groote Visscherij van de provincie Holland genoemd wordt,
en uit eenen Voorzitter. 12 Leden, en één Secretaris bestaat; hebbende
de Voorzitter en 3 Leden benevens de Secretaris zitting wegens Vlaardin-
gen , 2 Leden wegens Maaslandaluis , 3 wegens Amsterdam , 1 wegens
Rotterdam, 2 wegens Enkhuizen en 1 wegens de Rijp. Dit kolleirie
draagt met de regering zorg voor het behoorlijk in acht nemen der
keuren en ordonnantiën aangaande de visschcry ; welke keuren en or-
donnantiën niet gemaakt of veranderd mogen worden , zonder dat de
raad en de bedenkingen van dit kollegic ingewonnen zijn.

De Wdlvitchvangst was vroeger mede van zooveel belang voor de
Nedezl&hde.* , dat daartoe jaarlijks tot 286 schepen naar Groen-
land , Spitsbergen , en Nova Zembla werden uitgerust. Ook lokte zij
een aanzienlijk aantal Nooren , Deenen en Jutten naar deze landen ,
die tegen het najaar weder huiswaarts keerden , en hunne win ter teering
vonden uit hetgene zij op de Nederlandsche schepen overgegaard had-
den. De Walvisch vangst werd in het iaar 1614 , door eene bijzondere
maatschappij, onder den titel van Noordsche compagnie, onderno-
men , die echter, door veel tegenspoed , niet langer dan tot in het jaar
16415 stand hield , en toen vernietigd werd , waarna deze visschery voor
een ieder open bleef, en alzoo door onderscheidene rederijen werd uitge-
oefend. Deze visscherij geschiedde in de Straat Davis , op de kusten van
Groenland en van de eilanden der IJszee ; als : van IJsland , het Boe-
ren eiland , het eiland Mauritius of Jan Haaijenëiland , Spitsbergen en
Nova Zembla ; maar aangezien de visschen , door de gedurige jagt , die
er op gemaakt werd , schuw geworden zijn , zien de walvischvaarders
zich thans genoodzaakt de vnwehen dieper in zee , onder het ijs , op
te zoeken , waardoor deze visscherij thans met veel meer gevaar ver-
gezeld gaat . dan vroeger het geval was , en er ook veel minder ge-
vangen worden , zoodat men thans het te kort moet aanvullen door
de zeehonden- of robbenvangst. De meeste walvisschen worden tuf-
schen de 77° en 79° gevangen.

In het begin dezer eeuw werden nog jaarlijks meer dan 100 schepen
ter Walvischvangst uitgerust , waarvan eenige vroeger andere later ver-
trokken, naardat zij eene langere of kortere reis moesten afleg,
gen; die, welke naar Straat Davis stevenden , vertrokken het vroegst,
namelijk in Februari), omdat i\j den venten togt hadden te vol-

I. Dia.. 6 •

Digitized by Google

m . ALGEMEEN OVERZIGT

brengen; do andere vertrokken in Maart, wederom andere later.
Iedere w alvischvaarder heeft, vijf, zes of somtijds meer sloepen bij
sich , die op zijde of van achteren aan het schip hangen. Ter plaat.se
hunner bestemming gekomeu , laten de waWischvangers deze sloe-
pen in zee , bemannen die met eenige van het scheepvolk , onder

.welke een harpoenier. Zoodra men nu cenen visch ontdekt, wordt hij
nagejaagd, en.. wanneer men hem genaderd is, schiet de harpoenier
hem met den harpoen , die aan eeue lange lijn vastzit, in het lig-
chaain; is de visch niet zoodanig gewond, dal hij nog kracht heelt,
om de geheele lijn uit te loopcu , dan kapt men het louw af, en
men tracht den visch andermaal te treffen, hetwelk dan zoolang her-
haald wordt tot hij geen kracht meer heeft, om de lijn uit te loo-
pen , en sterft , als wanneer men hem met de sloepen naar de plaats
sleept, waar het schip ligt, hem aan stukken kapt, en het spek,

.waarvan naderhand traan gekookt wordt, even als de haarden, van
welke men baleinen maakt , binnen boord brengt. Ofschoon de Groen-

. landsche of Straat-Davis visscherij sociëteit te üarlingen , wegens on-
gelukkige vangsten en verliezen, is ontbonden geworden, zoo hebben

.toch de Heeren Baain» Vissza ia Zoo* aldaar de vaart aangehouden
en nog twee of meer schepen in zee, van welke in den loop van dit

-jaar er één met verscheidene walvis>chcn bevracht is te huis gekomen,
waardoor deze visscherij nieuwe aanmoediging heeft bekomen.

* ü' .j • «

KOOVOANDEL Et« ScflEEPVAART.

Do Koophandel , die als de ziel en zenuw van ons Vaderland aange-
gemerkt wordt, moet hier zeer vroeg gedreven zijn. Men bespeurde hier .
xrlfs reeds in de onbcscliaafdstc tijden , eenige beginselen van bekwaamheid
tot het oefenen van nutte handwerken, die naderhand gelegenheid tot
eenen voordeel igeu handel gaven ; maar toen de Romeinen , iu de eerste
eeuw onzer tijdrekening, in groolen getale herwaarts overkwamen , be-
gon de koophandel meer algemeen te worden. Vele Romeinsehe koop-
lieden , zien hier te lande hebbende nedergezet , dreven handel op de
■ BntUnnische eilanden en andere gewesten. In Zeeland heeft men ou-
de opschriften, gevonden, in welke de Romeinsehe kooplieden hunne
dankbaarheid aan de Goden betuigden, voor liet beveiligen der koop-
waren op zee. Ten tijde van ViTELLtus , waren er nog vele Romeinsehe
kooplieden in deze landen , die toen door de Kanincfalen gewapenderhand
overvallen werden. De grachten, .welke te dier tijde in de Nedebiardek
werden gegraven , zijn, naar allen schijn . niet alleen ten dienste der krijgs-
lieden , maar ook tot gerief van den handel , aangelegd. Het Frieschc bont
was toen reeds zeer beroemd en werd langs die Drususgracht uitgevoerd.
Toen later deze landen door de Noormannen overvallen en door de Franki-
sche koningen overmeesterd waren, werd de handel aanmerkelijk ver-
drukt. Maar in de tiende eeuw begon de handel in geweven stoffen ,
die uit Vlaanderen naar Frankrijk en Duitschland vervoerd werden, eenen
aanzienlijken opgang te maken. Het opriglcn van vrije jaarmarkten
bragt ook niet weinig tot de uitbreiding van den koophandel toe(1). In

(1) Loieniwjurdig orcr het vroeger bind- lirerkeer dezer linde b Jonkh.
Mr. H. M. A. vaw A»cn VAM Wu«; Ge | ch i r d k n n d i g e beichouwiug
tid het oude h i n d e I* v e r koe r der stad Utrecht, van de vroeg»

• te tijden tot aan do veorti ende eeuw.

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHB ZAKEN. 83

den aanvang der veertiende eeuw, ontstond er een geweldig oproer onder
dc lakenwevers , in dc Vlaamsche en Brabandsche steden , hetwelk t
doordien dc wethouderschap het niet voorzigtig genoeg gedempt had,
gelegenheid gaf, dat de weverijen naar de Noordelijke Nederlanden , en
vooral naar Holland, werden ovcrgebragt. Reeds eene eeuw vroeger, na-
dat de Ridders der Dtiitschc orde de landen aan de Oostzee hemagtigd
hadden, waren de Oostersche koopvaarders begonnen hunne waren ook
naar de Nederlanden te voeren en de voortbrengselen dezer landen we-
derom terug te brengen. Amsterdam begon, in dc vijftiende eeuw,
Antwerpen , dat toen reeds eene bloeijende koopstad was , naar de kroon
testeken. Daar deTexelsche zeegaten, omtrent het jaar 1400,
door inbraak , wijder geworden waren , begon men het IJ met groote
schepen te bevaren. De Oosterlingen bragten hunne granen en hout-
waren te Amsterdam ter markt , en die stad leverde hun wederom
gezouten visch en haring van de visschcrij dezer landen, en hetgecne
verder dit land in grove waren opleverde. Het innemen van Antwer-
pen , door den Hertog van Parma, in het jaar 1385, werd van een ge-
heel verval des handels in die stad gevolgd. Men verzuimde de
Schelde, die voor groote schepen onbevaarbaar was gemaakt, wederom
te openen. De kooplieden weken daarop naar Hol land, den mees-
ten handel met zich nemende. Van dien tijd af, begonnen do
Yereenigdb Nederlanden , midden in den zwaren oorlog , met welken tij
te worstelen hadden , door de zeevaart en den koophandel te bloeijen.

Onder de talrijke steunscls van den Koophandel , dien de Neder-
landers vroeger gedreven hebben , en nog , hoewel op eene kleinere
schaal , drijven , is een der voornaamste de ligging aan de Noord-
Ree , als mede het gemak om de koopwaren over de Zuiderzee, langs
de bevaarbare rivieren, kanalen en vaarten, op eene min kostbare
wijze, in kleine vaartuigen, te vervoeren; waarbij nog kwam do
gezegende vrijheid, die ieder getrouw en gehoorzaam onderdaan al-
Ji/er genoot, terwijl niemand, hetzij ingezeten of vreemdeling , van
welken landaard hij ook wezen of welke godsdienst hij ook belijden
ruogt , indien hij dc wetten gehoorzaamde , de lasten opbragt en zich
stil en vreedzaam gedroeg , voor vervolging of onregtvaardige ver-
drukking' te vrcezen had; zoodat elk goed burger, voor zoo ver
dit met het behoud van h'?t land bestaanbaar was , volstrekt meester
van zijne eigendommen bleef. De aanzienlijke bevolking ; der ingeze-
tenen vlijt in het uitbreiden van hunne handwerken, manufactu-
ren en visscherijen ; de groote menigte koopvaardijschepen, die zy
bezaten ; de aanzienlijke voorraad van contant geld , waarin geen
land ter w ereld bij de Nederlanden te vergelijken was , zoodat de
koophandel der andere natiën voor een groot gedeelte , roet het geld
der Nederlanders gedreven werd ; de natuurlijke spaarzaamheid en
winzucht dezer natie; het goed vertrouwen, waarin dc Nederlanders
bij andere volken slunden ; de aanzienlijke en rijke w isselbank te
Amsterda m , dc Oost-Indische en de West-Indische Maat-
schappij en en de Sociëteit van Suriname, hebben veel bij-
gedragen . om den koophandel, vooral in Holland, zoo hoog te doen
»tijt*en , dat het dc afgunst van alle de audere handeldrijvende natiën
gaande maakte , omdat zij zagen , dat dc Nederlanders daarin een ie-
der te boven {{'"ff0"- Ook waren het de koophandel en dc zeevaart,
die hen in staat stelden , om gedurende tachtig jaren eenen strijd ,
Ier bekoniing en bescherming van hunne vrijheid tegen Spanje, vol te
houden, en «lat ryk eindelijk t» doen zwichten en het te dwingen,

Digitized by Google

ALGEMEEN OVERZIGT

om Jc Nederlanders voor een vrij en onafhankelijk volk tc verklaren.
Door de toeneming van den koophandel en de scheepvaart, vermeer-
derde ook hunne magt , en toen de eerste afnam, moest de laatste
natuurlijk ook verminderen. De voornaamste oorzaak van het afne-
men des koophandels is, dat de naburige en andere natiën , waaronder
cr zelfs zijn , die in het begin der zeventiende eeuw nog geen denkbeeld
van koophandel en zeevaart hadden , cr zich later met alle inagt
op hebben toegelegd, en «ie goederen, welke zij voorheen op eene der
Nederlandsche markten kochten, gingen opzoeken in de eerste hand
cn daaruit verkregen , waardoor zij hunnen handel meer en meer zagen
toenemen. Maar het volk, dat onzen handel dc nijpendste slagen heelt
toegebragt , is het Engclschc , zoo door zich van lieverlede van een groot
gedeelte onzer koloniën meester te maken, als door meer dan eens,
maar onder anderen , in het begin dezer eeuw, ons eensklaps dea
oorlog te verklaren , ten einde door het nemen van onze rijkgeladene
koopvaardijschepen, die, vertrouwenden op eenen onlangs te Amiens
gesloten vrede , de terugreis naar het vaderland hadden aangenomen,
of in Engelschc havens waren binnengcloopcn , onzen koophandel den
doodsteek te geven ; dan desniettegenstaande is onze handel nog al-
tijd zeer belangrijk , cn nog mogen de huiteulandschc natiën onder*
vinden , dat zij , om gcldlecningen op solide voorwaarden te sluiten ,
sieh niet te vergeeefs tot onze kooplieden wenden , zoodat men bere-
kent, dat hel bedrag der kapitalen, die de Nederlanders in Fransche, Qos-
tenrijkschc , Dcenschc , Russisehe , Spaansche , Amcrikaansche en an-
dere lecningen ingelegd hebben , 1600 millioenen guldens beloopt.
Niet alleen voor vreemden , maar ook en vooral , om het vaderland
bij te springen, of ook wanneer het vaderlandschc instellingen geldt,
staat dc geldkas van den Nederlander open, en — wij mogen het met
een innig genoegen hier ter nederschrijven — nimmer moest er in
dc laatslc jaren cenc gcldleening aangegaan worden , nimmer moest
cr eene vaderlandsehe onderneming lot stand komen, of de inschrij-
vingen overtroffen aUijd ver het benoodigde en somtijds zelfs het
dubbel daarvan. Vooral se lcrt den opstand in België , cn de daar-
door veroorzaakte afscheiding van die gewesten , is dc handel aan-
merkelijk toegenomen , en dit kan wel gedeeltelijk worden toegeschreven
aan dc overkomst van vele Hollandsche en eeuige andere handelhuizen ,
die in België gevestigd waren , maar nog meer aan het uitsluitend
bezit van den handel op Nccrlands-Indië, terwijl de bemoci-
jingen der Nederlandsche h a n d c 1 m a a t s c h a p pij en onder-
scheidene andere nuttige inrigtingen den bloei des handels zeer be-
vorderen.

De Pïederlandtcke handelmnattchapjrij is , bij koninklijk besluit
van 29 Maart 1821 , No. 163 , op den voet der naamloozc maat-
schappijen , voor den tijd van vijfentwintig jaren , opgerigt , en kan ,
na den afloop van dien tijd , verlenging verzoeken , maar ook vóór
dien tijd worden ontbonden , ingeval de meerderheid der stemgereg-
tigde deelhebbers , te zamen eigenaars van ten minste drie vierde van
de aandeelen , daartoe mogt besluiten.

Zijne Majesteit heeft zich , met het Koninklijk huis , aan het hoofd
der inschrijving gesteld , voor eene som van vier millioen guldens ,
zijnde bij Koninklijk besluit van 19 April 1824 , No. 41. het fonds
dezer Maatschappij bepaald op zeven cn dertig millioen guldens ; het-
welk echter by de nieuwe artikelen van overeenkomst , goedgekeurd en
vastgesteld, by Z. M. besluit van 22 Junlj 1827, No. 83, is vermin-

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN B1NNENLANDSCHE ZAKEN.

8i>

oVrd op vier en twintig millioen guldens, verdeeld in aandeclen van
1000 gulden ieder, welke in balven en vierde deelen kunnen worden
gesplitst.

De zaken der Maatschappij worden bestuurd door eene te Amsterdam
gevestigde commissie , die , met de directie verecnigd , den Raad der
Maatschappij uitmaakt. Er zijn zestien Commissarissen , bij welke ceir
door den Koning wordt gevoegd, om voor Hoogstdcszelfs belangen',
als deelhebber en garant van den jaarlijkschen intrest, te waken. De
eerstbenoemde Commissarissen blijven vier jaren in funclie j daarna
treden , naar cenen rooster, bij loting te bepalen , vier Commissarissen
ieder jaar af, om opgevolgd te worden door een gelijk getal andere;
de aftredende zijn wederom verkiesbaar. De Commissaris, die de be-
langen des Konings , als deelhebber en als garant waarneemt , is
onder deze beurtwisseling niet begrepen.

Dfe Maatschappij wordt beheerd door eenen President en twee Direc-
teuren , van welke eene de werkzaamheden van Secretaris waarneemt ,
wordende , bij ongesteldheid , afwezigheid of andere wettige verhinde-
ring van den President, zijne functiën waargenomen door een der
Directeuren, daartoe door den Koning te benoemen. De President,
de Directeuren en de Secretaris genieten vaste traktementen , 'doch
mogen geene andere posten , ambten of bedieningen hoegenaamd , bc-
kleeden, noch middellijk of onmiddellijk eenigen handel dry ven of
deel hebben in rcederijen of fa brij kon.

In alle voorname handelplaatsen,. %p<> binnen als buiten het Rijk,
alwaar de Maatschappij ladingen te verzenden ofte ontvangen heeft,
en overal elders, waarde Directie zulks ooodig acht, worden een of meer
Agenten aangesteld. Deze Agenten genieten provisie. Te Batavia
is een ondergeschikte tak van bestuur gevestigd, onder de benaming
van factorij, te zamengcsteld uit eenen Voorzitter en vier Leden, die,
even als de Agenten der Maatschappij, door de Directie benoemd en
bij een besluit door haar ontslagen kunnen worden. Deze factorij heeft t
behoudens cene volkomenc ondergeschiktheid aan de Directie hier te
lande, het toezigt en het algemeen beheer over de zaken der Maat-
schappij in Nederlandscb Oost-Indie. Zij zendt jaarlijks behoorlijke
staten en rekeningen, wegens haar beheer, met een verslag harer ver-
rigtingen, aan de Directie over. De leden der factorij genieten provisie.

Het doel der Maatschappij is de bevordering van den nationalcn
handel, scheepvaart, scheepsbouw , visscherijen , landbouw, fabrijken
en trafijken , en zulks door, met in achtneming van hare eigene be-
langen , te bevorderen , zoowel de bestaande als de nog voor den Neder-
landschen handel te openen bronnen van wclvaari , benevens allo
xulke ondernemingen, welke bet vertier der voortbrengselen van
de Nederlandsche nijverheid kunnen vermeerderen.

De Directie is de uitvoerende magt , waardoor de Maatschappij werkt.
Aan de deelnemers is door Z. M. een jaarlyksche intrest van vier
en een half pc. verzekerd , en bij de aandeelcn worden halfjarige
intrest coupons gevoegd. De jaarlijksche opgemaakte en goedgekeurde
balans ligt telken jare , gedurende veertien dagen , ter inzage van de
stemgeregtigde deelhebbers. Van het overschot van ieder boekjaar wordt
een gedeelte als reserve ter zijde gelegd , en bet overige over alle ije-
hcele aandeelcn als dividend uitgedeeld. In bijzondere gevallen kan
eene algemeenc vergadering van stemgeregtigde deelhebbers worden
belegd , waardoor als dan het geheelc ligehaam der Maatschappij wordt
vertegen woordigd .

ALGEMEFN OVERZIGT

Da JTederlandseh* Bank is bij besluit vaa 28 Maart 1814 geoctroijeerd
voor den tijd van vijf en twintig jaren, aanvang nemende met den
eersten April van dat jaar. Dit octrooi is , bij besluit van 21 Au-
gustus 1838 , verlengd en bevestigd voor 25 jaren , aanvang nemende
op den 51 Maart 1839, ten ware dit octrooi inmiddels mogt worden
ingetrokken , welke intrekking alleen dan zal kunnen plaats hebben ,
wanneer eene meerderheid van drie vierde der deelhebbers zich ver-
eenigt , om daartoe aan Z. M. den Koning verzoek te doen , of ook
wanneer de bank , afwijkende van de bepalingen by het octrooi en op
de volgende reglementen vastgesteld , het voorldnrend genot van het
octrooi mogt verbeuren. Gedurende den voorschreven tijd van vyf-
en- twintig jaren , zal aan geene andere corporatie , sociëteit of com-
pagnieschap in dit rijk verleend worden, gelijk octrooi, noch ecnigc
der voorregten en gunsten aan de bank verleend. Zij wordt geacht uit
te maken een kompagnieschap, zoudcr firma, bestaande aanvankelijk
uit vijfduizend actiën ieder groot duizend gulden, waarvan de eigenaars
de geldschieters zijn , zonder immer in hunne personen of goede-
ren aansprakelijk te wezen wegens eenige zaken , de bank betreffende.
Later is dit fonds tot ticnmillioen gebragt en , volgens het besluit
van verlenging en bevestiging, is het uit die som blijven beslaan.
Wanneer het voor het belang van de bank wcnschelijk of raadzaam
mogt worden (geacht, om dit fonds te vergrootcn , en daarvan bij Di-
recteuren en Commissarissen van de bank , in eene gecombineerde ver-
gadering , eene gemotiveerde overweg-ng en raadpleging , zal zyn opge-
maakt , zal de Directie de vrijheid hebben , eene voordragt tot
zoodanige vergrooting aan Z. M. te doen , welke zich echter niet
verder ral mogen uitstrekken , dan tot de verdubbeling van het fonds
van tienmillioei en , zoodat het hoogste kapitaal van inlaag, geduren-
de dit octrooi , uiterlijk op en tol twintigmilliocncn zal moeten bepaald
blijven. Wanneer lot zoodanige uitbreiding besloten en volmagt ver-
leend zal zijn, zal daarvan, bij een openbaar besluit, aankondiging
worden pedaan, en zullen d-ï alsdan beslaande eigenaren van actiën,
gedurende den tijd van «éne maand na die aankondiging, den voor-
rang hebben , om in deze uitbreiding deel te nemen , mits zich bij
schriftelijke en ondertcekende verklaring , zonder zejjel , daartoe aan
de Directie bekend makende. De nieuwe, uit zoodanige uitbreiding
voortspruitende actiën, zullen in allen opzigten van dcnzelfden aard
zijn als die, welke by óc oorspronkelijke opruiing zijn uitgegeven,
doch bij verdere concessie van vergroot Mig , zal , op eene voordragt
van Directeuren en Commissarissen der bank, door don Koning worden
bepaald , de vaste en algemeene prijs , die voor de nieuw uit te geven
actiën , aan de bank zal worden ingebragt , om de dcelverkryging , op
eene billijke wyze, daar te stellen.

Z. M. heeft bij de eerste oprigling der bank, voor rekening van den Lan-
de , deel genomen voor vijf honderd actiën , zich voorbehoudende , ora
die deelneming uiterlijk tot duizend actiën uit te breiden, welke uit-
breiding daarna werkelijk heeft plaats gehad.

De actiën staan op de namen der deelnemers en het transport daar-
van geschiedt ten overstaan der directie, bij ongezegelde acte. Alle
verkoop van actiën op tijd , mitsgaders alle premiën en kanscontrac-
ten te dezer zake, zijn ongeoorloofd, nietig en van onwaarde. De
eigenaars van actiën hebbcu, naar mate van hunne inlage, in alle
operatiën van belcening en escomplo boven anderen den voorrang.

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAX BlNNENLANDSCHE ZAKEN. 87

De actiën kannen bij de directie niet worden beleend. Zij rijn niet
arrestabel , dan alleen ter executie Tan Tonnissen , in krach te van ge-
wijsde overgegaan , of wel ingeval van faillissement van dengenen , op
wiens naam zij staan. Zij ziju in de belasting aan geen tam at ie on-
derworpen.

De operatiën dezer bank bestaan: 1° in het cscoraptcren van wis-
selbrieven en ander handelspapier , op naam of aan order , voorzien
van twee of meer voldoende handteckeningen ; 2° in bel beleenen van
effecten, goederen, waren en koopmanschappen; 3" in den handel in
goud cn zilver, biljoen en verdere muntmalerialcn , en in die tc doen
vermunten en verwerken ; 4° in het ontvangen van gelden in re-
kening courant, en in het betalen van assignatiën of quitantiën , op
die rekeningen af te geven , en zulks niet verder of meerder , dan tot
het monlant op elke rekening te goed zijnde ; verleenendc de bank
nooit eenigerlei voorschot of crediet in blanco , aan wien het ook
zijn moge ; en 8° in het bcleencn op vreemde geldspeciën en munt-
materiaal tegen eene verminderde rente.

De bank vermag geene waren , koopmanschappen of goederen , hoe
ook genaamd , noch eenige effecten of credit' len ten laste van den
Staat, buiteulandschc mogendheden of bijzondere ingezetenen , koopen ,
inruilen of verkrijgen ; ook mag zij geen aandeel hebben , of direct of
indirect deel nemen , in eenigen buiten- of binncnlandschen handel ,
bedryven cn compagnieschappen van schepen, assurantiën, vissche-
rijëiu, fabrijken , traïijken, landbouw- of eenige andere goederen hoe-
genaamd , almede vermag zij niet te koopen of tc bezitten eenige vaste
goederen , uitgezonderd alleen zoodanige lokalen , als zij tot haar eigen
gebruik noodig heeft. Onder dit verbod is echter niet begrepen het
muntmaterieel , zoo als daarvan ook wordt uitgezonderd het geval, dat
de directie raadzaam mogt achten , om de onderpanden van bcreenin-
gen , waarvan de aflossing in gebreken is gebieven , bij de wettige re-
alisatie van zoodanige onderpanden , aati tc koopen lot vermijding
van schade voor de bank.

De bank vermag beleeningen te doen op inschrijvingen in de groot-
boeken der Nationale Schuld , hetzij op de originele inschrijvingen zei-
ven . hetzij op de certificaten daarvan, uitgegeven of nog uit te geven,
en bij de directie geviseerd ; voorts op alle andere binnenlandsche ef-
fecten, obligatiën , schuldbric\cn cn actiën, alsmede op pro\inciale- ,
plaatselijke- en poldcr-obligaliën en dergelijke; deze laatste r.anr den
cours, welke des noods zal bepaald woidcn door de makelarrs, ract de
tauxatiën voor het regt van successie belast; cn wijder: oj. iifrctcn,
door bmtenlandschc Mogendheden en Staten hier tc lande rpr^jptieerd
en gedomicilieerd, cn door alhier gevestigde geaccreduivrde handelhuizen
geteekend , mits die op de beurs te Amsterdan rucrloopcnd eene
courante waarde hebben ; — verder op roerende goederen , producten ,
gefabriceerde en ongefabriceerdc waren en koopmanschappen , bier te
Lande liggende , en onder de bewaring cn het bcslttnr der directie
wordende gedeponeerd en gebragl. De bcbening geschiedt voor drie
Baanden , bij acte voor notaris en getuigen gepasseerd. Van alle
brleeningen zijn uitgezonderd en zullen onder gecnerlci voorwend-
sel mogen worden beleend : alle onroerende goederen , alle schepen ,
en voort* alle effecten , schuldbrieven en obligatiën , actiën of credieten ,
ten laste van buitenlandsche Mogendheden , personen , compagnieschap-
pen . maatschappijen en corpora tien , cn zijn mede van de faculteit

ALGEMEEN OVERZIGT

van beleening uitgesloten , actiën of aandeden in banken , Oost- en
"West-Indische handcl-societciten , assurantiën, fabryk- of landbouw-
societeiten , die buiten het Rijk of in onse overzeesche bezittingen zyn
opgerigt.

De betaling bij de bank geschiedt in contante speciën , of m bank-
biljetten ter grootte van: ƒ 1000, f 500 , f 300, /" SfcOO, f 80, ƒ60,
ƒ 40, f 25 , welke biljetten dagelijks, op vertoon, in kontanten be-
taalbaar xijn.

Het bestuur dezer bank is toevertrouwd aan eenen President en
8 Directeuren , binnen Amsterdam woonachtig en bijgestaan door eenen
Secretaris. Zes Commissarissen hebben het toezigt over de hande-
lingen van dit bestuur. Het dividend wordt jaarlijks door President
en Directeuren , met Commissarissen , in eene vereenigde vergade-
ring, bepaald. De president en Secretaris worden te allen tijde door
Z. M. benoemd. — De benoeming der zes Commissarissen geschiedt door
de vijftig voornaamste geintresseerden. —President, Directeuren en Com-
missarissen maken , bij iedere vacature eener plaats van Directeur ,
eene nominatie van twee personen , waaruit Z. M. de keuze doet. —
Alle zes maanden treedt één der Directeuren af, en jaarlijks twee
Commissarissen j doch zij zijn allen weder in dezelfde kwaliteit

De akten van bclecning en Terkoop , de renversalen, recenisscn
en bankbiljetten , ten overstaan van de Directie gepasseerd ot door
haar uitgegeven wordende, zijn vrijgesteld van het regt van regis-
tratie; zoo ook alle assignatiën , op de bank afgegeven, en de
boeken aldaar gehouden wordende. Ook is een en ander , met uit-
sondering der akten van verkoop en belecning , vrij van zegel.

De gelden , in rekening-courant bij de bank te goede , zijn niet
arrestabcl, dan alleen ter bckoniing van toegewezene gelden bij een
rcgterlijk vonnis.

Er zal eene Bijbank te Rotterdam worden gevestigd , waarvoor de
reglementen , drie maanden na den ingang van het laatste octrooi der
Nederlandsche bank , door den President en Directeuren zullen worden
voorgedragen , om de opcratiën van de bank in alle hoofdplaatsen der
provinciën en andere voorname steden te doen bed ry ven , hetzij door
particulieren , hetzy door gecommitcerden , zoodanig als zy tot het ge-
rief van iedere plaats raadzaam zullen oordeclen.

Er zyn weinig landen , op welke de Nederlanders geen handel drij-
ven j hetzy zij alleculyk op vracht varen, in welk geval zy hunne
schepen aan anderen verhuren , hetzy zij zeiven hunne waren der-
waarts en anderen van daar herwaarts overbrengen. De voornaamste
.handel wordt echter thans gedreven , behalve op onze Oost- en
Westi ndische bezittingen, op de Levant, Italië, S p a nj e ,
Portugal, Frankrijk, Groot-Rrittanje, de Noord-
scheryken, de Oostzee en Duitschland, alsmede on de
Vereenigde Staten van Noord-Amerika en de onlangs
gevestigde Zu id- Am erika a nsch e Staten; aan den Atlanti-
achen oceaan.

De Oost-Indische handel kan gevoegelijk onderscheiden worden in
den handel , welke uit Europa met onze bezittingen
gedreven wordt, in den handel , welke deze bezittin-
gen onderling dry ven, en eindelyk in den handel van
Neder lars met andere landen in Oost- Indien, welke niet
aan het rgk behooren.

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNENL AN DSC1IE ZAKEN.

De handel uit Europa met de Oott-Indische bezittingen zeiten ,
werdt vroeger uitsluitend door cene maatschappij of compagnieschap
gedreven , en wel met leer aanzienlijke voordeden , zoo lang buiten-
laiuLsch geweld of overiuagt kon wederhouden worden , om de bronnen
daarvan aan te tasten, en zich geheel of gedeeltelijk die eigen te
maken. Zelfs nog in dc laatste jaren van het bestaan dier maatschap-
pij , en , nadat reeds zoo menige tak van handel aan het kwijnen was
geraakt , begrootten Commissarissen-Generaal het jaarlyks retour van
Indie op zeventien en een half millioen guldens; terwyl het zuiver
voordcel. dat deze bezittingen met de destijds bestaande in ng tingen,
na aftrek van ƒ831,000 uitdecling aan de partipicantcn of actiehou-
ders der Oostindische Compaguie , en na betaling van alle interessen
der gemaakte schulden en andere uitgaven in Europa, op f 1,025,379
geschat werd. De oorlog met Engeland , in het jaar 1780 uitgebar-
sten , bragt haar echter een zeer aanmerkelijk nadeel toe en veroor-
zaakte eene onherstelbare kwijning , zoodat de interessen , der lot herstel
dier schaden in Europa opgenomen kapitalen , cene som van by de
vijf millioenen guldens vercischten. Naauwelyks gaf het ryk retour,
in 1795 naar Europa afgezonden , eenig vooruitzigt , om de geledene
verliezen te herstellen , of de ongelukkige oorlog van dat jaar vol-
tooide het verderf der Oostindische Compagnie ; dit zoo ryk retour
vi ej in *s vijands handen , en , bij een Staats besluit , werd het oc-
trooi dier Compagnie ingetrokken, en dus haar geheel bestaan ver-
nietigd. Thans staat de handel op Oosl-Indië voor ieder ingezeten
van het Komügbmk. deb Nederlands* open. De voornaamste koopwa-
ren, die van daar herwaarts gevoerd worden , zijn: koflij, peper,
suiker, kruidnagelen, muscaatnoten , foeli, kamfer, Ban ka's tin, ta-
marinde , sapanhout en arak ; voorts diamanten , goud , paarlcn , amber ,
cardamom, katoenen garens, aloë, kurkuma, drakenbloed, stoklak,
gomgutta , gom , myrrhe , benjoïn , borax , ruwe cachou , lange peper ,
staartpeper , sago , schellak , paarlemocrschclpcn , gember , soija
enz. Men brengt derwaarts : equipage-goederen , zeildoek , touw en
teer j fijne lakens en kasimieren , grof laken voor de krijgsmagt j pro •
visiën waartoe behooren : wijnen, bier, sterke dranken of likeuren,
hammen , boter , kaas , olie , meel , Europesche vruchten op brande-
wijn enz. j ijzer en staal aan staven , beste sloten en eenig ander ge-
werkt ijzer, alsmede spijkers in onderscheidene soorten; voorts, wat
de voorwerpen van weelde betreft : zilvergoed , gouddraad en een i ge
bijouteriën ; meubelen , schoenen , laarzen , zadels , krameryen , horo-
logieglaswerk , vengster- en spiegelglas ; eeuige koperen- , tinnen- ,
yzeren- en blikken waren ; mitsgaders lijnolie en loodwit.

De handel welke de Oost-Indische bezittingen onderling drijven ge-
schiedt voorna mcly'k in Europesche waren , alsmede in Indische lijn-
waden, opium, foeli, nagelen, muscaatnoten, poedersuiker, kamfer,
tin , koper, Japansch koper enz.

In den handel, welke van Nederland onmiddellijk op den vatten
wal van Indiè' gedreven wordt, deelde eertyds ook de Oostindische
Compagnie voor een aanzienlijk bedrag. Zij alleen toch bezat de ruwe
voortbrengselen van de Indische eilanden , die , buiten het geld , hoofd-
zakelijk tot de inkoop der relouren , op de Kusten van Coromandel,
Malabar en Bengalen, dienden, en kon dus, door den geringen
prijs, dien zy daarvoor besteedde, en uit hoofde van vele gunstige
verbindtenissen , met de Vorsten dier landen aangegaan , dc goederen
tot mindere pryzen , dan de overige Europesche volken inkoopen ,

90 ALGEHEEN OVERZ1GT

en alioo , indien zulks noodzakelijk was , ook voor lagere pryzen a£-
zetten. De Compagnie had daardoor , als het ware , de uiagt in han-
den , om de markt te bepalen , cn voorzag om die reden ook bijna
geheel Europa van deze voortbrengselen. Nadat Engeland zich uit-
sluitend de heerschappij op het Indische schiereiland verzekerd , en al
de voortbrengselen cn dat land aan zich cijnsbaar gemaakt hoeft, is
deze handel echter, voor het grootste gedeelte , in de handen van die
natie overgegaan. De voornaamste wareu, die van gezegde kusten
naar Europa verroerd worden, zijn: katoen, peper, salpeter, verw-
hout , gomlak , borax , sandelhout, suiker, katoenen- en zyden stoffen ,
shwals enz.

Ook de kandel op China is voor ons niet meer zoo voordeelig als
eertijds , uit hoofde dat de Engclschcn de waren , die zij uit China-
voeren , met voortbrengselen van Bengalen betalen, en dus zoowel op
afzending als retour winst behalen , hetgeen geenszins het geval is met
onze kooplieden , die verpligt zijn het grootste gedeelte der Chiuesche
koopwaren met baar geld te voldoen, en du» alleeu uit het retour
de inkomsten hunner uit- en te huisreis moeten vinden. Ook is
deze handel, te onzen opziglc, ook nog beperkt geworden door het
ruimer aandeel dat andere natiën daaraan genomen hebben. De
goederen, die uit China gehaald worden, zijn: thee, suiker, nankin,
koper, borax, aluin, kwikzilver, porselein, verlakte waren, kaneel,
rabarber , muskus en ondeischeidene droogerijëu. De koopwaren ,
die derwaarts gevoerd worden , zijn : katoen , laken? cn andere stof-
fen , glaswerk , vossen- , otter- cn bevervellen , sandelhout enz.

De handel op Japan is , behalve aan de Chinezen , alleen aan de
Nederlanders toegestaan , die ccne factorij hebben op het eilandje
Desima, zynde een uithoek van de stad Nanga^aki. Sedert het jaar
1609, hadden de onzen ecne loge op Firando, maar nadat zij, in
1659, veel bijgedragen hadden, om aan de Portugezen, met welke
«y toen in oorlog waren , het land te doen ontzeggen , zagen zij zich
twee jaren later zclvcn genoodzaakt , de plaats tc gaan innemen , welko
de Portngezen verlaten hadden , zijnde hel gezegde eilandje Desima ,
dat de gedaante heeft van eencu uilgcspreiden waayer. Op dit ei-
landje slaan niet slechts de woningen van het Opperhoofd cn verdere
Nederlandsche beambten , maar ook ecne reeks van pakhuizen , . tot
berging der aangebragt wordende ladingen; voorts een intrek of ver-
blijf voor de Opper ban ioozon , de Ottona's , de Kasserossen r de Tolken ,
de Beambten der geldkamer cn voor de verdere Japanrchc bedienden;
wijders een groote vlaggcmast, en eindelijk, sedert 1823 T ecne bota-
nische tuin, welke meer belangrijk dan uitgebreid is. Dit alles staat,
nis het ware , opeengedrongen op ccne oppervlakte, die slechts vijf en
zestig roeden lang en achttien breed is , maar draagt niet tc min den
wijdschen titel van factor ij vanden Nederlandschen han-
del in h et rijk van Japan. De Nederlanders halen van daar:
kamfer, verlakte waren cn vooral koper, cn voeren aldaar hunne
koloniale cn andere waren in.

Ingevolge het reglement op het beleid der regering, van het Justi-
cicwezen, den handel en de scheepvaart voor de kolonie Suriname,
gearresteerd den SI Julij 1821, mag de handel en vaart op en van
deze kolonie alleen geschieden uit- en naar het Moederland, zoo dat
alle de daar gewonnen wordende producten nergens, dan onmiddellijk
naar na Nederlands* mogen worden gezonden, cn alle behoeften en
waren , voor de kolonie bcnoodigd, alleen uit het Mocderlaud dcr-

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCUE ZAKEN. 91

waarts mogen «orden aangebragt ; waarvan echter uitgezonderd zijn
de Noord-Amerikanen , ann welke de vaart op Suriname , overeenkom-
stig de toen beslaande inrigtingen . is vergund gebleven; en de inge-
ictcncn der Nederlaudsche West-Indische eilanden, aan welke dexetiUe
regten als dc Noord-Amerikanen zijn toegestaan. Volgens de deswege
beslaande verordeningen mogen de Noord-A mcrikane.i niet anders van
deze kolonie uitvoeren , dan : oud koper , tin of lood , alsmede tabak ,
en hel hoofd product van uitvoer mclas«ic. De goederen, waarvan
de invoer, met Noord-Amcrikaanichc schepen wordt toegelaten, zijn:
aardappelen en andere aardvruchten , beschuit , blom (fijn meel) ,
boomvruchten, gevogelte, hoornvee, houtwaren, kaarsen van sperma-
cetie, muilezels, olie van spermacetic of traan, p.sardcn , peulvruch-
ten, rijst, schapen, inbak in bladen, varken. , viscü en vleescb, do
beide laatste artikelen gedroogd, gerookt, gezouten of in pekel. Naar
be Nederlasdsii worden van Suriname uitgevoerd : suiker , koflij , ka-
toen , cacao, indigo, mclassic, rum, oranjeschillen, tonka , gom,
kwassichout, wormbast, aroroot enz. Het meeiendecl der koloniale
producten wordt naar Amsterdam uitgeroeid, ceu veel kleiner ge-
deelte gaat naar Rotterdam, terwijl een nog geringere hoeveelheid
naar Middelburg gebragt wordt. Men berekent den gehcclcn uitvoer
naar as Nederlaxdei op 70 , hoogtens 80 scheepsladingen. De invoer
bepaalt zich alleen tot de koloniale consumlie , maar is , naar de
hoeveelheid der bevolking, ongemeen groot. Van de Nedcclaade*
worden ingevoerd allerhande soorten van levensmiddelen , gezamenlijk
provisién geheeten, bestaande in : zoo gedroogde, gezoutcne , gerookte,
ingelegde als verschc eetwaren , dranken , wijnen , bieren , likeuren ,
minerale wateren enz. ; alle mogelijke mans- en vrouwcnkleedin^stuk-
ken, welke veelal gemaakt nit de Neder lapdea komen ; verder alle be-
denkelijke meubilaire goederen, zilver-, aarde- en glaswerken; overi-
gens allerhande soorten van modewaren , galanteriën , bijoutericn ,
toilet-artikelen, verlakte goederen , bronswerken , muzijk en muzijL-
instruruenten j alle keukengereedschappen, van koper-, ijzer-, tin-,
blik- en aardewerk; paardentuigen, zadels enz.; ook nog geconsig-
neerde plantaadjc- behoeften, zoo als: stoomwerktuigen , suiker- en
disteleerkelels ; bouwmaterialen , als : mopslecncn , kalk , cement , vlocr-
steenen of plavuizen , koper- en ijzerwerk ; gereedschappen voor den
veldarbeid, alsmede voor molenmakers, timmerlieden en metselaars:
verfolicn , hoepels, linnen voor koflij en katoenbalen; en eindelijk:
ni t nis ti ogen voor de slaven, als: bont lijnwaad, tl r (Tc ls, waak jassen,
boeden, messen, scharen, kammen, scheermesr.cn, tonteldoozen enz.

De handel op Curacao en de verdere West-Indische eilanden is ge-
bed en al verloopen , en sedert het jaar 1793 is dit eiland , als
bet ware, van Nederland in weder keer ige betrekkingen afgescheurd,
en heeft de aanvoer van goederen uit het Moederland geheel ongehou-
den , zoodat er tegenwoordig ieder jaar slechts ééne kleine brik komt.
De uitvoer is buitengemeen gering , en beslaat slechts in : cabriethui-
den en eenig slecht vee, gedroogde oranjeschillen en zout. De
voornaamste invoer bestaat uit : gezouten vleesch , spek en visch f
tarwemeel, aardappelen, ruwe suiker, brood, tabak, roodc wijn ,
maderawijn, brandewijn , jenever en rum.

In de handel op de kust van Guinea, die grootcndecls in handen
der Europeanen is , had ons Vaderland vroeger een aanzienlijk deel ,
thans is hij echter van minder belang. De uitvoer bestaat in goud
en ivoor , waartegen allerlei Europescne fabrijkwaren , speelgoed , ko-
ralejö , kruid, lood en bijzonder brandewijn worden ingeruild.

9* ALGEMEEN 0VBRZI6T.

Onder den Levantscken handel verstaal men dien, welke gedrevei»
wordt op alle landen van bet Turksch gebied, welke aan de Middel-
landschc en Zwarte zeeën gelegen zijn, alsmede die op Egypte env
Griekenland , en in het bijzonder den handel op desleden: Kon-
stantinopcl, Aleppo, Smirna, Odcasa, Alexandrië,
en Alexandrett e; ofschoon de schepen , die derwaarts varen , altyd
eerst Livorno, Marscilleen andere havens van het gebied der aan
de Middellandsche zee gelegen Christcn-mogendheden aandoen. In do
veertiende en vijftiende cenw , werd er, te Antwerpen , sterken handel op
Venetië gedreven. Dat gemeen ebest ontving specerijen en andere Oost—
indische waren over Snnrna en Aleppo , alwaar die waren , door ka-
ravanen , te lande , gebragt werden. De Antwerpenaars haalden deze
koopmanschappen van Venetië, en vertierden ze hier te lande. De
vaart op de Middellandsche zee w as echter , • met den
aanvang der 16de eeuw, van weinig belang, ofschoon de koophandel
voor het grootste gedeelte van Antwerpen naar Amsterdam was
overgebragt , en de specerijen , nevens andere Oost-Indische waren , die
de Antwerpenaars van Venetië haalden , na de oprigting der Oost-
indische Compagnie , uit de Indien zelve veel goedkoopcr , dan
elders, waren te bekomen. Het duurde niet lang, of deze handcltak
nam eene tegenovergestelde rigting, want de Joden , omstreeks dien
tijd uit Spanje verdreven , en van welke vele zich als kooplieden te
Amsterdam ncderzetteden , ondernamen, om de Oost-Indische «aren
naar de plaatsen te vervoeren , vanwaar men die gewoon was te halen r
aangezien die goederen, zelfs te Aleppo en te Smirna, wcrwaarls men
ze te land, met karavanen, overbragt, en waar de Venetiancn ze
gingen koopen , veel duurder «aren , dan in de Nederlanden. De
Christen kooplieden te Amsterdam, nu ziende, dat hunne Joodsche
stadgenooten , op deze wyze aanzienlijke voordcelcn behaalden, vestigden
Nederlandsche kantoren in de voornaamste koopsteden van Italië, op do
eilanden van den Archipel, te Ronstantinopcl, te Alexandrette , tc
Smirna en elders, die met de kantoren in Nedebland ecnen voordee-
ligen handel dreven , welke hand over hand toenam ; om echter onder-
scheidene zwarigheden uit den weg te ruimen , en dien voordceligen handel
te begunstigen , werd men in het jaar 1628 te rade, om tc Absterda*
eene kamer van directie op te rigten , onder den naam van Direc-
teuren van den Lcvantschcn handel en navigatie
inde Middellandsche zee, welk kollegic nog tot in onzen:
tijd bestaan heeft, maar sedert eenige jaren ontbonden is. Er ver-
trokken voorheen jaarhjks drie of vier vloten naar de Middellandsche
zee, onder het geleide van 2 oorlogschepen, voerende 48 a 50 stukken.
De koopvaardijschepen , die men daartoe gebruikte , en , omdat zij de
Straat van Gibraltcr moesten doorvaren , straalvaarders genoemd wer-
den , waren bemand met 60 tot 70 koppen en gemonteerd met 20
tot 24 stukken. Het sterk wapenen der straatvaarders was eene nood-
zakelijke voorzorg, omdat de vaart op de Middellandsche zee, zeer
gevaarlijk was , wegens de zeeroovers van Algiers , Tunis en Tripoli ,
en ofschoon het Algiersche roofnest in 1830, door de Franschen is
uitgeroeid en, die van Tunis en Tripoli, daardoor verschrikt, zich niet
meer zoo openlyk op de zeerooverij toeleggen , is deze vaart echter ,
ook thans nog , niet zonder gevaar , wegens de zeeroovers , die zich in
de Gneksche wateren ophouden. Men zendt naar deze gewesten : peper,
nagelen, muskaatnoten, suiker, cacao, verwstoffen, kramerljen, jucht-
leder , Oostindischc katoenen , lijnwaden , muscus , lood , tin , blik ,

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAÜ BINNENLANDSCHE ZAK EX. 95

%taal, zweeds eb ijxer , tyzcrdraad, koper, koperdraad, loodwit, koper-
rood , kwikzilver , barnsteen , roodaarde , cinaber , blaauwsel , indigo ,
cochenille, olifantstanden, meekrap, campcclichont , fernambttkhout ,
vermillioen, pek, teer, barst, stokviscb, haring, gerookte zalm, la-
kens, sarge, saai. grove grijncn, zeildoek en linnen; en men bekomt
van daar terug ; Levantsche koflijbuncn , Turkseh leder , kemels- cn
geitenhaar , zijde , katoen , vloertapijten , dimetteu , galnoten , Arabi-
sche wierook, gommen, droogerijen en geneeskundige kruiden.

De Spaansche oorlog , die iu de zestiende eeuw begon , belette echter
den Hollanderen niet hunncu handel op S/mnje onder vreemde vlag-
gen te drijven. De Koning zag dit oogluikend aan , uithoofde do
Hollandschc kooplieden den Spanjaarden de voorwerpen uit het Noor-
den , welke zij tot het bouwen hunner schepen zoo zeer noodig had-
den, aanbragten ; dit duurde echter niet lang, daar de Spaansche
Koning al spoedig bespeurde, dat zijne vijanden, door de winsten, die
zij uitzijn koningrijk trokken, in staat gesteld werden, om het tegen
hem uit te houden , waarom bij hunne schepen in beslag nam , en ai
den handel op Spanje den bodem insloeg. Bij het twaalfjarig bestand
van bet jaar 1609, werd de handel, tusschen de beide volken, eerst
wederom opengesteld , doch met het einde van dit Iwstand , kwam er
op nieuw een verbod, hetwelk tot in het jaar 1618, toen de Mun-
stersche vrede gesloten werd , in stand bleef. Vermits de Nederlan-
ders, gewoon hunne Oostindisebe waren uit Spanje te halen, door het
bedoelde verbod , daarin verhinderd werden , zoo werden zy nu ge-
noodzaakt, om zeiven die waren in Oost-Indië te gaan koepen, waar-
door de grond werd gelegd voor onze vaart op , en alle onze bezittingen
in Oost-Indië, en Spanje bet grootste débouebe voor zijne Oostindische
voortbrengselen verloor. Zoo werd dit verbod voor ons eenc bron van
welvaart en voor Spanje van groot verlies. De handel op Spanje in
andere goederen heeft van 1618 tot het jaar 1702 geduurd; doch
werd toen, door den opgekomen oorlog, op nieuw gestremd en eerst,
na den Ctrerhtschcn vrede van het jaar 1715, op den vorigen voet
hersteld. Span je sloot een verbond van koophandel met de Staten , op
den 26 junij 1714. Sedert dien tijd werd er in Uolland sterk op Spanje
en in het bijzonder op Cadix, gehandeld. De Nederlanders brengen
naar dit Koningrijk : specerijen en andere Oostindisebe waren, inland-
sche manufacturen, lijnwaden, kanten, cacao, juchtleder, Sehotschc
kousen, tarwe, naalden, spelden, benjoïn , polcmiten , lint, zjjden
stoffen , kamerdoek , zcilgarcn , nettengaren , zeildoek , spijkers en
kramcrijen. Zij halen van daar en inzonderheid uit de havens van
Barcelona, Alicantc en Mallaga: brandewijn, wijnen, olyf-
olic , cissers (zekere soort van erwten), vr irhtcn en wol.

De Koophandel op Portugal is zeer voordcelig voor do Nederlan-
der». Vóór d;it men uit deze landen , naar de Indien voer , was hij
een der hoofdtakken van onzen handel, doch toen Portugal, in
bet jaar 1->S0, met Spanje vereenigd werd, kwam er verbod op
den handel met beide deze rijken. Nadat de Portugezen in het
jaar 1610 bet juk der Spanjaarden afgeschud, en den Hertog van
Braganza tot Koning uitgeroepen hadden, werd er in het volgende jaar
een bestand voor tien jaren , tusschen Portugal en de Staten gesloten ,
waardoor de handel op dat land weder begon te herleven. Doch dit
bestand , in bet jaar 1615$ verbroken zijnde , begon de oorlog on nieuw ,
die eerst met den vrede van bet jaar 1661 ten einde liep. Bij dezen
vrede werden aan de Nederlanders aanmerkelijke voordeden voor hunnen

ALGEMEEN OVERZIGT.

koophandel toegestaan , die sedert vrijelijk door het geheele koningrijk
gedreven werd. De Koophandel op dat land geschieat meest op Lis sa*
bon, Oporto en Setubal of St. Ubes. Men zendt derwaarts: aller-
hande zijden-, garen- en wollen manufacturen, lijnwaden, katoenen stoffen,
kamerdoek , stijfsel , was , touwwerk , hennip , vlas , kruid en lood , staal ,
speelkaarten, koperen bekkens , papier, juchtleder, stokvisch , gezou-
ten visch , baring en van tijd tot tijd granen. Men bekomt van L i s-
sabon terug: zout, wijn, katoen, wol, sumak , "vijgen, rozijnen,
anijszaad, olijfolie, oranjeappelen, chinaasappelen , citroenen, limoe-
nen, amandelen, goud, zilver en diamanten; van Oporto: olie,
wijn, sumak enz., en van S e tu ba 1 veel zout. Ook halen de Nederlan-
ders veel wijn van Madera, dien zij gedeeltelijk naar Oost- en "West-
Indië vervoeren.

De Koophandel op Frankrijk is te allen tijde sterk door de Ne-
derlanders gedreven, en niet zonder aanzienlijke voordeden voor de
Fransehen, omdat men oneindig meer koopwaren uit Frankrijk
trok , dan men derwaarts zond. Vóór den Munsterschen Vrede van
liet jaar 1648 , w erd de Nederlandschc handel door het Fransche
hof aanmerkelijk begunstigd. Na dien tijd echter weigerde Frankrijk
de vorige traktaten van koophandel te vernieuwen , en dreigde nieuwe
belastingen op de Ncdcrlandsche koopwaren te leggen. De Afgezant
der Staten vertoonde den Koning , dat men genoodzaakt zou zijn ,
de belastingen op de Fransche waren , die herwaarts werden gevoerd ,
insgelijks l" verhoogen ; hetwelk schadelijk voor Frankrijk zou uit-
komen. Hij wees in het bijzonder aan , dat er jaarlijks voor
meer dan drie en veertig milioentn aan Fransche waren hier te
land werden vertierd. In het jaar 1662 werd er een handels-
traktaat getroffen. Men beloofde er zich, van weerskanten, vele
voordeden van , doch men vond zich , na weinige jaren , in zij-
ne verwachting aanmerkelijk bedrogen De Fransche Koning stel-
de . in het jaar 1667 , zulke zware inkomende reglen op de Ncdcrland-
sche koopwaren , dat elk den lust verging , om die naar Frankrijk te
brengen. Men bragt daarenboven, in Frankrijk, Noordsdie Maat-
schappijen tol stand , als of men in den zin had , den Nedcrlauderen
van alle kanten afbreuk te doen. De Staten verboden toen den in-
voer der Fransche wijnen en brandewijnen. Men rigtte in Neder-
land nieuwe weverijen op van Fransche wollen stoffen, en deed
zijn best, om die beter koop, dan dc Fransrhen konden doen, te
lev eren. liet misverstand tusschen Frankrijk en de Staten barstte, in
liet jaar 1672, tot eeneu volslagen oorlog uit, die met deu Nijmeeg-
schen vrede van het jaar 1078 eindigde. Men voegde bij het vredes-
verdrag een hsndrLstraktaat, hetwelk in alle deden met dat van het
jaar 1662 overeenkwam; doch, even als het eerste, slecht werd nage-
leefd. De Fransrhen bezwaarden weder de Nederlandschc waren, en
de Nederlanders hcvlijligden zich daardoor te sterker , om in hun cigp.n
land, gouden en zilveren passementen, fin w celen , linten, hoeden,
papier en andere waren te vervaardigen , die zij vroeger uit Frankrijk plag-
ten te halen. Het herroepen van het edict van Nantes , in het jaar
1685 , dreef een groot aantal kooplieden , die de Hervormde godsdienst
waren toegedaan , uit Frankrijk. Zij bragtcn de Fransche handwer-
ken in db Vereewigde N ederlaxdex , en berokkenden Frankrijk daardoor
cenc bijna onherstelbare schade. De Fransrhen zagen hunnen misslag-
in, toen het te laat was. Zij poogden, bij den Ilijswijkschen vrede
van het jaar 1697 en by den Utrechtschcn van het jaar 1713,

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHE ZAKEN. 93

4o zaken op den vorigen roet to herstellen , en schaften te dien einde
onderscheidene zware belastingen op de Nedcrlandsche naren af,
doch het mogl weinig haten. De Fransche waren werden hier te lande
op verre na 100 veel niet getrokken, als voorheen. Thans is de koophandel
op Frankrijk weder aanzienlijk , en wordt voornamelijk gedreven op de
havens van B a v o n n c , Bourdeatix, Duinkerken, L i b o n r-
n e , M a r s e i 1 \ e , N a n t c s en R oc h e 1 1 e. Men voert derwaarts : la-
kens, lijnwaden, koper , zoo gewerkt als onbewerkt , tin, lood, schrijf-
pennen , beddenveeren , wol , specerijen en kruiderijen , kamelotten ,
kaas, boter, raapolie, lijnolie, traan, aseh voor de zeepzieders, zwa-
vel, dni*en, hout, masten, harpuis , teer cn pek, droogerijen, verw-
stofleti , musctis, hennip , zaailijnzaad , vlas, bcverwol , pelterijen,
juchtleder , spaansch leder , kwikzilver , staal , ijzeren staven , koper-
draad , ijzerdraad , blik, koperrood, gom, galnoten, indigo, verwbont ,
suiker, talk, kaarsen , tabak, meekrap, kamfer, rijst, anijs , stijfsel ,
kanefas , touwwerk , haring , zalm , naarlen , diamanten enz. Men be-
komt uit Frankrijk daarvoor terug : zijden manufacturen , lakens , kousen t
Handschoenen, hoeden, velerhande krainerijen , galanterie-, en mode-
waren , glas, wijnen , brandewijn , azijn, kastanjes , pruimen , rozijnen,
vijgen . olijven , gember, amandelen, noten, honig, was, saffraan,
Spaansch groen . zout, zeep, olij , foelie en notenbooinenhout.

I)a> Koophandel op hel Brilsche Kijk f die reeds in dc middeleeu-
wen zeer aanmerkelijk was , nam kort na het ontstaan van dc republiek
der Vewerugde Nedem.aidet< , op nieuw, zeer in belangrijkheid toe,
maar later , toen de naijver der Engelschen eenige goederen zwaar
belastte , en de invoer van onderscheidene andere geheel deed
verbieden , werd hij grootelijks gestremd. Die handel bloeit evenwel
thans nog voornamelijk te Amsterdam, Rotterdam en te
Dordrecht , welke beide laatste sleden echter beter gelegen zijn voor
de vaart op Londen en andere Engclsche plaatsen, dan Amsterdam.
Men vaart van hier op Londen, Liverpool, Bristol, Huil,
Newcattle, S u n d e r 1 n n d , E d i n b u r g , Dub 1 i n cn C o r k,
werwaarfs men de navolgende goederen zendt : specerijen , ge-
neesmiddelen , vlas-, lijn-, raap-, hennip-, klaver-, karwei-, mos-
taard-, uijen- en tuinzaden, raap- en lijnzaadkocken , bloem wortels ,
chicoreiworlel , aardappelen, vlas, biezen, boonen , erwten, eiken-
schors, meekrap , houten hoepels, bezems, touwwerk, genever , wijn ,
ruwe zijde en alVal van zijde, tarw, haver, zeildoek, papier, stijf-
sel , pot aseh , weedasch , lakmoes , blik , orlcans , marmer , smeltkroe-
zen , mineraalwater , eau dc Cologne , vernis , terra de Srenna , tabaks-
pijpen , aardrijkskundige kaarten, beenderen, kalfsbuiden , schapen-
wol, honig, paling, en vooral boter, kaas, enz. Dc goederen, die
men van daar terug bekomt, zijn : ijzerdraad , ijzeren winkelwaren ,
spaden , schoppen , spijkers , platen , hoepels en ander ijzerwerk , staal ,
vertinde platen, koper, koperen tollen, tin, lood, loodwit, krijt, vi-
triool , aluin , pijpaarde, vuursteenen, smee- cn steenkolen , klipzout,
aardewerk , manden , zouthandelaars-, apothekers- en vetwaren, lakens,
saaijen , flanellen en vele andere wollen stoffen, zijde, zijden en wol-
len kousen, wrerk van vlas, hoeden, mutsen, rum, brandewijn, Icr-
scbe boter , talk , koeijen- en ossenhuiden , kalfsleder , lijm , traan ,
walTischbeenderen en paarden.

De vaart naar het boorden cn de Oostzee is eene van de eerste , wel-
ke de inwoners dezer landen ondernomen hebben. Omtrent het mid-
den der dertiende eeuw gingen vele van dc voornaamste steden van

Digitized by Google

ALGEMEEN OVERZIGT.

Duitschland en de Nederlands een verbond aan, tot voortzetting

en beveiliging van den koophandel. Men noemde dit verbond hetllan-
xce- verbond en de steden Hanzeesteden. Reeds in de 13de eeuw wa*
Stavoren eene druk bezochte Hanzcestad , die zich in het jaar
1308 met Hamburg, Bremen en Lu bek tot wederzijdsclie
handelbcscherining verbond, en in 1241 was Stavoren reeds de be-
langrijkste dier koopsteden. Ook Molqucrum en llindelopen
genoten groole voordeden , door het tolverbond van de Sond. De
Hanzeesteden waren in vier klassen verdeeld: de Lubeksche, de Keul-
sche , de Brunswijkcr en de Dantziger. Onder de Kenlsche klasse be-
hoordcu die Ncdcrlandsche steden , welke toen , wegens baren koophandel ,
vermaard waren , te weten : Arnemuiden, Arnhem, Bolsward,
Deventer^ Dordrecht, Elburg, Groningen, Harderwijk,
Kampen, Nijmegen , Roer monde, Sta voren, Tiel, Utrecht,
Venlo, Zutphen en Zwolle. De Hanzeesteden waren eenen geruimen
tijd meester van de vaart naar het Moorden en de Oostzee ; tot dat Erik,
VIII, Koning van Denemarken, in het begin der vyftieude eeuw,
aan onderscheidene andere volken, onder anderen ook aan de Hol-
landers en Zeeuwen , verlof gaf, om door de Sond te varen, en
op de Oostzee te handelen. De Oostersche enNooidsche handel werd,
van dien tijd af, zoo sterk, door de inwoners dezer landen voort-
gezet , dat de vaart der Hanzeesteden daardoor aanmcrjkehjke
schade leed. Na het twaalfjarig bestand van het jaar 1609 , zoch-
ten alle mogendheden van Europa de vriendschap van onzen Staat.
De Hanzeesteden , die reeds veel van haren ouden luister verloren hadden ,
zagen zich , ter beveiliging van den geringen handel , die haar nog
overschoot, genoodzaakt, om, in het jaar 1631 en vervolgens, onder-
scheidene handelstraktaten met de Republiek der Vereemgde Nederlardeh
te sluiten. De Nederlanders behielden de vaart op de Oostzee genoeg-
zaam alleen. Het Hanzeatisch verbond eindelijk verbroken zijnde
hebltcn de meeste steden , die er toe behoorden , den naam van Uan,'
zeesteden verloren. Lubek , Hamburg en Breinen hebben echter dien"
ouden naam nog lang gevoerd.

Onder den IVoordschen handel verstaat men in het algemeen, den
handel op Rusland, op Denemarken, op Noorwegen en
op Zweden.

De Koophandel op Rusland, vroeger de Moskovische handel genaamd r
werd eertijds over Rcvcl en Ncrva gedreven; maar in het jaar lo81
begonnen de Nederlanders rcgelregt op Archangel te haudclcu. De
Czaar van Moskovië stelde, in het jaar 1604 , den handel .op Archan-
gel open , en van dien tijd af, hebben de Staten er zich altoos op
toegelegd , om met het Russische hof op eenen vricndschappclijken voet
te blijven; terwijl dat hof van zijnen kant den Nedcrlandschen koop-
handel altijd aanmerkelijk begunstigde. Thans wordt de Koophandel
op Rusland meest van A m s t e r d a m gedreven , op Archangel,
Peters burg en Moscou, w cru aarts men zeudl : papier, kaar-
ten, lakens, zyden en wollen stoffen, sergies, trijpen, saaijen ,
fluwcclcn , kalaminken , peper, muskaatnoten, nagelen, kancel, car-
demon , suiker, koflij , vijgen, rozijnen, pruimen , amandclcu, geconfijte
gember , drnuge gember , galnoten , saffraan , boom-olie , fransche wij-
nen , aluin , zwavel . wierook , loodwit , menie , spaansch groen , koperrood ,
kwikzilver, salanioniac, kamfer, rozenrood, indigo, terpentijnolie,
verwhout, blik, tin, lood, vingerhoeden, naalden, spelden, koper-
draad, ijzerdraad, zilverdraad, gouddraad, diamanten, passement-

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN BINNENLANDSCHB ZAKEN. »7

werk, kanten, panrlen, kerkkroonon , kandelaars, gcel-kopcren ketels ,
toieuwe haring, hoeden, linten, bunsingvellen , Westindische bevcrvel-
Icn , olifantstanden ivi koralen. Men haalt van «laar : velerhande pelte-
rijen, bcverwnl , huiden, lams- en schapenvellen , kalfsvellen, robben-
Tellen , j-icht- en ander leder, varkensborstels , was, gezouten zalm ,
kaviaar, visehlijm, talk, potasch , weedasch, pik, teer, pak mat ten,
scheepsmasten , hennip , hennipgaren , hennipölic , granen , linnen-
manufacttiren , servetgoed, zeildoek, potdoek , linnengaren enz.

J)e Koophandel op Denemarken is niet uitgebreid , maar toch van
▼cel belang , voor de Nederlanden . Naar dat land zendt men voor-
namelijk gesponnen tabak, zont, papier, wijnen , brandewijn,
bier, azijn, cenigc specerijen en kruiderijen, zijden stoffen,
lakens , lijnwaden , kanten , ijzer, spiegels enz. ; en men bekomt van
daar : IJslandschc slokvisch , talk , huiden , hennip , Uslandsche kous-
«en en wanten , potasch , weedasch , aluin , was , zwavel , vossen- en
beerenvellen.

De Koophandel op If oorwegen of de Kleine Oost is van veel meer ge-
wigt, en wordt meest gedreven op Bergen, Drontheim, Chris-
tiaansand en Christiania, werwaarts men zendt : witte Fransche
wijnen, Spaansehc wijn , brandewijn, jenever en andera sterkedranken,
azijn, specerijen, zout, suiker, kaas, hop, rijst, amandelen, prui-
men , rozijnen , tabak , kalk , steen , Tcrwstoffen , lakens , baaijen ,
sergies , zijden stoffen , wollen en zijden kousen , en allerhande krame-
rijé'n. Men bekomt van daar : zeer veel slokvisch, bokkenvellcn , koper,
pek, teer, talk, levertraan, maar vooral gezaagde en ongezaagde hout-
waren , als : scheepsmasten , hei- en groote masten , juffers en sparren ,
«rreinen planken , eiken balkjes, handspaken, blokhout , linden timmer-
hout, vuren knieën , ankerstokken, eiken tonnen , duigen , enz., alsmede
veel brandhout. De vaart op Bergen in Noorwegen was voorheen van
woovecl aanbelang , dat de Bergervaarders te Amsterdam ecne bij-
zondere kamer hadden , en er ten hunnen behoeve, door de hoogo rege-
ring, onderscheidene Leuren gemaakt zijn.

De Koophandel op Zweden wordt voornamelijk gedreven op Stok-
hoim, werwaarts dezelfde goederen, al« naar Denemarken en Noorwe-
gen , gezonden worden ; maar hij is veel aanzienlijker ten opzigte van
de waren , die men van daar krijgt , bestaande voornamelijk in aller-
hande houtwaren , teer , pek , zwavel , talk , tin, ijzer, koper, koper-
draad , koperen ketels en bekkens enz.

Onder den Ooslertehen handel begrijpt men dien , welke gedreven
wordt op de havens en koopsteden langs de Oostzee,
die onder Rusland, Pruissen enz., behooren.

De Koophandel op de Oostzee is een voorname tak van den Neder-
landscben handel. Deze wordt voornamelijk gedreveu van A m s t erda m,
op de navolgende plaatsen: Riga, Nerva, Revcl, Pernau,
Oessel, D orpat, M i 1 1 a u , Lihau, Memel, Koningsber-
gen, Dantzig, Elbing, Stcttin, Lu beek, Wismar en
ltostock. Men zendt derwaarts: wijn, jenever, brandewijn, azijn,
zout, boter, kaas, tabak, haring, napier, glas, suiker, koflij , krui-
denierswaren, peper, gember en andere specerijen, droogerijén , kra-
merijen , baleinen , Franseh glas , Fngelsche steenkolen, lakens , wollen
en zijden stoffen , camelotten , grijnen , meekrap , wijnsteen en allerhande
verwwaren , en men krijgt van daar: wagenschot, vathout, pijpdui-
gen, balken, klaphout, planken, molen roeden , scheepsmasten , eo
andere boutwaren j voorts tarwe , rogge , garst, lijnzaad , hennb , vlas ,

I. Dszt. 7 •

Digitized by Google

98 ALGEMEEN OVEBZIGT.

komijn, antju , hop, teer, barst, was, talk, potasch , wcedasch, sol-

poter , barnslccu , veren , wol , juchtleder , huiden , staal , lood en
schcepsanLcrs.

l)c Koophandel op P misten wordt, behalve op de lot dat rijk
behoorende sleden inde Oostzee, vooral gedreven op Berlijn, Bres-
la u, Na um burg, Erfurt, Aken, Keulen, Coblcnz,
E 1 be r fe 1 d , Dusseldorp en Solingen , waarheen men zendt :
specerijen, kruiderijen, suiker, olie, witte was, zeep, zout, haring,
zouten visch , kaas , koflij , thee , indigo , n>eckrap , allerhande ge-
malen verwhout, koper, porselein, zijden en wollen stoffen , katoenen
lij nvt aden, neteldoek enz. j en men trekt van daar: granen en
taden , koperdraad , ketels , bekkens , ijzergeschut , kogels , bommen ,
granaten, degenklingen, lcijen , vuursteenen , duifstcen , vlocrslcencn ,
timmerhout, eiken balken, houtwaren, Kculsch aardewerk, zoollcder,
lakens, linten, beddetijken, linnen, garen, varkensborstels, rijn- en
moezclwijnen cn minerale wateren.

De Koophandel op de overige gedeelten van Duitschland is mede
van veel belang , maar zeer verschillend , naar de onderscheidene plaat-
sen, waaropmen handelt. Zoo zendt men naar Hamburg, A 1-
tona cn Brcmen specerijen, koflij en suiker, droogerijén , kra-
merijën , verfwaren, gemalen en geraspt verwhout, oesters, traan,
raapiilie, aardewerk, lakens, zijden en wollen stoffen; en men krijgt
van II a m b u r g en A 1 1 o n a : vele Silezischc garens en lijnwaden , poU-
aseh , Saksiseh koper, koperdraad, zwarten wit blik, honig, siroop,
scheepstimmerhout, pijp- en vatduigen, als mede granen cn velerhando
Noordsche koopmanschappen. Brcmen levert: ijzeren kagchels , vuur-
ovens, granen, lijnwaden, Brunsw ijker garens, timmerhout, potasch,
honig, zagen, pijlakens, anijs, wol enz. Haar burg, Minden,
en Os n ab r u g geven : lijnwaden, allerhande molcnsteencn cn pot-
asch; Zittaii allerhande lijnwaden. Naar Lcipzig zendt men:
lakens , wollen stoffen , zijden manufacturen , kanten , vcrwstoffen ,
krarnerijen enz. , cn men krijgt van daar : garen , blik enz,
Naar Frank f o rt aan den Me in, Ilanau, Wurti burg,
Kitzingcn, Bamberg en Heilbron zendt men : allerhande
wollen, zijden en halfzijden stoffen, lakeus, saaijen , linten, kanten ,
spelden , naalden , cn andere kramerijën , specerijen, droogerijén, krui-
derijen , suiker, hoeden, handschoenen, rottingen, tin, koper, in-
digo , cochenille , vcrwstoffen , gemalen verfhout , allerhande Oostin-
dischc waren, en inlandsehc katoenen; men brengt van Frankfort
terug : rijnwijnen, wijnsteen, potasch, scheerwol, saffloer, Duitsche
pruimen, drukkersïnkt , glas enz. Hanau levert: (luwcelcn , grove
grijnen , zijden en wollen stoffen, kousen, mutsen, handschoenen en
tabak. Wurzburg den besten rijnwijn. Kitzingcn potasch.
Bamberg: pruimen , saffraan , zoethout , koorn en w i jnen. Heil-
bron, allerhande glas en wijnsteen. Naar Neurenberg zendt
men : zware olifantstanden en verwsloffcn, len dienste van de veelvul-
dige, aldaar gevestigde , fabrijken ; voorts nagelen cn andere specerijen,
inzonderheid: peper, gember, allerhande kruiderijen, geraflineerde sui-
ker, indigo , tngelsch leder , Leydsehc lakens, saaijen , karsaaijen , fla-
nellen , gedrukte katoenen enz. W aartegen deze slad levert : kindcr-

Ï oppen, allerhande kinderspeelgoed . kunstig draaiwerk van ivoor, hout,
opcr- en ijzerwerk , ijzeren geldkisten , koperen kerkkroonen , goud-
draad, zilverdraad, gesponnen gouden zilver, messen cn kargezocn-
goedertn voor West-Iudië. Naar Augsburg zendt men: specerijen,

Digitized by Google

DEPVKTEMENT VAN BIN N EN LAN D6CHE ZAKEN. 99

kruiderijen, verwstoflen , lakens cn wollen stoffen; on men krijgt van
diar: böiubazijuen etiz. Naar Heiningen zendt men : allerhande la-
kens en andcie manufacturen , gedrukte en katoenen lijnwaden, en
men krijgt goede bombazijnen van daar terug. -Naar Ü lm zendt men :
specerijen, verw waren , gedrukte katoenen, lijnwaden, zijden en wol-
len stuften. Saltsburg levert: goud, zilver, koper, staal, ijzer,
«out enz. Goszlar geeft allerhande 'mijnstoffen. Van Stutgardt
krijgt men glas en spiegels. Naar We en en zendt men: diamanten,
fluweelen , gouden en zilveren lakens, damasten en andere zijden stof-
fen, zijden, gouden cn zilveren linten, lakens, sergies, allerhande
stoffen , neteldoeken , rottingen , specerijen , kruiderijen, vcrwstoffen ,
gedrukte katoenen, lijnwaden, porseleinen enz. en men bekomt van
daar: kwikzilver, llongaarsch koper en wijnen.

De Koophandel op Ziritserland wordt voornamelijk gedreven op
de navolgende plaatsen: Zurich, S c h a f li a u s e n , Winthcrhur,
Ncufchatcl, ïhun, Bern, St. Gallen cn Bazel. Men
«endt derwaarts: lakens, zijden cn wollen stoffen, specerijen, droo-
gerijën , vcrwstoffen , koffij cn suiker , Westindische katoenen , netel-
doeken, flanellen, saaijen, lijnwaden, fluweel, rottingen, olifantstanden,
juchtleer, baleinen enz.; men krijgt van daar: inlandschc en Itali-
aanschc zijde , floret, zijden krippen , lamfers. Naar Gcnevc zendt men
dezelfde goederen, als naar Zwitserland, welke dan voor een groot
gedeelte verder naar Zwitserland en Savnijcn gezonden worden , en
van daar bekomt men: fluweel, taf, zijde, goud- en zilverstoffen,
passementwerk , kanten, linten, kunstig staal- cn ijzerwerk, kristal
en zakhorologién.

De voornaamste Koophandel op de Vereenigde Staten tan Noord- Ame-
rika wordt gedreven op de stad New -York. Men zendt derwaarts:
fijne llollandschc linnens, jenever, lijnolie, zeildoek, enz. en men
krijgt van daar terug : Virginischc tabak in bladen , suiker, rijst, ruwe
katoen , enz.

De voornaamste Koophandel op dc onlangs gevestigde Zuid-Atnert-
kaanxche Stalen heeft plaats op B ue nos Ajrcs, Rio Janeiro, Car-
tagena, cn Porto-Bello , w erwaai Is men zendt: lakens, Oostindischc
katoenen, saaijen, bombazijnen, sergies, polemitcn , lint, zwart flu-
weel, trijp, kamerdoek, gewalkte en stroohocden , papier, nagelen
enz. , cn vanwaar men terug bekomt: goud in staven, zilver in baren,
huiden , varinas tabak enz.

Op het einde van het jaar 1837 , bestond de Nedrrlandsche koop-
vaardijvloot uit 1 591 zeeschepen, waaronder 162 fregatten, te zamen
metende 1 11,81 f lasten; gedurende het jaar 1838 zijn, door veron-
ge lukking , slooping en verkoop naar buitenslands , uit de vaart geraakt
3(> schepen, waaronder 5 fregatten, te zamen groot 3464 lasten.
Daarentegen zijn in hetzelfde jaar op de Nederlandscue werven af-
gebouwd 81 schepen , waaronder 10 fregatten , te zamen metende
8973 lasten. De gehcelc vloot was derhalve in het jaar 1838, met 45
bodems vermeerdrrd , telde toen 1139 bodems, metende 117,315
lasten , cn bestaat uit: 17G fregatten, 20 pinken, Cl brikken, 14
schoeners, 33 barken, 1 brigantijn, 14 ga Ij oo ten , 2 galjassen, 842
koffen, 212 smakken, 193 tjalken, 156 hoekers, 10 bumschepen ,
6 gaffelschepen , 2 kagen, 2 damsehepen , 9 belunders , 8 koffen,
1 paveljoensc hip , 1 logger, 7 sloepschepen , 1 praamschip , 2 stoom-
de hep»-n . 13 biinschepen , benevens 80 beneden de 20 lasten. Gedu-
rende 1838 zijn ingeklaard: onder Nedcrlandsche vlag 2194, onder

100

ALGEMEEN OVERZIGT.

Engclsche 1103 en onder andere vlaggen 1898 schepen, gezamenlijk
nietende 767,043 tonnen , cn uitgeklaard : onder Nederlandsche vlajj
17 10, onder Engclsche vlag 757 , onder andere vlaggen 1138 scli«-

ficn . te zatucn melende 1)00,731 tonnen. Bo\ cntlien zijn nog in hal-
ast ingeklaard 583 schepen, houdende 31,581 tonnen , en uitgeklaard
3559 schepen, metende 534,811 tonnen.

Gereeskciwige Staatsheceliho.

Het geneeskundig onderzoek en toevoorzigt , over het geheele Rijk, is
opgedragen aan eenen Referendaris, wiens titel is, Referendaris
voor de zaken der geneeskunde. Onder hem zyn , iu de hoofd-
stad van elke provincie, pro\inciale coumiissicu van onderzoeken toe-
voorzigt aangesteld, behalve in de provincie Holland, waar vier der-
gelijke commissiën bestaan , als twee in Noord-Holland , namelijk : te
Amsterdam en te Haarlem, en twee in Zuid-Holland: te 'sGra-
venhage cn te Dordrecht, terwijl buitendien, in elke stad, waar
vier of meer Mcdicinae Doctoren of Chirurgijns gevestigd zijn , en waar
de plaatselijke omstandigheden zulks gedoogen , eene stedelijke com-
missie van geneeskundig tocverzigt beslaat. Aan deze commissie is
het toesigt, de handhaving en de beslissing over onderscheidene zaken,
geschillen en verordeningen, betrekkelijk de geneeskundige dienst , op-
gedragen.

Ieder die , zonder eenen doctoralen g; aad aan cenc der Lnnds hooge
scholen te hebben verkregen , een of ander vak van geneeskunde wil
uitoefenen, is gehouden een examen, voor eene der provinciale com-
missien van geneeskundig toevoorzigt, af te leggen. Zij, die zich lot
het alleggcn van een examen in de heel- en verloskunde willen be-
kwaam maken , kunnen, in de daartoe \ereischt wordende wetenschap-
pen, onderwas ontvangen aan de clinische scholen, waarvan er 7 ia
ons vaderland bestaan , als: te Amsterdam, te Rotterdam,
te Haarlem, .te Alkmaar, te Hoorn, te Maastricht en te
Middelburg. By Koninklijk kcsluit van 1 September 1838, is ook
de oprigting van cenc clinische school te 's Uertogcnbosoh inge-
willigd , doch deze is nog niet in werking.

De Medicina? Doctoren , welke tevens of den graad van Doctor Chi-
mrg'uc , of die van Artis Obstetricise , of beide laatstgenoemde ver-
kregen hebben , of die bij eene provinciale commissie van geneeskundig
onderzoek en toevoorzigt, als heel- of als vroedmeester geëxamineerd
zijn , zyn overal geregtigd tot de verceuigde uitoefening der genecs-
en heelkunde , der genees- cn verloskunde , of der genees- , heel- en
verloskunde , alles naargelang van den wettigen graad , of der quali-
ficatie, welke zij, tot de afzonderlijke uitoefening van elk dier vak-
ken , verkregen hebben.

De heel- en vroedkunde zullen ook , hoedanig de titel ook tot de
afzonderlijke uitoefening dier vakken luiden moge, door hen, die voor
elk dier vakken eenen wettigen titel bezitten , overal vereenigd kun-
nen worden uitgeoefend.

De Medicina; Doctores, die tevens den graad van Doctor Artis Phar-
maceuticse verkregen hebben , of als apotheker bij eene provinciale
commissie van geneeskundig onderzoek en toevoorzigt geëxamineerd en
toegelaten zijn , zijn geregtigd , om ten platten lande of in de ste-
den , volgens art. 6 der wet , van 12 Maart 1818 , inet het platte

Digitized by Googl

DEPARTEMENT VAN BïNNENLANDSCHE ZAKEN.

101

lAnd gelijk gesteld , aan hunne patiënten geneesmiddelen te leveren ,
cn tevens apothekcrswinkcl te houden.

In steden , waarin ecne plaatselijke kommissie van geneeskundig
tocvoorzigt gevestigd is , blijft het aan de Medicina; Doctores ontzegd ,
zoowel geneesmiddelen aan hunne palicnteu te leveren, als, gelijktij-
dig met de geneeskundige praktijk , de artseiiijincngkunde uit tc oe-
fenen, welken graad of qualificalie lij overigens voor het laatste vak
zouden mogen bezitten. Echter is hun toegestaan om , op grond van
liet door hen als zoodanig verkregen akademisch diploma , bepaaldelijk
ten platten lande, of in de daarmede gelijkgestelde steden, genees-
middelen te leveren , zonder evenwel open apothekerswinkeU te mo-
gen houden.

Nedsrlardsche Staatscourant er Algemeen b Lardsdrcxeeiuj.

•

De Nederlandsche Staatscourant , zijnde het regeringsblad, hetwelk
<lagclijks , uitgenomen des Zondags en op voorname feestdagen, in het
licht verschijnt, wordt uitgegeven op de Algetneene Landsdrukkerij ,
«elke onder het beheer slaat van eencn Directeur, aan wicn ccnen
Boekhouder en Kassier is toegevoegd.

DEPARTEMENT VOOR DE ZAKEN VAN DE HERVORMDE
EN ANDERE EEREDIENSTEN.

Aan het hoofd van het Departement voor de zaken tan de Her-
vormde en andere eeredienrteu t behalve die der Roomsch Kalholij-
ken , staat een Minister van staat, belast me t d e
algemeene directie, aan wien een Secretaris en
Adviseur is toegevoegd.

Eene Commissie uit den Raad van State onderzoekt de zaken,
welke de Hervormde en andere Eerediensten betreffen , over welke
de Koning goedvindt haar tc raadplegen.

De voornaamste kerkgenootschappen , welke tot dit departement
behooren , zijn : het Hervormde, dat het meerendeel der bevolking
uitmaakt; het Rem onstra ntsche; het Doopsgezinde;
het Evangelisch- Luthersche; het H c r s t c 1 d e - L u ther-
sche en het Israëlitische kerkgenootschap.

Hervormd Keregerootscbap.

Ten tijde der Reformatie waren de ingezetenen der Nederlander de
Evangelische godsdienst toegedaan , onder welken algemeenen naam men
destijds, zoowel de Hervormde als de Luthersche geloofsleer,
begreep, tusschen welker belijders, zoo lang dc vervolging in de Ne-
•eiilandei» duurde, dc broederlijke liefde bleef bloeijcn , zonder dat
men zieh veel met dc bijzondere verschillen bemoeide. Maar in
1562 werd er , voor de Nederlandschc kerken , eene geloofsbelij-
denis opgesteld , welke , aangezien de Gereformeerden destijds dö
Luthcrschen verre in getal tc boven gingen , met die van Ge-
neve in overeenstemming gemaakt werd. Ook werd er bij de Staten
van Holland en Zeeland, in het jaar 1576, besloten, de Evan-
gelisch - Gereformeerde Godsdienst te handhaven. Bij het 13c artikel
*an de Unie van Utrecht, geteekend den 25 January 1579, werd
bepaald, dat die van Holland en Zeeland, voor zoo vtcl hel

102 ALGEMEEN OVERZ1GT.

•

ituk van dc Godsdienst aangaat , zich zonden gedragen naax hun
goeddunken, en dat dc andere provinciën zich mogten regelen naar
den religions-vredc of in liet stuk van religie zulk eene algemecne
of bijzondere orde stellen , als zij tot rust cu welvaart van dc
provinciën , steden cn bijzondere leden van dien , en tot bewaring
van ieders goed en gercgtiglieid , zouden dienstig vinden. Die vrij-
heid , aan iedere provincie gelalen , om zich , in het regelen
van dc Godsdienst , naar eigen goedvinden te gedragen , is bij de
nadere verklaring van dit artikel , geteekend den 1 Februarij
1579, niet weggenomen, maar nog meer bevestigd geworden, zeg-
gende : « dat ac meening niet en is , dat de ccuc provincie of
» stad hem 't feyt van d' andere in 't poinct van dc Religie zal
» onderwinden.» En toen men in het jaar 1583 goedvond, dc Unie
van Utrecht te resumeren, sloegen de Staten van Holland voor, om
met algemeenc stemmen onder dc Vereeniüde Provinciën vast te stellen,
dat de Gereformeerde Godsdienst , in het toekomende, alleen beschermd ,
en geon andere openbare godsdienstoefening geduld zoude worden;
waarop dc Generale Staten , cenigc verandering makende in het voor-
leide 13c artikel, aangaande de gelatene vrijheid in de godsdienst,
besloten : « dat de Evangelische Gerefprniecrdc Religie , daarvan de
* cxercilic opcnba«rIijk toegelaten en aangenomen is gebruikt te wor-
» den , en ook tegenwoordelijk in *t openbaar gepredikt en geëxerceerd
» wordt, zoude worden gemaintineerd endc bcsehermd alom binnen
» de Geünieerde Provincie* , zonder dc openbare Lceringc of Exer-
» citic van eenige andere Religie in de tegenwoordige Gecmkerdb
> Provinciën toe te laten, endc voorts in het verbond toe te laten aeh-
■ tervolgendc hetgeen voorsz. is. » Dit besluit echter , door geen na-
dere bevestiging bekrachtigd zijnde, is geen algemeenc wet gewor-
den , maar iedere provincie bleef , omtrent die toelating, handelen naar
goedvinden. Dc Nationale Synode te Dordrecht, in de jaren 1618
cn 1619 gehouden , bevestigde de leer der Gereformeerden , zoo als
die in de geloofsbelijdenis der Gereformeerde kerken ten jare 1575 te
Emden aangenomen, cn in dc Jfiidelbergschc Catechismus vervat was,
cn verwierp dc gevoelens der Remonstranten. In het jaar 1651
bevestigden dc Staten of leden der bijzondere provinciën dc Gere-
formeerde geloofsleer, zoo als die bij de svnode te Dordrecht was vast-
gesteld geworden , en dit bleef alzoo voortduren tot op de staats-
omwenteling van 1795, lot welken tijd dus dc Gereformeerde Gods-
dienst de hccrschendc, of liever de bevoorregtc, Godsdienst was, ter-
wijl zij ook wel dc Godsdienst ran den staat genoemd werd , omdat
de Hoogc Regering alleen aan de belijders van deze Godsdienst werd
toevertrouwd , cn geen belijder van cenigc andere geloofsleer tot
hoogc ambten of waardigheden mogt bevorderd worden ; echter werden ,
«elfs reeds inden Spaanschcn oorlog, andere gezindheden geduld, welke
van tijd tot tijd meer vrijheid verkregen en meer beseherming genoten ,
coodat men zeggen kan , dat alle godsdiensoefening vrij cn onbe-
lemmerd plaats had en dat het cenigc onderscheid alleen in dc voor-
regten van dc Gereformeerden bestond , wier Predikanten bovendien
uit de inkomsten der geestelijke goederen cn gedeeltelijk door de
provinciën en de steden betaald weiden. Dit onderscheid tusschen de
bevoorregtc gezindheden heeft met dc omwenteling van 1795 opge-
houden. De belijders van elk bijzonder godsdienstig genootschap
werden van toen af even geschikt verklaard lot het bekleeden van
hooge ambten , waardigheden en regeringsposten , wanneer hunne deug-

Digitized by Google

HERVORMDE EN ANDERE EEREDIENSTEN. 103

en bekwaamheden hen daarop aanspraak deden hebben , en dit
regt is ook, in het jaar 1815, bij art. 192 der grondwet, aan
eiken Nederlander toegekend.

liet bestuur over het Hervormde kerkgenootschap is thans aanbe-
volen: 1° aan ecne Algcmecue Synode, welke eens in het jaar
bijeenkomt , en waarvan de Leden , behalve de Secretaris cn de
^hiestor , die aanblijvende zijn , verkozen worden uit de Provinciale
kerkbesturen j 2° aan eenc Algemecnc synodale Commissie
van zeven Leden, namelijk: de President en de Secretaris der Sy-
node en vijl andere Leden , Predikanten of Ouderlingen.

Voorts is het Rijk, ten opzigle van dit kerkgenootschap, verdeeld in
10 provinciale kerkbesturen ; zijnde : dat van Gelderland, van Zuid-
Holland, van Noord-Holland, van Zeeland, van Utrecht,
van Friesland, van Overijssel, van Groningen, van
Noord-Braband cn van Drenthe. Deze provinciale bestu-
ren zijn weder in klasses cn de klasses in ringen verdeeld. De
klassis van Maastricht, welke in drie ringen verdeeld is, staat echter op
sich zelve, en behoort tot geen der gemelde Provinciale kerkbesturen.
De Proviciale kerkbesturen bestaan uit de Presidenten der klassikale
, benevens cenen Secretaris en eeuen Ouderling. De klassikale
zijn belast met het onmiddellijk opzigt over een aantal ge-
iten , tot ééne klassis gebragt. De ringvergaderitigen, dienen, zoo
in de waarneming der vacaturen tc voorzien, als om de bijeenkom-
i der Predikanten , tot éenen ring brhoorende , gemakkelijker te ma-
ken , al-iuede ter versterking van den band der broederlijke liefde ,
niet tot uitoefening van eenig kerkelijk bestuur.

De Presbyteriaansche kerken, zoo Entjelsche als Schotschc , behooren bij
de Nederlandsche klassen eil ringen. V oor de W, aahche kerken bestaat
eene afzonderlijke kommissie , uit welke een lid naar de jaarlijksehe
vergadering der Synode wordt afgezonden. Gelijk regt is toegekend
aan eene , in het jaar 1820 benoemde , commissie tot de zaken der
Protestantsche kerken in IS'ederlandsch Oost- en Wesl-l Wie.

Ook zijn nog in alle de provinciën van het Kijk aangesteld , Provin-
ciale Kollegiën van toezigt op de kerkelijke administratiën bij de
Hervormden , cn voor de klassis van Maastricht een Kollegic ran toezigt
op de finanliële administraliën bij de Protestantsche Gemeente».

Er bestaan over het gcheclc rijk bij het Hervormd kerkgenootschap
43 klassen, 129 ringen en 1225 gemeenten, die bediend worden door
1434 P.edikanten.

Het beroep van eenen Predikant by de Hervormde gemeenten ge-
schiedt op zeer verschillende wijzen. Aan de meeste is hot regt van
vrijberoep door den kerkenraad toegekend, Melk beroep echler door
de kerkelijke goedkeuring, en ook door de politieke goedkeuring van
Z. M. den Koning, baar volle beslag ontvangen moet. In andere ge-
meenten is, of aan den Koning, ofaau dc Amhaehtsheeren en Am-
bachtsvrouwen, het jus patronatus latcalis opgedragen, hetwelk hun
bet regt geeft, om eenen Leeraar aan de gemeente ter beroeping voor
testellen. Dit regt van collatie wordt elders, zoo als in de provincie
Groningen, op die wijze uitgeoefend, dat «de unicus collator of de
gezamenlijke collatorcn , den Leeraar alleen beroepen , behoudens ker-
lelrjke goedkeuring. Somtijds heeft de Ambachtsheer slechts hel regt
*an halve collatie, in welk geval dc kerkcraad eene nominatie vormt,
waaruit hij alsdan den Predikant kiest. Elders weder heeft hij het
regt, om met den kerkcraad mede tc stemmen, lei wijl hij elders alleen

Digitized by Google

m ALGEMEEN OYERZIGT

het regt van agreatic heeft , dat is , om het beroep van den kerke-
raad goed of ai' te keuren. Weder op andere plaatsen , hebben eigen-
geërfden of floreenpligtigen het regt, om eenen predikant te kiezen.

Voor de Engel tche Presbyterianen bestaan er 4 gemeenten , met twee
kerken , waarin door 4 Predikanten wordt dienst gedaan.

De Schotsche Presbytertanen hebben maar écne gemeente , met 1
kerk , cn 2 Predikanten.

Onder bet reisort der Waalsche commissie iljn 19 gemeenten, die
door Jtó Predikanten bediend worden:

Doopsgezudii.

De Doopsgezinden worden du» genoemd, omdat zij beweren, dat
de Christelijke waterdoop , alleen aan personen , die tot jaren van
onderscheid gekomen zijn en hunne geloofsbelijdenis afgelegd hebben ,
bediend, als den eenigen waren cn sehriftniatigcn doop beschouwd
moet worden j terwijl zij, alle menschelijk gezag in zaken Tan gods-
dienst verwerpende , alleen den bijbel als regelmaat van geloof en leven
eerbiedigen. Men noemt hen ook Mennonieten of Menisten , naar Menho
Simors , een Friesch Leeraar , wiens leer en schriften bij de meeste
Doopsgezinden in groote achting staan. Geboren den 13 Januarij 1503
te Witmarsun in F r i c s 1 a n d , begon hij reeds in den jare 1530
of 1531 , in zijne geboorteplaats , waar bij destijds R. K. pastoor
was , legen het Pausdom te prediken , en verliet de R. K. kerk in
het begin van het jaar 1536 , waarna hij in 1561, overleed. In het
eerste rekkelijk en verdraagzaam, liet hij zich naderhand bewegen,
om te beweren, dat men dezulken, die, wegens onregtzinnighcid of
verkeerd levensgedrag , uit hunne gemeenten gebannen waren , niet
alleen vermijden moest , maar dat de echtgenooten , indien een van
beide gebannen was . zich van tafel cn bed moesten scheiden. Het
bannen geschiedde, behalve om de werken des vleesches en grove do-
lingen, ook om geringe misvattingen en om het trouwen met personen
van eene andere gezindheid onder de Christenen , of zelfs met Doopsge-
zinden van eene andere soort. De meeste Doopsgezinden van onzen
tyd wijken, in deze overdrevenc gestrengheid, ver van Mekno Siboks af j
makende zijne regie navolgers, zoowel in dit als in andere stukken,
tegenwoordig maar een zeer klein getal uit.

De Doopsgezinden waren , juist uit hoofde van die gestrengheid in
hunne christelijke gevoelens , vroeger in verschillende soorten onder-
scheiden. De voornaamste waren de Vlamingen, de Waterlan-
ders en de Friezen. Men had daarenboven onder hen D a n t z i-
gers, Groningers, Zwitsers enz. Onderscheidene andere na-
men , met welke men ecnige kleine afzonderlijke gemeenten van Doops-
gezinden voor dezen plagt te noemen , zyn reeds voor meer dan eene
eeuw geheel buiten gebruik geraakt.

De Vlamingen cn Friezen zijn, onder deze namen eerst omtrent
het jaar 1566, bekend geworden. Onder de Doopsgezinden in Fries-
land bevonden zich onderscheidene Vlamingen , die met de Friezen
in klceding, huishouding enz. verschilden. Hier kwamen eenigc andere
oneen ighedrn bij , die zoo hoog rezen , dat de Vlamingen afzonder-
lijke vergaderingen hielden, en sedert niet dien naam van hunne me-
debroeders, de Friezen, onderscheiden werden. De ff aterlandsche Doops-
gezinden zijn, meer dan tien jaren ^ vroeger bekend geweest. Omtrent
het jaar 11>54 en lo55 beweerden eenigc Doopsgezinden , in Water-

HERVORMDE EK ANDERE EEREDIENSTEN. 10tf

land en te Francker , dat men den Christclijken ban niet mogt urt-
od'cnen, dan na drie voorafgaande vermaningen aan hen, uien men
de gemeenschap wilde ontzeggen. Deze rekkelijkheid werd van hunne
^estrcu^e medebroeders veroordeeld , en de Waterlanders en Franckers,
nu zehc in den ban gedaan, zagen zich genoodzaakt afzonderlijke
vergaderingen op te rigtcn. Van dien tijd af, heeft men ze met deze
twee bijzondere benamingen onderscheiden , van welke de eerste tot
op dezen lijd in wezen gebleven is. Later werden de Doopsgezinden ,
al thans in de provinciën Groningen en Friesland, naar hunne
meerdere of mindere naauw gezetheid in loer en leven , in f ij n e of
jjrove Menisten verdeeld. In de stad Groningen had men
nog voor weinige jaren drie onderscheidene Doopsgezinde gemeenten ,
namelijk: die der Vlamingen, in de Oud-Boleringestraat, die der
andere Doopsgezinden, in de Uardingestraat, en die der Zwitsers,
welke door Vermancrs werden bestuurd. Na de vcrecniging hebben
tij allen thans écne kerk , gelegen in de ccrstgemcldc straat.

Vier stukken zijn er, die de Doopsgezinde!) vroeger van de andere
Christenen onderscheidden. Zij staan namelyk den doop der bejaarden
voor, en beweren dat het ongeoorloofd zij eencn eed te zweren;
voor zich zeiven het veiligst achtende geene wapenen te voeren , noch
de bediening van het overheidsambt waar te nemen. Echter zijn
er eenige Doopsgezinde Leeraars, die zich nu niet meer zoo als voor-
«lczeu, weerlooze, maar vraaklooze Christenen noemen, en over het
eudzweeren en het overheidsambt op zulk ecne wyze spreken,
dal zij , in die stukken , met de andere gezindheden hier te Lande
genoegzaam schijnen overeen te komen. Eenige weinige Doopsgezin-
den hebben de voetwassching nog lang , als godsdienstige plegtigheid ,
iu gebruik gehouden. Bij eenige anderen werd het gemeentelijk gebed
in stille gedaan. De meeste Doopsgezinden komen in de gevoelens ,
die lusschen de Gereformeerden en de Remonstranten in geschil stonden ,
het naast met de laatslgemelden overeen. Evenwel ontbreekt het ook
niet aan Doopsgezinde Leeraars , die , in deze stukken , genoegzaam
de Gereformeerde gevoelens omhelzen, en zich, in het onderwijzen der
jeugd en iu het opstellen van lcerredeuen en geloofsbelijdenissen , veel
Tan de schriften der Gereformeerden bedienen.

De Leeraars der Doopsgezinden werden vroeger op vele plaatsen, in-
zonderheid in Noord - Holland en Friesland, uit de be-
kwaamste der Broederen gekozen , en trokken dan doorgaans geen of
eeue zeer geringe wedde. Hierom moesten zij hun bestaan door den
koophandel of eenige andere hantering vinden. En dit was de voor-
name oorzaak, dal men op vele plaatsen, naargelang van de grootte
der gemeenten, zoo vele Leeraars vond, die men B ro cd e rs- Ver-
in a n e r s of Liefdepredikers noemde ; terwijl ook hunne buizen
des gebeds , vermaningen geheten werden (1). Elders werden jongelin-
gen . door geoefende Leeraars hunner gemeente , tot de predikdienst be-
kwaam gemaakt. Ook plagt men weL eenige jongelieden in de kweekschool

(i) Urn. die meer omlrcnt d • Liefdrpredikera wer.gchen la wetan , moeten wij
v er«ij*en naar liet Jaarboekje roor de Uoopigciiude gemeen to e a
saam lij al der lttmouatrantacbe gemeenten en Predikanten in
da So<i • r I a n den, toot 1837, in wrik Jaarboekje men, bic, 86*-ia5, eau
•takj* Mou-rlt, getiteld JJ • 10 o g e n o etn d • L i e f d a p r e d i k e r a of onge-
atadterde Leerareu uuder de Nederlandsche Doop ag «Binden.

Digitized by Google

106 ALGEMEEN OVERZIGT

der Remonstranten te Amsterdam te laten studeren , totdat
men, in het jaar 1735, in de vcrecnigde Vlaamschc en Watcrlandsche*
gemcente , tc A m s l e r d a m xelf eenc kweekschool heeft opgerigt ,
wcrwaarts zich van toen af onderscheidene Doopsgezinde jongelingen
lieven hebhen , om in de Heilige wetenschappen onderwezen le worden.
Deze school is later de kweekschool der Algemeene Doops-
gezinde Sociëteit ter bevordering van de Pre d i kdienst ge-
noemd geworden , zoo als zij ook nog heet. De Predikanten der Doopsge-
zinden worden door de Diakenen , met toestemming der gemeente ,
gekozen. De verkiezing der Diakenen , die in sommige gemeenten hun
geheelc leven , in anderen echter slechts cenige jaren , aanblijven , ge-
schiedt , op sommige plaatsen, zoo als eertijds overal, door de gezame-
lijkc broederschap , te dien einde met de Predikanten en de Diake-
nen vergaderd zijnde ; doch op vele andere plaatsen wordt die ver-
kiezing door de Predikanten en in dienst zijnde Diakenen gedaan. I»
sommige gemeenten heeft men ook'Diakcnessen , die op dezelfde wijze,
als de Diakenen, verkozen worden.

De Doopsgezinden zijn doorgaans hij de hoogc overheid van ons
land wel gezien geweest. Ten tijde der grondlegging van het Gexee* e-
best der Yeree«ucde Nederlanden en ook in later tijd , hebben «zij
den Lande, meer dau eens, zoo door het smoren van bommen, bij
belegeringen , als door het opschieten van groote geldsommen , waartoe
zij, door spaarzaamheid en ecne eenvoudige werkzame levenswijze,
cene eigenschap dezer sekte bijzonder eigen , steeds in staat waren ,
aanmerkelijke diensten bewezen , en, alzoo , even als anderen door hunne
wapenen, niet weinig tot bescherming der vrijheid bijgedragen (1). Om
deze en andere redenen , beeft men hun nu en dan ook bijzondere gunsten
bewezen. Zoo is er dikwijls verklaard, dat men de Doopsgezinden niet
dwingen mogt, om ambten , die anders niemand afslaan mogt , in steden
of op dorpen waar te nemen ; terwijl hun , in plaats van ecnen eed ,
niet meer dan eenc verklaring bij mannenwaarheid of met ware
■woorden afgevergd werd ; ook hebben Hunne Hoog Mogcnden , op hun.
verzoek , nu en dan brieven van voorschrijving verleend , voor hunne
verdrukte geloofsgenooten in den Paltz en Zwitserland.

De Doopsgezinden hebben thans wel gcene centrale directie, maar
sedert eeni'gc jaren zijn zij , met uitzondering van vier gemeenten ,
zijnde die tc Aalsmeer op den Uitweg in de Oude Verma-
ning, die te Aalsmeer op den Uitweg in de Nieuwe
Vermaning, die te Balk en die van N es- Ba 1 1 u ni -en II a 1-
1 u m op het eiland Ameland, tot ecne Algemeene Doopsgezinde S o-
cieteit vereenigd. Die sociëteit heeft in alle provinciën gemeenten,
behalve in D r e n t h e en L i m b u rg. In F r i e s 1 a n d zijn de meeste ge-
meenten , waarom ook die provincie in vier klasscs verdeeld is. Het getal
gemeenten over het gchecle rijk beloopt 114 , en dat der Predikanten
115, behalve de beide Hooglecrarcn aan de Kweekschool, die ieder
jaarlijks zes predikbeurten in de gemeente te Amsterdam waar-

(i) Bewïjaan hiervan rindt men ia de Proeve van de wederkc*»dge
betrekking tusscb.cn de Regering der Nederlanden en de
Doop* g ««inden, medegedeeld in het meergemeld Jaarbookje voor de
Doopageiiude gemeenten in de Nederlanden, voor 1837.

Digitized by Google

HERVORMDE EN IN DE RE EEREDIENSTEN. 107

nemen. De vier gemeenten, die niet met do Algcmcene Doopsgezinde
Sociëteit vereenigd zyn , worden door 19 Liefdepredikers of Broe-
ders-vermaners bediend.

Rebokstbamtsch BaOEDESSCnAP.

De liemotutranten , ccne gezindheid , die genoegzaam alleen in ons
Vaderland, en thans daar ook alleen in de provinciën Holland en
U treeht gevonden wordt, hebben dien naam ontleend van ccne re-
monstrantie of verloog, hetwelk zij, in liet jaar 1010 , ter vergadering
der Staten van Holland , inleverden. Hunne tegenstander» noemden
hcu sirminianen naar Jacobis AnaiMis, die in het begin der 17de eeuw
Hooglecraar in de godgeleerdheid te Lcydcn was. J)e Remonstranten
behoorden destijds tot de andere Hervormden ; doeh de geschillen over
de zoogenaamde vijf artikelen, voornamelijk bet rellende de Goddelijke
voorbeschikking , met hel gene daaraan vast is, begonnen toen zoo hevig
gedreven te worden, dat er de uitbuiting der Reiuouslranten buiten
de Hervormde kerk op volgde. Hunne leer werd iu het Dordschc Sy-
node van den jare 1 ü 18 en 1619 veroordeeld , hunne Predikanten afge-
zet , en die , welke weigerden te beloven , dal zij zich van het prediken
zuiiden onthouden , bij openbare plakkaten ten lande uilgeltanuen. Ma
den dood van Prins Machits en onder het stadhouderschap van zijnen
broeder Pruderie Uemdrik , begon deze gestrengheid te verminderen j
men lirt zelfs, by oogluiking, toe, dat de uitgeweken Predikanten,
de eeno na den anderen , in het land terugkwamen. Eerlang hielden
de Remonstranten weder openlijke vergaderingen en rigtlen te Am-
ster dam eene kweekschool op n om jongelingen tot de predik-
dienst bekwaam te maken. Sedert zijn zij door de hooge overheid als
vreedzame onderdanen aangemerkt en verdragen. De studenten van de
kweekschool der Remonstranten worden tweeruaal's jaars , door acht Pre-
dikanten en cenigc weinige taalkundige opzieners van de gemeenten van
A m s terdam en Rotterdam, onderzocht. Tot de predikdienst
bevorderd zijnde , staal het hun terstond vrij , doop- en avondmaal te
bedienen, ook genieten zij dan reeds zekere wedde, en zijn verpligt,
op last van ccueu bezorger der openstaande plaatsen , alounue te
prediken.

Voor de Remonstrantsche Broederschap bestaat er eeuc afzonderlijke
commissie, zamcngesleld uit drie Leden en 1 Secretaris. De gemeenten
van dit kerkgenootschap zijn in drie klasses verdeeld, welke bij de
namen van eerste, tweede en derde onderscheiden worden en ge-
xamenlijk 19 gemeenten uitmaken. Tot de eerste klassis beboeren de ge-
meenten van Amsterdam, Hoorn, Alkmaar, Haarlem en
Leyden- e n-N o o r d w ij k ; tot de tweede klassis: de gemeenten van
Rotlerdam/sGravenhagc-en-Delft, Berkcl-cn- Bleis-
wij k , Moord recht, Waddiugsvecn, en Zegwaar t-en-
Zcvenbuzen; tot de derde klassis : de gemeenten van Gouda,
Utrecht- en- Amersfoort, Nieuw poort, Z w a m m e r-
dam-en - Woerden, Nieuwkoop , Oude - Wetering,
Hazerswoude, en Boskoop.

Dit kerkgenootschap bezit 20 gemeenten , die door 24 Predikanten be-
diend worden. Jaarlijks kort vóór of kort na Pinksleren wordt er
**i»e algemeen? vergadering der Reinoustranbehe Broederschap, beur-
telings te Amsterdam en te Rotterdam, gehouden.

Digitized by Google

108

ALGEMEEN OVERZIGT.

LcTmEnscntH.

De Lutherschen, welke hunnen naam ontlecucn van den Augus-
tijner Monnik en Hooglecraar in de Godgeleerdheid te \V it tem berg ,
Martimjs Lutber, die in het jaar 1483 tcs Eislebcn in Saksen
geboren was, en den 18 Februarij 11516 overleed, verschillen grootcn-
dccls daarin van de Gereformeerden , dat zij het leerstuk der predes-
tinatie verwerpen en den zin en het doel van het II. Avondmaal
op eene andere wijze uitleggen. Zij hebben sedert lang alom in de
steden van Nedeklasd de vrijheid van Godsdienstoefening genoten , met
dit voorregt zelfs, dat hunne kerken openbare gebouwen waren,
die van builen voor kerken konden wwden aangezien. Hel was hun,
volgens ouderscheidenc besluiten der Statcu van Holland en laatstelijk
volgens een plakaat van 8 Februarij 1655 , niet geoorloofd, kerken ten
platten lande op te ngten , doch hieromtrent had wel eens eenige ooglui-
king plaats, en men heeft hun de uitoefening van hunne Godsdienst allengs-
keus op eenige plaatsen ten platten lande vergund j zoodat er reeds in het
begin der vorige eeuw évne kerk te Zaandam, dat toen nog tot de
dorpen gerekend werd, céne te Bodegraven, écne te Wildervank
en Sappe meer en écne voor de verdreven Salzburgcr Lulhcrschen te
G roede bestonden , van welke laatste gemeente zelfs de Predikant door de
Algcmeenc Stalen bezoldigd werd. De Luthersche jongelingen, die genegen
waren zich tot de predikdienst bekwaam te maken , studeerden vroeger in de
talen, historiën enz. op de hoogc- en doorluchtige scholen van ons Vader-
land , en in de Godgeleerdheid onder eenen Predikant, dien zy daar-
toe verkozen j waarna zij zich , om Kandidaat of Proponent te worden , naar
de eene of andere Luthersche hoogeschool in Duilschland begaven , of
wel zij volbragtcn , van den beginne af, hunne studiën aan eene of
andere Duilschc hoogeschool. Terwijl zij nog student waren , mogten
*ij alommc in de ISedehlahdek, in bet bijzijn van eenrn Predikant,
prediken, uitgenomen te Amsterdam, alwaar zy vooraf, vojr het
niinistcrium of dienaarschap , ouderzocht moesten worden. Beroepen
zijnde , moesten zij nog een beslissend onderzoek doorslaan , waarna zij ,
door oplegging der handen , tot de Heilige dienst werden ingezegend.
Ia hunne kerkplegtigheden verschillen de Lutherschen bij ons meer of
min van die der andere landen. Zij hebben gecne altaren noch beelden
in hunne kerken , en hunne Leeraars prediken en bedienen hel H. Avond-
maal niet in een wit koorhemd , zoo als op sommige plaatsen in Duitsch-
land en elders geschiedt , maar in een gewoon zwart lecraarsgewaad.

In 1791 is er eene tweespalt tusschen de Lutherschen ontstaan ,
waardoor zij in twee afzonderlijke kerkgenootschappen gescheiden zijn ,
van welke het eene zich het Evangclisc h-L uthersche en het
andere zich hetHersteldeLutherschc-Kerkgenootschap
noemt (1).

Het Evangelisch Luthcrsch—kerkgeuoolschap heeft eene afzonderlijke ,
ofschoon met de Hervormden verbroederde Synode, w elke eenmaal
\ jaars te 's Graven hage, vergadert. Het bestuur tnsschenlijds
is opgedragen aan eene Synodale commissie, uit ééncn Presi-
dent, ééncn Vice-Prcsident , vier Leden en cénen Secretaris l>estaande.

(t) Men zie den oorsprong « da gcTo!gco deter geschillen breeder opgege-
ven, op het Art. Amstcadam, hl. igjs

HERVORMDE EN ANDERE EEREDIENSTEN. 109

Dit kerkgenootschap is verdeeld in ics ringen ; als : 1° Amster-
dam; 2" Rotterdam; 5° 's Graven li a(fc ; 4°. Utrecht;
8° Haarlem en 6° Groningen. Het telt 46 gemeenten benevens
11 filiaal- of bijgcinccnlcn , en U8 kerken , die door J$i» Predikan-
ten en 2 vaste Proponenten bediend worden. Behalve de lot de bo- ,
vengenoemde ringen behoorende, heeft dit kerkgenootschap nog eëne
gemeente te Maastricht, écne tc Paramaribo, en ééue te
Batavia welke gemeeulen ieder 1 kerk en 1 Predikant hebben.
Te 0 u r a c, a o zijn de Gereformeerden en de Lulherschen vereenigd ,
hetwelk bij Koninklijk besluit in het jaar 1823 bekrachtigd is.
Voorts hebben de Evangclisch-Lutherschcn nog in de vroeger ons toe-
behoord hebbende kolonie de Kaap de Goede Hoop 1 gebeente
met 1 kerk en 2 Predikanten , en in de , nu Engelsche kolonie , de
Berbicc 1 gemeente, met 1 Lcrk en 1 Predikant. Ten gevolge
van Z. M. besluit van 8 Deecmber 1816, is er in het daarop vol-
gende jaar ecu Seminarium voor deEvangclisch-Lu-
therschen te Amsterdam opgerigt , waar zij , die daartoe
geschiktheid hebben, tot het heilig dienstwerk worden opgeleid;
moetende zij echter , die den rang van Theoloyiae Doctor willm beko-
men , alvorens hel examen daartoe aan de Iloogcschool te Lcyden afleggen.

De Hersteld - Lutherscheit hebben mede een afzonderlijke Synode ,
<lat eens in het jaar tc Amsterdam vergadert en met die der
Hervormden en Evangelisch-Lulherschcn verbroederd is. Tot dit Kerk-

Senootscliap belmoren 7 gemeenten met 7 kerken , waarin de dienst
oor 10 Predikanten wordt waargenomen. •
Te Hoorn bestaat eene Vciccnigde Luthersche kerk, die
noch tot het Evangclisch-Lutlnrsch ', noch tot hel Hersteld - Luthersch
kerkgenooLsehap , of liever zoowel tot het eene als tot het andere be-
hoort, want bij vacature wordt aldaar de nominatie, gedeeltelijk uit
Evangelisch -Luthersche , gedeeltelijk uit Hersteld - Luthersche Predi-
kanten of Proponenten zamengcstcld.

Israkiite*.

Wanneer de Israëliten, door de Christenen veelal J ode n genoemd,
zich het eerst iu de Nederlanden gevestigd hebben , is met geene ze-
kerheid te bepalen , hoewel het uit zeer oude en echte geschriften
ontegenzeggelijk blijkt , dat zij reeds gedurende de 15c en 14e eeuw*
in Brabaud zijn gezeten geweest, terwijl er reden is , om uit die zelfde
geschriften op te maken, dat ecnige, ofschoon weinige leden van
die natie zich mede, zeer lang voor de 16e eeuw, in een gedeelte
der Noordelijke Nederlanden zullen hebben opgehouden en niet geheel
onbekend zijn geweest (1); eerst sedert het jaar 1612, hebben zij eeh-
ter hier tc lande vrijheid van godsdienst genoten en in dezelfde reglen
en vrijheden , als de overige niet Hervormde ingezetenen gedeeld. Om-
trent het aangaan van huwelijken, moesten zij zich echter gedragen,
naar de politieke ordunuantie, in het jaar 1580 uitgevaardigd, waar-
bij het huwelijk met zoodanige bloedverwanten verboden werd, waar-

(i) Zij, die Bfir omtrent de rroegcre geschiedenis der Israelitrn ia de
HunuxoKi wei se beu ie weten, leieu : lot» nopens de vroegere ge-
schiedenis der Joden, hier Ie Lande, medegedeeld iu Hr. H. va»
Wij», Huisutteud leren, U. I, bis. 79-u5.

Digitized by Google

110

ALGEMEEN OVKRZIGT

toe de wet, naar het oordeel der Israëli ten , vrijheid verleende; ook
stond liet hun niet vrij , meer dan ééne vrouw te huwen. Voorts niog-
teu de Israëlilen vroeger met geene Christenvrouw huwen , ten ware
deze lot de Israëlitische gndsdicnsi overging. Thans staan zij , met
alle andere ingezetenen , onder dezelfde wetgeving. Zij zijn in P o r tu-
gesehc en 11 o o £ du i t s e hc , of, zoo als zij zich thans noemen,
Nederduilsehe Israëlieten onderscheiden. De eersten, die,
in de jaren VijO en ISSüO, in grooten getale uit Portugal herwaarts
overgekomen zijn , en onder v»elke vele aanzienlijke en vermogende
lieden gevonden worden, houden zich niet zoo gestreng aan de inzettin-
gen der llahbijncn , als immers voorheen het geval was hij de laatsten ,
die uit Polen en Duitschland , in deze landen gekomen zijn , en er dc
eerste, verre in getal te hoven gaan; terwijl zij zich meestal met den
koophandel generen ; ofschoon thans velen in hoogc beschaving uit-
munten. Het bestuur over het Israëlitisch kerkgenootschap is thans op-
gediagen aan ecu algemeen kerkelijk hoofdbestuur , onder den naam
van Hoofd-c om missie tot de zaken der Israëlieten. Dit col-
legie bestaat uit eeuen President , eenen Secretaris en vijf Leden ,
die door Z. M. benormd worden. Het komt eenmaal in het jaar te
Amsterdam bijeen; ten* ijl permanent loopcudc zaken worden behan-
deld door de Leden te 'sGravenhagc wonende, als daartoe, overeen-
komstig Z. M. bepalingen, gemagtigd en gecommitteerd. Het collcgie
van gecommitteerden der Hoofd-comniissie vergadert eenmaal *s weeks
en bestaat thans uit 5 leden.

Er zijn 1 18 Israëlitische gemeenten in ons Vaderland , waaronder
4 Porlugeschc. De Israëlilische geestelijkheid bestaat uit 8 Opper- Rab-
bijnen , en voorts, naar mate van de behoefte der gemeenten, uit Rabbij-
nen , Leeraren en Oefenaars , terwijl bet bestuur der twaalf hoofdsynago-
gen is opgedragen aan Parnassijns , en dat der kleine gemeenten aan
Kerkmeesters.

Kleixk Keh»ce^ootscbappe5.

i *

Behalve de opgenoemde , niet Roomseh-katholijkc Kerkgenootschappen
bestaan er nog kleine, welke ieder slechts op ééne of ten hoogste op
twee plaatsen in het gcheele land eene gemeente hebben. Tot deze
worden gerekend : de G r i c ksch e g cm een te te Amsterdam; dc En-
ge 1 se be E piscopa alsche geme e nt en te A m s t c r d a m en te Rot-
terdam; de Hernhu ttersehe of B roe dergc me en t e te Zeist;
dc \erecnigde Christelijke, voorheen Doopsgezinde
en Rcmonstrantschc gemeente te Dockum; de Mulle-
riaanschc vereenigingofPolsbrockers te Zwijndrecht ;
en dc onlangs gevestigde gemeente der Afgescheidenen van het
Hervormde kerkgenootschap tc Utreeht. Vóór eene eeuw, telde men
onder de kleinere kerkgenootschappen nog onderscheidene andere sec-
ten , zoo als dc R ij n s b u r g e r s of Kollcginnten, de K wa-
kers , de Den rhovianen , dc L e e n h o fs ge z i n d en , de II a t-
tcmisten, enz., die allen geheel of ten minste groolendeels zijn
verdwenen. Ook zijn er nog 7 Leeraars der kleine kerkgenootschappen ,
onder welke de Grieksche geestelijke , dc Engelsehe Episcopaalsche
Predikanten en dc Verecnigdc Doopsgezinde en Rcnionstranschc leer-
aar zijn begrepen.

Digitized by LiOOQle

DEPARTEMENT VAN DE ZAKEN DER R00M9CH
KATHOLUkE EEREDIENST.

Het Deixsrlement run de zaken der lioomsch - Kalholijke eeredienst
staal onder liet beboer van cenen Directeur Generaal, eu deze
Leeft niet alleen liet toezigt over de Roomsch-kntliolyk.cn,
maar ook over dc R o o ui s c li - K a t li o 1 ij k e n van de Oude
C 1 c r c z ij. Dc op bladz. 101 vernielde C o iu m i s s i c uit den
Raad van State onderzoekt ook dc zaken der Roomscli-Kulholijk
eeredienst, over welke de koning goedvindt haar te raadplegen.

RoOMSCH-KaTÜ 0 tl J KE5 .

Sedert de Kerkhervorming en dc daardoor veroorzaakte verandering
in dc regering hier te lande, werden dc Roomsen-Ka tlioly ken in de
Vereemcde Nedehlajde.s te Rome niet meer als cene kerk , maar als
eene blootc zending (missie) of volkplanting van geloovigen ouder de
onregtzinnigen , aangemerkt, en staan nog heden als zoodanig onder
den naam van de ilollaudschc missie of zending bekend.
Dc Paus bevestigde geen Aartsbisschop van Utrecht meer, en de
Bisdommen van Haarlem, Middelburg, Leeuwarden, Gro-
ningen eu Deventer, welke ouder dat Aartsbisdom behoorden,
hieven ook van kerkvoogden beroofd. Het zenden van Priesters werd
toevertrouwd aan eenen Ilaliaansehcir Vice - Superior (plaatsvervanger
van den Paus) of aan cenen Apostolischcn Vicaris ; terwijl de Godge-
leerden , door vreemde Bisschoppen , tot Priester gewijd werden.

De Godsdienstoefening der R. k. was vroeger door gestrenge wet-
ten beperkt. Zoo mogt geen Priester -dienst doen , ten zij liet hem
door dc Ru rgemces teren in dc steden of door dc Raljuwen ten plat-
ten lande werd toegestaan. Er mogten geen andere Priesters zijn,
dan geboren onderdanen van den Staat. Geordende Priesters, Mon-
nikken en Jezuiten mogten geen dienst doen. De Priesters moesten,
in handen van dc Regering, op hun priesterlijk woord verklaren
en door hunne liaudteckiMiiug bevestigen , dat zij eenen afkeer had-
den van dc stelling , dat de Paus de onderdanen van de gehoorzaam-
heid aan dc Overheid kon ontslaan , en zich verpligten , om het
tegendeel aan de Leden hunner gemeenten in te prenten , cn be-
loven , dat zij zich niet zouden laten gebruiken , om eenig geld of
geldswaarde, uit deze Lauden, naar eenigc buitenlandscbe kloos-
ters , kweekscholen of kerken over te zenden. Zij mogten gecne
pauselijke bullen of andere kerkelijke bevelen afkondigen , of gemeen
maken , vóór dat zij die oorspronkelijk aan dc Gecommitteerde Raden
hadden vertoond. De Katholijkcn konden, vóór dc onwcnteling van
het jaar 1793, gecne openbare bedieningen bckleeden, dan alleen krijgs-
ambten, uitgenomen dat van Veldmaarschalk. Zelfs werd er Li 1738,
bij de Staten Generaal een besluit genomen, dat alle Officieren , die,
ten tijde van hunne aanstelling , de Gereformeerde Godsdienst beleden
of toegedaan waren geweest , doch naderhand dc Roomseh-Kalholijke
aannamen , of zich met Roomscbgezindc vrouwen in het huwelijk be-
gaven , van hunne krijgsambtcn zouden vervallen zijn.

Volgens het concordaat , in 1828 , lusschen den Komug der Nb-
derlajde.i cn Z. H. den Paus aangegaan, zouden Noord- Nederland
in twee Bisdommen zijn verdeeld geworden , maar door den opstand
in België is hieraan geen gevolg gegeven , eu alles , voor als nog ,
op den ouden voet gebleven.

112

ALGEMEEN OVERZIGT.

Do Hollandsche Missie of Zending wordt bestuurd door eenen V i er-
Superior, die tevens Zaakgelastigde van den II. Stoel
]>y Zijne Majesteit den Koning der Nederlanden is.
Zij is zamciigesicld uit zeven aartspriesterdommen , te weten :
bet aartspriesterdom van Ho 1 U n d - e n-Z c e 1 a n d , dat van Utrecht,
dat van Gelderland, dat van Friesland, dat van Za 11 and-
en -Drenthe, dat van Twen the en dat van Groningen. De
R. K. gemeenten, die niet tot een dezer aartspriesterdommen bchooren ,
worden gerekend tot het voormalig Bisdom of Vicariaat
Generan 1-Apostolijk van 's H c r t o g e n b o s c h ; tot het Vica-
riaat van het voormalig Bisdom van Ilocrmondej tot
het Vicariaat van Breda, bevattende het Hollandsch ge-
deelte des voor maligen Bisdoms van Antwerpen; tot
het Vicariaat van het Land van Ravestcin en Megen,
zijnde een gedeelte van het voormalig Bisdom van
Luik; of tot het Zeeuwsche gedeelte des Bisdoms van
Gent.

De Fice-Superior in de Hollandsche Zending , die tevens Bisschop-
pelijke Commissaris in het Zeeuwsche gedeelte van het Bisdom van
Gent is, benoemt de Aartspriesters, die wederom dc Pastoors
en Kapellanen aanstellen. Deze benoeming geschiedt in het Vi-
cariaat-Generaal Apostolijk van 's H c r t o ge n b os ch en
in het Vicariaat van Breda door den Administrateur Aposto-
lijk ; in het Vicariaatvan het voormalig Bisdom Roer*
monde door den Ficarius Generaal Apostolijk, en in het V i c a r i aa t
van het Land van Ravestcin en Megcn door den F icarius
Apostolijk.

Er zijn in JYaord-Nederlanr , met inbegrip van de stad Maastricht
cum annexis, 1 152 dienstdoende geestelijken, als: 1 Bisschop in parti-
bus , 8 Besturende Kerkvoogden, 7 Aartspriesters, 25 Landdekens,
35 Professoren en Praeccptoreu der Seminariën , 660 Pastoors en 478
Kapcllanen.

Op den 1 Januari) 1837 bestond de Roomscb-Katholijke bevolking ,
uit 897,874 zielen. Het getal gemeenten of standplaatsen , anders ge-
zegd statiën, parochiën of pastorijen , beloopt 1691. Er zijn 768 Ier-
ken, bijkerken en kapellen. Het getal der nog aanwezige kloosters
beloopt 11, alle in Noord- Braband, van welke 5 door 19
mannen , en 6 door 81 vrouwen bewoond worden. Bovendien be-
staan er in die provincie nog enkele religiense gestichten van lief-
dadigheid en onderwijs , die de hoedanigheid van kloosters niet
bezitten. Er zijn nog slechts twee Bcggijnhoven , als één in
Noord-Braband te Breda, en één in Noord- Holland te
Amsterdam.

ROOKSCB-KATHOLIJKEK V4N DB OÜDB ClEAEZU.

De Roomsch-Katholijken van de oude CJerezij worden door hunne
tegenpartij, Jansenisten gcheelen , naar Cornelius Jaksejics , Bisschop
van ipercn , die , in het jaar 1638 gestorven zijnde , een werk orer
de genade naliet, Augustinus genoemd, omdat het, naar zijn oordeel,
met de leer van den Kerkvader Algistmus overeenkwam. Dit werk
werd , door eenen zijner vrienden , in het licht gegeven , en maakte ter-
stond zoo veel gerucht» in de Spaansche Nederlanden en in Frankrijk ,

Digitized by Google

DEP. VOOR DE ZAKEN DER. R. K. EEREDIENST. 113

dnt er het Roomsche hof kennis van kreeg. Hen beschuldigde den
Bisschop van verscheidene dwalingen , en men beweerde, dut daarin vyf
«tellingen voorkomen , die geoordeeld werden met de Roomsche rcgtzinnig»
hcid te strijden. Paus Innocentius X veroordeelde deze vijf stellingen ,
bij eene bnlle van 31 Mei 1653. De aanhangers van Jansenics verwier-
pen . zoo wel als de Paus , den Ketterschcn zin , die in de veroordeelde
stellingen opgesloten lag , doch zij beweerden , dat die in gemeld boek
niet werden aangetroffen. Dit bewoog Paus Alexander VII, om
hen, die staande hielden, dat de vijf stellingen in het boek van
Jansemcs niet gevonden werden , of in den zin , door hem beoogd ,
niet veroordeeld waren, bij een bulle van 16 October 1656, voor
kinderen der boosheid te verklaren , en de stellingen op nieuw
te vcroordeelcn , in dienzelfden zin , welken er Jinsenius in beoogd
had. Hij ging nog verder en cischte , bij eene bulle van 15 Maart
1665, alle Geestelijken eene onderwerping af, zoowel aan zyne
constitutie of vaststelling van het jaar 1656, als aan die van zij-
nen voorzaat Innocentiüs X. Aldus stonden de zaken in het begin
der achttiende eeuw , wanneer de voorstanders der gevoelens van
Jansen ros in de Vereenisoe Nederlanden zich openlijker, dan te voren,
verklaarden , en daardoor eenen vrij hevige n tegenstand van het
Roomsche hof te lijden hadden. In het jaar 1713 werd de bulle
of constitutie Unigenitu* uitgevaardigd , in welke honderd en
eene stelling , getrokken uit het bock van Pater Qdesnel en voor
een groot gedeelte met de leer van Jansenius overeenkomende , veroor-
deeld werden. De Pausselijkc Nuncicn deden hun best , om deze con-
stitutie, in de Veiieemgde Nederlanden, te doen aannemen, hetgeen door
de Priesters, die hunne zending van deze Nuncicn hadden , en door
nog vele andereu , gedaan werd. De verwijdering tusschen deze aan-
nemers der constitutie en de aanhangers van Jansekics werd intusschen,
van jaar lot jaar, grooter. De laatstcn , ziende, dal de statiën of ga
meenten, die te voren door Priesters van hunnen aanhang bediend waren
geweest . bij hun afsterven , door aannemers der constitutie , vervuld wer-
den, waren op middelen bedacht, om hel verval , dal hunne party hieruit
te duehten had , te voorkomen. Het kapittel van Utrecht , dat geheel
nit aanhangers van Jansenius bestond , verkoor , onder oogluiking der
Regering , zekeren Cornelius Steekhoven tot Aartsbisschop van Utrecht ,
die in het toekomende de zending zoude kunnen doen. Deze werd in-
gewijd door DoaiNiccs Maria Varlet , die door den Paus tot Risschop
van Rahylonie was aangesteld , doch naderhand , het vormsel aan zooge-
naamde Jansenisten bediend hebbende, van zijn ambt werd afgezet
en in den ban gedaan. Men verzocht , met veel onderwerping , 's Pausen
bevestiging op deze verkiezing ; dorh de brieven , waarbij dit verzoek
gedaan werd, bicven onbeantwoord, en even zoo hebben die van da
Oude r.lerezij , telkens als er een nieuwe Risschop of Aartsbisschop
verkozen was , de bevestiging van den Paus verzocht , hetwelk dan ook
altijd zonder gevolg gebleven is. Van toen af, zijn zij geheel van de
andere Roomsch-Katholijkcn afgescheiden gebleven, doch hunne aan-
hangers nemen meer en meer in aantal af.

Aan het hoofd van de Oude Clcrezij der Roomsch-Katholykcn zijn
thans de Aartsbisschop van Utrecht en de Risschoppcn
van Haarlem en van Deventer. Deze vervullen do openval-
lende statiën met Priesters van hunne party, die in het Seminarium
te Amersfoort hunne studiën volbragt hebben. Het Kapiltcl van
Utrecht, door hetwelk de Aartsbisschop verkozen wordt, bestaat uit 9 JU-
aonniken , de Aartsbisschop en de. Dekea durondw begrepen. Onder

I. Dmjl. 8 *

114 ALGEMEEN OYBRZIGT.

de Xanonniken ia er een , die hei ambt van Secretaris van het Kapittel

bekleedt , en één , die dat van Keurder der boeken waarneemt.

Dit kerkgenootschap telt thans 23 statiën of gemeenten en 27 Leer-
aars , van welke 23 Pastoors en 2 Kapellanen zijn.

DEPARTEMENT VAN OORLOG.

Aan het hoofd van het Departement van Oorlog staat een Kom-
missaris-Gencraal. Dit departement is in twee Afdcelingen
geschcidon , die van de Lasdbagt cn die van do Zeemagt.

LaIIIIIT.

Het bestuur over dc Landmagt is aan den D i r c c t e n r-G e n e-
raal van Oorlog toevertrouwd , aan wien een Secretaris-
Generaal is toegevoegd , en onder wien 1 Directeur voor de
Militaire Zaken, en 1 Directeur voor do Adminis-
tratie werkzaam zijn.

Het koningrijk is verdeeld in vijf Gr oo te Militaire Kom-
ma n do' s, waarvan het eertte is zamengcstcld uit de prov. Hol-
land en Utrecht; het tweede uit dc prov. Gelderland,

0 ver ij ss el, Friesland, Groningen en Drenthe; het derde
uit de prov. Z ee la n d ; het vierde uit de prov. Noerd -B ra ban d
tfl het wijfie nit dc prov. L i m b u r g.

Aan het hoofd van de krijgsmagt staat 1 Veldmaarschalk ea

1 Kolonel-Generaal.

Dc Generale ttaf bestaat uitéén Generaal- Majoor, Kolo-
nels, Luitenant-Kolonels, Majoors, Eerste Kapi-
teins. Tweede-Kapiteins, en Eerste Luitenants.

Dc Plaatselijke ttaf bestaat uit : Plaatselijke Kommandan-
ten van dc tweedeen derde klasse cn uit Plaats-Majoors vaa
dc eerste , tweede en derde klasse.

Tot het Wapen der Infanterie beboeren , behalve de 49 bataillons
schutterij en 8 v r ij w i 1 1 i g e ja ge r k o r ps cn , 1 afdeeling
grenadiers, 2 ba t a i 1 1 o n s j a g e rs , 11 afdcelingen in-
fanterie, 1 algemeen depót der land raagt en 4 ga r-
nizoens-kompagniën.

Bij het Wapen der Katallerie zijn: 5 afdcelingen kuras-
siers, 2 regementen ligte dragonders, 1 regement
huzaren en 1 regement lansiers.

Het Korps Marechaussee bestaat uit 3 kompagnien ; zijnde : da
kompagnie van Luxemburg, die van Noord-Bra-
band en die van Limburg, en uit een vel d- eskad ro n , dat
uit twee kompagnien is zamengesteld.

De Artillerie is verdeeld in 5 Directie n. De hoofdplaats der
Eerste drlillerie-Directie is gevestigd te 's Graven ha ge; die der
Tweede te N ij m c g c n ; die der Derde teVlissingen; die der
Vierde te Breda; en die der Vijfde te Maastricht.

Het Departement van den Grootmeester der artillerie M ordt beheerd door
ecnen Directeur, aan wien cencn Onder-Directeur toegevoegd
is. Het Stapel en constructie Magazijn is te Delft;
de Geschutgieterij te 's G r a v e n b a ge.

De voornaamste Vestingen van het rijk zijn : Bergen op Zoom,
Breda, Brielle, Coevorden, Delfzijl, Geertruiden-
berg, Gorinchcm, Gravt, Groningen, 'sHertogea-

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAK OORLOG.

11»

boseh , Maastricht, Naarden, Nemen, Nijmegen, Roer*
monde, Venlo, Vere,Vlissingen en Willemstad.

Tot het wapen der Artillerie behooren : 2 bataillons veldV
artillerie, 1 bataillon vrijwillige artilleristen,
1 korps rijdende artillerie, 5 bataillons artillerie-
nationale militie, 1 bataillon artillerie- schuttery,
1 divisie pontonniers, 1 bataillon artillerie-trans-
porttrein, en 1 artillerie-garnixoenskompagnie.

De Algerneene Directie der Genie is opgedragen aan een Gene-
raal Majoor.

Er zijn vier Fortificatie Directie n. Van de Eertte Fortifi-
catie Directie 'u de hoofdplaat* Utrecht, van de Tweede Deven-
ter, van de Derde Vlissingcn en van de Vierde Breda.

Wel Korps Mineur* en Sappeur* f bestaat uil 2 bataillons.

De werkzaamheden , verbonden aan de dienst der correspondentiê'n
op de hoofdpunten der telegraphüche liniën, worden door de Adju-
danten der Opperbevelhebber» van de vestingen
waargenomen , in «elke de bedoelde punten zijn geplaatst.

Het Archief van Oorlog en TopographUch Bureau is gevestigd
te 'sGravenhage. De Koninklijke Militaire Akademie te Breda.
Aan de Koninklijke Militaire Akademie worden jongelieden, dia
zich tot het afleggen van een examen , ter bekoming van den rang
van officier, wenschen bekwaam te maken , onderwezen in aHe die kun-
digheden , welke daartoe vereischt worden. De studiën dezer Akade-
mie zijn in vier studiejaren verdeeld , zoodat de kadets gewoonlijk na
vier jaren tot tweeden Luitenant benoemd worden.

De Militaire Administratie wordt gevoerd door Intendanten der
eerste en tweede klasse, Onder-lntendantender eer-
steen tweede klasse, Adjunct-I ntendan te n,Aspi ra n t-
Intendanten, K a p i t e i n -K w a r t i e r m c e s t e r s , Eerste
Luitenant- Kwartiermeesters, en Twee de-L u itenant-
Kwartiermeesters. Er bestaat bij deze dienst 1 bataillon trans-
porttrein , 1 kompagnie werklieden en 1 kompagnie hospitaal-soldaten.

Aan bet hoofd der Geneeskundige dienst , staat een Inspecteur-
Generaal. Het Rijks Hospitaal ter Instructie is gevestigd te
Utrecht. Er zijn bovendien twee Garnizoen* - Hospitalen , na-
melijk : één te Ngmegcn en één te Maastricht; twee tij-
delijke Hospitalen , één te Delft en één te Gorinchem;
één Militair Hospitaal te V ere ; 8 garnizoen* Ziekenzalen , name-
lijk : te 't Gravenhagc. te Brielle,te Amsterdam, te
Groningen, te Kampen, te Bergen op Zoom, te Breda
en te Vlissingen; twee en twintig garnizoen* Infirmerièn ;
als . te Alkmaar, te Amersfoort, te Arnhem, te Coe-
vorden, te Deventer, te Docsborgh, te Dordrecht,
te Gouda, te Haarlem, tcHarderwyk, aan de Helder,
te Hellevoctsluis, leLeeu warden, te Leyden, te Lief-
kenshock, te Middelburg, te N a a r d e n , te Neuzen, te
Willemstad, te Woerden, te Zutphen, en te Zwolle; en
vyf tijdelijke ziekenèlablistetnenten , te weten : te Axel, te Hulst,
te Sa* van Gent, te Sluis en op het Fort Frederik Hen-
drik. Ook is er nog een burgerlijk Gasthuis te 's Herto-
genbosch, tot Hospitaal ingerigt. De administratie dier etablisse-
menten wordt gevoerd : by het Rijk* Hospitaal, door eeneu Directeur,
bij de Garnizoen*- Hospitalen eu Ziekenzalen , door Administra-
teurs, en bij de Garnizoen*- In firmeriën door Menagemeesters.

11«

ALGEMEEN OVERZIGT

Paar echter dc laatste functien voor het meerendeel door Officieren
borden waargcuoinen , zoo wordt huo ook de benaming van Admi-
nistrateurs toegekend.

De Geneeskundige dienst , zoo by dc Hospitalen , Ziekenzalen en,
Infitmcricn , als bij het leger, wordt waargenomen door Eerste Offi-
cieren van gezondheid, Chirurgijn-Majoors, Offi-
cieren van gezondheid van dc tweede en van de
derde klasse, Apothekers van de eerste, van de
tweede en van de derde klasse.

Er is een Invaliedenhuis te Legden gevestigd, waarin verminkte
krijgslieden worden opgenomen. Bovendien wordt nog , door bet
Fonds tot aanmoediging en ondersteuning van de gewapende dienst in
de Nederlanden , onderstand aan verminkte en verwonde verdedigers,
des vaderlands, benevens aan de nagclalcne betrekkingen van in
lands krijgsdienst gesneuvelden, uitgereikt.

De Generale staf van het leger te Velde bestaat uit 1 Veld -Maar-
schalk; 1 Kolonel, fungeren d Chef van deaGeneralen
■ taf; 1 Ge n c r aal - M a j o o r , belast met het oppertoezigt
▼ oor de dienst der genie te velde; 1 Ge neraal- Majoor,
Komman dant der artillcrietc velde; 1 Intendant der
eerste klasse, Directeur o^pr de administrativ»
dienst b ij het leger; 1 Luitenant-Kolonel, Ko m-.
mandant van hetHoofdkwurlier;en 1 Kapitein, toe-
gevoegd Ban dcnKommandan t van het Hoofd kwa rtier.

Het Leger te Velde is verdeeld in drie d i v i s i ë n , elli van Ue*
brigaden. Tot dc Eerste brigade der eerste divisie behooren : de ja-
gers van van Das, de afdeeling grenadiers; het eer-
ste 1) a t a i 1 1 o n jagers, en het eerste en tweede b a-
t a i 1 1 o n der achtste afdeeling infanterie. Tut do
Tweede brigade, het tweede hataillon jagers en de v ij f-
d e afdeeling i n f a n t e r i c. Dc Eerste brigade der tweede
divisie b«-slaal uil d« Noord - Rrabandschc jagers, en de
zevende en twaalfde a f d B cH»g « n infanterie; de Tweede
brigade uit de koninklijke jagers, de tweede en acht-
tiende afdceüngen infanterie. Dc Eerste Brigade der derde
Divisie is zamengestcld uit het derde en vierde bataillon der
achtste afdeeling, en uit dc gchcele negende afdeeling
infanterie; de Tweede Brigade uit dc Noord- II ollandsehe
jagers, deGroningsche jagers, en de tiende en zeven-
tiende afdeclingen infanterie.

De Kavallerie bij het leger te Velde is in twee brigaden verdeeld ,
als : Eerste brigade: de afdeclingen kurassiers No. 1 , 3
en 9 , alsmede hel regement lanciers No. 10 ; Tweede Brigade
de r e g e m e n l e n 1 i g t e dragonders No. 4 en 8 , en het r e g e-
m e i. t huzaren No. 6.

De sterkte van helleger kan , de schutterij mede gerekend, op ruim
100,000 man begroot worden.

Ze KM ACT.

Aan het hoofd der Zeemagt staat een Directeur- Generaal
der Marine, aan wien een Secretaris-Generaal toegevoegd
is , en onder wien 1 Inspecteur; en 1 Onder-Inspecteur
voor de uitrusting; 1 Inspecteur der maritime ge-
bouwen; 1 Inspecteur van 'sRyks lijn banen; en 1 Hoofd-
machinist bij *§Rijks stoomvaartdienst werkzaam zijn.

by Google

DEPARTEMENT VAX OORLOG.

D« Commissie tot het rinden der lengte op ?ee , het verbeteren tier
xeekaarten en het e ram i neren der Zee - Officieren beslaat uil 1 Pre*i-
dent en 2 L e d e. n.

De Marine is verdeeld in drie Hoofd -D e p a r t e m en l en , nis : het
Hoofd- Departement der Marine van de Zuiderzee, met 1 D i re cl e II r "te
Amsterdam enl Oude r-D irecteur aan het N ien w e-D i èpj
het Hoofd- Departement der M 'urine van dè Maze , met 1 Directeur
te Rotterdam en 1 Onder-Directeur te Hel le vo et * I u is ,
en het Hoofd- Departement der Marine van de Schelde met 1 Direc-
teur te V 1 i s s i n g e n. Voor het Loodswezen , de Vuren , tonnen en
bakens tijn 2 Inspecteurs als één voor het II o o f d - D e'p a r
tement der Zuiderzee en één voor de Hoofd» Departe-
menten van de Maas en de Schelde, benevens 3 O n d e r- In-
specteurs, namelijk.: 1 aan den Helder, 1 te Terschel-
ling, 1 te Groningen, 1 te B ri e 1 le en 1 te V l i ss i n g e n.

Er zijn 3 Rijks scheepstimmerwerven als: 1 te Amsterdam, 1 te
Rotterdam en 1 te Vlissingcn; 3 rijks lijnbanen te A m-
Iferdam , te Rotterdam en te Vlissingcn.

De Zeedienst bestaat thans uit 12 Linieschepen: waaronder 2' van
84 stukken (dc Zeeuw en N e p l u n u s) ; 6 van 74 (Waterloo,
Kortenaar, J u p i t e r , T r o m p, de Ruiter en Piet Uein);
1 van 64 (Zeeland); 2 van 60 (d.c Waal cn Doggcrsba uk);
en t van 54 (d c Rijn); 17 Fregatten, waaronder 14 van 44 stuk-
ken (Diana, dc Am stel, de Schelde, deSambre, de Maas,
fiellona, Rotterdam, Paleiubang, Jason, de Zwaan,
Ccres, de IJsse l , de Lek en Holland , en 3 van 32 (E u r i d i c e
Kenau Hasselaar eu Maria Reigersbergen); 2 Geraseerde F re-
gatten , ieder van 21 stukken (dc Rupel en Algiers) ; 12 Korvetten ,
waaronder 2 van 32 stukken (Jun o en Ar go); 9 van 28 (de Dolfijn,
Pollux, de Triton , Atalan te, Ne hal ennia , II i ppomenes, A j a X
Boreas en Ca*lor), en 1 van 20 (d e Eendragt) 1 Geraseerd Korvet
van 20 stukken (A uiphitrite); 10 Brikken van 18 stukken (de
Kemphaan , de Valk, de Pan the r , Echo, Pegasus, de Meer-
min, Merkuur, Venus, de Koerier, en de Zwaluw); 8
Schoenders, 4 van 14 stukken (de Vliegende visch, de Postillon ,
d c Snelheid en de Arend) ; 1 van 12 (dc W indhond) ; en 3 van
8 (dcGier, de Pelikaan en de Brak); 1 Tnstructievaartuig van 12
stukken (Urania); 4 Stoombooten, 1 van 8 stukken (Cerberus) ; en 3
van 7 stukken(Curaqao, Phocnix en Etna); 3 Transportschepen (Dord-
recht., de Merwedc eu Print Willem Frederik Hendrik);
KI Gaffelkanonneerbooten , waarvan 10 a 1 mortier en 3 stukken ,
33 groot model a 5 stukken en 46 klein model a 3 stukken ; en 13
roeikanonnecrboolcn h 2 stukken.

Het korps Zeeofficieren der Ncdcrlandsche marine , aan welks hoofd
1 Admiraal geplaatst is, bestaat uit: V ic e- Admiraals ; Schou-
ten-bij- n acht ; Kapiteins; Kapiteins- Luitenants ; Lui-
tenants der eerste en der tweede klasse; en Adelborsten
der eerste en d e r tweedeklasse. Voorts heeft men Schrijvers
en Vict ualiemeesters van de eerste van de tweede en van
de derde klasse; Adjunct-Schrijvers; Klerken; Oppcr-
■ tuurliedcn van de eerste en tweede klasse; Op-
perschippers van dc eerste en tweede klasse: Kou-
stapel-Ma joors ; 0 p p e r t i m me rli ed e n ; Tweede Schip-
pers ; B o o t s 1 i e d e n ; Eerste Kuiper»; en Botteliers. De
Geneeskundige dienst staat ond«r denzclfdeu Inspcrlvur-Generaal
als die van de landmagt.

118

ALGEMEEN OVBRZIGT

ZtJ , dia zich tot het afleggen van examen als Officier bij de Zeemagt
villen bekwaam maken , worden daarvoor toegelaten aan het Koninklijk
Instituut voor tl* Marine dat to Medemblik is gevestigd.

De geneeskundige dienst bij de Marine wordt waargenomen door
Chiriirgyn-Majoors van den eersten, van den twee-
den en van den derden rang; Chirurgijns van de
tweede en van de derde klasse. Het Hospitaal der Marine
is te Enkhuizen.

Aan het hoofd van het korps mariniers staat 1 Schout bQ
nacht, tijdelijk Inspecteur. Dat korps bestaat uit twee di-

• •

visien.

Beloomho rui mjutaibek na zie eb tb lakdi.

Zij , die , het zij ter zee of te lande , in minderen rang , dan dien
van Officier , onafgebroken twaalf jaren het Vaderland, getrouw en
zouder menigvuldige malen gestraft te worden , gediend hebben , be»
komen cencn bronzen medaille , welke na vier en twintig jaren dienst
met eenen zilveren verwisseld wordt, terwijl bij het uitreiken van
dezen medaille , even als bij het verlecnen van pensioen , een dienstjaar
in tijd van Oorlog voor twee gerekend wordt. Hun , die na den opstand
in België, in het jaar 1830 tot bet mobile leger behoord of in de ves-
tingen dienst gedaan hebben , is *nog tot lieriuneringsteeken toegewezen
een metalen krnis , vervaardigd uit het geschut , dat in den tiendaagschen
veldtogt op de Belgen veroverd is. Aan de verdedigers der Citadel van
Antwerpen, in December 1833, is bovendien tot aandenken aan dit hel-
denfeit een afzonderlijke medaille toegekend, en voor ben, die den oorlog op
Java in de jaren 1825-1830 hebben bijgewoond , is mede een afzonderlijke
medaille bestemd.

MlLITAlBB ReGTSPLEMNG.

Voor de Militaire Regtspleging heeft men een Hoog - Militair Ge-
regtshof en Krijgsraden.

Het Hoog Militair Geregtshof, dat zijne zitting houdt te Utrecht,
is zaïncngestctd uit negen Leden, de President daaronder
l>cgrepen, te weten : t w e e R e gts g e 1 e e r d c n , drie Officieren
van de Zeemagt, en vier Officieren van de Landmagt;
voorts zijn daaraan verbonden een Advokaat Fiskaal voor
de Zee- en Landmagt, een Substituut van den Advo-
kaat- F i s k a a l , 1 P r o v oo s t - G e n e r a a 1, 1 Griflier en 1
Substituut Griffier.

Aan de jurisdictie van dit Hof zijn onderworpen , alle militaire en
andere , tot de zee- en landmagt bchoorende , personen , en zulks wegen»
alle militaire en commune delicten t door hen begaan ; voor zooverre
daaromtrent bij de wet geene uitzondering is gemaakt, en voor zoo-
ver die delicten niet bel reuen *s Lands belastingen , middelen en im-
positiën te water en te lande. Alle de definitive sententen , bij het
Hóóg-Militair Geregtshof, ter eerster instantie gewezen, worden, alvo-
rens die te pronunciëren , aan den Koning gezonden. Bij aldien , bin-
nen verloop van veertien dagen, geen beschikking daartegen iukomt,
worden zij uitgesproken. De sententiën , bij dit Hof in appel gewezen ,
hebben kracht van arrest. Het Hof vergadert gewoonlijk vijf dagen in
iedere week, maar bij zaken, welke spoed vereischen , kan de Pre-
sident buitengewone vergaderingen beleggen.

De Krijasraden voor de Landmagt bestaan uitlPresident, zijnde
een Hooftf-OfTicier van het leger , cn 6 L e d e n (meestal 3 Kapitein*

Uigitized by

DEPARTEMENT VAN OORLOG. 119

«3 Luitenants). Bij eiken krijgsraad neemt een And iteu r Mil U
tair de functie van openbaren Aanklager en tevens van Griffie waar.
Ertijnin tijd Tan vrede 10 Audi leuren- Militair; als: 1 voorNoord-
Braband, 1 voor Gelderland, 1 voor N o o r d - II o 1 1 a n d ,
1 voor Zu i d-Hol la n d , 1 voor Zeeland, 1 voor ü t r e c h t ,
1 voor Friesland, 1 voor O v e r ij s s c 1 , 1 voor (i r o n i n g en en
Drenthe en 1 voor L i m b u r g. Thans zyn er bovendien nog Tij-
delijke Auditeuren Militair , als 1 voor elke vesting in slaat van beleef
cn 1 l»y den Krygsraad bij het leger te velde, welke laatste
de eenige Permanente Krijgsraad is; wordende de overige ,
op vcraoek van den Auditeur Militair, door den Konuuandant van de
plaats, waar hy zijn verblijf houdt , uit de Officieren van het garni-
soen dier plaats, bijeengeroepen. Geen vonnis, door eeneu krygsraad
voor de Landniagt gewezen , mag ten uitvoer gelegd worden , zonder
dat het door het Hóóg-Militair Geregtshof bekrachtigd is ; behalve die,
welke door den krijgsraad by het leger te velde gelegd zijn ; aU moe-
tende deze aan de goedkeuring van den Prins- Veldmaarschalk on-
derworpen worden.

De Krijgsraden toor de Zeemagt bestaan, wanneer een enkel schip in
see is, uit SLeden, doch anderzins uit 7 Leden. Tot F i s k a a 1
en Secretaris, word gemeenlijk een Schrijver of een Victualiemees-
ter gekozen.

DEPARTEMENT VAN FIN ANCIEN.

Hel Departement van Financiën heeft aan het hoofd een en Minis-
ter , die den titel voert van Minister van Financiën. Deze is , onder
de onmiddellijke bevelen van Zijne Majesteit , persoonlijk belast met
de directie van 's Rijks Schatkist, met de algeraeene administratie van
alle 's Rijks ontvangsten , en met het bestuur van alle de uitgaven ,
welke uit de schatkist gedaan worden. De tienjarige en de jaarlij k-
tche begrootingen van staatsbehoeften worden door hem aan Z. M.
aangeboden r met voord ragt tevens van de middelen , geschikt om die
te bestrijden. De Minister van Financiën alleen beschikt over de fond-
sen , tot de schatkist van het Rijk behoorende . doch niet anders dan
nit kracht van algemeene of bijzondere autorisatiën , door Z. M. verleend.
Hij zorgt voor de instandhouding van het grootboek der Nationale
schuld ; voor al wat betrekkelijk i» tot de verevening , inschrijving cn
voldoening der uit 's Rijks schatkist betaald wordende pensioenen ; voor
het houden der registers van de in gereeden gelde gestort wordende
borgtogten ; en voor de uitbetaling cn teruggave daarvan. In zijne be-
trekking van President van bet Amortisatie sijndikaat, heeft hij het
toezigt over de rigtige rentebetaling der Nationale schuld en andere
aangelegenheden dienaangaande.

Het Departement van Financiën is verdeeld in 11 afdeclingen ; als :
de G eneral e Secretarij ; de generale Thesaurie; 's Ry ks
uitgaven, waaronder ook de pensioenen behooren ; de directe
belastingen; de in- en uitgaande regten en Rijnvaart;
de accynsen; de indirecte belastingen; de compta-
biliteit; het contentieus; het personeel; en de poste-
rijen en verdere middelen van vervoer.

Ge.ieb.alb SccnETAftlJ.

Dr Generale Secretarij van het departement van Ftmweieu , waarmede

190

ALGEMEEN OVERZIGT

een Secretaris Ga ne ra al belast is, heeft dc behandeling tan dc
algenieene zaken.

Gefisbaib Thesavrie.

De Generale Thetaurie heeft het beheer over 's R ij k s schatkist.
Dc Minister wordt in de directie van 's Rijks schatkist en de algemeens
controle over 's Rijks ontvangsten cm. bijgestaan door eenen Refe-
rendaris belast met dc Generale Thesaurie.

Alle de gelden , welke in 's Rijks schatkist komen , zonder onder-
scheidt van bestemming, worden vereenigd by den Algemeenen
R ykskassier, die in alle arrondissementen Agenten heeft j door
middel van welke hy tegen kwitantie alles ontvangt, wat hem voor
rekening van het Ryk wordt aangeboden , en daarentegen de onder
hem berustende fondsen , op last van den Minister van Financiën , be-
schikbaar stelt , daar , waar die voor de betalingen worden vereischt.

In elke provincie , is , onder de bevelen van den Minister van Fi-
Financiën , een ambtenaar , die den titel voert van A d m i n i s-
trateur van de Schatkist in de provincie. Aan de pro-
vinciale Administrateurs tan 's Rijks Schatkist is opgedragen, het
toezigt over de regelmatige overstorting cn verantwoording va»
*s Rijks middelen en inkomsten in hunne provincie ; te dien effecte ,
dat zy' den Minister van Financiën bevordelijk zijn voer de con-
trole , welke door hem , in betrekking tol 's Rijks ontvangsten ,
moet worden uitgeoefend. Zij hebben zelve geen geldelijke kas t
ofschoon op hen afgegeven worden de orders tot betaling ten laste
van de staatsbegrootingen , alsmede ten laste van de bijzondere f
zoowel 's Ryks als provinciale , fondsen. Tot hel doen plaats
hebben dier betalingen beschikken zij , ten gevolge van de au-
toróatiëa van den Minister van • Financiën , bij assignatiën , be-
taalbaar bij dc Agenten van den algemeenen Rijkskassier in hunne

's Rijks uit&aveb.

In het bestuur van 's Rijks uitgaven wordt de Minister van Finan-
ciën bijgestaan door eenen Administrateur van 's R ij k s U i t-
gaven. Tot diens attributen behooren het beheer en dc zorg voor de re-
gelmatige voldoening van alle schuldvorderingen ten laste van den Staat.

Het Amortisatie-Syndikaat , ingesteld hij de wet van 27 December
1822, heeft vervangen de generale directie van 's Lands Amortisatiekas
en het Syndikaat der Nederlanden. Het bestaat uit vijftig Leden en
wordt gepresideerd door den Minister van Financiën. Het dagelijkschc
beheer der xaken en de voorbereiding van al hetgene door de gebeelc
vergadering van het Amortisatie-Syndikaat , ter voldoening aan zijne
instelling , moet worden gedaan , is opgedragen aan cene bijzondere
Kommissie den titel van Permanente Kommissie van het
Amortisatie-Syndikaat voerende, en uit den Vice-President
en zeven Leden bestaande. Jaarlijks beeft er eenc zamenroeping plaats
van alle de leden van het Amortisatie-Syndikaat, in welke vergadering
de rekening wordt overgelegd en voorloopig gesloten ; alsmede bepaald
de som , die in het volgende jaar tot inkoop van schuld zoude kun-
nen worden gebruikt.

De" Administratie der domeinen , wateren en bosschen } vaarten en
vegen, in Noord-Nedejilaud , voor zoover die onder het Amortisatie-
Syndikaat behoort, is toevertrouwd aan twee Administrateurs,
die elk een ressort onder zich lebben. Hel eerste ressort bevat: de

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN FINANCIËN. Ut

provinciën Noord-B ra band, Gelderland en O v • r Q s s e 1 ; tot
het tweede ressort behooren de provinciën Holland, Utrecht, F r\ e s-
land, Groningen cn Drenthe, terwijl Limburg vroeger tot
hetoWe en Zeeland tot het vierde ressort behoort hebben.

De Directie van het Grootboek der Nationale Schuld is gevestifd te
Amsterdam. De daarstelling en instandhouding van dit grootboek is ,
onder bet toezigt van den Minister van Financiën , opgedragen aan een©
kommissie van zeven Leden , wier werkzaamheden zich uitstrekken tot

besluit van 21 Januarij 1836 , No. 97 , wordt beheerd door eenen
raad, onder den titel van Raad van bestuur van het al-
gemeen burgerlijk pensioenfonds, bestaande uit vier,
door den Koning te benoemen , Leden , geadsisteerd door eenen Se^
cretaris , mede door Z. M. benoemd , uit eene nominatie van drie
personen , door den Raad voor te dragen.

Het beheer over het, bij Koninklijk besluit van 29 Mei 1822 ,
No. 19 , daargesteid , pensioenfonds voor de ambtenaren , tot 's Rijks
ontvangsten behüori nde , is thans insgelijks aan den gezegden Ilaad
opgedragen. In iedere provincie bevindt zich een Ontvanger , die roet
den ontvangst der inkomsten van het fonds en met de betaling der
pensioenen heiast is.

Volgens de wet van 21 December 1838 zijn de uitgaven voor 1839
hegroot op: f 44,219,264,44 , als: 1,423,000 voor het huis des ko-
nings ; ƒ 534,100,00 voor de secretarij van den Slaat en hooge Colle-
gien ; f 797,600 voor het departement van builenlandsche zaken :
/ 1,477,000 voor dat van Justitie ; f 3,049,850 voor Binnenlandsehe
«aken; f 1,373,500 voor de zaken der Hervormde kerk enz. j
f 400,000 voor de zaken van de Rooiusch Kathol ijke Eeredicnst j
f 4,750,000 voor het departement van Marine ; f 19,348,374,44 voor
dal van financiën , f 11,000,000 voor dat van oorlog eo f 93,840
voor dat van koloniën.

De gczamelijke inkomsten zijn voor bet jaar 1839 geraamd op
ƒ39,284,947,18.

Ten tijde der oude Graven en Heeren in de gewesten , waar er
zulke waren , wist men van gcene altoos durende schattingen en be-
lastingen , levende de Graven cn Landsheeren van hunne eigene
goederen en inkomsten ; en hadden zij , ten dienste van den Lande ,
of wel bij bijzondere gelegenheden , tol hun bijzonder gebruik, meer-
der penningen noodig, dan verzochten zij die, bij wijze van beden,
van dc Staten. Deze laatsten kwamen ongaarne tot het inwilligen
van eene altoosdurende belasting. Keizer Karei V kon zelfs, hoe
zeer hij er ook op aandrong , niet eens eenen stuiver van ieder
morgen lands vaste schatting bekomen , en zijn zoon Fairs II
verkreeg niet , dan met veel moeite , ee/ie . negenjarige bede om
den oorlog tegen Frankryk te kunnen voeren. De kostbare en lang-
durige oorlog tegen Spanje maakte weldra het opleggen van nieu-
we en zware belastingen noodzakelijk, en men vond toen zoo veel
afkeer van Spanje, zooveel zucht tot het Vaderland onder de inge-
zetenen, dat, gelijk als Hooft zegt: « de zaamelpenningen uit het
• diepste der borzc gcwilligh werden opgebracht , ter liefde van 't landt
» en de vryheit» en dat dc landzaten, gelijk de Groot zich uitdrukt j

Digitized by Google

122 ALGEMEEN O.VBRZIGT.

•

« alles gaven ,. om aan den Hertog van Alva geen tiende penning te

• geven.* Na het einde van dien. oorlog, hébben de Nederlanders,
door den naijver der naburen , weinig rust genoten , zoodat de lasten
eerder vermeerderden dan verminderden , en hoewel de oorlog nu en
dan wel eens door den vrede werd vervangen, konde er dan toch ,
uit hoofde van den schulddenlasi , aan geene vermindering van belastin-
gen gedacht worden , terwyl de kosten van ecneu nieuwen oorlog , meestal
door geldleeningcn of vrijwillige giften moesten bestreden worden.

Het zoude niet wel doenlijk zjju , alle de bijzondere lasten op te tel-
len, die de ingezetenen der Vzbeenigdb Nedeblahdex droegen, en die zoo
menigvuldig waren, vooral in Holland, hetwelk allyd zwaarder, dan de
andere provinciën , belast is geweest , dat een onzer vuderlandsche schrijvers
in de achttiende eeuw zeide : dat alles daar belast was , behalve de
lucht, die men inademt; terwijl de beroemde Byhbebsboek zich daar-
omtrent aldus liet hooren : « Te Romen had men , om den Vrijenstaat

• volkrijk te maken , zulken , die ongehuwd bleven , eene schatting
» opgelegd, maar in Holland en Zeeland, moet men ook van het trou-
» wen beulen ; ja , het is zelfs niet geoorloofd te sterven , zonder

• boete te geven.» Ondertusschen kon men de voornaamste belastingen
onder deze drie benamingen brengen j Regten op inkomende en uit-
gaande goederen; Belastingen op vaste goederen t erfenissen en personen ;
en Imposten op de verteringen en huisselijken omslag. Van de inkom-
sten dezer belastingen, werd door de Staten der provinciën, door wier
ingezetenen zij werden opgebragt , een groot gedeelte ten behoeve der
provincie zelve aangewend; een gedeelte werd echter jaarlijks in de
Las van de Generaliteit» Rekenkamer overgestort , om daaruit de al-
gemeene uitgaven vau het Land , en , onder dezen inzonderheid de oor*
logskosten , te bestrijden. Het bedrag van het gene iedere provincie
alzoo ten behoeve van het gemeene land en de kas der Algemeene Re-
kenkamer storten moest, was, naar het vermogen van elk gewest, over
de provinciën omgeslagen: zijnde dit in het jaar 1612, op cenen
vaste voet gebragt , en deswege bepaald j dat , van elke honderd
gulden , zoude betaald worden door :

Gelderland f 5 : 11 :

Holland - 87 : 14 : 8.

Zeeland . . - 8 : 1 : 10.

Utrecht - tt : 15 : 5.

Friesland 11 : 10 : 11.

Overyssel - 3 : 10 : 8.

Stad en Lande - 5 : 15 : 6.

Drenthe - 0 : 19 : 10.

f 100 : 0 : 0.

Doch behalve deze verdeeling der gewone, was er nog ccne an-
dere, welke plaats had in bijzondere heden, en op eene ecnigzins
andere wijze geschieden. Iedere provincie bragt tot elke honderd
guldens van deze buitengewone beden het navolgende op :

Gelderland f 5 : 12 : 13

Holland - 58 : 6 : 4*

Zeeland -9:3:8

Utrecht - 5 : 16 : 7£

Friesland -11 : 13 t 9g

Overyssel - 3 : 11 : 5

Stad en Landa - 5 : 16 ; 7j

100: •

Digitized by Google

DEPARTEMENT VAN FINANCIEN. 123

Waarbij bet Landschap Drenthe nog éénen gulden betaalde. Het

beheer over de algeraeene geldmiddelen was , vóór het iaar 1795,
aan don Raad van State toevertrouwd, en, behalve hetgeen de
gewesten , overeenkomstig bovenstaanden omslag , betaalden , kwamen
nog in *s Lands schatkist de gelden , die door de Generaliteitslanden
werden opgebragt ; alsmede die , welke 'in oorlogsteden uit de brand-
schattingen , verbeurdverklaringen em. getrokken werden. Volgens
Art. 23 der Unie van Utrecht, waren de ingezetenen, zoo voor hun-
ne personen als goederen , tot de voldoening der ingewilligde lasten
•en regten verbonden.

Door het gedurig te kort komen in 's lands middelen , moest men ,
nn en dan , buitengewone maatregelen aanwenden waardoor allengs
** lands schulden vermeerderden. Vooral zijn, meten sedert de om weu-
teling van 1795 , deze schulden aanmerkelijk toegenomen , zoodat
de opbrengsten van vroegere jaren de betaling der intresten niet kon-
den bestrijden. In 1831 bedroegen de schulden : aan werkelijke schuld
naar i£ procent 786,530,272 , en aan uitgestelde schuld 1,203,933,312
te zamen 1,990,488,784. Waarvan België volirens de beslissing der
Londcnschc conferentie , eenc som van5,000,000 , gulden jaarhjkscbe
renten zal moeten overnemen.

De belastingen , welke thans in het Koningbmk de* Nederlanden wor-
den geheven , kunnen in vier hoofdsoorten onderscheiden worden ; te
weten in: Directe-bclastingcn; In- en Uitgaande reg-
ten; Aecynsen en Indirecte belastingen.

De Minister van Financien staat aan het hoofd van het bestuur
«ver alle deze belastingen en regten. Aan hem is, voor ieder der
Tier opgenoemde vakken, toegevoegd een Referc ndarii, terwijl
voor de drie eerste soorten daarenboven aan het Ministerie van Fi-
nanciën zijn verbonden: een Inspecteur-Generaal der Di-
recte belastingen , in- en uitgaande regten e n a c c y n-
• e n , en voor de Rijnvaartregten een Inspecteur , onder dentitel van :
in fpecteur voor de Rijnvaart op het Nederlandsen
grondgebied.

Dibectb Belastingen.

Tot de Directe belastingen behooren 1°. de Grondlasten, 2°.
het Personeel (geheven naar de 6 grondslagen, te weten: naar
de huurwaarde der gebouwde eigendommen, met de aanhoorige erven
en gronden ; naar de deuren en vensters ; naar de haardsteden ; naar
hel mobilair, dat in de gebouwde eigendommen gevonden wordt;
naar het getal dienstboden en naar het getal paarden door de schat-
p'igkgen gehouden wordende ) ; en 3° het Patentregt.

Ia- n Uitga aüdb Regten.

Tot de In- en uitgaande regten behooren : 1°. degoederen,
varen en koopmanschappen, die het R ij k worden
in-, uit- en doorgevoerd; 2°. het tonnegeld der zee-
schepen; 3°. de buiten- en binnen vuur- ton- en ba-
kengelden en 4°. de R \j n v aa r t regte n.

Accjjrsih.

Tot de Aceijnten behooren: een Impost op het zout; de zeep;
i*t geslacht; het gemaal; het bu i t e n lan d s eb gediste-

1*4

ALGEMEEN OVERZIGT

leerd; het binnenlands ch gedittelccrd: d« binntn-
landsche bieren eu azijneu; de suiker; dcuturt, en da
steen kolen.

homecre Belastiksen.

Tol de Indirecte belastingen behooren : 1". de Registratie-, Ze-
gel-, Griffie-, Hypotheek enSucccssicrcgten; SK het
Kadaster, en 3.°.* de Loterijen.

Go M PT A B 1 LITE1T •

Peafdeelingvoorde Comptabiliteit is belast met het onderzoek en de
verificatie van verantwoording der Ontvangers , alsmede van alle on-
kosten en uitgaven , die uit de middelen worden bestreden . mitsga-
ders met hel toezigt over den borglogt der comptablen. Er bestaan vier
Verificateurs der Comptabiliteit in dc provinciën, als: één voor
Noord -Braband en Zeeland; één voor Gelderland,
Utrecht en Overijssel; één voor Zuid- en Noord-Hol-
land; en één voor Friesland, Groningen en Drenthe.

Voor de Registratie rijn er twee Inspecteurs-Generaal, een
Hoofd-Inspccteur, twee Verificateurs der eerste klas-
se, en een Verificateur der tweede klasse aan het Minis»
terie van Financiën werkzaam.

Het bestuur der Griffie re gten is met dat van de Registratie- en
Successicrcgten vcreenigd. — De Minister is het Hoofd daarvan , even
als van alle Administratiën der Belastingen , waarvan het beheer in dc Pro-
vinciën uitgeoefend wordt door dc Hccrcn Gouverneurs, daarin geas-
sisteerd door Provinciale Inspecteurs voor elk vak en de noodiga
Inspecteurs, Verificateurs cn Controleurs inde onderscheidene
vcrdeelingen der Provinciën.

De Directie van '/ Rijks zegel bestaat uit : 1 Verificateur-der
eerste klasse, 1 Controlenren 1 Commies-expediteur.

Van deze takken van inkomsten is het bestuur in de provinciën
opgedragen aan den Gouverneur, bijgestaan door eenen Provin-
cialen Inspecteur; terwijl voor het toczigt cn tot de ontvangst
m de provinciën gewone Inspecteurs; Verificateurs; Ont-
vangers en Controle urs-magaz ij n meesters voor het
buitengewoon zegel bestaan.

Ook van het Kadaster is de Minister van Financiën het eenig be-
sturend Hoofd , met medewerking van de Hccren Gouverneurs. Er
bestaan voorts Provinciale Bewaarders cn Bijzondere Be-
waarders, welke laatste thans in vcreenigiug gebragt worden met de
Bewaarders der Hypotheken.

Bij de Koninklijke ft ederlandsche Loterij is een Ontvangc r-G e n e-
raai, belast met de kollektc en de voldoening der prijzen en preuiiën.
Hij geeft, dc loten uit voor zijne eigene rekening en risico , tcu kantore
generaal in 's Gravcnhage , en door de G ck walif iccerde kollektctirs
en Ontvangers, welke hij, in de voornaamste steden tot dat einde aan-
«telt. Bovendien is er een Directeur , die het beheer voert , over alles
wat de trekking der loterij betreft, die de zorg heeft voor dc bewaring der
bussen , en tevens voor het vergaderen der nummers cn der prijien.
Ten overstaan van den Directeur cn verder daartoe aangewezene
autoriteiten en ambtenaren , geschiedt de trekking in het openbaar te
*• Gravenhage. De Directeur zorgt ook voor dc uitgave der dageUjk-
sche lgsten gedurende da trekking. Er mogen gcene loterijen, zcHs

DEPARTEMENT VAN FINANCIËN. 113

•iet roet weldadige oogmerken, zouder toestemming tan het hooger
bestuur , plaats hebben.

CoRTERTlECS.

De contentieuse zaken worden aan het Ministerie van Financiën bij
eene afdeel ing behandeld , terwijl er in de provinciën R ij k s A d v o-
katen xijn , bijzonder door de Administratie ter verdediging harer
regten aangesteld.

Personeel.

De Afdccling rakende het Pertoneel der ambtenaren bij het Ministe-
rie van Financiën adviseert den Minister op alle zaken, betreffende
de benoeming, aanstelling, suspensie en < demissie van ambtena-
ren voor de Middelen , liet toezigt op hun gedrag , en de te ne-
men maatregelen , om die ambtenaren tot hunnen pligt te houden.
Alle ambtenaren , tot den graad van Ontvanger ingesloten , als-
mede de Stirnumeraircn worden door den Koning , die , tussehen den
rang van den Ontvanger en dien van Kommies , door den Minister ,
en alle andere mindere beambten door de Gouverneurs benoemd en
aanjjestcld. Het opperbestuur over de middelen is in de provinciën op-
gedragen aan den Gou verneur, welke daarin wordt bijgestaan door
eenen provincialen Inspecteur. Voorts bestaat er in iedere
provincie een Iloofd - Inspecteur, zijnde een ambulant ambte-
naar, belast met het algemeen toezigt op alle de deelcn van den
dienst, terwijl iedere provincie, voor de administratie der middelen,
iu arrondissementen is verdeeld , aan welker hoofd een ArroDtlii-
sements-Iuspecteur is geplaatst , die onder zijne bevelen een
Ecker aantal Controleurs heeft., meer onmiddellijk belast met het toe-
zigt op de deelen van de dienst, welke, naar plaatselijke omstandigheden,
aan hunne zorg zijn toevertrouwd. Er bestaan over het gebeele Ko-
ningrijk 29 arrondissementen, verdeeld in 106 controles.

De belastingen, regten en accijnscn worden geïnd door Ontvangers,
daartoe expressclijk benoemd, en gesurveilleerd door Visiteurs,
C o in m i s e n en Opzieners.

Posterijer es verdere biddeler var vervoer.

De Administratie der Posterijen is , onder het opperloesigt van den
Minister van Financiën , opgedragen aan eenen Referendaris,
bij wicn tevens een Inspecteur-Generaal fungeert. Aan do
distributiekantoren wordt de dienst alleen door eenen Distribu-
teur terrigt. Aan het hoofd der postkantoren zijn geplaatst : een
Directeur en een Controleur, of wel een Directeur alléén,
onder wien weder onderscheidene Commiesen werkzaam zijn. Er
zijn in het gebeele Ryk 81 postkantoren, 124 distribu-
tiekantoren en 70 stations voor de paardenposterij.

Op ieder station der paardenposterij zijn één Postmeester en
Postillons aanwezig. Niemand, behalve Postmeesters der paar-
denposterij , voorzien van eene speciale commisie , mogen bijzondere
wisselplaatsen aauleggeu, wissel paarden leveren, of paarden Aerhiireu,
om reizigers van de eene wisselplaats naar de andere te vervoeren.
Deze verbods bepaling strekt zich echter niet uit tot de voerlieden der
kleine . niet op veren of riemen hangende , rijtuigen , bekend onder
den naam van vracht- of voerkarren ; noch ook tot de voerlieden
van alle anders huurrijtuigen , die steeds kleine dagreizen afleggen ,

116 ALGEMEEN OTBRZIGT.

zonder Tan paarden te verwisselen. Geen Postmeester mag wis-
telpaarden levrren , aan iemand , die de vorige artikelen roogt hebben
overtreden. Van het vorenstaande zijn echter uitgezonderd de wissel-
plaatsen , aangelegd ten dienste der postwagens , vertrekkende op vaste
dogen en nren , en die bij biljetten zijn aangekondigd j mitsgaders hei
vervoer van brievenmalen , op de plaatsen, waar deze dienst niet aan
is opgedragen, mits deze wisselplaatsen uitsluitend

de postmeesters

tot de gemelde dienst worden gebcz:gd. De Postmeesters hebben de
keuze van hunne Postillons, maar zy mogen geen Postiljon van een
ander station overnemen, wanneer deze niet voorzien is van een
getuigschrift van goed gedrag, afgegeven door den Postmeester, on-
der wien hij het laatst heeft gediend.

De Postillons dragen ep weg eencn armband met eene koperen
plaat , bevattende het gekroonde naamschrift des Konings , met het
omschrift: Koninklijke JVederlana\che Posterijen. Zij zijn daaren-
boven gekleed in de navolgende uniform: een donkerblaauw buis of
rok , met rooden kraag en opslagen ; een geel lederen broek; een paar
laarzen; ccn blaanwcn rijmantel of jas, met rooden kraag; en een
gladde ronde hoed. Het is hun verboden eenige belooning, boven
de bij de wet bepaalde postiljons gelden , te vorderen.

DEPARTEMENT VAN KOLONIËN.

Aan het hoofd van liet Departement van Koloniën is een Minister,
die het opzigt heeft over het bestuur en de administratie van alle de
bezittingen en etablissementen en van bet justitiewezen in de kolo-
niën van den staat; van hare financiën , landbouw, nijverheid en handel
in bare betrekkingen tot het moederland.

. OPPERHOUTVESTER».

Het Departement der Opper-houtvesterij staat onder bet bewind van
eenen Opper-Jagermeester en Opperhoutvester, onder
wien een Secretaris en een Commies werkzaam zijn , en aan wien een
Advokaat'consolent toegevoegd is. Het gehcele Koningrijk
is in 31 j ag td is t r i k ten verdeeld, welke ieder eenen Houtvester
aan het hoofd hebben, die Adj.u net-Houtvesters onder
«ich heeft.

GROND.

De grond der Neoerlahdkh is bijna overal vlak en laag , en bestaat,
vooral in de noordelijke en westelijke provinciën meest uit klei veen ,
sand en moerassen. In de oostelijke provinciën is de grond hooger
en bestaat gedeeltelijk, zoo als in F r i e s l a n d en G ro n i n g e n ,
nit voor IreflFe lij ke kleigronden, gedeeltelijk, zoo als in G el d er 1 a n d ,
Overijssel en vooral in Drenthe, uit heidevelden, die eene
voortzetting zijn van de zandige heide , welke zich door Pruissen ,
Hannover en de Pruissische provincie Rijjiland , van de Oostzee tot
aan de Schelde uitstrekt, en somtijds, zoo als dit op de Vel uwe
en in de provinciën Utrecht en Drenthe het geval is, zandige
heuvelen bevat. De veengronden zijn voor dit laud , hetwelk geene
kolenmijnen en weinige bosschen bevat, die het van brandstof kunnen
voorzien , eene wezenlijke behoefte ; en leveren aan duizenden ingeze-
tenen middelen van bestaan op. De meeste belangrijke veengronden
zijn die , welke in de provinciën Friesland, Groningen,

Digitized by Google

GROND. It7

Drenthe en Over ij ssel op hooien zand» gen ondergrond gevon-
den worden, en afgegraven lijnde, eenen voor ontginning teer ge*
schikten bodem opleveren. Op dusdanigen ondergrond zijn , sedert de
twee laatste eeuwen , onderscheidene zeer welvarende en volkrijke dor-
pen ontstaan. De lagere veencn worden even als andere laag gelegene
landen of polders , door watermolens of stoomwerktuigen , droogge-
Biaakt , en kunnen daardoor mede in Louw- en wcilaud herschapen
worden , zelfs , wanneer de ont baggering geene te groole waterplassen
heeft gemaakt , groeijen deien weder met veenstof digt. De hooge
veengronden worden met kanalen of vaarten doorsneden , welke tót
vervoer van den turf noodzakelijk sijn , en het land naderhand dienen
tot aanvoering der mistspecicn en tot afvoer van de producten, of-
schoon dan die kanalen , of liever de wijken , welke daarop worden
aangelegd , te menigvuldig en daardoor hinderlijk zyn.

Eigenlijke bergen vindt men er evenwel niet , wel hier en daar eeni-
gc lage bergen , als de Veluwsche bergen enx. , en langs den
zeekant , op de meeste olaatsen , zandheuvelen van 80 tot 100 voet
hoogte , duinen gehcetcn , die de landen , welke lager dan het middelbare
waterpas der zee gelegen zijn, legen het geweld der golven beschermen.

Van de vorenstaande bijzonderheden , behoort men evenwel in som-
mige opzigten de provincie Limburg uit te zonderen , waar, onder de
gemeente Kerkrade, zeer rijke steenkolenmijnen gevonden worden,
terwijl men er desgelijks onder de gemeente >Y ittem ontdekt heeft,
<lie echter nog niet ontgind zyn. Ook heeft men , niet ver van eerst-
gcmelde gemeente, groeven van sandstcenen gevonden, die ter be-
strating der wegen geschikt zijn; voorts leveren de bergen onder Heer,
Berg, Valkenberg en Bemmelen eenen zeer goeden merge/-
steen op, welke, even als die uit den St. Pietersberg, nabij
Maastricht, sedert onheugelijke tijden, tot het bouwen van huizen
enz. wordt gebezigd.

LUCHTSGESTELDHEID.

De luchtgesteldheid van ons land is doorgaans tamelijk gezond , of-
schoon op vele plaatsen teer veranderlijk , vooral aan de zeekusten ,
waar bet weder , niet zelden op denzelfden dag , het éénc uur zeer warm
en het andere weder zeer guur en onstuimig, of althans vochtig en
kond is , of omgekeerd , naarmate de zccdainpen aan- of afgevoerd worden*
Men heeft er dikwijls regenachtig weder, dat door den grootcn overvloed
der vochtige dampen , die overal in de lucht opgeheven worden , ver-
oorzaakt wordt. Sedert het jaar 1716, tot in het begin dezer eeuw ,
heeft men hier te lande vele noorderlichten gehad, die vóór dien tijd
hier, zoo wel als in de andere noordelijke gewesten des aardbodems,
zeer ongemeen waren. De vreemdelingen houden deze gewesten , we-
gens de veranderlijkheid van de lucht, voor zeer ongezond; maar hier-
bij heeft veel overdrijving plaats , en bij ecne betamelijk voorzorg
omtrent kleeding en leefregel , welke beide men hier, even als overal,
nanneer men zijne gezondheid wil behouden , overeenkomstig den aard
van het luchtgestel moet regelen , kan men zelfs daar , waar hel we-
der het meest veranderlijk is , zoo gezond als op andere plaatsen le-
ven. Men vindt bij ons dan ook vele voorbeelden van mannen en
vrouwen , die tachtig!, negentig, ja somtijds , hoewel zeldzaam , over de
honderd jaren oud worden.

Digitized by Google

ALGEMEEN ÜTERZIGT

WINDEN.

De ligging van de Noordsec , ten Westen en Noorden van deze lan-
den , is misschien oorzaak dat dc zuidwestenwind hier meer dan eenige
andere waait ; waarom de molens te voren , toen zij nog niet naar
de windstreek konden gedraaid worden , tegen het zuidwesten vast ge-
bouwd waren. Natuurkenners hebben waargenomen , dat hier , alle
jaren , bijna evenveel westelijke , oostelijke en andere winden waayen ,
en dat, het ééne jaar door het andere gerekend, de noordenwind hier
twee en veertig dag«n in het jaar waail, de noordwestenwind drie
en dertig dagen; de westenwind zeven en vijftig; de zuidwestcwind
acht en zeventig; de zuidenwind drie en dertig; de zuidoostenwind
zes en twintig ; de oostenwind drie en vijftig ; cn de noordoosten-
wind drie en veertig dagen. De westelijke winden, die over de Noord-
zee komen , brengen ons vochtige dampen en dikw ijls segen mede ; dc
aoordewind , die uit koude streken naar ons toe waait . brengt door-
gaans koude en de oostcwind brengt ons warmte aan. Wij nebben ,
zoo als uit de hier bovenstaande opgave blijkt , in dit land veel ooste-
winden , hetgeen er de lucht in den zomer dikwijls zeer koel maakt.
Des winters brengt deze wind hijkans altijd vorst mede. De grach-
ten in de steden en op het land , de binnenwaters en rivieren zyn
dan niet zelden met ys bedekt.

LANDZIEKTEN.

Jicht en scheurbuik of blaauw schuit plagten hier vroeger de gewone
landziekten te wezen, doch zijn, sedert eene halve eeuw, veel zeld-
zamer geworden , zelfs verklaren oude en ervarene artsen , dat men
van de scheurbuik, sints jaren, niets meer aantreft. Het
mondzeer ( s tornar are ) , hetwelk nog vaak voorkomt , is ook van
geenen schcurbuikigen aard. De vochtigheid , de koude en schielijke
veranderingen van het weder , inzonderheid in Holland, Zeeland,
Friesland en Groningen zijn de oorzaak , dat de verkoudheden
hier zoo algemeen zijn. In den nazomer en de herfst regeren er vooral
koortsige en koortsvrije zinki ngzickten , die van alle de in onze
gewesten regerende ziekten , de menigvuldigste zyn; alsmede galkoort-
sen, die na hcele zomers, inzonderheid na de hondsdagen, wanneer
die gepaard gaan met zuidelijke zoele winden en onweders — hoogst-
zelden als die veel vergezeld zijn van noordelijke, vooral van noord-
ooste winden — . op dc kleigronden , en op deze bijna ook uitsluitend ,
regeren . en zelfs soms vrij algemeen heerschende zijn ; voorts vele ande-
rendaagsche, dubbele anderendaagsche , derdendaagsche cn
dubbele derdendaagsche koortsen, die evenwel zelden besmettelijk
zijn. Dat detypheuse ziekten, die echter hier niet zoo geheel zeld-
zaam zijn, in deze lamlcu minder dan elders heerschen, is aan het vermij-
den of weeren der ophooping van menschen , vooral van zieken, in kleine,
lage woningen, toe tc kennen. Terwijl een groot aantal, vooral van
de mindere volksklasse, aan dc gevolgen van hel onmatig gebruik van
sterke drank weggerukt worden ; geelt men algemeen het onmatig ge-
bruik van koflij en thee als dc oorzaak op der maagkwalen die
hier, vooral onder de vrouwen, heerschen; tevens moet men, ge-
deeltelijk aan het voortdurend misbruik van warme dranken, die ,
inzonderheid in onze meestal laag gelegen en vochtige lauden , dc ve-
zels verslappen en verteederen , de thans meer dan vroeger hier vuor-

)igitized by Google

LANDZIEKTEN.

komende zenuwziekten toeschrijven ; terwijl ook , door de
veelvuldige , hoofd- en hartverpestende , romaneske geschriften , ver-
tooningen , spelen enz., welke de gevoeligheid van het zenuwgestel
oomatig yerhoogen, die ziekten sinds een reeks van jaren allengs meer
en meer in menigvuldigheid hebben toegenomen , en , als gelijken tred
houdende met de zoogenaamde toenemende beschaving . niet alleen ia
de steden , maar nu ook reeds ten platten lande , hoe langer hoe meer ,
vooral bij de vrouwen, de plaats vervangen van andere, voorheen in
de steden , zoowel als ten platten lande , niet zelden , en nu slecht* '
spaarzaam voorkomende, ziekten.

ZEDEN EN GEWOONTEN.

De Inwoners van het Koningrijk der Nederlaibe* zijn over hek
algemeen naarstig en arbeidzaam. De landbouw , veehoederij , melkerij
en het znivelmaken , worden niet alleen door de mannen, maar ook
door de vrouwen , met de meeste vlijt waargenomen. Langs de zeekus-
ten generen zich de mannen met de visschcrij ; terwijl hunne vrouwen,
op onderscheidene plaatsen , zich op den landbouw toeleggen. In de
sleden wemelt het van allerlei ambachtslieden er» winkeliers. In som-
mige provinciën bloeit de koophandel en zeevaart zoodanig , dat niet
slechts dc moeste inboorlingen, maar nug een aantal vreemdelingen er
den kost mede winnen, hoezeer op ver na niet in die mate, als in het
hegin en midden der vorige eeuw. Daarentegen is, in sommige andere pro-
vinciën, de nijverheid tot cene verbazende hoogte opgeklommen. De koop-
lieden hier tc lande hebben van ouds bij dc andere volken als eerlijk en
trouw aan hunne verhindtenissen te boek gestaan, en dezen roem heb-
i zij over het algemeen nog niet verloren ; hetwelk, gevoegd bij hunne
rstighcid, arbeidzaamheid en uitnemende bekwaamheid tot den han-
del , veroorzaakt, dat dc vreemdelingen liever bij ons dan elders tc
markt gaan , en hunne waren gaarne aan onze handelaars afzetten. De
winzucht en gierigheid , misschien twee hoofdgebreken onzer landlieden,
hoewel zij titans bij sommigen voor dc tegenovergestelde gebreken , speel-
zucht en verkwisting, hebben moeten onderdoen , hebben menigen koop-
man bedorven en tot ecnen bedrieger gemaakt. De spaarzaamheid , die
vóór weinige ecuwen als de hoofddeugd onzer landgenooten opgegeven
*erd , en maar al te vaak tot kleiugccstigc inhaligheid oversloeg , hecfc
hij velen plaats gemaakt voor eene uitspattende weelde , verkwisting
en onmatige zucht tot prachtvertoon j zoodat men niet zelden koop-
beden vindt , die, niet te vreden met hunne huizen op eene bijna
vorstelijke wijze in tc rigten , koels , paarden en prachtige landhuizen
bezitten. Overdaad en spilzucht hebben dan ook menigeen tt gronde
geholpen. Voorheen stelden de Nederlanders, vooral de Noordbollan-
ders en Friezen , er cene eer in , dat men van hen zcide : zou men
«Ve man vel aanzien, dat hij onderscheiden tonnen gouds bezit; nu
vergenoegt men zich veelal met den sohijn , en streeft , in het navolgen
der mode en zw ierigheid van kleecfing , dc andere volken naar de
boon. Dc vroegere zucht , om dc overwinsten voor den ouden dag
fn zijn kroost tc besparen , is thans vervangen door de zucht , om
door het gcheele leven heen tc genieten. Overigens is de Nederlan-
der opregt , openhartig , vrij en rondborstig in het spreken, dapper,
onverzaagd , grootmoedig , ondernemend , standvastig , herbergzaam ,
bedaard , stilzwijgend, bescheiden, vernuftig, vindingrijk, getrouw
«n zijn eens gegeven woord , bijzonder vreedzaam , in zaken van twist
L Deei. 9 "

Digitized by Google

ALGEMEEN OVERZIGT.

verdraagzaam ca lankmoedig, maar cens getergd of belccdigd , niet
ligt tot bedaren to brengen, en wordt li ij moedeloos , dau herstelt hij
zich spoedig weder, om zijne pogingen te verdubtalcn. Ook is hij
zeer verknocht aan vaderland , godsdienst en goede zeden. Hoewel
zijne godsdienstigheid wel eens in het overdrevcne valt en somtijd*
zelfs tot dweej)crij overslaat, ontaard zij toch nimmer in die wreed-
heid en bloeddorstigheid , waardoor sommige andere volken in de ge-
snhicdcuis geschandvlekt staan. De vrijheid, vooral die des gewetens,
, i*'hen» boven alles dierbaar, zoodat hij geene gevaren ontziet, om
die lot het nitcrslc te verdedigen. Men moet zeer bescheiden met
hem omgaan en hem vooral niet met trotschheid bejegenen. W eet
men zich cenigzins naar zijne inborst , aard en geneigdheid te schik-
ken , dan kan men hem leiden , zoo als men wil , hetgeen Keizer
Kabel V van de Nederlanders deed zeggen , dat er geen volk was ,
hetwelk, wanneer men het vaderlijk en met cenen goeden glimp be-
handelde , den naam van dienstbaarheid meer vervloekte , en inderdaad
zich zeiven geduldiger gedroeg, dan de Nederlanders.

Die beredeneerde standvastigheid van karakter , die onwrikbare vast-
heid tan zedelijke beginselen , waardoor de Nederlander niet zoo ligt
als andere volken van het eene denkbeeld tot het andere overgaat ,
blinkt in zijn bedaard en ernstig voorkomen uit. Gewoon te bedenken
en te overwegen, eer hij tot een besluit komt, bezit hij niet de
levendigheid eu geestigheid van de F ranschen en vele zuidelijke volken ,
maar heeft integendeel een juister oordcel , meer omzigtighcid in zijne
besluiten, meer vastheid van zeden , meer onvermoeidheid in het volvoe-
ren van eens gemaakte ontwerpen. Ofschoon, wel is waar, die vast-
heid van karakter hij sommigen wel eens in stijfhoofdigheid , en het
rijp overleg in besluiteloosheid , ontaardt ; en bij anderen , door den
invloed van Fransche zeden, tot wuftheid of ligtzinuighcid overslaat.

De meuschlievendheid en mededeelzaamheid , die van oudsher ken-
schetsende trekken in het volkskarakter waren, hebben nog hunnen
zetel op Nedeblaixdscheji cbord gevestigd , w anneer het algemecne ram-
pen , vooral van vuur of watersnood belreft, en nog, even als in vroegere
dagen , strekt Nedebla*d ter schuilplaats van uit hun land verdreven
en verdrukte vreemdelingen , die er steeds met minzaamheid worden
opgenomen. Die herbergzaamheid en de verdraagzaamheid in de gods-
dienst , welke vroeger onze landaard boven de meeste rijken van Europa
unslig deden onderscheiden , gevoegd bij de voordeden van den han-
el , hebben op verschillende tijden een aantal vreemdelingen zich in
ons land doen vestigen . hetgeen echter veel heeft toegebragt , om een
gedeelte van het oorspronkelijk volkskarakter vooral in de zeesteden te doen
verloren gaan. Dit is inzonderheid het pcval geweest. gedurende de overheer-
sching der Franschcn ; hoewel men in dc landprovinciën , eu onder de
landlieden , minder dan elders het nadeel daarvan heelt ondervonden
Aan die vermenging met vreemdelingen , meenen wij dan ook hoofd-
zakelijk dc minder uitwendige godsdienstigheid , den minder algemecnen
ij ver voor dc openbare godsdienst.de meerdere zucht tot uithuizigheid,
en dc groolcre liefde lot het spel, die wij thans bij onze landgcuootcu
ontdekken, te moeten toeschrijven.

Meer rijzig dan klein van gestalte , dragen dc landbewoners , in-
zonderheid in Groningen, Friesland en Drenthe, in hun
gelaat , forsch gespierde ledematen en meer blonde dan donkere haren ,
ae doorslaande blijken van niet geheel van hunne voorvaderen ontaard
ta zijn. D« vrouwen zijn doorgaans welgemaakt van lijf en leden , ca

Digitized by Google

ZEDEN EN GEWOONTEN.

131

bij uitstek blank van vel. Zij hebben veelal fraaie en regelmatige
gelaatstrekken , terwijl het jeugdige schoon haar vaak tot in rijpef
leeftijd bijblijft, hetgeen grootcndeels aan de gematigde leefwijze tofe te
schryven is. Vooral worden zij om hare kuischheid, naarstigheid, zin-
delijkheid , huwelijkstrouw en naauwgezetheid in het verzorgen harer
kinderen geprezen; hoewel de vrouwen in Nederland meer vrijheid go-
nieten dan bij vele andere natiën het geval is , aangezien de Ne-
derlander teregt in haar de bestendige gezellin op het pad zijns levens ,
lijne hulp in voorspoed en zijne troosteres by rampen beschouwt.

In het aanwenden van zorg voor het onderwijs en de opvoeding van
hunne kinderen , worden de Nederlanders misschien door geen volk op
aarde op zijde gestreefd ; hoewel men ook hier reeds ziet , dat du
jeugd zich boven hare jaren verheft; zoodat kinderen, die men vroe-
ger nog met tol , bal of hoepel zag spelen , thans maar al te dikwyl*
na mannen het hooge woord voeren. Men laat hun niet slechts toe , even
als ouderen van dagen , mede te spreken , maar men duldt zelfs, dat zij
tich in nog jeugdigen , zelfs kinderlijken , leeftijd, ten nadeele van hunne
ndheid , aan het tabaksrooken gewennen , de koflijbuizrn , bczoc-
en zich daar reeds vroegtijdig aan het gebruik der zin bedwelmende
en verdervende sterke dranken overgeven. Om billijk te zijn, moet
men echter erkennen, dat het verbeterde schoolonderwijs, vooral op
het land en bij de geringe klasse in de steden , veel heeft toegebragt y
om de vroegere lomp- en domheid te overwinnen en door ccnigzina
beschaafdere zeden te doen vervangen.

Voorheen was de gewone drank der Nederlanders' bier ; thans echter
wordt er meer koflij en thee gebruikt, «aarvan de geringere lieden een
zeer slap aftreksel maken. Onder de burgerstand heer>cht nog byna
algemeen de gewoonte , om kort voor het middagmaal een zoogenaamd
borreltje of morgcnslokjc , meestal uit jenever bestaande , te gebruiken.
Ja , in de laatste jaren is het gebruik van sterken drank op zulk eene
schrikbarende wijze toegenomen, dat, in de provincie Gelderland, waar,
in het jaar 1828, eene bevolking van 288,836 zielen 1 13,300 opcenten
voor dc belasting op de jenever ophragt, in het jaar 1836, eene be-
volking van 326,425 zielen daan oor 162.968 betaalde. Terwijl het
uit eeue vergelijking met de belasting der overige provinciën gebleken
is, dat Gelderland thans nog de minste is in het gebruik van
sterke dranken , en dat er provinciën zyn , die , naar evenredigheid
der bevolking, bijna eens zooveel gebruiken (1). Zij die middelen heb-
ben , om wijn te drinken , gebruiken dien meestal niet overdadig ,
maar daarentegen heeft, sedert de laatste vijf en twintig jaren, het
geregeld liezoeken der koflijhuizen en herbergen des avonds meer en
meer veld gewonnen. In koopsteden drinkt men des avonds in de
kofliihuizen meest wijn , in dc mindere herbergen bier; welke drank
in de kleinere steden ook doorgaans aldaar gebruikt wordt, hoewel
men op sommige plaatsen , 700 als in Friesland en Groningen,
bij den geringeren burgerstand , de gewoonte heeft van ook des avonds
jenever te drinken.

O) Men lete over «Te nadoelen van het gebruik der sterke dranken, het
hoekje van nnsnn vertic i^tclijkeu medearbeider O. G. Heldkixo , de Jenercr
•»ü«r dan de Cholera, een volksboek in voorbeelden en cijfer*
»°»r arm cn rijk, oud cn jong, waar a men, op eene tabel legei»o»«r
bL S#, bet hierboven gra-gdc ral g i'aatd vinden.

ALGEMEEN 0VERZ1GT.

Het licvelingsgeregt der Nederlanders is aardappelen en zelden
«iet men , hetz(j by' rijken of armen , een middagmaal houden , waaj b#
deze aardvrucht , met vleescb en boter gebruikt , niet ecne voornam*
plaats bekleedt. Voorts gebruikt men des zomers, veel verscbe groen-
ten , peulvruchten en moeskruiden en des winters ingelegde groenten ,
gedroogde peulvruchten of op andere wyzen voor bederf bewaarde
-voortbrengselen van den grond. Dc mindere volksklasse voedt zich ,
behalve met aardappelen , met vele nicelspyzen , groenten en brood i
dit laatste voedsel wordt evenwel hier te lande niet in die hoeveelheid
als wel in Frankrijk en België , gebruikt j hoewel het roggenbrood b^J
onzen boer en bij den gcringen stedeling overal ook dagclyksebe kost is.
Ofschoon de vleeschspyzen hier over het algemeen ais minder onont-
beerlijk beschouwd worden, dan wel elders plaats heeft, wordt er
bijna nimmer een middagmaal zonder vlcesch of spek genoten.
Dc landlieden , gebruiken het vlcesch meest gezouten , en het spek
meest gezouten of gerookt. Weinige huisgezinnen vindt men ten
platten lande , die tegen het einde des jaars niet , naar evenredigheid
van hunne talrykheid , ecne zekere hoeveelheid vleesch of spek in dc
kuip steken cn in den schoorsteen hangen , ten einde dit , in den
winter, met ingelegde groenten of gedroogde peulvruchten, cn in den
*omer, met hetgene de tyd mede brengt, te nuttigen. Spek wordt
echter ten platte lande meer dan vlcesch gebruikt, in sommige stre-
ken wordt, niet alleen bij de. mindere volksklasse, maar zelfs by de
tneergegoede landlieden, alleen des zondags , ofby buitengewone gelegen-
kei d vleesch opgedischt. Viseh , vooral versche , dien de zee, welke d«
kusten besnoeit , cn dc talrykc binnenwateren , die het land in alle
rigtingen doorslroomcn , in overvloed opleveren, wordt door dc meeste
Nederlanders als ecne lekkernij beschouwd ; tcrwyl zij zich ook gaarne
op den haring, te regt Necblauds zeebanket genoemd , vergasten. In
den winter stellen dc stokvisch , de labberdaan en dc gedroogde visch
menigeen voor het gemis van verschen visch schadeloos.

VOLKSVERMAKEN .

Doorgaans sterk van ligchaamsbouw cn van ccn gezond gestel
sijn de Nederlanders tot alle ligchaamsoefeningen geschikt. Vroeger*
waren dan ook het m a 1 i c n , kegelen, kaatsen enkolvcn dcgclief-
koosdc zomervermaken van dc stedelingen en landlieden , maar deze
«pelen hebben grootendcels het veld moeten ruimen voor het biljard;
terwijl dc kaarten, helaas ! zoo ten platten lande als in de steden , het
edeler spel der kegels cn kolfbal, even als het v c rkecrb ord cn het
damspel hebben verdrongen. ïlet damspel is evenwel zoo geheel niet
uit het gebruik geraakt of er worden nog , inzonderheid onder den bur-
gerstand , lieden gevonden, die hierin cene zeldzame bekwaamheid bezitten ;
pven als men hier te Lande ook beoefenaars van het aloude schaakspel
aantreft, die voor dc beroemdste meesters van andere landen niet
behoeven onder te doen; zoo is de s c ha a k - s o cic t e it van Amster-
dam vóór eenige jaren, in ccnen wed strijd met die van Antwerpen
overwinnaar gebleven.

Ten tijde van de kermissen, die niet slechts in de groote steden ,
maar zelfs op de meeste dorpen, eenmaal 's jaars gehouden worden,
geeft het landvolk zich , hoewel niet meer zoo uitbundig als in vroeger
dagen, aan luidruchtige vrolijkheid over. Het papegaai schie-
ten, in schier alle onze gewesten voorheen zeer in zwang, heeft

Digitized by Google

VOLKSVERMAKEN. 155

bijna overal opgehouden. De Schuttersdoelen , waar men zich
vermaakte en bekwaamde in het behandelen van boog eu geweer,
kennen wij nog alleen van naam. Sedert de wreedaardige en zoo wei-
nig met onzen volksaard slrookcnde spelen, van het katknuppe-
len, palingtrekken, ganskoppen enz. , meer en meer
builen zwang zijn geraakt , bestaat het cenige kermisvermaak
op de meeste dorpen, in het koek hakken, of in het dan-
sen, en men hoort weinig meer van die hevige vechtpartijen ge-
wagen , die vroeger geene zeldzaamheid op eene Hollaiidschc , Noord-
Brabandsehe of Gelderschc kermis waren. Meer nogtans dan het
dansen, behooren hier, en wel bijzonder in Friesland, het kaat-
sen of balslaan, en vooral de harddraverijen, dat geliefkoosde
volksvermaak der landzaten , te huis. Deze laatste brengen onge-
twijfeld haar nut mede, daar zij niet weinig tot de aanmoediging
van het veredelen der paardenrassen bijdragen. De meeste heeft men
in Groningen en Friesland. In 1837 heeft men ter stede van
Groningen, buiten dc Ebbingcpoort , zelfs den Koning op eene
prachtige harddraverij onthaald. In sommige streken van ons Vaderland,
zoo als onder anderen in Zeeland, beeft nog op Kermistijden naar
den - ring r ij den plaats , bij welke gelegenheid hij die dc over-
winning behaalt niet zelden op cene bespottelijke wijze zijne vreugde
aan den dag legt.

Het s c h a a ts e n r ij d e n , dat zoo oude Ncdcrlandsche volksvermaak ,
hetwelk reeds in de 14e eeuw onder onze voorvaderen beoefenaars
vond , behoort zoo geheel in de Nederlanden thuis , dat zeker geen
volk ter wereld met bet onze daarin kan wedijveren. De Friezen en
Groningers munten vooral in het snel rijden uit, zoodat een rijder
niet zelden eencn afstand van vier of vijf uren in één uur tijds aflegt;
maar dc Hollanders w innen het in sierlijkheid van zwaai. Dat die kunst
nog even goed hare beoefenaars heeft , als in vroegere dagen , heb-
ben Klaas en Willek Oostindie* te Koogaan de Zaan nog
in den winter van het jaar 1822 getoond, door op éénen dag, zijnde
den 29 December van dat jaar , de sleden Alkmaar, Mede m-
blik, Enkhuizen, Hoorn, Edam, Monnikendam,
Pu r merende, Amsterdam, Wcesp, Muiden, Naar den
en Haarlem, op hunne schaatsen te bezoeken; waartoe zij , alleen
door omstandigheden buiten hen , acht uren langer besteed hebben dan
Claes Aris Caeseooper in 1G76 op eencn dergelijkcn togt had gedaan.
Onder de Friezen vindt men er, die alle dc elf steden van hun ge-
west op éénen dag bezocht hebben. Bij eencn wedloop op schaatsen,
die den 50 Januarij 1858 te Harlingcn plaats had , reed F. U. n«-
eesstra van Terzooly , tot tweemalen, dc lengte der baan van 1Ü0
Nederlandsehe ellen , binnen den korten tijd van 14 seconden af,
zoodat hij , indien hel mogelijk ware in dc zelfde snelheid voort te
rijden, de afstand tusschen Harlingcn en Amsterdam in 2
uur, 22 min. zoude kunnen afleggen (1). Wanneer des winters de sneeuw
het veld overdekt, ziet men den rijke, in de sierlijkste arresleden,
kostbaar uitgedoste paarden bespannen, ronddraven, terwijl de

(i> Zie de*o en rog meerder opgaren r»a amlrijc'en der Friezen, in hot
over het Schaatsenrijdeu dCr Frieten, door Am Wassbrbcrcm ,
atdrgedeelü ia dc Frie.cJie Volk* - Almanak xoor het jaar i85fl.

ALGEMEEN 0VERZ1GT.

minder gegoede , op schaatsen , zelf de slede voortschutft , en zich dese
vcrmocijcnde inspanning getroost, om het voorwerp zijner kcuie mede
in het ijsvermaak te doen deelen. en de nijvere landman dit voertuig
gebruikt , om de vrucht zijner noeste vlijt marktwaarts te brengen.

BETREKKING TUSSCHEN NEDERLAND EN BELGIË.

Aangesien het Traktaat der 24 Artikelen , waarbij de scheiding
tusschen het Koningrijk der Nederlanden en België bepaald wordt,
onder het afdrukken van dit Algemeen Overzigt onherroepelijk is
vastgesteld, mecnen wij dit Ovcrzigt niet beter te kunnen beslui-
ten, dan met de opgave der onderlinge betrekking , die er, ten opzigto
van het grondgebied, ingevolge het bovenstaande traktaat, tusschen
Nederland en Be tg ie zal blijven bestaan.

De walerloosing voor Vlaanderen , zal tusschen het Koningrijk der
Nederlanden en België geregeld worden , in overeenkomst met de be-
palingen ten dien aanzien in art. VI van het definitief verdrag vast-
gesteld, dat den 8»l0° November 178l>, tusschen Zijne Majesteit den
Keizer van Duitschland en de Staten Generaal, gesloten is.

De beschikkingen van art. 108 tot 117 ingesloten, van de algemecne
akte van het Congres van Weenen , betrekkelijk de vrije scheepvaart
op de stroomen en bevaarbare rivieren , zullen toepasselijk worden ge*»
maakt op de stroomen en bevaarbare rivieren, die het Belgische cn
Nederlandsche grondgebied vaneen scheiden of gelijkelijk doorloopen».

Er zal door de Nederlandsche regering op de vaart op de Schelde
en hare monden, een cenig regt, van f 1,150 per ton, worden gehe-
ven, te weten: ƒ1,12 van de sehepen , die, van uit de volle zee
komende, de W ester Schelde zullen opvaren, om zich langs de
Schelde, of door het Kanaal van Neuzen, naar België te be-
geven , en f 0,38 per ton van de schenen, die, langs de Schelde
of door het K a n a a 1 vanNcuzen, uit België komende , deWestcr-
Schelde zullen afvaren, om zich naar de volle zee te begeven^
Rullende de hefling van dit regt, door de Nederlandsehe Agenten te
Antwerpen en te Neuzen, plaats hebben. De schepen, die
uit volle zee aankomen, om zich langs de Westcr-Sc helde naar
Antwerpen te begeven, zullen, als zij van, roet betrekking tot den
gezondheidstoestand, verdachte plaatsen komen, de bevoegdheid heb-
hen , om , vergezeld van eene gezondheidswacht , zonder verhindering
of vertraging , dc reis voort te zetten , en zich zoo naar de plaats hun-
ner bestemming te begeven. De schepen , die zich van Antwerpen
naar Neuzen of omgekeerd, begeven, of op dc rivier zelve ziek
met dc kustvaart of dc vischvangst bezig houden, zullen aan gcenerlei
regt onderworpen zijn.

liet loodswezen en de betonning , zoowel als het onderhond der
zeegaten van de Schelde beneden j4nhrerj)eny zal aan een gemeen-
schappelijk toczigt worden onderworpen. Met v»cdcrzijdseh overleg*
zullen gematigde loodsgelden worden vastgesteld , en deze gelden
sullen voor dc schepen van alle natiën dezelfde zijn. Het zal aan
. de keuze van elk schip staan, dat zich langs de Schelde, van
uit de volle zee naar België, of van België naar volle zee begeeft,
om zoodanigen loods te nemen , als het zal verkiezen , en het zal
diensvolgens aan beide landen vrijstaan, om langs den geheelen
loop der Schelde eu aan haren mond, de diensten voor het loods-
wezen te vestigen , die voor het verschaffen der loodsen noodzakelijk

Digitized by Google

BETREKKING T

1EN NEDERLAND EN BELGIË. 155

znllen geoordeeld worden. De beide regeringen iiju gehouden , ieder voor
ïiaar gedeelte der rivier, om de bevaarbare zeegaten van de Schel do
en van hare monden te onderhonden , en daar noodigc tonnen cu bocijea
te plaatsen en te zorgen . dat deze in behoorlijken staat blijven.

De tak der Schelde, die de Ooster- Schelde heet , bij de tegen-
woordige plaatselijke gesteldheid niet tot de vaart van de volle zee
naar Antwerpen en den Rij n gebruikt wordende, zal, langs zijnen
gcheelen loop , met gecne hoogere regten of tolgelden kunnen worden
bezwaard, dan die volgens de tarieven van Mcntz, van den 31 Maart
1831 , op de v aa rt van Gorinehem tot aan de volle zee , worden
geheven, naar evenredigheid der afstanden. De scheepvaart op de bin-
nenvateren , tusschen de Schelde en den Rijn t om van Antwerpen
aaar den Ryn te komen en omgekeerd , zal wcdcrkccrig vrij blijven ,
en slechts aan gematigde tolgelden worden onderworpen , die voor
den handel der beide landen dezelfde zullen zijn. Indien natuurlijke
gebeurtenissen de hiervoor aangewezene wegen in het vervolg voor de
scheepvaart onbruikbaar mogtcn maken , zal de Ncdcrlandsche rege-
ring . aan de Belgische scheepvaart, ter vervanging der gezegde, dan
onbruikbaar gewordene, wegen voor de scheepvaart , andere zoodanige
wegen , die even veilig , en even goed en gemakkelijk zijn , aanwijzen.

Het gebruik der kanalen f die te gelijk de beide landen doorsnijden,
»al vrij en aan de ingezetenen daarvan gemeen zijn. Blen zal weder-
keerig en op dezclide voorwaarden daarvan genot hebben , en van
wederzijden zullen slechts gematigde regten voor de vaart op die ka-
nalen worden geheven.

De handels-gemeenschap docr de steden Maastricht en Sittard
zal geheel vrij blijven , en ouder gecnerlei voorwendsel belemmerd
kunnen worden. Het gebruik der wegen , die deze beide steden
deorloopcn en naar dc grenzen van Duilschland geleiden , zal
slechts aan de betaling van een matig tolgeld voor het onderhoud
dier wegen onderworpen zijn , op zoodanig eene wijze , dat dc tran-
sito-handel aldaar gecnerlei hinderpaal kunne oudervinden , en dat die
wegen, door middel der bovengemelde tolgelden, in eencn goeden, en
dien handel gerijvenden , staat onderhouden worden.

In geval er in België een «lemce weg mogt zijn aangelegd, of een
nttur kanaal zijn gegraven , tegeuorer het JYederlandsche kanton
Sittard aan dc Maas uitkomende, zal het aan België vrijstaan,
om aan het Nederlandschc gouvernement te vragen , hetwelk zulks in
deze veronderstelling niet zal w eigcren , dat gezegde weg of gezegde
vaart , in overeenkomst met hetzelfde plan, geheel en al op kosten
en roor rekening van België , door het kanton Sittard heen . tot
aan de grenzen van Duilschland, verlengd worde. Deze weg of dit
kanaal , die alleen tot het onderhouden van handels-gemeenschap
zouden kunnen dienen , zal , ter keuze van het Nederlandschc Gou-
vernement, aangelegd worden, hetzij door ingenieurs en werklieden,
welke België gemagtigd zoude worden daarvoor in het kanton S 1 1-
tard te gebruiken, betzij door ingenieurs en werklieden, die Nedek-
u*d zal leveren, en die, op kosten van België, de bepaalde werken
'uilen aanleggen, alles zonder eenig bezwaar voor Nkdeiilaïid en zonder
benadeeling der uitsluitende regten van souvereiniteit op het grondge-
bied , hetwelk de bedoelde weg of kanaal zal doorsnijden, de beide
partijen zullen met gemeen overleg het bedrag en de wijze van heffing
der regten en tolgelden regelen, die op zoodanigen weg of kanaal
* uilen worden geheven.

ALGEMEEN OVERZIGT.

Tc rekenen van den 1>tn> Jannarij 1839, zal België, uit hoofde
der verdeeling van de ojtenbare schulden van het Koningrijk dek Ne-
derlanden , met eene som van vijf miüioen Nederlandschc guldens aan
jaarlijksche renten belast blijden , Maarvan de kapitalen van bet debet
lies Amstcrdaniseheii groothoeks of van het debet der algctueene Ryks-
kas van het Koningrijk der Nederlanden , op het debet van het Bel-
gische grootboek xullen worden overgeschreven. De kapitalen en
renten, welke dien ten gevolge tot een gezamenlijk bedrag van
8.000,000 Nederlandschc guldens aan jaarlijksche renten , op het
debet van bet Belgische grootboek zullen worden overgebragt en
ingeschreven, zullen geacht worden een gedeelte der nationale Bcl-
ffischc schuld uit te maken ; en België verbindt zich , om noch voor
bet tegenwoordige, noch voor de toekomst, eenig onderscheid temaken
tusschen dat gedeelte zijner openbare schuld , hetwelk uit zijne ver-
eeniging met Nederland voortvloeit, en alle andere reeds gemaakte of
nog te maken nationale Belgische schuld. De afbetaling der hierbo-
ven vermelde som van 5,000,000 Nederlandschc guldens aan jaarlijksche
renten, zal regelmatig, van halfjaar tot halfjaar, hetzij te Brussel,
hetzij te Antwerpen , in gereed geld plaats hebben , zonder eenige
korting , van «eiken aard die ook mogt zijn , noch voor het tegen-
woordige, noch voor de toekomst. Door middel van het voor zijne
rekening nemen der gezegde som van 5.000,000 guldens aan jaar-
lijksche renten, zal België van alle verpligting jegens Nederland, uit
hoofde der verdceling van de openbare schuld van het Koningrijk dek

NEDERLANDEN , OllllaSt zijll.

De verken tan openbaar of bijzonder nut , zoo als vaarten , of an-
dere van soortgelijken aard , die geheel of gedeeltelijk op kosten van het
Koningrijk der Nederlanden aangelegd zijn, zullen met de daaraan verknoch-
te renten en lasten aan dat land toebehooren , waarin rij gelegen zyn.
« Er zullen geene regt en mogen geheven worden op den uitvoer van

erfenissen, en de Slaat zal geencrlci regt hebben op de nalatenschap
van een overleden vreemdeling , ten aanzien van de personen en goe-
deren der Nederlanders in België , en Belgen in Nederland. De
hoedanigheid van gemengd onderdaan , voor zoo ver het bezit
van eigendommen betreft , zal erkend en gehandhaafd worden.

De pensioenen, wachtgelden en tractementen van non-activiteit en
reforme , zullen van wederzijden , xoo in het burgerlijke als in het
militaire, nan allen uitbetaald worden . die daarop , in overeenkomst
met de wetten, vóór den 1 November 1830 in werking geweest,
regt hebben ; zullende de bovengemelde pensioenen en tractementen
der regthebbenden , die geboren zijn op het grondgebied , hetwelk
thans België uitmaakt, ten laste van de Belgische schatkist komen,
en de pensioenen en traktementen , der regthebbenden welke geboren
zijn op het grondgebied , hetwelk thans het Koningrijk der Nederlan-
den vormt , ten laste der Nedcrlandsche schatkist blijven.

De vonnissen, in burgerlijke of handelszaken gevezen, de akten
van den Burgerlijken stand , en de akten voor eenen JVotaris of ander
openbaar ambtenaar verleden , tijdens het Belgisch beheer , in die
gedeelten van Limburg en van het Groothertogdom Luxemburg,
welke weder in het bezit van Zijne Majesteit den Koning der Neder-
landen , Groot-Hertog van Luxemburg, komen, zullen iu volle kracht
en werking worden gehandhaafd.

Digitized by Google

AARDRIJKSKUNDIG

DER

1T 3 S 3 H L £ 1T S S 1T.

AA , buurt in Rijnland. Zie Adr , Otjder-Adb of Oud-Aa.
AA , pold. in Rijnland. Zie Aanildee.

AA (1), riviertje in de Meijerij van 's Hertogenbosch , prov. IV oord -
Braband , dat niet ver boven hel dorp Rcusel ontspringt , en , noord-
waarts aanslroomende , zich beneden Lage Mierde in de Reutel ontlast.

AA , onder dezen naam ontspringt in Munsterland de Overijsselsche
rivier de Schimeek,. Zie voorts dat woord.

AA, voormalige riv. in Overijssel, thans Zwakte Watek gehectcn.
Zie voorts dat woord.

AA , water in Rijnland, prov. Zuid-Holland , dat onder Alkemade
uit de Keverjtoel komt , en , meteenen noordooctehjken loop, zich in het
Haarlemmermeer ontlast.

AA, watertje in Twenthe, prov. Overijssel, dat zijnen aanvang neemt
in hrt gehucht Drijne , gemeente Lonneker , langs Hengelo en Borne
noordwaarts aanvloeit , en in de Almelosehe Aa uitloopt.

AA . een besloten, en van dciVieutce Vecht doorsneden, riv.
in Sa l land , prov. Overijssel , dat zijn aanvang neemt f u. 0. van Zwolle ,
bij het gewezen slot Westerveld , zich in het Zwarte Water ontlast ,
cn daar ook wel de Westerveldscee Aa genoemd wordt.

AA, riv. in Limburg. Zie Ghatrererbeek.

(i) Aa of Aha, en hel daarmede verwanUchapte Aa of E ebeleekeat in de meeate
UUn «ittr; vandaar dal er «oo vela rivieren gavondrn worden, dia desei
dxagea.

I. Deei. 1

AA of Aade , riv. in het W ederkttartier , prov. Utrecht. Zij ont-
springt «'en weinig Ic-n N. van Brcukelcn, loopt eerst zuidwestwaarls ,
en vervolgens noordwest u aarts toL bij Iluwiel, van waar zij, na eerst
eene noordelijke en vervolgens ecne oostelijke rigling genomen te heb-
ben , met eenen noordelijken loop , naar Nieuwer Ter Aa vliet, alwaar
z'(\ den naam van Aucstkl of KnoaMF Afstel aanneemt.

AA, oudtijds Aur. , riv. in de Vrijerij van '$ // ertogenbotch , prov.
!\ aord-Rraband , die in het hoogste van de Peel, uit eene menigte
beken van meerdere of mindere grootte , waarvan het voornaamste
uil het veen Zeren Moeren komt , ontslaat, vervolgens met ver-
scheiden kronkelingen noordwaarts door of langs Someren , Asten ,
Lierop , Helmond , Aarle, Beek , (iemert , Krp , Veghel , Dinlher, Hees-
wijk, Middelrode en BciTicum , naar 's Herlogenbosch stroomt, waar
/ij . na door eene waterpoort, de Kleine Hekel genaamd, binnen die
s!ad gekomen te zijn, zich met den Dommel vereenigt , hebbende
/ij eerst in 1'->11 haren tegenwoordigen loop gekregen, daar zij
vroeger om 's Hertogenbosch , welke slad toen nog niet haren tc-
genwoordigen omvang had , heenliep. Ten jare 1669 had de Kom-
mandcur van 's Hertogenbosch, Iuil va* Bvikbbstbin , builen de
Hinthamerpoort dier stad , eene visscherij aangelegd ; om deze van
genoegzaam water te voorzien , deed hij een gedeelte der rivier de
Aa daar doorheen leiden. De stroom kreeg dien ten gevolge zulk
eencn sterken scheut , dat het bed der rivier binnen de stad droog
lag, weshalve de regering den Kommandeur verzocht, de afleiding te
stoppen, hetwelk deze weigerde, waarop de regering zelve die deed
toemaken. Daar echlcr de Kommandeur den dam weder weg-
nam , waardoor niet alleen het bed der rivier binnen de stad ,
maar ook de grachten van het hoornwerk en het ravelijn aan de
Hinthamerpoort , droog liepen , vervoegde zich de regering hierover bij
de gemagtigden van den Raad van State , die zich toen juist te 's Her-
logenhosch bevonden, ten einde alles in oogenschouw te nemen, Maar-
op de regering vrijheid kreeg, om de afleiding buiten de Hintha-
merpoort te doen afdammen.

De Aa ontvangt in haren loop de Asten schc Aa, de Vlier- of
Bakclschc Aa, de Esperloop, deMicrle, de Rups, de
Beekgrnafen de Leibcek, nadat deze laatste zich met de Vinkei
verecnigd heeft. Er zijn lx* wij zen voorhanden , dat de Aa , meer dan 130
iaren , van Helmond af tot 's Hertogenbosch toe bevaarbaar is geweest ,
lang naderhand bleef zij dit van Koks, eene buurtschap van Gemert, voor
kleine schepen eu platboomde schuiten , thans is zij dit nog van de
sluis van Erp, ruim vier uren van 's Hertogenbosch. De schaarsch-
heid en duurte van brandstoffen binnen die stad waren oorzaak , dat men
in 162I5 in bedenking nam , om de Aa van haren oorsprong af bevaarbaar
te maken , ten einde alzoo de Poel-turf en het brandhout , uit de Meijerij ,
gemakkelijk en met minder kosten binnen 's Hertogenbosch te brengen.
Diensvolgens werden cenigc gevolmagtigden benoemd, om de rivier van
don Slipdonkschen molen , onder Lierop , tot aan de stad toe te onder-
zoeken. In het volgende jaar kwam men met die van Helmond,
Aarie, Boxtel en andere plaatsen overeen, om de sluizen te verwij-
den , of eenige nieuwe te maken , en iu 1627 en 1628 waren die
sluizen reeds iu bchourlijken staat gesteld , en de rivier op eenige plaat-
sen verdiept, waartoe de Koning van Spanje aan die van 's Herlogen-
bo«;rh vrijheid verleend had. Ten gevolge van de kort daarop gevolgde
belegering van die slad door FnEUERiü Hevdrik, Prins van Oranje, in

Digitized by Google

AA.

het jaar 1629, is «leze zaak blijven steken tot in 1798, als wanneer,
bij de nieuwe Staatsregeling1 der Bataafsche republiek , bet plan tot
bevaarbaarniaking der Aa weder opgevat werd. Maar ook toen is hier-
aan geen gevolg gegeven , vermoedelijk , omdat men , hij nadere inzage .
begreep, dat de voordeden, die er uit zouden voortspruiten, niet
kouden opwegen tegen de onkosten , die bet werk zoude veroorzaken.
De breedte der Aa. volgens zekere overeenkomst tusscben de gemag-
tigden der stad 's Hertogenbosch cn van het kwartier Peel land , bepaald
zijnde , zoo gelastte de Raad van State der Vcrecnigde Nederlanden , in
het jaar 1731 , den Raad en Rentmeester der domeinen van Braband,
om deze rivier op die beraamde breedte te doen brengen en voorts ta
doen houden. De lengte dezer rivier van Asten naar 's Hertogenbosch
i*, als men haren loop volgt, ongeveer 10 uren.

Door de Aa en hare takken worden verscheiden molens in beweging
gebragt , waarop koorn , run en oliezaad gebroken wordt. Keizer Karkl
V heelt, als Hertog van Braband, in het jaar 1848 , om het onder water
zetten der landen door dc watermolens te beletten , een plakaat uitge-
vaardigd , waarbij de hoogte van het water , dat elke molen schutten
mogt, bepaald werd.

AA of Ara , riv. , die in het Pnrissisch regdistr. Munster ,
omtrent twee Duitsche mijlen van het steedje Coesvcld , ontspringt ,
met cenen westelijken loop door Boekholt, ten Z. van Dinxpcrlo,
aan dc grenzen van Gelderland komt , waar zij zich met de , uil het-
zelfde regdistr. komende, JI altwij ker beek vcreenigt, om,
gedurende een half uur, in eene noordwestelijke strekking, dc grens-
scheiding tusscben die provincie en het Pruissische te vormen ; voorts ,
ons Vaderland binnendringende, blijft zij in dezelfde rigtiug voortloopcn ,
en ontlast zich , £ u. boven Ulft , onder Gcndringcn , in den Ouden IJstel.

AA of Aha, ook wel Drehthsche Aa genoemd, maar thans bene-
denwaarts meer onder den naam van het Hoorkschr Dibf bekend ,
misschien naar het voorheen onder Helpen gelegen non neu klooster M aria
op den Ié o ome. Deze riv. ontstaat uit ecnen zandigen grond , een wei-
nigten O. van de buurschap Schoonla, in de provincie Drenthe ; vloeit
van daar niet eencn zacbten stroom noordwestwaarts voort , tusschen
de gemeenten Gieten en Rolde door, bekomt, een weinig beneden Taarlo,
bij («asteren , eenen aannierkelgken toevoer van water uit het Taarlo-
schedicp(dat hoogerop den naam draagt van L o o n d e r- en D n u r-
* e r d i e p) , hiermede vereenigd stroomt zij met meer kracht , altijd in de-
zelfde rigting' , tusschen de gemeenten Vries cn Anloo door , langs de ge-
huchten Oidcmeulcn , Zeegzc cn Schipborg , telkens haren naam , naar
die der plaatsen , welke zy bezoekt (in Oldkretler Die» , Zeeczer Dik»
en Sch ie borger Diep) veranderende, lot dat zij, na eene menigte van
hooilanden , in haren loop , bespoeld te hebben , omtrent de oude ver-
vallen schans Blanckeweer , hel Groninger gebied aandoet. Tot hiertoe
kan zij niet bevaren worden , maar naauwelijks raakt haar regtcr
oever dc provincie Groningen , of zij is dieper cn tamelijk breed, hoe-
wel niet dan voor kleine schepen bevaarbaar. Na alzoo een half uur
lang tot grensscheiding tusschen Groningen en Drenthe verstrekt ta
hebben, verlaat zij deze laatste provincie, bij Oosterbroek, van waar
zij. door eene vergraving, met renen bijna regten loop, langs de
kleine meertjes van het Hamrik afgeleid wordt, terwijl hare vorige
kil, die nog een lang eind ver dc grensscheiding uitmaakt, opgedroogd
en niet dan met moeite hier en daar te kennen is. Nu stroomt zij door
Groningerland , altijd hare noord westelijke rigting vervolgende , maar

\ A A.

krijgt , even boven het dorp Karen , weder cenen buitengemeen kron-
kel! gen loop, die haar tol aan du slad Groningen bijblijft, «aar zij
zich thans stort in het Schuiten/liep , en den naam van Reitdiep aan-
neemt, lievig is vooral in den winter of na zware regenvlagen de
stroom dezer rivier , hetwelk aan haar sterk verval , vooral in Dren-
the, moet toegeschreven worden. Zie voorls Reitihep.

AA of Au», ook wel Ka.lt r. Aa of Koude Aa , dat is Koude \V\-
Ttn . r. licelen , kleine riv. , die, in het westelijke deel van het Prnis-
sisrlie re;jdi-itr. Hunsln- , bijna 3 uren ten westen van het
stadje Coesfeld , ontspringt , met eenen noordvvcslclijkcn loop , door hel
stadje Ahaus en langs Wessem en Alstcde vloeit, ter hoogte van het
Witleveen in Orerijxsel komt , voorts in cent; W. N. westelijke rig-
ting doorstroomt, tot zij , niet ver van Goor, in de Regge valt, of die
rivier helpt vormen.

AA, Weemieis, Wkecams of Wr..-.nEizE , riv. in de Baronij ran
Breda , prov. j\ oord-B raband , die zijnen oorsprong neemt uit twee
aderen , waarvan de cenc boven Brecht, en de andere boven West-
doorn, in de heide van Antwerpen ,* ontstaat , den naam van Bijloop
mededragende , aan de grenzen eerst dc Kleinbekc cn nog een
ander riviertje ontvangt. Onder Zondert en Wernhout in ons Va-
derland komende , loopt de Aa door die gemeente , alsmede door
li ijsbergen en Vrinsenhagc , naar Breda , w aar zij zich voorheen in
de stadsvesten ontlastte , en voornamelijk diende , om den thans
afgebroken, grootcn watermolen in beweging te brengen; hel ove-
rige vialer , dat door dien molen niet kon verzwolgen worden , liep
door twee kanalen . beide nog in wezen , waarvan het eenc , ge-
naamd de (lampei, binnen de stad boven de tolbrng en hel andere
de Donk geheeten , beneden die brug zich in de Merk ontlastte.
In het jaar 1082 heeft men echter den loop van dit riviertje geheel
en al gestopt, en het ca en boven Breda in dc Merk geleid. Door
deze afleiding der Aa zijn hare spranken dc G ampel en de Donk
nu de ten eenenmale afgesneden , en deze krijgen nu het water alleen
door den gewonen vloed uit dc Merk. De Ga m pel heeft, door
middel van eenc sluis in dc stadsvest, zijne uitwatering wel behouden,
maar de Donk loopt tegen den wal te niet.

Onder de gemeente RijsUergen wordt een korenmolen door het w ater
dezer rivier in beweging gebragt.

AA (ALMELOSCHE) , riv. in Twente, nrov. Orerijuel, die, met
verscheiden takken , op de grenzen van Hannovcr , in het gehucht
Mander, onder Tubbergen , ontspringt, voorts zuidwcstwaarls naar
Almelo loopt, en, na die stad doorstroomd te hebben, dezelfde rig-
ting houdt, tot zij zich met de Vriexche Aa verecnigt, met
welke zij eenen zuidelijken loop neemt, om zich, tusschen Enter en
Rijssen , in de Regge te ontlasten.

AA (ASTEN'SCHE) , riv. in de Meijerij van '» Ilertogcnbosch , kw.
PeeUand, prov. N oord-B raband , die omstreeks het gehucht Neerkant ,
gemeente Deurnc en Liesscl, met verscheiden adertjes in de Peel ont-
springt, noordwestw aarts aanslroomende langs Liesscl vloeit, ver-
bolgens tusschen Vlierden en Ommelen doorloopt, cn , beneden Licrop ,
1 u. boven üeunoud, in de Aa of Ade valt. Tusschen Vlierden en Ommelen
drijft de Astexscbe Aa een watermolen , de Belgcrensche molen genoemd.
Men wil , dat zij door de bebouwing van nieuwe gronden langs hoe water-
rijker wordt, zoodal de watermolen van Stipdonk , die even beneden d«?
plaats, waar dit riviertje in de Aa valt, op deze laatste rivier gevon-

Digitized by Google

AA $

tien wordt, behalve in tijden van langdurige droogte, in den zomer iel
den eeneu dag behoeft stil Ie slaan.

AA (BAKELSCHE) of Vliek, riv. in dc Meijerij van 't Hertogen
bnseh, kw. Pcelland, jirov. Noord-Brahand , dat onder de gemeente
Deurnc en Liessel uit dc Peel voortkomt , tussehen Deurnc en Bakel
westwaarts aanstroomt, en zirh , na de Rawijsche Loop en
de O ud c A a of R a a k s e li e Loop opgenomen te hebben , bij liet
Guldenhuis te Rivtel, met de Aa of 1 de vereenigt. Zij wordt ook wel
eens . vooral beneden Schaapstal , eene buurt onder Bakel en Milhezc ,
waar zij voorheen ecnen oliemolen dreef, de Schaapstalsc.be Aa benoemd.
AA (BLOKZIJLER) , riv. in Orerijssel. Zie Aa (Stkkwijkeii).
AA (DRFATSG1IE) , riv. in Drenthe en Groningen. Zie Aa of Am .
ook wel Dr.EMiiscHE Aa.

AA (F1VEL) of Fiiel A\. doch doorgaans enkel dc Fitel genoemd ,
riv. in Groningen , die oudtijds haren oorsprong had in de hoogc zuidelijke
veenen van Duirswold, van «aar zij noordwaarts stroomde tot \Y ilte-
wierum. Aldaar ver<leelde zrj zich in twee takken. Melker noordelijk-
ste en levens voornaamste . langs Westcr Emden uitliep in ecnen zee-
boezem, die toen bezuiden het Zand en Garshuizen zoover landwaarts
indrong ; maar de andere tak nam den loop naar Appingadam , en loosde ,
•»p de hoogte van Delfzijl, de wateren in den mond van de Eems. Dan
omlrenl het jaar 1238 slople een zware storm den noordelijken inham,
en vulde dien geheel nut slijk. Dit deed Westcr Einden, voorheen
eene vermaarde zeeplaats , merkelijk vervallen, en daartegen Appingadam ,
waar nu alleen de uitloop der Fivel-Aa overbleef, in vermogen rijzen.
Sedert het graven, in het laatst der zestiende eeuw , van het tegen-
woordige Datnsterdiep , loopeude van Groningen naar Delfzijl, verloor
de Fiv el , welke een gedeelte van dat diep uitmaakte, geheel haren
vorigen naam. Ook zijn de sporen van haar vorig noordelijk bed
thans zoo onduidelijk en weinig beduidend, dat zij niet meer als ri-
vier kan opgeteld worden. Het voormalig kwartier Fir e Itjo ontleende
van deze rivier zijnen naam.

AA (GROOTE) , gracht te Z volle , prov. Overijssel , die haar water aan
dc Oostzijde door eene waterpoort, gemeen met «Ie Kleine Aay uit
de ve*t ontvangt , en, na de slad doorstroomd te hebben, zieh aan de
Westiijdc, bij de Yischmaikt , in dc vest of het Zwarte W a-
ter ontlast.

AA (IIWELTER), riv. in Drenthe, die, een weinig ten O. van
het dorp Beilen , uit ecnen zameuloop van versehciden beekjes ont-
slaat, vervolgen* tot omtrent D a ingelo westwaartsafloopt , van waar zij,
zich meer zuidwaarts wendende , op eeneu kleinen afstand . langs Havelte
loopt, en, hier en daar eenigen toevoer van waler bekomen heli-
bende, eene menigte graslanden, ter wederzijde van haren stroom,
besproeit ; tot dat zij , een w einig ten \. van 'deppel , de \Y ol d - A a
(«ii t vangt , met welke zij door die slad heen stroomt, om zich, ecu
weinig lager, al spoedig te vereenigen met de Heest en met deze de
meer belangrijke rivier, het zoogenaamde Meppelerdirp . daar te stellen.
Zij was voorheen, tot bij Dwingclo. vooi pramen bevaarbaar. Nu is
:ij het voorname voedingsmiddel \nc-; de in liet laatst der vorig:*
i-etiwF gegravene Smilderraart } die , dour het reeds genoemde Nep-
jvImltVp en hel Ztmrte irnler , de hoofdstad en hel voornaamste ge-
deelte der provincie Drenthe mei de Zni'lrrzee in verbinding stelt.

AA (IKMXi.'.N), ouder dezen naam komt hel geh. II noen Aable. prov.
V^rd-Brohnnd . grm. mlijk voor. Zie \ u.1.1: (Hooct).

AA (H i:\SK-). riv. in Drat t hi rn Groningen. Zie Hi v-i..

'6 AA.

AA (KALTE), riv. ia Overijssel. Zie A* of Ara, ook wel Kalt» Aa.
AA (KERK-) , riv. in ISoOrd-Hollaud. Zie Aa. (Ouster)
AA (KLEINE), gracht le Zwolle , prov. Overijssel, die, met dc
Groole Aa , door eenc waterpoort, uit de vest in de stad vloeit
en , na deze doorloopen te hebben , aan de weslzyde in de haven valt.
AA (KOEKANGER), watertje in het Dievertier Dingspil , prov.
-enthe, dat by het gehucht Oshaar , onder het dorp Koekangc , ont-

springt, voorts eerst noordwest- en vervolgens westwaarts aanstroo-
mende , zich in de W oUl-Aa ontlast.

AA (KOUDE), riv. in Overijssel Zie Aa, ook wel Kaltb Aa.
AA (MUSSEL-) of Musei-Aa, riv. die in Drenthe uit de Bargcr-
vecnen voortkomende, tusschen Emmcn en Roswinkel door, haren loop
noordwaarts neemt, en voor een gedeelte de oostelijke grenzen der
provincie Drenthe bespoelt, waar zy ook wel de Vaiter-Miissel-Aa
genoemd wordt; voorts de provincie Groningen binnendringt, zich
aldaar ; bij Onstweddc , met de uit de Yaltcrvccncn voortkomende
On 1 1 we ttVer-^a vereen igt, en vervolgens , met ce non sterk kronkelen-
den loop , noordoostwaarts voortstroomendc , omstreeks Wedde , met de
R uiten- A a , de ff' 'estwolflinger- Aa vormt.

AA (NIEUWE RUITEN-) , vaart in Westenrolde, prov. Groningen,
die, een weinig beneden Scllingc, uit de Ruiten- Aa voortkomt cn
langs de Scllingerdijk naar het fort Bourtange loopt.

AA (NIEUWER-TER-), d. in het Nederktcortier ,prov. cn arr. Utrecht,
kant. en 1 groot u. van Maarssen, gem. cn £ u. N. 0. van Ruteiel, £u.N.W
van Breuk» lr n. Hel heeft ecne uitgestrektheid van 60 hund. 69 v. rocd.
22 v. dl. Vroeger stond op ccnen kleinen afstand van dit dorp, het-
welk door de landlieden gewoonlijk Draai wordt genoemd , ecne Ridder-
hofstad Het Huis Ter Aa gehecten (ZieAA (Ter) of Ter Aade) , welke het
tot eene ambachtsheerlijkheid verhief, die thans toebehoort aan den
II. E. II. G. Heer J. P. C. Baron van Reedb va* Trr Aa en haar
eigen regt had lot op de inlijving van ons Vaderland in het Fransche
rijk, wanneer zy met Loenen werd gecombineerd, doch na de her-
stelling van ons Vaderland is zij vcreenigd met Ruteiel en Breu-
kelerwaard.

Er is ecne school , welke door 70 kinderen bezocht wordt j ook heb-
ben de Herv. er ecne oude kerk met ecnen dikken toren , welks kap
ten jarc 1 568 , door de Spanjaarden in den brand gestoken is , zoo
als nog uit een opschrift aan dien toren te zien is. De gem. waarvan
de Ambachtsheer de collatie heeft , wordt door een Predikant bediend,
die tot de klass. van Urtrecht, ring van Mijdrecht behoort. Dc hier
wonende R. K. behooren tot dc statie van Brenkclen. Dc voornaam-
ste middelen van bestaan der inwoners zijn de veenenendc landbouw.

AA (NOORD ) , watertje in Rijnland, prov. Zuid-Holland, dat , van
het Zoetermemche meer afkomende en noordwaarts aanstroomende , in de
W evpoorttthe Vliet uitloopt. Het was langs dit water, dat de vloot,
die onder Boibot, in 1574, het benarde Lcyden te hulp kwam, uit
het toen nog onbedykte Zoctcrmeerscbe meer naar dc Vliet stevende.

AA (OLDE), riv. in Orerijssel, zie Aa (Stee* w ijker).

AA (ONST WEDDER) , riv. in de prov. Groningen. Zie Aa (Mvssel-).

AA (OOSTER), breed water in ff'aterland, prov. Noord- Holland ,
dat, onderden naam van Kerk-Aa, van het drooggemaakte Belmermeerafko»
mende . met ecnen bogligcn loop, noordwaarts langs Zuiderwoude stroomt,
e«n weinig noordelijker den naam van Oostlr Aa aanneemt , voorts inde
'iclfderigting naar Monnikendam loopt, en zich aldaar in de Zuiderzee ontlast.

Digitized by Google

AA. * 7

AA (OUD-), buurt iu Rijnland. Zie Apk. Ouuta Ade of Oud Aa.
. AA (ÓUD-), oud adellijk h nis . prov. Utrerht. Zie Oduaan.

AA (OUDE), water in Rijnland , prov. Zuid- Holland . dat, van Z«
venhuizen afkomende, zuidoostwaarts stroomt , en bij Hoogmadc, door
4t*ii Doe* versterkt, den naam van Wijde Aa aaunrenil.

AA (OUDE) nf Haakje Ihmm», riv. in de Meijcrij run 't Uer-
toycnltouh , k\v. Peellaud, prov. JYoord-Braband , dat onder de
gers. Drurnc-en-Licssel in de Peel ontspringt, met twee adertjes,
die zich | u. 0. van Vlierden vereenigen; van hier houdt het eenen
uoordweslelrjken loop tot ongeveer \ u. Z. van Bakel , alwaar het zich
in de Bakeiaciie Aa ontlast. Dit watertje is zomers altijd droog.

AA (OUDE PEKEL-) , voormalige riv. in Groningen. Zie Aa
(Pwu.-).

AA (OUDE REKKER-), riv. in Groningen. Zie Aa (Reekeb ).

AA (OVER-), gch. in de Baronij ran Ure dn , prov. Voortl-Bra-
txtnd y arr. en kant. Breda, dist. gem. en 1 u. Z. \an Prinsenhuge , -± n.
W. van Galder, 1 u. N. 0. van Rijsbergen , aan de Aa of Weerreis.

AA (PEKEL-) , riv. in Groningen , die voortijds uit het Hoet mans-
meer voortkwam , na eenen bogtigen , noordwestelijke!! loop bij \V in-
M'hoterzijl , den van \V inseholen komenden R e n s e 1 opnam, en zieh hij
de Bult in de WexUroldinger-Aa ontlastte. Na het aanleggen der
veendorpen Oude-Pekel-Aa en Nieuwe- Pekel- Aa , is zij echter door
/een bevaarbaar kanaal vervangen, dat aan het Stadskanaal eenen aan-
vang neemt, en, in dezelfde rigting, niet vermijding der veelvuldige
bogten , langs de gezegde dorpen voortloopt , tol bij Stroobos , waar het
in betonde bed valt, en, van daar tot aan de uiltloeijing in de Went-
iroldingtr-An , denzelfden onverauderden loon houdt. Daar dit kanaal
insgelijks den naam van Pekel- Aa aangenomen heeft, wordt het
oude bed dezer rivier, Ier onderscheiding , de Oi-de Iji wel Aa genoemd.

AA (REKKER-) . riv. in Groningen, die, aan de Pekelcrveenen ont-
staande, eerst oostwaarts aanstroomt, vervolgens , eene noordelijke
rigting nemende, tot voorbij Blijham loopt, van waar zij, met eene
slerke westelijke bogt , in dezelfde rigling , naar dc }f ctttroldinger-sia.
stroomt , in welke zij zieh bij Winsehoterzijl ontlast. Op de meeste
kaarten komt zij onder den naam van Olme Rm^er-Aa voor.

AA (RUINER-) , riv. in Drenthe. Zie Aa (Woin-).

AA (RUITEN-), RiTtt-Av. riv., die in Drenthe, uit het Zwarte
meer, in de veenen van Noord- en Zuid-Bargc en Schoonebcck . bij
de grenzen van Hannover ontstaat , met veelvuldige kronkelingen
noordwaarts tot bij Roswinkel voortloopt , voorts , op (ironinger grond-
gebied komende, altijd in dezelfde rigimg. langs Ter Apel , Ter
Haar, Ter Wiseh , Veldhuis, Jipsinghuizcu , YVrllinghuizeii . Weende,
't Veldhuis en Eilersinghuizen vliet , bij v. elke laatste plaats zij zich
in twee armen splitst, waarvan de eene langs Smecrling en Ter
Wipping noordwestwaarls vloeit . en zieh tegen over \\ issinghui-
zen in de Musxel-.Ii oallast; en de andere, in eene meer noorde-
lijke strekking, langs Vlagt wedde en Veole loopt, en. zieh bij
Wedde met dezelfde .W u ss e l - A a vereenigende , de II est woldin-
gen-ia vormt.

AA (Sf.M VAPSTALSCHE) . riv. in Xni)rd-Br;ibnnd. Zie Aa (Bakelschi.}.

AA (STEEN W 1.1 KER) , ook wel Olpe Aa genoemd riv., die in
'Ie prov. Drenthe, bij bet gebnelil Wiltellc , ond«*r Diever, onder
den naam van W aphkkv Kr..ii<KK Ai ontspringt, vervolgens west-
waarts lang' Wnpj.-erveen naar dc kolonie Kivdrnksoord stroomt, al-

8 AA.

daar , met eenen zuidelijken loop , in Overijutl komt , waar zy , vervol-
gens onder den naam van Steelwijzer- Aa zuidwestelijk en later weste-
lijk vloeycnde, langs Steen wijk stroomt , vandaar , tot eenc haven voor
de scheepvaart bekwaam gemaakt , den naam van Steenwuker- of
Nieuwemep aanneemt (dat omtrent een uur lager weder door de A*
aan de zuidzijde wordt verlaten , die als een besloten water , onder den
naam van Oude Aa , naar het Giethoorntche Meer loopt) , en , ouder dien
naam , in dezelfde rigting , door de gemeente Steen w ij kerwold langs
het gehucht Muggenbeet voortloopende , bij Blokzijl in dc Zuiderzee
valt ; van Blokzijl af wordt zij ook wel de Blokxijler Aa genoemd.
Voorheen had dit water van Muggenbeet af eenen meer noordelijken
loop , en viel toen even bezuiden Blankenham in zee , maar reeds in
dc léde eeuw werd van daar af eenc gracht gegraven , die eene zui-
delijker rigting had , en ter plaatse, waar deie uilwaterde , legde
men eene sluis aan , toen de Groote zijl genoemd , hetwelk dc eerste
oorsprong der stad Blokzijl geweest is.

AA (STERKSEL-) of Kleine Rcl, riv. , die in Belgisch Limburg uit
de Peel voortkomt , vervolgens Noord-Braband binnen dringt , langs
Hcugtcn en Sterksel N. W. aanstroomt , en zich , by het kasteel te
Heezc , in dc Rul ontlast.

AA (TER) of Tbi Aade, gch. ,prov. en arr. Utrecht, kant. Loenen ,
gcm. Loenenloot-Oukoop-en-Ter-Aa , 1 u. Z. van Loencrsloot , J u.
W. van Nieuwersluis , aan de Aa, die een weinig noordelijker, te
midden van het dorp Nieuwer-Ter-Aa , den naam van Krommen Angstcl
aanneemt. Het wordt gemeenlijk genaamd Lobnkrsloot-Teb-Aa en de hof-
steden vanditgehuchtliggen zeer ongeregeld tusschen die van Locnerslootin.

AA (TER) of Ter Aade , in oude brieven ook wel Ara gespeld wor-
dende , voormalig kast. of adellijk huis , dat op de gemeene dag-
vaart der Stalen *s lands van Utrecht, op den 27 Octobcr 1536, ver-
klaard was te bchooren tot de vrije riddermatige hofsteden. Het lag
in dc provincie Utrecht , tusschen dc Nieuwersluis en Breukelen aau de
Stadswelering , bezuiden dc Vecht , op een half kwartier afstands van
dat dorp , waar nu het dorp Nieuwer Ter Aa gevonden wordt en
was reeds ten tijde van Keizer Orro I bijgenaamd den Groote, bekend
als behoorendc aan zekereu Graaf Otto ; maar aangezien dexc zich ten
jare 9153 aan dc keizerlijke majesteit vergreep , werden alle zync goe-
deren verbeurd verklaard , en voor het meerendeel aan Bisschop Balder ik
van Utrecht geschonken. Later is het langen tyd bezeten by een
adellijk geslacht , dat daarvan zijnen naam ontleent , en waarvan men in
oude brieven veel gewag vindt gemaakt. In 1672 werd het door
den moedwil der Franschcn, die zich toen in deze streken genesteld
hadden, in brand gestoken en vernield, zoodat er in het begin der
vorige eeuw weinig meer dan een gedeelte van eenen zwaren ringmuur
en eenen achtkantigen toren van over bleef; thans vindt men er gcene
overblyfsels meer van , maar de grond is een eigendom van den H. E.
H. G. Heer J. P. C. Baron van Reede van Ter Aa.

AA (TER), voorheen het Huis tb Berlicdm geheeten, voorin, kast. ,
in de Meijerij van '* Hertogenbosch, kw. Maashwd, prov. /Voord- Braband ,
kant. rn£u. van '* Herlogenbosch , 3 u. N. van oorlel, aan deriv.de
Aa , by de kerk van het dorp Berlicum. Hel is voor omtrent twintig
of meer jaren geheel gesloopt geworden.

AA (VR1ESCHE), riviertje in Twenthr , prov. Occrijssel , dat , op de
ftrenzeu van llannover. ten N. van het gehucht Geesteren , onder Tub-
bf igcn , in de vecneu , ontstaat , vervolgens door andere spranken .

Digitized by Google

die uit dc omstreken van Vricsenveen afkomen , versterkt wordt. Eerst
heeft zij ccnen zuid westelijken loop , maar nadat zij bij W'ierden de Hol-
lander Grave opgenomen heeft, neemt zij eene zuidelijke rigting ,
cu vereenigt zich ten laatste met de A l me l nsc he Aa.

AA (W APSERYEENDER) of Wapsveckeu Aa , riviertje in Drenthe.
Zie Aa (Steek vyi jk Kn).

AA (W ESTER YELDSCHE), besloten ri*. in Overijssel. Zie Aa.

AA ( W ESTER W O L DSC II E) of Wewwoibwmi Aa , riv. in tfes-
tertcitldf , prov. Groningen, die, omstreeks Wedde . uit de vcreciiiging
der Mussel Au en Ruilen Aa met nog andere watertjes, ont-
staat, van daar af reeds een voor tamelijk grootc schepen bevaarbaar
water wordt, dat eerst noordelijk naar Wcdderbergen vliet , van daar, met
eene noordoostelijke rigling , naar de Rellingwoldcr Schans en voorts, niet
eene groote l>ogl , noordwaarts loopt lot aan het Buitster Verlaat . waar
zij nog vermeerderd wordt melde Pekel- Aa ; van hier af weder noord -
oostwaarts stroomende komt zij aan de Oudezijl , hij de Langeakker
Schans, waar zij weder eene meer noordelijke rigting aanneemt, om
zich. door de Statenzijl , in den Dullart te ontlasten, na nog eerst
het \V ij m c e r d i c p te hebben opgenomen.

AA (WIJDE), breed water in Rijnland, prov. Zuid -Holland ,
dat , bij Hoogmadc , uit dc verecniging der O u d e A a uiet de Does,
ontslaat , en , noordoostw aarts aanstroomende , zich in het B raa stem er-
in n-r ontlast.

AA (WOLD-) , Wolder AAofRu*En Aa, riv. in Dieverdertlingspil ,
prov. Drenthe, dat met twee adertjes uit dc Echtensreenen komt ,
die , zuidwaarts aanloopcnde , zich eeu weinig boven Ruinen vereen i-
gen. Voorts, zijnen loop , in dezelfde rigting . langs Ruinen en Ruincr-
wold voortzettende, valt dc Wold-Aa, een weinig boven Hcppcl , in
dc li ar titer Aa.

A A (ZEVENA ARSCHE) , in de Lijmers, prov . Gelderland, thans slecht»
eene breede sloot ; vroeger een bevaarbaar riviertje, stroomende lusschen
Zcvcnaar en Oud-Zevenaar. Op oude platen ziet men zelfs vrij groo-
te schepen, voor het toenmalige Seventer, daarop gelegen. Waar-
schijnlijk is het verdroogd, toen de Rijn, die eenmaal lang» Oud-Zc-
vrnaar stroomde (grlijk uit dc oude strangen . daar nogaanwezig. blijkt) ,
steeds meer en meer zijnen loop naar de zijde van Herwen, Aarlh en
Panncrdeu nam.

A A BROEK of Acnorit . polder in de Raronij tan Breda, prov.
IVoord-Braband , arr. en kant. Breda, dislr. en gem. Prinsenhage,
langs de Merk . ten N. van Breda gelegen , tegen die stad aanpa-
lende , ouder ecncii afzonderlijken dijkgraaf staande . cn 92 bund.
78 v . roed 15v. el I. groot. Het land ligt tt tol 8 palm boven A.P.

AACKINGE, Ackiuga of Au.ki*<;E , buurt in Friesland, kw. Zeren-
volden , griet. Stellingtrerf-Oosleinde , arr. Ileerenreen , kant. Olde-
berkooft, £ u. Z. O. van Appelschc.

AAC.KMARIJP, AkMAiiijp oI Eajiarup , d. in Friesland. Zie Ackmarup.

AADE, riv. in It recht. Zie Aa of Aade.

AADE of Oideii-Aadi: . b. , prov. Znid-f/ollund. Zie Ade (Oi der-).
AADE (TER), geh. cn kast., prov. it recht. Zie Aa (Teii) of
Ttr. A.vr.r.

MGDORP ook wel Aa«.tfm>orp en. hij vcikorting daarvan. Kit «trip
j^noemd , buurt . prov. > nord- Holland , arr. en I, u. IV W. van
Alkmaar, kant. Alkmaar No. 1, gein. Schoorl-Urrct- Hargei rn-Cauip
' ii '/. van S< hoorl . i u. \. van Berg™. Oudtijds behoord: Int

A A C.

lot het Buljuir schap van B rederode , en men vonder dc huizen Po c-
I c n b 11 r g en H a z e n d a a I.

AAGDÜRPER POLDER , pold. in bet voorin. Baljuw-hap van Bre-
tlerode, prov. IS oonl- Holland , arr. en kant. Alkmaar , jjani. Schoort-
Groet llarger-en-Vamp , 189 bunders groot. Het grootste deel van
dezen polder behoort tot de IhiiiiI Aagdnrp.

AAGHTENDIJK , dijk in j\oord-//o(land. Zie Aagti:*dijk.

AAGHTENDORP of Aaghtesrerv. , oude namen van Beverwijk. Zie
dal «oord.

AAGHTEWVEG. dijk in Voord-Holland. Zie Avotivdijk.

AAGT (HET), ruim laarveld, met mocrigen grond , in ffun&inuo ,
prov. Groningen , arr. Appingadam , kant. ff insutn , tiisschen de dor-
pen Eenriini en Hoorn , het welke eerst in het begin dezer Eeuw , met
sloten in regelmatige stukken lands verdeeld werd.

AAGT ^SANCT), oude naam van Bevkhwje. Zie dat woord.

AAGTE (ST.). d. , prov. i} oord-B rabaud. Z'tc Acatha. (St.)

AAGTEKERKE, gein., nrov. Zeeland, eiland Walcheren, dist. en
arr. Middelburg, kant. Vere (1 m. k.,3s. d.), uit hel dorp A a gtekerke
en innige verspreid liggende woningen bestaande. Het is eene heerlijk-
heid , die sedert lang aan hel geslacht Tuibaut toebehoort , eu thans in ei-
gendom bezeten wordt door de H. K. H. G. vrouwe Wii.hei.risa Corneua
Jacoba Gravin var Limburg Stirii*, geb. Thibaut va* Aagtekerre. Zij
grenst ten N. aan Domburg en Oostkapelle . ten O. aan Oostkapelle en
Grijpskerkc. ten Z. aan West ka pel Ie en ten W. aan W'estkapellc en
Domburg. Men heeft er eene Hervormde kerk , die dooreen predikant
liediend wordt, en met een wit marnieren gedenkteeken prijkt, ter
eere van den lieer ÜEitDRik Tribalt , in leven Ridder van St. Mi-
chiel en Heer der plaats. Na de Hervorming was Aagtekerre ker-
kelijk met Domburg vrreenigd en schijnt eerst in 1021 ecu bijzon-
deren predikant te hebben gekregen , hoewel Leo>ard Mootaert of Mo-
jakkt reeds ten ja re 1*593 als Predikant van Aagtekerke vermeld w ordt ,
hetgeen echter zal moeten verstaan worden als medehelper van Gabriel
Happart of Happaart, destijds Predikant te Domburg en Aagtekerke.
Het beroep van den Predikant geschiedt door medestemming van den
Ambachtsheer. Kerkelijk behoort dc gemeente tot de klassis van
Middelburg, ring van Vere. De gemeente lelt 340 inwoners, die alle
lot de Hervormde godsdienst behooren en in den landbouw- hun be-
staan vinden. Het getal huizen beloopt hier 50 ; ook is er eene dorp-
school, die door 50 kinderen bezocht wordt.

Het dorp Avgtekerke, Aagte3kehe , of Aachtererke , ligt 2 II.
N. W. ten W. van Middelburg, 2^ uur Z. YV. van Vere , 3 u.
N. W. van Vlissingen , £ u. Z. AV. van Oostkapelle. Men »ag voor-
been ten Z. 0. van dit dorp, dc overblijfselen van het gewezen
Klarissenklooster Watcrloosw erve. Zie voorts dat woord.

A AGTEKLOOSTER (ST.)of Kloosterv a* St. Agatha, kloost . van de orde
der kruisheeren , in het Land van Cuyk, prov. I\ oord liraband , arr. en 8 u.
N. O. van Eindhoven , kant. distr. en 2 u. N. ten W. van Boxmeer , gem.
('injk-en-St. Agatha , \ u. Z. vanCuyk . en even zoo ver N. van Oeiïelt. Reed»
den 2 Februarij 1371 werd de grond dezer stichting gelegd door Diiiucrikvav
Heurnf. , Heer van Pertrijst en Buffel , die , als voogd van Jan IV , Heer van
('uyk , over deze landstreek het bewind voerende, tot welwezen van
»> zijne ziel en die zijner opvolgers en vrienden aan de orde van hel H.
>' kruis gaf en afstond eene kapel, welke ten jare 1300 gebouwd en
r> aan do H. Acatrv toegewijd was. r

Digitized by Google

AAG.

Kort hierop hebben Wee geestelijken van de gezegde orde, die uil
het klooster te A speren , in Zuid-Holland, afgezonden «aren, om in
het l*and van Cuyk te gaan eateeliiserrn en prediken , cenigen grond
bij deze kapel aangekocht cu daarop eenc woning getest , die zij zich
eerlang in staat zagen lot ren klooster te verhouwen , terwijl de kapel
tot crue kerk vergroot werd. Gedurende den taclitigjarigcii oorlog
stonden de kloosterlingen onderscheiden niafen aan mishandelingen van
beide partijen ten doel ; zoo werden achtervolgen» hunne kloostergebouwen
geplunderd . het nieerendcel der daartoe behoorende goederen deerlijk ver-
woest en zelfs eeuige hunner kloosterbroeders gevankelijk naar Bommel en
naar het huis Bleijenbcek in Kleefsland weggevoerd. Dien ten gevolge
vlugtten in de meesten der achtergeblevene Kruisheereu eerst

naar het huis Kieppenherg bij OeflVit en van daar naar Gennep, en kwa-
men niet weder in het gerust bezit van het klooster, vóór het jaar
160Ï), als wanneer hel hun door gunste van Filips Willem, Prins van
Oranje, die zijn vader als Heer van Gravc en den Lande van Guyk
opge\olgd was, werd teruggegeven , terwijl zijne broeders Maueits en
tREDMiikllKKDHiK , hun de v rijlicid verleenden , om de noodige bouwstoffen
tot herstelling van het klooster vrijelijk langs de Maas aan te voeren.
Nadat zy' zich in 1636 , ten gevolge van de plakaten van retorsie , ge-
noodzaakt gezien hadden , andermaal het klooster te verlaten en drie
jaren daarna weder derwaarts gekeerd waren, werd dit gesticht met al
zijn toeliehooren , den 8 Januarij 1614 , ten voordccle van den Prins
van Oranje, verbeurd verklaard; en nadat hun in het begin des j aars
1618 aangezegd was om te vertrekken, werden de geestelijken, be-
staande toen uit achttien priesters, twee klerken en elf leckebroeders ,
den 14 Augustus van dat jaar , met geweld daaruit gedreven. Later
echter verkregen de gccstclykcn weder vrijheid om het klooster te be-
wonen , mits doende eenc jaarlijksche uitkeering van 1200 gulden aan
de doineinkamer van zijne Hoogheid , en deze vergunning hebben zij
tot nu toe behouden , hoewel de gezegde som later tot op 1700 gulden
verhoogd werd. Ook is de vergunning, die zij aanvankelijk hadden, om
nieuwe leden aan te nemen , hun later weder ontnomen.

Het kloostergebouw is vry groot, heeft weinig of geen sieraden,
maar is van eenc nette bibliotheek , ten gebruike van de geestelijken ,
voorzien, waar fraaije handschriften uit de 14 , Ui en 16de eeuw , met
gekleurde en in goud afgezette voorletters , gevonden worden , onder
anderen ook een uitmuntende fraaije en net geschreven bijbel. De kerk,
die een vrij goed orgel heeft , is ruim en luchtig , en dient ook voor de
ingezetenen van het dorp St. Agatha , dat aan de stichting van het
klooster zijn aanwezen verschuldigd is , hoewel deze eigenlijk tot de
static van Cuyk behooren. Zie voorts Agatba. (St.)

AAGTENDUK (ST.) of St. Aagtejweg. oudtijds Aaghtenduk of
St. Aaghtei weg. dijk in J\ oord- Holland f door Graaf Floris Vaangelegd , om
bij storm het zeewater te keeren. Zij loopt buiten Beverwijk , langt
hel Monnikenveld , voorbij het adellijk huis Adrichcm. By den water-
vloed van 4 en ö November 1673 brak ouder anderen ook deze dijk
door. hetwelk veroorzaakte, dat een groot gedeelte van Waterland
onderliep.

AAGTEN IH>RP, buurt, prov. ?i oord- Holland. Zie Aagdorp.
A AGTENDORP of Aagtlskere , oude naam van Beverwijk. Zie dat
woord.

.WGTENKfcRK . d. en gein. . prov. Zevland. Zie A akteklbel.
AAGTEN WEG (ST.) , dijk in .\rltnd-HoUar.d. Zie A vctwouk (St.)

AAL

AAL, voormalig kast. iu liet Land run /leunden, prov. /Voord-
Braband , disl. Waalwijk, gem. IV ijk-en- Aalburg. Het werd den
27sten Augustus 1Ü2I door die van Bommel verbrand.

AALBEEK oCAlbeecr , buurt in bet Ixind run l alkenburg, \tro\. Limburg,
dislr. arr. en 2Jj u. N. O. van IHunslricht , kant. en i\ u. N. O. Umi ü.
van Mecrssrn, gem. en J u. \V. van Hulsberg; met een kasteel.

A ALBERG . d. en heerlykh. . prov. IV oord- Bi-aftand. Zie Albvrg.

AALBERGEN , geh. , prov. Orerijsscl. Zie Alberge*.

AALBERTSBERG, A albrechtsberg , Aelbertsrehg , Albkrtsberc of
Albrixutsberg , ook veeltijds bel Hiis te Bloeiemdaal gehecten , oud
adellijk buis , prov. /V oord- Holland ', ^ ti. \V. van Bloemendaal , inde
duinen , waarvan de stichting toegeschreven wordt aan Graaf Flobis II ,
bijgenaamd de lelie, die in 1 122 overleden is. In eenen oorlog , die
tusscben zijne beide zonen Dirk V I en Kloris de Zwarte ontstaan was .
werd het door dezen laatsleu in brand gestoken. Naderhand weder her-
bouwd zijnde . diende het tot bof en schatkamer der Graven , zoo als blijkt
uil de bezegelde brieven aldaar, ten jare 1281 , 1288 , 1291 en 1202. door
Floris V en, ten jare 1513, door Jai II , uitgegeven. Om dit te beter
in geheugeni» te houden , hebben latere eigenaars , ter gelegenheid van
eene vcrtinunering aan het gebouw , in den muur, naar de zijde van
den boomgaard , op hardsteen doen stellen : llic oiovda* Hollajidiae
chria , d. i. Hier was roorheen het hof ran Holland Er is hier ook
nog lang een kapellet je geweest aan de Heilige Petroelh toegewijd t
maar dit is tegenwoordig verdwenen, ofschoon daarin zelfs nog tot in
de 18de eeuw dienst schijnt gedaan te zijn. Thans is de streek , waar
dit huis gestaan beeft , nog onder den naam van Aalbertsberc bekend .
en maakt een gedeelte der gein. Bloeinendual-Telrode-Aalbvrtiberg- en
de- Vogelenzang , arr. en kant. Haarlem, uil.

AALBOIIGH, d. enheerlijkh., prov. ]\ oord- Braband. Zie Aalburg.

AALBRANTSW A ARD, pold., prov. Zuid-Holland. Zie Ai.bra>dsu aard.

AALBRECHTSBERG, oud. adell. huis, prov. Pi oord-Holland. Zie
Aalbertsberc.

AALBURG , Aalberg of Aalrorgh, in 'slands oude geschiedenis onder den
naam van ALBcncn voorkomende , is een d. en heerl. . in hel Land ra»
/lensden, prov. IS' onrd-Braband , dislr. en 2 n. N. O. van IV aalwijk ,
arr. en 3 tl. W. ten N. van '* Hertogenbosch , kant. en \ u. N. W. van
Heusden, gem. JVijk en Aalburg , ? u. Z. van AV ijk. Men beeft er een koren-
molen.ruim 60 buizenen onge\eer 400 inwoners, van welke cle Hervormden
kerkelijk met // eesbeen gecombineerd zijn , hoewel die dorpen ieder eene
kerk hebben; die te Aaldirg, welke niet zeer groot en van eencn nictzecr spit-
sen toren voorzien is , staal digi aan de Maas , bijna op den dijk , waarvan
zij door den kerkhofsinuurgescheiden is. De weinige Rooinschgezinden . die
bier gevonden worden, behooren onder de pastorij van Heusden. Men
heeft bier éene school.

Den 27 Augustus IJS 11 werd dit dorp door die van Bommel aan
kolen gelegd. In 1809 werden hierdoor eene overstrooming, die ten
gevolge eener dijkbreuk te Rijswijk , nabij Woudrichem , plaats bad .
vergezeld van eenen hevigen stormwind, meest alle huizen beschadigd ,
terwijl sommige geheel instortte.!.

AALBURG-EN-HEESBEEN , kerkelijke gem. . prov. IV oord-B raband ,
klassis en ring van Heusden. Het is eene combinatie, die twee kerken
heeft, welkedoor é* iicn predikant bediend worden. Zij telt iiiO zielen en de
predikant wordt bij agreatie van den Ainbachtshcrr van Aalburg beroepen.

AALDEN of All*. geh. , in Zuidereld , prov. Drenthe, kant. en i\n.
N. van Dalen, gem. cn \ u. Z. van Zwcelao.

A A L

AALDONK , geh. , prov. Limburg , distr. arr. en 14 u. N. van Roer-
monde , kant. en 8 u. N. van Horst, gcm. en 5 ••• van Ottersnm.
Het behoorde voorheen tot het Hertogdom Kleef.

AALEBEEK , verbastering van Aarlebeek. Zie Aarle , d. in
Peelland.

AALHEM, d. in Voorfl-flrabond. Zie Alu.

AALKEET-BIN\ENPOLl)ER,pold. in Delfland, prov. Zuid- Holland ,
arr. Rotterdam , kant. Vlaardingen, is 415 bund. 99 v. rocd. 44 v. ell.
groot, waarvan bund. 78 v. roed. 88 v. ell. , onder de gein. Maas-
Itind , eu G8 bund. 20 v. roed. 556 v. ell. onder Vlaardinger- Ambacht-
en-Babbertpoldcr. Hij wordt bemalen door ccnen windmolen , die onder
Maasland staat

AA Lk EET-Bl; ITE N POLDER , pold. in Delfland, prov. Zuid-Holland,
arr. Rotterdam, kant. Vlaardingen, 729 bund. 57 v. roed.
41 v. ell. groot, waarvan 407 bund. 40 v- roed. 96 v. ell. onder
Maasland, 506 bund. 53 v. roed. 59 v. ell. onder Vlaardinger-
Ambachl-en-BablterspoUler en 15 bund. 84 v. roed. , 64 v. ell. onder
Vlaardingen. Hij wordt bemalen door twee windmolens, l>eide onder
Maasland staande.

AALMEER, drooggemaakt meer in Kennemerland. Zie Daaliker.

AALMELOO of Aalbeloe, stad, prov. Overijssel. Zie Albelo.

AALSMEER, kant., prov. Pi oord- Holland , arr. Amsterdam, pa-
lende N. W. aan het Haarlemmermeer , N. aan het kant. Nicuwer-
Amstel, W. aan de prov. Utrecht en Z. aan de prov. Zuid-Holland.
Het bevat de volgende 4 gera : Aalsmeer- en - Kudclstaart, Kal-
slagen - en - Bildcrdam , Lcvmuidcn - cn - Vriesekoop en Tha-
men - en-Uithoorn, en beslaat eene oppervlakte van ruim
2700 bund, met 4600 inw.

AALSMEER, d. en kant. hoofdpl. prov. Noord-Holland , arr. en
5 11. Z. W. van Amsterdam, kant. Aalsmeer, gein. AaUmeer-en-Ku-
delstaart , } 11. \V. van Kudelstaart, aan den oostel ijken oever van hel
Haarlemmermeer, die vroeger den grond van dit dorp van lieverlede zoo-
danig af kabbelde , dat het in 1632 1900 morgen 449£ v. roed lands
besloeg, en in 1752 sleehls 1690 morgen 875J v. roed. terwijl het
vp»eger nog grooter verandering moet ondergaan hebben. Bij re-
solutie van bun Ed. Hoogmogende, de Heeren Staten van Holland en
Westfriesland, dd. 12 Maart 1767, werd besloten tot het daarstellen
van zwaar paalwerk , waarachter eene steenen glooijing , langs den
oe\er >an gemelde meer, hetwelk hier zooveel vreugde veroorzaakte,
dat Schout en Schepenen , benevens dc gequaliliceenlc Ingelanden van het
ambacht , uit aanmerking, dat hierdoor het overschot van de bezittingen
der ingezetenen , onder den Goddelijken zegen , zouden kunnen bevei-
ligd en ltcwaard blijven , besloten, jaarlijks eencn plegtigcn dankdag te
houden . waarvan dc eerste gevierd is op den tweeden Pinksterdag
1767 en de andere vervolgens alle jaren op den 8sten Maart, zijnde de
verjaardag van Prins Willem V , en waarmede men voortging tot
in 1795, toen dit gebraik afgeschaft is.

Aalsmeer zoude volgens sommigen , om de ligging tussehen onder-
scheidene poelen , eigenlijk eene woordverbastering van Allés-beer ,
Alkeer zijn ; naar anderen , om de menigte aal , die in het nabijgele-
gen Haarlemmermeer gevangen wordt, zoo veel als Aalmeer beteeke.
nen , mij komt bet echter niet onwaarschijnlijk voor dat het zynen
naam ontleend heeft van een meer van dicnzclfdcn naam , waarvan men
bij oudt schrijvers gewaagd vindt.

14 AAL.

Dh aii.baehlshccrlijkheid van A ais weer is door '* Lands Staten nooit
verkocht, maar altijd in de Graaflijkheid dt*r provincie gebleven,
zoodnt het dorp onmiddellijk onder de Staten van Holland en West-
Friesland gestaan lieert.. Het werd van onds onder Rijnland gerekend ,
later behoorde liet tot liet baljuwschap van kennemerland , waarvan
bet toen het zuidelijkste dorp uitmaakte, in 179$ werd bet weder
onder hel hoogheemraadschap van Rijnland gebragt.

Nopens den tijd der stichting van Aalsmeer valt niets met zekerheid
te bepalen ; vast gaat bet echter , dat het een zeer ond dorp is , het-
welk in oude brieven onder den naam van Alsrar voorkomt , hoewel
bet in een brief van Graaf Kloris V van het jaar 1275 , gen«emrl
wordt het Veeisla™ vau Aalsxeer.

J)e opgezetenen zijn van onds, door 's lands Graven , met verscheiden
voorreTten beschonken ireworden. Zij waren tolvrij in Holland, Zeeland

tl tl «-» '

rn Friesland en mogten binnen Leyden niet bekommerd worden ; dat
is wanneer zij om personele of loopendc schulden , binnen die stad in
bewaring genomen waren , mogt de Schout en Gcregtc van Aalsmeer
ben afschripen , als wanneer Schout en Geregte van Leyden zoodanig
eene afschrijving moesten doen gelden ; dit voorregt werd door deze
dorpelingen genoten , omdat zij , nevens onderscheidene andere dorpen ,
geld geschoten hadden tot het bonwen der Vischbrng, ter gemelde
stede, welke brng, van de vroegste lijden af, het nitpad en de over-
gang tot de Rijnlandschc dorpen over den Rijn geweest is, van waar
dan ook die dorpen vcrpligt waren , haar te helpen onderhou-
den. Het oude raadhuis, dat in 1619 gebouwd was, is in 1780
afgebroken, in welk jaar het tegenwoordige geheel nieuw op-
getrokken is, hoewel het jaartal 1619 nog in den gevel gevon-
den wordt.

De Hervormden hebl>en hier eene oude kruiskerk , die vóór de Refor-
matie aan St. 1'ieter en Paulus toegewijd was, en toen ter begeving
van de Alidisse van Rijnsburg stond. Zij staat digt aan het Haarlem-
mermeer, opeen nel kerkhof, dat eenige voelen hoog ligt om de graven
droog te houden , is van eene aanzienlijke groolte en heeft eenen vrij
hoogen en spitsen toren. Boven een der ingangen staat het jaartal
11)19, hetwelk men voor het jaar der stichting zoude kunnen houden ,
indien zulks niet wedersproken werd door cenen ouden brief, volgens
welken Jorar var Schetter, kanonnik van Oudmunster , te Utrecht,
reeds in 1548 de pastorij van Aalsmeer bekleed heeft. Zoodat men
dit jaartal, even als dat van 16-J3, hetwelk boven eene andere deur
gevonden wordt , voor de aanwijzing der tijd van vernieuwing of ver-
grooting van dit gebouw te bonden hebbe. De gem. behoort tot
de elas. van Amtierdam, ring van Weesp, heeft, een vrij beroep , wordt
door eenen Predikant bediend en telt 1000 zielen. Er zijn twee
Mcnn. gem., welker kerken in buitenbnurtenstaan , een van de veree-
nigde Vlaamsche en Watcrlandsche, die een vast Predikant heeft, en
ren van de Fricsche , die door liefdepredikers bediend wordt. De
R. K. behooren tot de statie van KudeUtaart ; die van de Oude
f.ler. , anders {fewfïd Jansenisten , hebben hier ook kerk en pas-
toor.

Voorts zijn nog in dit dorp een diaconie- wees- en oude mannen-
en vrouwenhuis , dat in 1176 voor rekening van het dorp aange-
kocht werdt , eene school, met 120 leerlingen en een departement
der Maatschappij tot Nut van 't Algemeen, dat den 16 Januarij 1814
opgcrigt is en 13 leden telt.

Digitized by Google

A A L. IK

Kr is hier ongemeen schoone gelegenheid voor de visscherij , vooral
van paling-, ook vindt men er onderscheiden booinkwcckcrijcn en fruit»
hoven , inzonderheid is het bekend door de aardbeziën , die meest te
Amsterdam ter markt gebragt worden en waarmede men hier velden
van '60 tot 200 roeden l>ezet vindt; er zijn zelfs jaren geweest, waarin
deze vrucht \an \ecrlig tot drie en veertig duizend gulden opbragt.
Voorheen waren hier ook aanzienlijke katoenbleekcrijen voor de toen
in den unit rek van Amsterdam bestaande katoendrukkerijeu , ééne
woerij eu leerlooijerij.

In de geschiedenis wordt van dit dorp weinig gewag gemaakt,
alleen lezen w ij dat het in 1420, met het nabijgelegen en sedert 1811
daarmede vereenigde Kude Istaart , door die van Itrecht onder brand-
schatting gesteld is, en dat in 1336 aan de dorpelingen toegestaan
werd vijftienhonderd ponden te mogen omslaan , tot herstel van de
vervallen lasten hunner kerk j maar eerst in 1648 verkregen zij van
den 1'rius van Oranje, een reglement tot hel verkiezen en aanstellen
van Burgcmcestercn , Schepenen enz.

Het wapen van Aalsmeer is een klimmende roode leeuw , op een
hlaauw veld, houdende in zijne voorste pootcn cenen kronkelen-
den paling.

AALSMEER, voormalig water ,prov. Noord- Holland. Zie Alkchhebb.

AALSMEER-EN -KL DELSTAART, gein. , prov. Noord- Holland,
arr. Amsterdam, kant. Aalsmeer (4 m. k. , 8 s. d.). Zij bevat de dorpen
Aalsmeer en Ku delstaart, benevens dc buurten B e z w o re n-
ke rf, d c K lei ne Noord, Oosteindc, W e stci nde . Ü itcr-
weg en Zijd weg, en beslaat eenc oppervlakte \an ruim 1600 bund.,
met ruim 2300 inw. , onder welke 1100 llerv., 600 Menu. ,
480 R. K. , 100 van de Oude Cler. of Jansenisten, 13 Luth.
2 Remonst. en 20 Joden. Er zijn in deze gemeente twee llerv.
kerken . van welke die te Kudelstaart door den Predikant van Uithoorn
ca KudeUtaart bediend wordt, 3 Menn. kerken, met 1 vasten Pre-
dikant en acht Liefdepredikers, 1 R. K. kerk met éénen Pastoor en 1 van
de oude Ger. of Jansenisten , insgelijks metéenen Priester, de inw. van
de overige gezindheden behoorcu tot hunne respective gein. te Amsterdam.
Men heeft er 4 scholen , te zamen een getal van 500 leerlingen hebbende.

Het wapen der gemeente is hetzelfde als dat van het dorp Aalsmeer.
Zie hierboven.

AALST, d., prov. Gelderland, kw.en7^u. Z. W. van Tiel , distr.
Bommelerwaard , kant. en 3£ u. Z. W. vau Zalt-Bommel , gem. en
\ n. van Pocderoijen 7 13 u. van Arnhem, aan de Drielsche en Wel-
sche betering, bet bad eertijds een oud kasteel, waarvan nog
eenige overblijfselen te zien zyn. Men telt er ruim 400 inw. ,
die bijna allen tot de Herv. gem. behooren , welke hier eene
kerk met cenen Predikant heeft. , en tot dc klass. en ring van
Bommel gerekend wordt. De vervulling der predikantsplaats geschiedt
door een vrij beroep. De R. K. kerk, die hier vóór de reformatie
ge* onden w erd , en waarin eene vikarij opgerigt w as ter ecre van dc
II. Maagd Maria en St. A^tojucs , stond onder de parochiekerk van
ff'ijk in het Land ran Heustlen ; thans behooren de weinige , hier wo-
nende R. K. tot dc pastorij van Amenode.

AALST, d. en kast. prov. Gelderland, distr. Orcrbetutte. Zie Asbelst.

AALST, buurt, prov. Gelderland, kw. 2* u. N. O. van Tiel,
distr. Neder-Beimve , gem. en \ u. Z. van Lienden , met ruim 130
inw. en een fraai hecrenhuis, K o'l vensc boten geheetcn.

Digitized by Google

AAL.

AALST, g«*m. in de Meijerij van 's llertogenbosch , kw. Kempen-
fand , prov. ,V. Braband , distr. Oirscfiot , arr. cn kant. Eindhoven,
(5 in. k. , li s. d.) grenzende ten N. aan Gestel- cn- Blaarthem , ten
W. aan Wnalre , ten Z. aan Dommelen en ten O. aan Hceze. Het is
eenc heerlijkheid , l>cslnande uit het dor]» Aalst , en de geh. Achter»
eind, Ekenrooy en Laareind, die met /f aa/reen Valkent-
waard, aan cenen Heer behoorde, zyndc in 1326 een uit het geslacht van
Hordes; in 1881 werd zij door het geslacht var Rotselaer bezeten ,
en gingen toen bij koop iu dat van VAM der Cluzek over , dat
ze in 1772 verkocht, als wanneer Waal re en Valkenswaard weder
van deze Heerlijkheid gescheiden werden.

Er zijn in deze gem. ruim 800 inw. cn eene R. K. kerk , welke om-
trent een kwartier ten W. van het dorp, van alle huizen afgezonderd,
staat , en tot het voormalig bisd. of vicar.-gener. apost. van 's ller-
togenbosch in het dek. van Eindhoven, behoort. De weinige Herv.
die hier wonen, worden tot de gem. Valkenswaard, Domme-
len-Hr aal re-en- Aalst gerekend. Men heeft er eene school, linnen-
weverijen cn langs het riviertje dc Tongelrecp , dat cr doorstroomt ,
goed wei- en hooiland.

Hetdoq» Aalst, ligt 4 u. Z. 0. van Oirschot , 1 u. Z. van Eindhoven ,
aan den straatweg van 's llertogenbosch op Maastricht cn aan het riviertje
dc Tongelreep. Het is lang doch niet breed , hetgeen aanleiding gegeven
heeft tot het Kempcnlandsche gezegde : lang en smal gel ijk Aalst. Voor-
heen was dit dorp volkrijker en welvarender dan tegenwoordig , daar het
zynen bloei le danken had aan dc menigte hier wonende voerlieden, an-
ders de pracht van Aalst , genoemd. Deze voerlieden reden heinde en
verre niet hunne waren en bragten zeer veel geld terug , dit heeft echter
sedert lang opgehouden. Dc 1 rieereu van Aalst hadden hier vroeger een
goedhuis, het Huis te Aalst gehcetcn.

AALST (HUIS TE) , voorin, adellijk huis , in de Meijerij van 's ller-
togenbosch , kw. Ktmpenland , pruv. JV oord- Braband , distr. en 4 u.
Z. 0. van Oirscliotf arr. kant. en 1 u. Z. van Eindhoven, gein.
Aalst. Het is sedert bijna eene eeuw in eene boerenhoeve veranderd.

AALST (TER), geh., in de Baronij van Breda, prov. Noord-
Braband, arr. Breda, kant. gem., en £ u. van Oosterhout.

AALSTRAAT, geh. in dc Baronij tan Breda, prov. Noord-Bra-
band , arr. en 4 u. Z. 0. van Breda, kant. distr. en 3£ u. Z. Z. O.
van Ginneken, gem. Gilze-en-Rijen , 8 minuten W. van Gilze ,
te midden der heide.

AALSUM of Aalzdx, d. prov. Friesland, kw . Oostergoo , griet. Oost-
Dongeradeel , arr. en 3J u. van Leeuwarden , kant. cn \ u. N. van
Dockum, even zoo ver Z. W. van Metslawier , 1 u. W.van Bornwerd ,
aan de Paczens, zeer hoog en schoon gelegen. De landerijen van dit
dorp loopen tot aan Dockum, wordende die stad grootendeels daar-
door omringd; zelfs behoort de voorstad van Dockum, dc Streek
genoemd , aan de Ee gelegen , tot dit dorp. Gedurende de belegering van
Dockum door dc Geldcrschen onder Arkelens was hier een leger opgesla-
gen. Onder dit dorp liggen de buurten Sybrandahuis, en de
Marren , vroeger ook de stalen Stinstra en Mokkcma be-
nevens een nonnenklooster. Er loopt een rijweg van Dockum naar
de dorpen in het N. dezer grietenij door. Ook kan men door dc
Paesens tot vóór Dockum varen. De kerk en toren , welke op
eenen hoogen heuvel staan , behooren aan de Herv. , die kerkelyk met
ff' etsen t gecombineerd zijn. De R. K. worden tot de statie van
Dockum gerekend.

Digitized by Google

AAL.

AALSUM of A.VLZL'», geh. in het Westerkveartier , nro.v. arr. en
3 ii. N. W. van Groningen, kant. en l£u. N. van Zuidhorn, gem. en
J ii. W. van Oldehore niet 80 inw.

AALSUM of A ALKiiir.RkLoosTEn , voormalig klooster van Graauwe
BiKters in Friesland, dat eerst onder het dorp Akkrum in Utingera-
deel, aan den noordkant der Boorne, gestaan heeft, waar het in de
oorlogen tusscheu de (ieldersehc en Bourgondische Vorsten , tot cene
versterkte inlegering diende, maar in 1521 geheel afgebrand zyudc ,
vertrokken de zusters naar Aalstim in Oost-Dongeradeel.

A V LSI' M -EN - W' ETSENS , kerk. gem. , prov. Friesland, onder
de klas. en ring van Dockum. Het is cene combinatie welke twee
kerken heeft , die door éénen predikant bediend worden. Zij telt 480
tielen en de predikant wordt door de floreenpligligen beroepen.

AALSVOORT, geh. in het Land van Ravestein , prov. lYoord-
Brabantl, arr. en 5 u. N. O. van '* Hertogenbosch, kant. distr.
en 6 ii. N. W. van Boxmeer, gem. cn J u. van Herpen.

AALTEN , kant. , prov. Gelderland, arr. Zutphen , palende ten N.
«an de kant. Winterswijk en Groenlo ten W. aan het kant. Terborch
ten Z. en O. aan dc 1'niissischc Rijnprovinciën. Het bevat in de 2 gem.
Aalten en Dinxperlo ruim 7800 inwoners.

AALTEN , gem., in het voorm. graafschap Zutphrn, prov .Gelderland, kw .
en arr. Zutphen distr. Brederoort kant. Aalten, (11 m. k., 7 s. d.) op de
Pruissische grenien die het ten Z. O. bepalen; ten N. liggen de gem.
Winterswijk en Lichtevoordc j ten W. Wisch , en ten L. Dinxperlo.
Zij bevat het dorp Aalten , het stadje Brederoort , en daarin 2
Gereformeerde, 2 Roomschgczinde kerken cn ruim 8300 inw.

Het dorp Aalteü, is 8 n. Z. O. van Zutphen, | u. Z. W. van
Bredevoort , aan de Slingerbeek , die omstreeks dit dorp den naam van
Aaltensche beek aanneemt , zeer aangenaam op ecnenafliellendcn berg gc-
gelegcn. Vroeger behoorde het tot het drostambt Brederoort, en er was
hier ongemeen veel doortogt van karren , die uit Dtiitschland kwamen of
derwaarts vertrokken , maar toen de regering van Arnhem , als Hceren
van de heerlijkheid Westervoort , bij het dorp van dien naam, cene brug
over den Usscl hadden doen leggen , die echter in 1813 weder afge-
broken en door een veer vervangen is , nam deze doortogt merkelyk af,
hetgeen zware oneenigheden tusscheu het kwartier van Zutphen
en de stad Arnhem heeft doen ontstaan. Thans is het dorp nog
«eer neringrijk cn heeft een welvarend aanzien. Men telt cr 1930
, die twee katoenspinnerijen , bombazyn- en diemetfabrijken,
«Mie fabrijk van gestreepte doeken , ecne uitgestrekte bleekerij , waarop
diemet en bombazijn door een stoomwerktuig wit gemaakt worden ,
f^ne fabrijk van weefgoederen , steen- en pannenbakkcrijen , olie- en pel-
molens , looijerijen , branderijen , en brouwerijen hebben , terwjjl zy
neh ook met bijenteelt en landbouw bezig houden. De kerk der
Hrrv. , welke van tufsteen gebouwd is , en met een zeer fraai ,
voor weinige jaren bijna geheel vernieuwd orgel prijkt , is te klein
voor de gem.. die, behalve uit de inwoners van het dorp,
nit die van de daaronder behoorende buurschappen Haart,
Hrnrne , IJterlo , Lintelo , Dalen en Barlo bestaat, ruim 4200
«Men telt, door twee predikanten bediend wordt, en tot de
Mas», van Zutphen, ring van U intersvrijk behoort. De R. K.
hebbrn hier ook cene static, onder het aartsprie?terschap van
Gehlrrland, die ongeveer 700 zielen telt, en waarvan de kerk

i. Dm. a

18 A V L.

door één pastoor bediend wordt Toon men hier bezig was om
een nieuw woonhuis voor den tweeden predikant Ic bouwen, oj> een
stok land dat daartoe door Z. M. den koning geschonken was , werden
hij het graven \an eene put ter diepte van 29 v. , cenige noten van
eene. zeer grot)te soort gevonden. Dikwerf vindt men in deu omtrek
van dit dorp iets dat versteend is; zelfs zegt men, dal een men-
selielijk ligehnaiu , in de kerk hegraven, geheel versteend zoude zijn.
Kr worden hier twaalf sterk heiorhte jaarmarkten gehouden, bij welke
gelegenheid er veel handel gedreven wordt. Voorts is hier eene school
«>n een de-parlement der maatschappij Tot Nut van 't Algemeen , dal
den Mi Octnh.T I SI 7 opgcrigt is en 2* leden telt.

A Al/TENSOHK UKHlv, watertje in Gelde vla nd , dal onder den naam
van Si.i\<<tHBKKk> uit 1'rnissehen komt , en in de gemeente Aalten eerst
den naam van Kukhevoohtscije Heek en vervolgens dien van Aaetex-
scni: Uekk aanneemt, waarna hel zich in twee takken, «le Bielhei me r

Heek en de Slinge splitst.

AALTKNSClliï UROEK of Aaltesmioek , geh. , in het voormalig

graafschap Zutplten, prov. Gelderland, kw. arr. en 8.^ u. Z. O. van

Zutphen, distr. rn 1 u. Z. \\ f. van Brcderoorl , kant., gein. en § u.

Z. \V. van Aahen , aan de Munstersche grenzen.

AALTJES MEER. meertje in Vriesland , kw . Ooslergoo , grietenij Dan-

tumttdcel , \ u. Z. W. van Rinsumageest, 1 u. Z. 0. van Birdaard , 1 u.

N. 0. van Oudkerk en * u. N. van Roodkerk.
AAI/ZCM. Zie Au.su*.

AAW , geh. in de Betuwe, prov. Gelderland , kw. , arr. en 7 u. N. O.
van Ticl, dislrikt Orerbeluvre ,kant. . gem. en \ u. N. 0. van Eist , 'l u. Z.
van Arnhem , met eene hrug over de Lingc.

AAN 1>E POOKT VAN VALKENBIRG , geh. in hel Land ran
Valkenburg. Zie Vilt.

AANDIJK, geli. in ..J. veler Jmbacht , prov. Zeeland, arr. Goes ,
kant. 1.nl , distr. Hulst, gem. Zacmslag.

A ANDIJK, oudtijds Av^oick.d. en gein. prov.. i\ oord-Holland. Zie Axdijk.

AVNE, huurt in Orerijsxel. Zie \>e.

A ANGENHEY , doorgaands »e Hr.v genoemd, geh. in hel JahhI ran
fnlkenbui ij , prov. Limburg, distr., arr. en 1 u. N. O. van Maastricht,
kant., gem. en l£u. N. \Y . van Heerlen. Het is in de laatste jaren
zeer toegenomen, zoodat er nog in dit jaar (18Ö7) eene kerk zal wor-
den gebouwd. Er is ook een kasteeltje, Mecsen broek genoemd.

AANSCHOT , geh.. in de Meijerij ran 's Hcrtogenbosch , kw .
Valland, prov. A. lirulxind , d»?tr. Oirschot, arr. Eindkoren, kant.
Sf. O eden rode, gem. Son-cn-Brcu./el.

A\NSTOOT, d., prov. Gelderland. Zie Otteiuoo.

AANWAS (1), pold. in het Marqnisaat ran Bergcn-op- Zoom, prov.
ft' oord-B raba nd , arr. Breda, kant. en distr. Boosendaal , gem. Stecn-

(i) Onder aanwassen, rerstaat men in het algemeen da aan xco ©r ririer
aangegroeide landen, op do beneden stroomen schorren, gorzen, slikken
gelieeten. Ia de provi.uie Groningen verstaat men door aanwas de ainslijkin? ,
die xee of rivier aan strand of oerer raakl. I leeft <üo aa<>gc»lijkte stof geno«gca-
me hoogto cn vastheid verkregen, dat er f.ns or» groeit, dan noemt uien die
kwelder, vandaar dal l« t aan *co of rivier gelegen land doorgaans wordi rer-
koclit me t i ij n k welde r en a a n \t a *. In liet YVcslri n i-Idacbc nocuit uiru deze
aangesnelde, ou^cJijkte landen , l' ï t c v g o r s s e n.

Digitized by Google

A A N.

"hergen- en-Kruisland , in 1184 bedijkt, groot ruim 190 bunders. De
laagste gronden liggen omtrent 40 duim onder Al'.

AANWAS (vERDRoskM aajwas) , pold. in het Marquisaat van
Bergen-op-Zoom , prov. JYoord-Braband, arr. Breda, kant. en distr.
Roosendaal j gcm. Steenbergen-en- Kruisland, in 1482 bedijkt, ruim
41 ± bund. groot. De laagste gronden liggen omtrent 40 duim onder AP.

AANWAS, geli., iii het Marquisaat van Bergen-op-Zoom , prov.
JYoord-Braband, distr. Roosendaal, arr. Breda, kant. Berge n-op-
Zoont , gein. en £ u. van Ossendrecht.

AANWASSEN, bezomerkadc pold. in de Langstraat , prov. JYoord-
Braband, arr. 's J/ertogenbosch , kaut.eu distr. Waalwijk, gem. cn ten
N. van Raamsdonk.

AA POL DER, pold. in Rijnland, prov. Zuid-Holland, arr. Legden,
kant. Jf oubrngge, gcm. Alkemade, ten N. door het Kagernicer , ten
W. en Z. door de Bolgeryt en ten 0. door de Huigsloter-polder
bepaald.

AAR, riv. in Rijnland, prov. Zuid Holland, die aan dc Lage zijde
van den Riju onder Aarlandervccn , met den naam van Korte Aar , uit den
Af/n kouit , aldaar, met eeuen noordoostelijken loop, de scheiding tus-
schen dc gemeenten Aarlandervccn cu Outshoorn-en-Guephoek uit-
maakt , voorU in dezelfde rigting cenen meer bogtigen loop aannemen-
de , den naam van Kromme Aar verkrijgt , die zy bij deu zoo genaam-
de ri Galge- of N oordei ndsc ben molen verliest, om , onder haren gewonen
naam , noordwaarts door de gemeente Ter-Aar te loopen en zich onder
N ieuw veen , bij het Huis te Drecht , anders gezegd liet Tolhuis , op dc gren-
aen van Noord- cn Zuid-Holland , in de Drecht tc ontlasten.

Voorheen zijn er verscheiden overeenkomsten tusschen dc naburige
ambachten over het gebrtii k van de Aar gesloten . Door middel van dit water
hebben dc voenlieden uit deu omtrek bekwame gelegenheid , om hunne turf
naar Amsterdam en elders te vervoeren, terwijl zij mede een gedeelte
uitmaakt van dc trekvaarten tusschen Amsterdam en Lcyden. Om
echter de %aart der schepen van Gouda op Amsterdam korter temaken,
hoeft men later eeue vaart gegraven, die ouder den naam van Nieuwe
v aart , tegen over de Goudsche sluis , door dc Rijnbrug , uit deu Rijn
komende, over cene lengte van 2000 ellen naar de Kromme Aar liep.
Wanneer deze vaart gegraven zij is met geen zekerheid tc bepalen, zij
«chijnt echter ouder te zijn , dan de Ucimanswetcring , die in het jaar
1603 is aangelegd.

In den jare 1824 en 18255 , is -op het voorstel van xlcn Heer Jakoi
»e Josc, Dijkgraaf van den Amstelen Nieuw er- Amstel , door ecne verlen-
ging van de iSieuve Vaart, tot aan den Galge- of Noordeindschen molen,
de vaart langs dc Aar nog merkelijk bekort, aangezien daardoor
de Kromme Aar geheel vermeden wordt, wordende deze verlen-
ging thans ook bet Kaxaal cn het bestaan hebbende gedeelte veelal
de Oc»e Aar geheeten. Terwijl , al mede op voorstel van gezegden Heer , db
Aar, cn bet Kabaal, over hare gcheclc lengte, van de Rijnbrug on-
der Aarlandcrveen af , lot aan hare vereeniging met de Drecht toe , tot
op ruim drie el beneden AP. uitgediept enalzoo,even als dc Drecht en de Am-
Uel,y oor groote schepen bevaarbaar gemaakt zijn. Op dat water liggen thans
drie bruggen , allen voorzien van dubbele vallen , en tusschen de hoofe
drn eene wijdte hebbende van 8 el , 7 palm, 9 duim, benevens
nog eene bijzondere doorvaart voor de vlotten. Vóór de verandering
aan deze vaart waren er twee sluisjes op dc Aar, die beide thans uil

20 AAR.

haald 011 Icn eenenialc vernietigd zijn ; maar in hunne plaats is T»p
: Drerht , in de nabijheid van het huis te D recht f ecne geheel nieuwe
sternen sehiil sluis aangelegd. Langs deze vaart is , van den Rijn
af tot aan den Galgemolen , ran geheel nieuwe dijk geleed gewor-
den , ter hreedte van 7 ellen op dc kruin en in het midden 4
palm en 2 duim verheven hoven Al* , zijnde behoorlijk met zand en
puin overdekt; t«*rw ijl de walorkecring over de andere zijde der vaart
op zoodanige breedte is aangelegd , cTat dc kruin daarvan eenen be-
hoorlijk bepuinden rijweg oplevert, ter breedte van 3£ el, tevens met
verscheiden voldoende uithaalplaatsen voorzien en ter wederzijde beplant ;
welke weg voor de gemeenschap tusschen Aarlanderveen en Alphen dient, die
tevoren, over de nu vernietigde (ialgmolenbrug , langs de Kromve cn Kor-
te Aaü plaats had. Op den eerstgenoemden dijk zijn, bij den aanvang
en aan het einde der Krühe Aar, twee vaste bruggen gelegd, ter breed-
te van ruim 3£ el , dienstig tot vereeniging of invaart van gezegde Korte en
KiiouKF. \ar in de Nieuwe Vaart , zijnde de verders over dezen ge-
heelen dijk of weg van ouds gelegen hebbende bruggen meestal ver-
breed , en die, welker gebruik zulks toeliet, verlaagd; zoodat hij nu
niet alleen dienstbaar is voor de dorpen , daar langs en in de nabijheid
gelegen . maar , in vereeniging gebragt met den weg op Gouda , levens
den koristen weg tusschen de sleden Rotterdam en Amsterdam oplevert.
AAR (DER), Oude naam van Ter Aar. Zie Aar (Tbr).
AAR (KORTE), water in Rijnland. Zie Aar.

AAR (KORTER), d. of liever buurt in Rijnland, prov. Zuid-Hol-
land, arr. en 4 u. N. 0. van Lcijden , kant. cn 1| u. 0. van tf 'ott-
bruggc , gein. s/ar. Zie voorts Aar. (Ter)

AAR (KROMME), water in Rijnland. Zie Aa*.

AAR (EAN(iER-) , d. of liever buurt in Rijnland, prov. Zuid-
Holland, arr. 3£ N. 0. van Leydrn ; kant. en 1 u. 0. van Woh-
bmgge , gem. Ter Aar. Zie voorts Aar. (Ter)

A\R (01/ DE) , water in Rijnland. Zie Aar.

AAR (TER-), ook wel oudtijds genoemd Der Aar, en op de mees-
te kaarten onderscheiden in Langer- fn Korter Aar, eene der meest
noordelijk gelegen gem. der prov. Zuid-Holland , arr. Leydrn, kant.
H oubrugge (20 m. k. , 2. s.d. 1e afd.), ten Z. van de Noord- Holland-
schc frem. Kalslagen- en- Bilderdam en Lrvmuiden-en-Vriesekooi» .
alsmede van Nieuw veen cn Zevenhoven, ten \V . van de gem. Nieuw-
koop en Aarlanderveen, ten N. van Aarlanderveen en Oudshoorn-eu-
Gncphock en ton 0. van Woubrugge en Rijnsaterwoude.

liet ambacht van Ter Aar, maakt met Zwammerdam en Reeuw ijk
de Heerlijkheid der Dorpen en Landen tan V oshol, welke heerlijkheid
thans in eigendom bezeten wordt door den H. E. H. G. Heer Jonk-
heer G. J. Beeldsnijder , te Utrecht.

Het water de Aar, dat door deze gem. zijnen loop neemt, ver-
deelt haar in twecdcelen, waarvan het westelijke gedeelte Lange r-
Aaren het oostelijke Korter-Aar genoemd wordt, om reden dat de
westzijde met meer lengte langs dc Aar ligt dan dc ooster. De gemeen-
schap tusschen deze twee doelen wordt door middel van de Aardammer-
brug, cn , \ u. gaans noordelijker, door het zoogenaamde Papeveer
onderhouden. Deze gemeente bevat behalve de dorpen of liever buur-
ten Langer Aar en Korter Aar, de buurten dc Aardam, en
de zoogenaamde Kerkbuurt. Zij bestaat, aan de westzijde van de
Aar, uit do Langeraarsche of Noordeindache , de. Middel-
en Citeindscbe polders, benevens gedeelten van de Vier ambacht s-

Digitized by Google

A A R.

«i Wasscnaarspolders. en aan de oosUijdc der Aar, uil de Kor-
ter aarsclie en Rloklandschc polders, benevens gedeelten van dc
Srhilker-eu Hocf-ch Sc bouten polders en van den zoogcnaamdcii
Zcvenaiubacbtspolders of IS ieu w koopscbe Droogmakerij, en
is volgens het kadaster 1868 bund 1 v. roed. en 97 v. ell. groot. Men
teil er 1700 inw. die meest inden landbouw, en tcelderij van erwten r
peulen cn booncn bun bestaan vinden; zijnde de veenderijen, die vroe-
ger aldaar gevonden werden , genoegzaam uitgeput en voor het groot-
ste gedeelte in drooggemaakt bouw- en weiland veranderd.

De Herv. gein. van Tbr Aar, die, ten jarc 1589, door den dienst
van HeitRicirs 1\et>eri baar beslaan kreeg , bezit cenc welgebouwde,
kerk, die ten tijde der beeldstorming in 1566 begonnen en in 1«68 vol-
tooid is. Toen zij nog bij de R. K. gebruikt werdt, Mas zij aan de
li. Maagd Maria en den Martelaar Adriakis toegewijd. Aan den toren ,
die niet zeer hoog , met cenc achtkante spits opgehaald is , werd , blij-
kens ecnen in den muur geplaatsten steen , in 1501 den eersten strcit
gelegd. Deze kerk staat, even als de predikantswoning, die in het
jaar 1734 gebouwd is , benevens het schoolhuis, in de droogmakerij der
Vier ambachtspolders , en zij zijn omringd van eencu dijk, op dat hun-
ne fondementen door het wegloopcn van hel water niet zoude verzak-
ken. De Herv. gcm. behoort thans tot de klass. van Legden,
ring van ffotrden, en telt ruim 500 zielen. De predikanlsplaats is eene
collatie van den Ambachtsheer van Voshol. De R. K. kerk staat in
den Wassenaarschen polder, en moet reeds kort na de reformatie be-
staan hebben, maar is even als het huis van den pastoor, in 171ft
herbouwd. De static behoort onder het aartspr. van Holland- en Zee-
land, tot het dek. van Rijnland cn lelt iets minder dan 1200 zie-
len. In deze geheele gcm. is slechts céne school en é«ln korenmolen.

De gem. Ter- Aar heeft geen eigen wapen , ofschoon men als zoodanig
wel eens opgegeven vindt dat van het geslacht vam Aersei Beïrres, hetwelk
vroeger in bel bezit der heerlijkheid A oshel geneest is , bestaande uitvier
kwartieren, waarvan het 1ste en 4de gouden schilden zijn, doorsneden met
eencn zwarten balk , op welken een St. Andries kruis van Schaak (rood en
wit) is afgebeeld ; het 2de en 3de lijn ieder weder in vieren ge-
deeld , zijnde het 1ste cn 4de gedeelte blaauwc en zilveren Beijersche.
spillen, het 2de en 5de gouden schilden, dragende ieder ecnen klim-
menden leeuw, van welke 2 zwart en 2 rood zijn.

AARCKN , d. in Limburg. Zie Arcex.

AAJID, d. in Gelderland. Zie Aardt.

AARD (DEN)-, ook wel Hoogenaard genoemd , geh. in de Baron ij 'ra »
Breda, prov. jYoord-Braband, arr. Breda, distr. Prinsenluige , kant.
Ginneien , goni. Gilze-en- Rijen , te midden der heide gelegen.

AARD (TER), geh. , prov. Drenthe. Zie Aert (Ter).

AARDAM, buurt, in Rijnland } prov. Z. Holland, arr. Legden,
kant. fVoubrugge, gem. Ter siar , met eene brug over de Aar , naar
dit gehucht de Aardaxierbrug genoemd.

A ARDEKERVEEN, oude naam van Aarlatsdervee*. Zie dat woord.

A ARDEN BER(»ER-GRACHT,vaart in Orerijtsel. Zie Areïbergkrgracut.

A \RI)ENBROEK , buursch. op de ) r el uwe , prov. Gelderland, kw.
Jrnhrm , distr. Middel- Veluwe , arr., kant. en 1 u. N. \V. van Zul-
pAen , gem. Voorst; 390 inw.

AARDENBL Rfi , gcm. , in het voorm. Staatx-l laanderen , prov. Zee-
land . arr. Middelburg , kant. en distr. Sluis (ó m. k., 9s. d.) . ten N. van
drgem. Erdc, ten O. van Hcile en Sluis, ten Z. van Oosthurg en ten

22 AAR.

W. van St. Kruis. Zij bevat behalve de stad Aardenburg, ook nol-
len N. de Isabclle- en Di omede - polders , ten O. de Oude Stad
Aardenburg, ten Z. een gedeelte van de polders llcooste-
Ecdc, en Bew cster-Eede-bezuidcn-St. -r ieterdijk te»
"W. de Oude haven van Aardenburg en een gedeelte van den
polder B e w ei tcr-Ee d-b cnoor den -St.- Pi etersdij k , beeft 542
h. , en ruim 1100 inw. , onder welke bijna 1000 Herv. , 380 R. K. ,
J50 Mcnn. en 5 Luth.

De Herv. gem. werd vroeger door twee Predikanten bediend ;
thans heeft zij éénen Predikant en behoort tot de klass. van JJzendijke ,
ring van Sluis. De Predikantsplaats wordt door een vrij beroep van
den kerkeraad vervuld. De eerste, die v»y als Predikant te dezer
plaatse vermeld vinden , is Jobasjes IJsebban of IssnxAii. lly werd in
het laatst van 1778 alhier beroepen, en bekwam het volgende jaar ze-
keren Tbovas Bbcscben tot ambtgenoot. De static der R. K. wordt tot
het Zeeuwsen gedeelte van het Bisdom Gent gerekend , staat ais zooda-
nig onder cencn Bisschoppclijkcn Commissaris , en heeft éénen Pastoor ^
die onder het deken, van Hulst behoort. De Mcnn. kerk wordt door
éénen vasten predikant bediend. De Luth. behooren tot de Gemeen-
te van G roede. Voorheen bestond hier ook eene Fransche gem. , die
echter tegenwoordig bij de Nederduitsehe ingelijfd is.

De stad Aahdetcbgiig , die tot de steden van den tw eeden rang be-
hoort, ligt 7 u. Z. van Middelburg, ruim li u. Z. O. van Sluis,
1 u. van de Belgische grenzen, 8° 10' 23" N. B., 1° 6' 43"
O. L. van Parijs. Zij was vroeger Rodenburg gehceten , niet Roodenbvrs
zoo als vele schrijven , alsof deze naam v an de roode stadsmuren zoude
ontleend zijn. De naam komt af van het Angelsaksische woord rode, dat
ree of rede betcckent, en zinspeelt op de voortreffelijke ligplaats voorsche-
pen , die hier vroeger gevonden werd. Wanneer echter die naam in dien
van Aardekicrg overgegaan zij, is niet gecne zekerheid te bepalen.
In een der privilegiën van het jaar 1201 draagt zij wel reeds dezen
laatsten naam, maar men vindt er nog van later dagteekening, tot in
12-13 toe, waarin zij onder dien van Rodenburg voorkomt. Vóór het
stichten van Brugge was zij van zooveel belang, dat zij voor een der aan-
zienlijkste sleden van Vlaanderen en voor de hoofdstad der zeeplaatsen van
dit gewest gehouden werd. Zij had eene haven , waarvan men onget eekend
vindt, dat zij wel zeshonderd schepen koude bevatten, terwijl hare wallen
nagenoeg 70 bund. lands besloegen. De stad zelve had 2000 schreden
in harén omtrek, 74 straten, <S markten, 2 andere "mime plaatsen , 12
voorname gebouwen en 4 poorten , van welke laatsten nog ééne , onder
den naam van Waterpoort bekend , van uur- en slagwerk voorzien, aan de
westzijde der stad gevonden wordt ; van deze is de vernieuwing in steen
bevolen bij octrooi van II. H. M. de Staten Generaal der Vcrec-
nigde Nederlanden , dd. 22 April 16150. Toen Margaretha , Gratuit van
Vlaanderen, in de geschiedenis onderden naam van de Zwarte Mab-
cbiet bekend, ten jare 1266, drie geregtshoven oprigtte, werd een
derzelvc te Aardenelrg gevestigd, de beide andere te Brugge en te
Oudenburg, hoewel zij slechts twee jaren op die wijze in werking bleven ,
en vervolgens één collegic uitmaakten. De handel, dien de Aardeiilmr-
gers dreven was zeer aanzienlijk. Reeds in 1258 voeren zij op de Oost-
zee , als wanneer zij aldaar, door ('naaf Adoif van Ilohtein, voorde
helft werden vrijgesteld van zekere tollen op den graanhandel . terwijl
de Engclsehe Koning Hendrik III hun . in Februari} en Junij 1261 , en
zijn opvolger Ebi-abd III, in November 1296. onderscheiden vourreglen

igitized by Google

A A K. 23

schonken ; maar vooral wisten dc Graven van Vlaanderen, door haarnict
v<M»rdcelige privilegiën te begunstigen, de kooplieden van Spanje, Duitsch-
land en andere gewesten uit Ie lokken , om op deze stad te liandelen. De
daaruit voort\ loeijende welvaart maakte niet weinig den naijver van hare
naburen gaande, waarom de Graven van Holland, door allerlei voorred-
ten , de vreemde kooplieden , die gewoon Maren op deze stad te handelen ,
binnen hunne landpalen zochten te lokken , ten einde alzoo ook eenig deel
aan die voordeeleu te hebben. Ook bloeiden de wol- en lakenweverijen al-
daar reeds in de 12e en 13c eeuw . en in 1243 had de stad van Tnoxi»>
v\ji Sa\oye, echtgenoot van Joiiv^a, Gravin van Vlaanderen, verlof
verkregen om een kanaal te graven , dat in zee uitliep , hetgeen den handel
iler stad niet weinig bevorderlijk «as. Sommigen beweren, dat Aarde.ibi hg, be-
nevens eeiiijje andereVlaamsehc steden, oudtijds lot Zeeland behoord hchl>e.

In vroeger eeuwen moeten de Sneven, die door dc Franken tot den
Benetien Rijn doordrongen , en het land , dat zich van hier tot Gallië uit-
slreklte verwoestten , zich ook hier vertoond , en onder anderen Rode* -
■rnc, toen reeds eene aanzienlijke handelstad, verbrand hebben. Daar
Eligics, in het midden der Y II eeuw, hen nog in deze streken aantrof,
schijnen zij zich , op dc eene of andere wijze, hier gevestigd te hebben. Ten
tijde van Lodewuk. de F' rome werd Rooeibihg door de Dccnen ander-
maal verbrand. Sedert is zij wel weder hertrouwd ; maar nimmer lot ha-
ren ouden luister opgeklommen , w aarloc veel bijbragt , dat zij gestadig
aan oorlogsrampen of watervloeden ten doel stond , want in 1300 viel
hier een gevegt voor . waarin dc Vrijlaten of die van het Vrije van
Sluis en Brnggc door de Franschcn geslagen werden, doch onder do
regering van Lodewuk, Graaf van Vlaanderen, werd de stad vruchte-
loos liek'gerd door de Gentenaars , die na verloop van zes weken onvenïg-
terzake moesten aftrekken. Slechter verging het echter deze slad in 1383 ,
toen de Gentenaars , vcreenigd met de Kngelschcn , haar plunderden , uit-
moordden en verbrandden . tcrw ijl zij , den 19 November 1 104 , dooreenen
watervloed he\ig geteisterd werd. Nanuwclijks was zij deze rampen cenig-
zins te boven, of zij werd in 1132 nogmaals verbrand door de Geule-
naars , die tegen hunnen Graaf, destijds Philips de Goede, Hertog van
Rourgondie , aan het muiten waren. De overstrooming van Octoberl612
heeft hiermede veel schade nangerigl. Ook leed, nadat de Staatschen zich in
den Spaanschen oorlog meester van (Mende gemaakt hadden , hel platte
land om Aahdenrurg veel van de bezetting, die in de gemelde slad lag.
Dc opgezelenen werden er gedurig door gebrandschat, en de brandschat-
tingen met zoo veel geweld ingevorderd, dat dc Aardenb-irgers , bene-
vens andere Vlamingen , den Aartshertog Albehtis va* Oostekmjk be-
wogen . om het beleg van Ostende Ir ondernemen. Gedurende die
belegering, in het jaar 1604 , viel Aviidenbirg zonder sLag of stoot in
handen van dc Staatschen , doordien zes vaandelen Dnilschers, die er
in bezetting lagen , op de aaunadering van Prins Maumts, in allerijl op dc
vlugl sloegen. Deze vorst deed de stad merkelijk versterken en voorzag
haar van bezetting. Na hel sluiten van den Munslerschen vrede, in
1Ö48 , liet men de vestingwerken echter weder vervailen en men nam
zelfs voor, dc sterkten geheel te slechten ; maar de provintie Zeeland
begrijpende, dal. als Aahdevcl-rg in 's vijands handen kwam. niet alleen
Sluis maar geheel Staals-V laaiideren verloren zonde zijn. w aar door Zee-
land voor alle vijandelijke aanvallen bloot zoude liggen , deed daartegen ,
zoodanige ernstige verlogen . dal die slooping als loeu niet plaats had, hoe-
wel het ve, vallei.c nok niel weder hersteld werd. In 1672 had de Gene-
raliteit andermaal hc»h»lcu de o\ < i -ige volingwcrk*! van A \rpi:ibi no tc

Digitized by Google

AAR.

sloopen. De ten uitvoerbrengingvan dit besluit was, op aanhouden van
dc Zecuwcu en die van Aarde* bi bc zclv en , nog eenigen tijd uitgesteld ,
toen de Fraiisclien , den 26 Junij van dat jaar, 's morgeus omstreeks twee
ure, met 8000 of 9000 man voor het stadje kwamen. Van binnen
was schier geen voorraad, de aarden «allen war«n onvoorzien van
palissaden , en met niet meer dan negen ligte stukken gescbut be-
zet, van welke slechts vier bruikbaar waren; dc grachten hielden
op cenigc plaatsen naauwelijks twee voet water. De bezetting, onder
aanvoering van den kommandant Joajs Cau, was , kort voor de aan-
komst der Kranschcu , naar Sluis in Vlaanderen uitgetrokken , zoodat
er. nog maar zes en dertig of acht en dertig man , onder het bevel
van den vaandrig Elias Beekman , in de stad waren gebleven ; en men
niet meer dan 17*5 weerbare burgers op de been konde brengen.
In dezen hagchclijken toestand werd dc stad door dc Franse hen be-
sprongen , die , onder het geschreeuw van sla dood , sla dood , op de
landpoort aanvielen, maar door de burgerij en bezetting, na eenen
storm van anderhalf uur, teruggedreven werden. Twee later beproefde,
aanvallen even vruchteloos afgoloopcn zijnde , trok «Te vijand den 28.
Juny af, met achterlating van 620 krijgsgevangenen , onder welke negen
officieren waren, terwijl hij zelve het verlies, voor deze stad geleden ,
op vijftienhonderd man rekende ; de Aardenburgers daarentegen verlo-
ren geen enkel man, en hadden slechts twee of drie ligt gekwetsten.
De vrouwen hadden by deze gelegenheid zoowel haren moed be-
loond als de mannen. Ecne der aanzienlijkste , Margareta Sakdra ,
huisvrouw van den voorzittenden schepen Pieter Rooman va* Haarlem ,
«al met ceucn hoop jongens op hare stoep , de kogels , die te groot
varen , midden door te hakken, en zond die bij boeden vol naar den
«val. Deze dappere tegenstand was alzoo oorzaak , dat dc stad be-
houden bleef. In 1747 moest zy evenwel voor de magt der Franschcn
onder Lowe*dahl bukken , die op den 17 April aldaar zyn intrek nam,
en haar, tot na den Vrede van Aken , in 1748, bezet hield. In 1794
werd dit plaatsje , zonder slag of stoot , andermaal door de Franschen in-
j^enomcu , aan w ien het , even als geheel Staats-Vlaandercn , bij
liet alliaulie-lractaat van 16 Mei 17955, werd afgestaan, en die
het in 1814 , zonder cencn aanval af te wachten , weder verlieten.
Ook bij de laatste beroeringen , die ons vaderland geschokt hebben ,
is Aai\de*bl'rg niet ongemoeid gebleven , want den 30. üctober 18->0
werd zij bezet door zekeren Ernst Gregoire , zich noemende Belgisch
Kolonel , aan het hoofd van ongeveer 600 man , zoogenaamde geregel-
de troepen, en 1200 of 1500 baanslroopcrs , zyndc een zaamgcraapte
noop Vlamingen , meest uit de hefic des volks, waarbij zich in ucu
nacht nog cene dergelijke bende van 600 man, onder welke het schuim
van verschillende natiën , meest echter Franschcn , onder het bevel van
den Vicomle Pontecom-awt , voegden. Na 800 guld. uit dc stedelijke kas
en verder dc kas van den ontvanger van's Rijksbelastingen geligt en eenen
vruchtcloozcn aanslag op Oostburg gewaagd te hebben , verliet Gregoire
met zijne bende den volgenden dag reeds weder de stad. Niet lang
echter bleef Aardesbtrg van dezen overlast bevrijd , want reeds den
2 November werd zij andermaal door Gregoire bezet . die nu weder
de kas van den ontvanger ligtte en , tot geruststelling zijner troepen ,
welke meenden dat de burgers geweren verborgen hadden, ten ein-
de hen om te brengen , vier gijzelaars vorderde . die. bij naar
Maldeg hem deed vervoeren, maar des anderendaags weder .slaakte. Na
vier dagen toeven? f werd Aaiuumum aiidn vcif \an deze lastige gas-

Digitized by Google

AAI).

l«i verlost, eu bleef nu geheel van militaire bezetting ontbloot tot op-
den 21. November, als wanuccr de stad met een detachement van
66 man van de 3c Afdceling Noord-Ncderlandsche Infanterie , onder
liet bevel van den lc Luitenant van Kerckoirlk bezet werden, zoo als
xij ook sedert dien tijd altijd door Noord-Nedcrlandschc troepen is
bezet gebleven. Tijdens den tiendaagschen \eldtogt in 1831 , hebben
de onzen de Stroobrugge , liggende even op Belgisch grondgebied , over
bet riviertje de Lieve , op den straatweg van Aardevdcrg op Mal-
«leghem , tweemaal overmeesterd , en de vijandelijke batterijen al-
daar vernield. Vóór en tijdens dien veldtogt zijn de polders aan-
dc zuidzijde der stad en langs de geheele grenslinic van dit district ,
op bevel van den Kolonel Lkdkl , als een >erdediiigsiuiddel tegen dm
vijand , deels met zoel, deels met zout water geïnundeerd geweest , en
alzoo gebleven tot in de maand Jnnij 1833.

Te Aardevbciic waren vóór de llrrvorming , behalve de parochiekerken
aan de H. Muayd Maria (in het jaar 1294 door Paus Roiti facits tot eene
abdij verheven) en aan St. Havo gewijd , tv.ee kapellen aan St. Jacob en
aan St. Joris geheiligd , benevens vier kloosters. Ten gevolge van den beel-
denstorm waren op het einde der 16e en in het begin der 17e eeuw de
kerkgebouwen te Aardenburg zoo gehavend , dat , toen de stad in het
jaar 1601 aan de Staten overging, van die der 11. Maayd alleen het
muurwerk , twee torens en eenige pilaren overend stonden , sedert is *
zij geheel gesloopt geworden. Die van St. Bavo is thans bij de Herv.
in gebruik. Het is een aanzienlijk gebouw , prijkende, sedert 1809
niet een zeer goed orgel. Zij moet, naar men wil, reeds in 940 ge-
slicht, maar de voorkerk in het begin der 13e eeuw vernieuwd zijn , het-
geen sommigen heeft doen vermoeden . dal zij toen eerst gebouwd is j
de aebterkerk werd eerst in 1667 uit haren vervallen staal her-
Meld. Uit laatste gedeelte het ruimste en schoonste, wordt niet meer
tol uitoefening van de godsdienst gebruikt. Bij deze kerk staat een
liooge doch niet zware toren, waarin twee klokken hangen. Voor-
heen had de kerk twee torens , maar de kleine , in den vorm van eene
piramide, zonder uurwerk of klokken, is voor eenige jaren , ter ont-
lasting van het dak der kerk, afgebroken, zijnde de stoel daarvan ,
overdekt met een kapje , nog aanwezig. De kerk der R. K. is niet
groot , xij werd in 1804 gesticht , en heelt een orgel en eenen to-
ren met eene kleine luiklok zonder uurwerk. Die der Menn. is mede
niet groot, doch zeer net en voldoende voorde kleine gem. , heeft geen
toren en is in 1793 geheel vernieuwd. De kloosters zijn sedert het
jaar 1604 verbouwd en tol andere gebruiken ingerigt.

Onder de openbare gebouwen kan men hel stadhuis, staande op de
groote markt , rangschikken , dat in 1627 gekocht en in order gebragt
is . maar uitwendig niets bijzonders heeft , en vroeger alleen door het
beeld der geregligheid . dal in eene nis in den voorgevel stond , van de
andere huizen onderscheiden was. Sedert eenige jaren is echter dit
l»eeld aldaar niel meer aanwezig , ten gevolge der verandering en ver-
plaatsing der vensterramen in den voorgevel. Men bewaart er de stads-
an-hivcn , waaronder een aantal op pergament geschreven charters en
brieven , gedeeltelijk voorzien van de zegels van eenen Dnitschen Kei-
zer , van Koningen van Engeland , Hertogen van Bonrgondien , Graven
van Vlaanderen, van Valois , van Holstein , enz. Het oudste stuk dag-
teekent van 1201, het jongste en tevens hel ecnigsle uit de 17e eeuw
i* *an H. H. M. de Heeren Staten Generaal der Vereenigde Nederlan-
den . fn draagt het jaartal I6H7. Voorts wordt hier nog gevonden eer.

Digitized by Google

26 A A R.

reyisler , dal omtrent hel jaar 1330 zeer nel oj> perkament geschre-
ven is. en waarin kopijen van oude charters, met V laamselie vertalin-
gen rr tegen over, geboekt zijn. Men vertoont er ook den degen van
tien dapperen vaandrig Emas Beehaa* . den verdediger van Aardev
BtKf. hij liet beleg 1072 Iiiervoren vernield , waarbij is gevoegd

eene zeer nel op pcrgainent geschreven geschiedenis van liet bedoelde
beleg, beule ten jare 1781 door den lieer 1). Raderrachfr , Heer van
'\icinrrrkerk enz. . aan de stad ten geschenke gegeven. IK* degen hangt
in reu on/.cl lelijk daartoe vervaardigd kastje . vnarby het navolgende
bijschrift van Bellahi gevoegd is:

Dit \Beek*v>s degen, in wiens onverwinbre vuist,
Hij 'l vege Nederland , door 't Franseh geweld verguisd ,
Op d'Aardciiburgsclien wal inanhallig deed herleven,
Door Rader»a<;uers gunst den roeit des tyds ontheven.

Keiie schilderij, in eene der zalen van hetzelfde gebouw opgehangen ,
en deze heldhaftige verdediging voorstellende , is insgelijks tot een aanden-
ken , door den Heer Jacobis Fret van Vlissingen , aan de stad geschonken.

De stad beeft door middel Van eenen straatweg gemeenschap len
IS. met Sluis, Oostburg en Breskcns , en ten Z. niet Maidcghcm of
België. Men vindt er een gasthuis, een burgerweeshuis, twee ko-
renw indmolens (op een van welke eene garste gortpelderij is) , eene
tak'iksfabrijk eene leerlooijerij , eene Nederdiiilsche school , waarin te-
vens de Franschc taal onderwezen wordt , en des maandags eene
grann- en weekmarkt , waarmede de stad is begunstigd bij Koninklijk
Insluit van 51 Mei 18i2G , no. 118. alsmede eene vrije jaarmarkt of
kermis, invallende op den eersten maaudaj; na het Pinksterfeest, waar-
in de stad is bevestigd bij eenen brief van Git va^i Dampierre , (iraaf
van J laaiuht-en , gegeven op Pinksteren vnn hel jaar 1 £!>!). Eene maat-
schappij van kooplieden bouwde in 1731 te Aarde>burg eene mcestoof ,
iloch Kijkende zich niet slaande houden , en is sinds jaren verdwenen.
De haven dezer stad werd in 1813 door «len FYauschen Generaal vas Dab-
kt. , meltocstemming van den Fransehen Keizer, weder toegedijkt en alzoo
tot polder gemaakt, sinds welken lijd deze plaats geene noemenswaardigen
handel meer heeft. De ingezetenen leven van den landbouw , inzonder-
heid van den graanhandel. Kn hoewel alle vroegere bronnen van bestaan
dezer plaats verloopcn zijn , zoo heeft zij thans nog bij voortduring hel voor-
komen van welvaart door de voor als nog niet ongunstige gesteldheid harer
ingezetenen. Geene plaats , hel zij stad of dorp , in dit dislrikt kan ook
in fraaiheid van omstreken met haar vergeleken worden.

Hel wapen der stad is een gouden veld , beladen met eenen dubbelen burg
van keel (rood) , daarboven een gouden kroon met. vijf flcurons , en Ier we-
der zijden vastgehouden door eenen kliinmenden leeuw van keel.

AARDENBl HG, Huis te 's Gravenhagc in het Voorhout, vroegcr-
onder dien naam bekend als bclioorendc aan de erfgenamen van 's lauds
Advocaat Johai v v* Oi.de>harxevkld.

AAKDKMH'KG (01 DE HAVEN VAN), pohl. in het voorin.
Slauts f Innmlcn n. Zie Havei tas Aarreshurg (Oioe).

AARDENBl RG (0LDE STAD), pold. inliet voorin. Staals-Viaan-
derru. Zie Stm» Aarde* bi rg (Oide).

AARDENBl RGER-AMBACHT, voorheen eene streek lands in Ffaan-
tterrn , palende O. aan Hulster-Ambacht, Z. aan het Vrije van Brugge.
\V .tan DaimiK-r-AiiiKicht en de Noordzee, en N. aan hel ISoorde

Digitized by Google

\ A R. 27

hjkc gedeelte \a» Int Land van Cad/and en aan Oostburgcr-Anihaehl.
Het bestond uit dc kerspelen St. Kruis. St. Laurcris, Ouze-
Lieve- Vrouwe- b c z u i d c o , Ome- Kiev e - V rouwe -be-
noorden, (',o\ uli', 11 c y u c k c w e r v e , O n ze - L ie v e - V ro u wc
te Sluis, II e i 1 e . Caihand, en S t. Ha a I's , en behoorde , na
den Munstcrschcn Vrede , geheel aan Staats-Vlaanderen , behahe St.
Latircns , dat tot Oostenrijks- V laandcren gerekend werd. Hel geheele
Staalsche gedeelte was ongoeer 779 bunders groot, en maakt thans
een gedeeld van het distrikt Sluit in de provincie Zeeland uit.

AARDKMIOUT .boseh, prov. Noord- Holland , ten Z. W. van Haar-
lem , ten \Y . van dc Levdsche vaart. De naam moei, naar men wil,
zooveel )»eleckcnen als de andere hout of de tweede hout , zijnde de eerste,
gemeenlijk enkel den Hout genoemd, an de overzijde der Levdsehc
vaart gelegen. Wegens de bckoorbjkc wandeldreven, die hel oplevert ,
gaan dc bewoners van Haarlem en de omstreken zich aldaar dikwijls
Terlustigen.

AARDT, Aard of Aart, d. in de Betuwe, nrov. G elderland , kw., arr.
en 1 u. Z. 0. van Arnhem, distr., kant. en \ u. Z. van Zerenaar , gem. en
i u. N. van Herwen. Dc kundige oudheidkenner E^elberts wil , dat Are«ia-
cn , waarvan men in dc reistalcl van Avto.vyh, op de kaart van Peiitmser
en bij Tacitvs gewag gemaakt vindt, ter dezer plaatse gelegen hebbc.
Velen meenen , dal hel tegenwoordige Arnhem, het oude Arkhaccrj
geweest zij, terwijl anderen dit weder te Erichem of Arichem bij
Buren willen zoeken ; de in dc nabijheid van Angercn en Gent, in dc
Betuwe, ontdekte Romcinsche oudheden , doen ons echter hier het
liefst deze oude Romcinsche burgt plaatsen. Men heeft te Aardt 4j0
inw. . een kasteel , van ouds toebchoorende aan het adellijke geslacht
tas Hi'gekpoth , en ceuc Herv. kerk , welke voorheen ceneu eigen
Predikant had, maar sedert 1637 met Herwen gecombineerd werd,
waarbij later ook Pannerden gevoegd is, van welke combinatie
de pastorij nog in Herwen ligt. De hier wonende R. K. bchooren lot
<le slatie van Aardt en Herwen.

AARDT (POLDKR VAN), pold. in dc Betuwe prov. Gelderland,
kw. en arr. Arnhem, distr. en kant. Zerenaar, gem. Herwen.
Deze liep bij den watervloed van 1830 geheel onder.

A ARDT-EN-HKRW EN , R. K. static, aartspr. Gelderland, met eenc
kerk te Herwen, die door éénen pastoor bediend wordt. De gem.
telt ongeveer 1000 zielen.

AAREE. d. in Peelland. Zie Aablr.

AARLAN DER VEEN , gem. , prov. Z. Holland, arr. Leyden , kant.
Woubrtujne (30 m. k. , 3 s. d. 3 afd.) , ten Z. 0. van dc gem. Ter
Aar, waarvan het door den Aardijk gescheiden wordt, ten Z. van
Stein , ten Z. W. van Nieuwkoop, ten N. van Zwammerdam en Al-
phen . welke beide dorpen ieder met eene ophaalbrug over den Rijn
met deze gem. verbonden zijn. cn ten \V. van Outshoorn-en-(incp-
hoek, welke gein. langs dc Aai brug met AAni. avderveev gemeenschap
beeft. Zij bevat het Noord- en Zuid einde en het dorp Aar-
I ander veen, de Lage zijde van den Rijn over Alp hen
en de Lage zijde van den Rijn over Zwammerdam, en daarin
drie belangrijke bebouwde slratrn , als bet dorp A a r I a u d c r vee n
xel\e, de Lage zijde van den Rijn over Alphen en dc
Lage zijde van den Rijn over Zwammerdam , voorts nog de vier na-
volgende iMildcrs . de K orlst ckc r - p ol de r , dc gecombineerde
Noord cn- Z u id e i n de i - pol de r , Pul m o l of A I brceh t > v i c-

Digitized by Go<

A A R

rcudc cl van dcu Bosch, de Droogmakerij West zij de-
en «mi gedeelte van de zoogenaamde N i e ti w ko o p s e li e Droog-
makerij of Z e v e n a m b a c. h t » p o 1 d e r s.

De hier gevonden wordende gronden zijn op zeer vele plaatsen met do
beste soort van veen bezet geweest, w aarom dan ook al vroeg hier een begin
gemaakt is met de gronden uit Ie veenen , zijnde de uit deze uitveening
voortgekomen plassen reeds sedert \ele jaren drooggemaakt welke gron-
den nu de schoonste, vruchtgevende landerijen oplc\crcn, alwaar
tevens de fraaiste boerderyen gevonden worden.

Het ambacht van Aarlanderreen is 2346 , bund. 3 v. roed. , 13
v. ell. groot, behalve nog ongexeer 490 bund. in de Nieuw-
koopsche Droogmakerij , en telt thans 364 h. , ruim 3600 inw. ,
onder welke 17S0 Herv. , 760 R. K. , 50 Luüi. , 20 Remonst. en
60 Joden.

Men heeft in deze gcm. erne Herv. en ecne R. K. kerk, eene
Israëlitische ringsynagoge , \óór omtrent drie jaren geheel vernieuwd
en plegtig ingewijd , eene zeer beroemde Franschc kostschool , met on-
geveer 30, eene Ncdcrduitsrhc school, met een gemiddeld getal van
'I4Q leerlingen , 1 korenmolen , 1 trasmolen , 1 pauuenbakkerij , de wijd-
vermaarde zoogenaamde Alphensche besehuilbakkerij , \ele pijpen-fabrij-
ken , 1 goudsmedcry ; terwijl overigens deinw. meest hun beslaan vinden
in veenderij , vlasserij , landbouw , graan- en veeteelt en handel ;
zijnde er aan de lage zijde van den Rijn acIc belangrijke en fraai |a
winkels en langs den Rijn de uitinunlcudslc landerijen en bouw mans-
woningen, vele kaaspakhuizen en zes watermolens.

Het dorp \ARLAMitn\EF> , \an ouds Ahleyeen , en thans nog veelal door
de landlieden bij verkorting Aabletee* of ook wel Harleyeepi gehec-
len, terwijl de stichtingsbrief van het St. Pancras kapittel te Leydei*
het als Aardkkevees opgeeft, wordende ook wel ter onderscheiding
>an de Aarlanderreensche Rijnbuurt de Aarl^derveessche Kerkbuurt
genoemd , ligt 4 u. N. O. van Leyden , l£ u. Z. O. van Woubruggc , 1 u.
N. van Zwammerdam en even zoover AV. van Nieuwkoop; ontleent
waarschijnlijk zynen naam van de ligging in de veenen en aan de
Aar, en strekt zich omtrent de kerk, met eene dubbele rij huizen
langs den Aarlandcrveenschen dijk, zoover die bestraat is, uit.

De kerk der Herv. , die alle hlyken draagt , dat zij van oude dag-
teekening moet zyn , is een ruim kruisgebouw , dat aan iedere
zijde cenen kapelgc\el heeft. Zij is net bevloerd en met leijen gedekt ,
heeft aan dc x oorzijde cenen bijzonder fraaijen vierkanten tooren gehad,
nu cehtcr een toren met achtkanten koepel , Aan klok en uurwerk
voorzien, en op het midden >an het dak stond vroeger ook nog een
vierkant torentje. De gemeente , die, ruim 1000 zielen teil , endoor
ééncii leeraar bediend wordt, behoort lot de klass. \at\ Leyden t
ring van Woerden. Dc predikant wordt door den kerkeraad beroe-
pen maar dc Ambachtsheer heeft bet regt van agreatic over dit be-
roep. De eerste Herv. leeraar alhier , was Florentius Mam , die in 11)90 be-
roepen werd. De R.K. hebben hier ook eenczeer nellc cn welinftcrifrtekerk ,
die aan JouAft*ES den Dooper toegewijd is. Dc statie, die 260 com-
municanten telt en door cénen Pastoor bediend wordt , wordt
onder het aartspr. van Holland cn Zeeland, en tot het dek.
van Rijnland gerekend. Tot de Israëlitische ringsijnagoge , waar-
by' een voorlezer de dienst waarneemt, behooren 17 omliggende dorpen.
Ook heeft men er eencn korenmolen, eene zeer fraaije , ruime,
doelmatige ingciïgte cn in 1830 geheel nieuw opgebouwde doipschool

Digitized by Google

AAR.

TOci onderwijzerswoning cn met Zwamincrdam heeft dit dorp een
departement Tot IV ut van 't Algemeen , dat den 11. October 1818
opircrigt is, cn 25 leden telt.

Toen de Fransehen, die, in het jaar 1672, in deze landen gevallen
waren cn tot 's Gravenhagc dachten door te dringen, dezen toeleg
mislukt zagen , trok eene hunner benden op Nieuwkoop al*, om dat dorp
te plunderen, maar de Baljuw van Nieuwkoop bragt ras cenige gewa-
pende boeren op de been , onder welke zich ook eene kompagnie van
Aarlandervcen bevond. Deze vielen de Franscben aan cn verdreven
hen , waardoor hun voornemen verijdeld werd en deze streek van hun
bezoek verschoond bleef. Ook hadden die van Aarlanderveen een
aanmerkelijk aandeel aan den opstand der inwoners van Alphen en Oud* -
hoorn tegen de Franscben in 1815.

Het wapen van Aarlanderveen is een zilveren schild waarop een doods-
hoofd , onder hetwelk twee zwaarden kruislings over elkander liggen , met
cenen horen daaronder.

AARLANDERVEEN EN PCLMOT. Onder dezen naam is de gemeen-
te Aarlandervcen bekend , als eene heerlijkheid die vroeger in
bezit was van de Hecren van Oudshoorn , mede bezitters van de heer-
lijkheden Oudshoorn en de Gnephoek , van de hoogc heerlijkheid van
Vrijhoeve en van de hofstede Rijnenburg onder Hazerswoude , welke
hofstede voorheen een Hollandsch leen was. Rij afstand van Heer Dirk
van OuDsnooRN , andercu zeggen bij zijn overlijden, in het jaar 1521 ,
werd zijn zoon, Heer Wille», met alle deze heerlijkheden verlijd.
Heer Willes, in den tweespalt tusschen Hertog Willes van Beu eren ,
en diens moeder , Kcizerinne Margareet , de Hoekschc zijde , dat is . die der
Keizerinnc gekozen hebbende , werden alle zijne Heerlijke goederen , in het
jaar 1551 , door den Hertog verbeurd verklaard, en , in den jarc I5;ii,
verkocht aan Heer Arnolo van Usselstein , van wicn zij zijn overge-
gaan op Heer Adriaak van Raaphorst, in wiens geslacht die goederen
ecnigen tijd gebleven zijn. Naderhand zijn zij geraakt aan den huize
van KnLENRLRG, doeh vervielen bij het overlijden van Jasper van ku
lenrcrg , weder aan den Koning van Spanje , als Graaf van Holland ,
die ze verkocht aan Heer Roeland le Feyres. Vervolgens is deze heerlijkheid
bezeten bij de gebroeders Jan, Francois en Roeland van Heemstede, en
naderhand nog bij hunne nicht, Vrouwe Anna de Haiw:oirt, die tijdens
het afzweren van den Koning van Spanje aan hel Hof diens Koniugs haar
verblijf hield, waarom zij door de Staten van Holland cn "Westfrics-
land verbeurd verklaard , cn in 11)95, aan Ernst van Mansveld, Veld-
maarschalk in dienst der Staten , in mindering zijner achterslallen , Ier
leen gegeven werden. Thans is zij een eigendom van den \Y. E. W'.
Heer Reinhard Jan van der Meilen, Predikant te Amsterdam.

AARLANDERYEENSCHE KERKV AART , vaart in Ilijnland, prov.
Zuid-Holland , arr. Leyden , kant. ff' 'oultrugge , gcm. Aarlanderreen ,
die vroeger , uit den Rijn komende, tusschen den Noord- en den Zuid-
einderpolder door , naar het dorp Aarlandervcen liep , en de gemeen-
schap tusschen dat dorp cn den Rijndaarstelde. De Sluis het kerk-
s I u i s j e , nog ten huidigcn dagen zoo genoemd , is w cggebroken , w aar-
door het gebruik dier vaart opgehouden heeft.- De ingezetenen van het
dorp kunnen erhter door twee sluizen , als ééne in het dorp zelve , en
ééne aan den Galge- of Noordcindschcn molen, met vaartuigen in het
kanaal cn den Rijn komen...

AA RL A N" DER V EENSCHE RIJNBUURT of Lage zijde van den Ruin
otu Alphen en Zwahherdam in Rijnland , prov. Z. Holland, arr. cn

30 A A H.

5 ii. O van Leijtleu f kant. en 1 n. Z. O. van Woubrugge f gcm. ew
1 u. Z. van Jarlanderveen. Ten N. door den Rijn van Alphen ge-
scheiden , strekt zij zich van do Aarbrug over dc Rijnbrug, tot
voorbij Zwauuncrdain , langs den Rijn, tot aan dc rivier dc Ziende,
(/.ijudc een groot nnr gaans) uit, is, uithoofde van hare living langs den
Rijn, zeer levendig door de drokke scheepvaart, en een gedeelte wordt
ook wel de Tm» markt genoemd, omdat hier , in vroeger dagen, eer
•dit gedeelte nog *oo volkrijk was , verscheidene turfschuren, langs
den Rijn slaande, gevonden werden.

l»e inw . , onder welke 900 lïerv., hooren van den Aarbrug, tot
even over den Rijnbrug, kerkelijk onder Alphen, terwijl zij met
die van Oudshoren-eii-tinephoek iu dc inkwartiering declen. Ook
was van oudsher hier dc gewoonte, dat, wanneer burgers in oor-
logstijden te dienste van het land werden opgeroepen, als ook wanneer
het wapenschouw was, de manschappen alsdan op Oudshoorn en niet
op Aarlaudcrvccn werden opgeroepen. Hierover ontstond zelfs , in het
jaar 1G£9, eenig geschil, dew ijl de schout van Aarlandervcen begeerde ,
dat de bewoners van dit gedeelte der gemeente zich met hunne wapens
naar zijn dorp zouden begeven , als wezende zijne onderhoorigen ; zij daaren-
tegen weigerden zulks ; maar wilden wel te Oudshoorn verschijnen , waarop
aislocn door gecommitteerde Raden den 2 Julij 1630 , uitspraak is gedaan ,
<lat de bewoners behoorden tot dc wapenschouw van Oudshoorn. Hier-
door cn door hare ligging tegen over Alphen , waarvan zij door den
Rijn , en palende aan Oudshoorn , waarvan zij door de Aar geschei-
den is , w ordt deze buurt mcniginalen verkeerdelijk , als onder een dier
gemeente behoorende, opgegeven.

Er is hier eene nannebakkerij , een trasmolcn en ccne zeer bloci-
jende kostschool. Tusscheri dc Aar cn dc Rynbrug stond vroeger het
Riddermatige huis Recrcndrccht. Zie voorts dat woord.

In denjare 167£hadin dit gedeelte van Aarlandervcen , bijdc Zwammer-
dammerbrug, tusschen de Franschcu en dc ingezetenen van Aarlandervcen

Zwainmerdam , een gevecht plaats , hetwelk de verwoesting van Zvvam-
merdam ten gevolge had ; en in 1787 , dacht het volk van den Rijngraaf
var Sal» zich hier te nestelen, maar dc ingezetenen hadden zich in de
hiervoren genoemde pannenbakkcrij en naburige huizen verschanst , en
noodzaakten hen , door een wel onderhouden vuur, na een kort en scherp
gevecht, den aftogt te blazen.

AARLE , d. in dc Meijerij ran 's Hertogenbosch , kw. Peelland ,
nrov. JYoord-Braband , distr. en !> iu O. van Oir$chot , arr. cn 3 u,
N. O. van Eindhoven , kant. en £ u. N. W. van Helmond , gem. Aar-
ic-Risicl , l n. N. W. van Rixtel cn 3£ u. Z. O. van 's Hertogenbosch.

Men wil, dat dit dorp oudUjds Adelbe of Adelree genoemd werd,
uithoofde de adel zich hier gemeenlijk ophield, ten einde digt bij het
tiof te wezen, wanneer de Ilcrtog' van Braband , zoo als nog al dik-
wijls plaats had, zich op het kasteel van Helmond bevond, ter-
wijl eenigeiidellijkc huizen, die hier staan of geslaan hebben , tot staving
van dit gevoelen worden aangehaald. Hasewixkex. (1) gist, dat men
Aable vroeger Adehee noemde, omdat bier misschien

( i ) ü c » r h i c d- 011 aardrijk»kundigobcs<hriiviiigdcrStadon
M v I- c r ij van Ml r rto^onboseh, bl. t-to, uit wolk werk , hol itaauwkeu-
ilgstc dat cr o»ce do Mcij.n'j van a Ui rlogcnbosch bestaat, wij bier cn daar veel
ontleend hebben.

AA II. 51

was over de Aa of Ade , welke rivier, des winters Imiten hare oe-
vers tredende, het dikmaals , zelfs nog tegenwoordig, bijna ondoenlijk
maakt , om aan dc noordzijde dit dorp uit of in te {'aan. Hiervan
zonde Aderee , Aaree en gemakshalve Aarle , of zoo als de Meijerijc-
naars zeggen , Aale genoemd zijn. Meer aannemelijk komt ons ech-
ter het gevoelen van den geleerden \V. C. Ackersdijr voor, die Aarle
voor cene verbastering houdt van Aderlo, dat is plan ft aan de Aa (1);
ten minste dat deze plaats lang voor het bestaan van den Rraband-
sehen adel is bewoond geweest, schijnt ten duidelijkste te blijken uit
hetgeen ons door Gharnaije vermeld wordt , namelijk « dat hier , op
het laatst der 16e of in het begin der 17e eeuw, Roiueinschc pen-
ningen gevonden zijn. Men noemt dit dorp ook veelal Aarlebeek ,
of, zoo als de landlieden het uitspreken , Aalebeek , zijnde zooveel
als Aarle en Heek , maar te onregte , want het hier kortbij gelegen
Beek is een afzonderlijk dorp, dut ook tot cene andere gemeente be-
hoort.

De Hcrv. kerk , die , ten N. W. van het dorp afgezonderd in de
akkers ligt , is een net en tamelijk groot kruisgebouw , met eenen fraaijen
toren , vroeger gedekt met cene vrij hooge en scherpe spits , die
bij den storm van 9 November 1800 omvergewaaid is , waardoor
het Noorder- of Lieve-Vrouwekoor zeer l>eschadigd werd. In het
volgende jaar werd cr wel weder eene andere spits op dezen toren
gesteld , maar deze is slechts 11,29 voet hoog. Deze kerk wordt
thans in combinatie met die van Helmond en R i'.r / el bediend. De
schuurkerk te Aarle , die tot de R. K. godsdienst gebruikt wordt ,
viert als patrones de H. Maagd Maria. Na dc verovering van
*s Ilertogcnliosrh in lü£9, zijn Aarle en Rixlel, altijd door
éénen pastoor bediend geweest , doch nu Rixlel als parochie vernietigd
is, maken zij te zamen de parochie van Aarle uil, die, onder het
voormalig bisdom of vicar. geuer. a|K)st . van 's Hertngenboscfi , lot bet
dek. van Helmond behoort en 1 100 zieleu telt. Over de benoeming
tot de pastorij van AuiLEwas in 1809, onder koning Lodkwijr, ccnige
moeijelijkheid ontstaan, welke in der minne is bijgelegd, en de vrije
henoemJng en instelling is aan den vicaris apostolijk verbleven. Te
Aarlf. is nog eene kapel in wezen , eerst gebouwd omtrent het
jaar 1397. Zij is voorzien van een torentje en uurwerk, cn thans door
eenen muur in tweeën gescheiden, zijnde bel eene gedeelte een raad-
huis en het andere tot eene dorpschool ingerigt. Voor omtrent twee
eeuwen was deze kapel zeer vermaard , w egens een Liere-f'rotnre-beeld f
bekend onder den naam van Onze-Licre-f ''rouw te Aarle in 'l zand r
dat, naar men wilde, wouderen verrigltc , waarom dan ook jaarlijks-
onderscheidene lieden , uit de omstreken , herwaarts eene bede-
vaart deden, hetgeen niet weinig levendigheid aan het dorp bijzette-
thans worden vele vreemdelingen derwaarts gelokt door de beide
jaarmarkten, waarvan dc eene dingsdags na halfvasten , cn dc andere?
di ngsdag na den tweeden zondag in Julij invalt . zijnde de eerste vooral
vermaard door de menigte fraaije paarden , die dan uit alle oorden der-
waarts worden gebragt.

De inw. van Aarle , wier getal thans ongeveer 4i>0 Indoopt . leg-
gen zich met ijver toe op het ontginnen van woeste gronden en
Uei laten uitbroeden van jonge ganzen cn hoenderen , hetwelk hier

O) Zie he «clidc werk op dcttUdc blidx.

Digitized by Google

AAR.

tenen tak van koophandel uitmaakt, wordende cr op eiken donderdag
eeltige honderden kuikens van hier naar *s Hertojj^nhtech en voorts
naar Holland verzonden. Ook hebben de drie broeders , Henricus ,
Alevius en Evert Petit hier eene klokgielerij opgcrigt, die met zeer
veel voordeel aan den gang wordt gehouden , en w aar zeer fraaije
klokken van allerlei grootte gegoten worden.

De oude Hertogen van Braband hebben , uit erkentenis voor de be-
wezen dicnklen , aan de ingezetenen van dit dorp de vrijheid van jagt
rn visselierij geschonken. Den 4 December 1300 werden de ge-
ineene hei- en wei-gronden te Aarle door Jan II aan die van Aarle ,
BeckcnRixtel uitgegeven , welke uitgift, den 19 Mei 1339, door Her-
togin Joaw a en haren gemaal Wenceslacs van Lcxesrurg nader bevestigd
is. Aarle werd in 1398 gebrandsehat en geplunderd door de Spanjaar-
den, die er het volgende jaar het weinige, dat zij overgelaten had-
den , nog kwamen wegrooven. Bij den inval der Fransehen, in 1672 ,
had het almede veel te lijden , cn dertig jaren later werd het door
hen afgebrand. Toen , in 1792 , die natie weder in ons land viel , moes-
hen de dorpelingen , ten dienste der troepen van Dvsoorier , hooi ,
stroo cn haver leveren , en werden achtervolgens, nu eens door de
Fransrhen dan weder door de Bondgenooten verontrust.

AARLE, gch. in de Veijerij ran 's ffertot/enbosch , kw .Kempenland , prov.
IV oord- Braband, arr. en 2£ u.N.W. van Eindhoven , distr., kant. en 1 u.N.
O. van Oirschot , gem. cn £ u. W. van Best , aan den weg van dat dorp naar
Oirschot. Het is door houtgewas omgevenr en doet zich zeer aangenaam voor ,
daar de meeste huizen, op eenigen afstand van elkander, rondom een
door hoog geboomte digt belommerd grasveld , gebouwd zijn.

AARLE (HOOGE) , ook wel , hoewel verkeerdelijk , Hoogen-Aa gespeld,
geh. prov. Noord- Braband , distr. en l£ u. Ti. van Helmond; arr.
en 5£ u. N. O. van Eindhoven , kant. gem. en \ u. Z. W. van
Gemert.

AARLEBEEK , verkeerde benaming van het dorp Aarle. Zie dat
woord.

AARLE-RIXTEL , gem., prov. JY. Braband, distr. Oirschot, arr.
Eindkoren , kant. Helmond, (29 ra. k. , 3. s. d.) grenzende ten N.
aan de gem. Beek-en- Donk, ten Ti. O. aan Gemert, ten O. aan
Helmond , ten Z. aan Mierlo , ten W. aan Stiphout en Lieshout.
Zij bevat de dorpen Aarle en Rixtcl, benevens de gehuchten
Aschdonk, Koudenberg, het Groene woud, Overbrug,
de K ij- of R ij t b r o e k e n en S t r ij p. s

In 1610 vierden deze dorpen, voor 6300 gulden , verpand aan Johan
Frascois van Dongelrerge , maar die penningen daarna weder afgelost,
waardoor zij onder de Staten-dorpen terugkeerden.

Men telt hier ongeveer 1200 inw. en de oppervlakte beslaat 1142
bunders . er zijn eene R. K. kerk , eene Hervormde kerk , een
schoolgebouw, en eene klokgietcrij. Voorheen waren cr vele kastcelen ,
of adellijke huizen, die thans meest gesloopt of in boeren hofsteden her-
schapen zijn.

In 1809 hccrschtc in deze gem. eene besmettelijke ziekte , die
echter door de zorg van 's lands regering spoedig gestuit werd.

AARLEVEEN . d. in Rijnland. Zie Aarlanderveen.

AARNEMLIÜEN , stadje op hel eiland Walcheren, prov. Zeeland
Zie. Arneruiden.

AARNHEM of Aarnrei* , stad. prov. Gelderland. Zie Arnrev.
AARNOUTSBERGEN , voormalig d. in den grooten Zuid-Hollandschen
waard , dat bij den watervloed van 18 Nov. 1421 verdronken cn nim-

AAR.

wier weder bovengekomen is , men weet evenwel niet juist de plaats, waar
|jet moet gelegen hebben.

AARSEN , d. in Limburg, Zie Arce*.

AARSLLISJE, voormalig sluisje op de Aar, in Rijnland, prov.
Zuid- Holland, att. Legden, kant. Woubrugge, gem. Ter Aar, tus-
schen de Kattcnbrug en den Aardarn , ter keering van bet Amstelwater
uit den Rijn aangelegd , maar bij de verbetering van de vaart op deze
rivier, in 1844 en 1823, uitgehaald en geheel vernietigd. Het had
slechts eene wijdte vanv2.62el, tusschen de slagstijlcn , en was voorzien
met overleggers tor hoogte van 1,74 el, bo>en AP.
AART, d. in de Betuwe, prov. Gelderland. Zie Aardt.
AART (DEX), geh.op de Veluwe, prov. Gelderland, kw., arr. en 7 u. N.
W. van Arnhem , distr. Nvder-V eluwe , kant. gem. en 6 u. van Barneveld.

AART-ELOUENBOSCll, pold. in den Biesbosch, prov. Zuid- Holland,
arr. Gorinchem, kant. Sliedrecht , gem Giestendam en Giessen-Oudkerk ,
die metde polders G rob b e n do n k, Colsterweer, B ijlandsche
waard en F lor is ran de n Te mpel, 96 bunders groot is. Zy liggen
tusschen het Houweningswater en de nv. de Merwc, boven den Hoogkil.
AARTH (TER), geh. in Drenthe. Zie Aert (Ter)
AARTSBERGEN , oudadell. kast. in Zuid-Holland. Zie Heeraartsberr.
AARTS WA ART, Aertswaert of Aertsweerde , in oude brieven Ha-
rosavard, Harrsweerde , 11 arts w aarde of Hereswaart genoemd , en
in de 12c eeuw reeds onder den naam van Villa Herewardis be-
kend, voormalig d. in den Groolen Zuid-Hollandschen Waard, aan den
Alm. Het was een der 34 dorpen , die , bij den watervloed van 18 Novem-
ber 1421 , verdronken, en sedert niet weder tevoorschijn gekomen zijn.

AARTSWOL'D , bij sommigen ook Eertswoude genoemd , d. , in de
Vier 71' oorder Koggen, prov. JY oord-Holland , arr. en 3 u. N. W. van
Hoorn , kant. en 2 u. Z. W. van Medemblik , gem. Hoogwoud- en-
Aartswoud, 1 u. N. van Hoogwoud aan den Zeedijk , in welken hier
eene sluis is , om het binnenwater te ontlasten. Ofschoon dit dorp
altijd met Hoogwoud eene vrije heerlijkheid^ uitmaakte, had het
voorheen evenwel eencn afzonderlijken regtsban , die ruim 210 bunders
lands besloeg. Het d. heeft twee buurten, die op eenigen afstand
van malkander gelegen zijn. De Uerv. , die eene gemeente van 330
zielen uitmaken en tol de class. van Hoorn, ring van Spanbroek, be-
hooren , hebben hier eene kerk , met eenen vrij zwaren vierkanten
toren. Men ziet tegen eene balk in de kerk het jaartal 155 1U, het-
welk doet gissen, dat zy tc dier tyd al gebouwd zij. De gem. wordt
door eencn Predikant bediend , die bij agreatie van den Ambachtsheer
beroepen wordt. De R. K. behooren tot de static van Hoogwoud.
Er is hier ook eene school met ruim 50 leerlingen.

AAS (DE), olaatsop de Z. O. kust van het eil. Terschelling, prov.
jV. Holland , arr. Alknutar, kant. Texel, \ u. van de Hoorn.

AASDOM , gedeelte van dc gem. Ahcoude-Proostdije-en-Aasdom , in
bet Aederkwartirr , prov. en arr. Utrecht, kant. Baambrugge , tusschen
den Krommen-iingslel , de Oude Wavcren dc Hoolcndrecht. Het bevat
met Aasdom- Proostdije ruim 930 bunders , in twee polders, den Holen-
drechtcr polder en den Waa rd - en- A s sakkers polder, die
ieder écnen molen hebben. Dc inw. behooren kerkelijk onder Abcoude.
Volgens sommigen zoude het aasdomsversterfregt van deze streek zij-
nen naam ontleend hebben.

AASDOM IN 'T VEEN , polder in het Ncdcrhcartier , prov. en arr.
ttrecht, kant. Baambrugge, gem. Abcoude-Proosdije~en-4n%dom
I. Deel. 3

AAS.

ligt Z. O. van Aasdom, O. van dc gem. Viukcvecn . N. van Abcou-
dc-Baamhrnggc , en W. van don Krommen Angstel , bevat ongeveer
46*> bund. en wordt door molens uitgemalen. De Herv. inw. behooren
tot dc gem. linkereen, de R. K. tol de static van Abcoude.

AASDOM PROOSTDI JE, polder in het JVrderkicartier , prov. en
arr. Utrecht, kant. Baambrnggc, gem. Abcoude-Proostdije- en Aasdom,
grenst N. aan de Oude Wavcr, 0. aan Vinkeveen , \V. aan Waver-
veen . en Z. loopt het tusschen de l>cide laalslgemcldc gem. in een
punt uit. De Herv. inw. behooren tot de gein. f'inkereen, de R. K.
tot de statie van H aterreen.

AASPR AXG , riv. , prov. Gelderland, dat £ ti. van den uitloop der
Aa of Aha in den Ouden IJssel , uit het eerstgenoemde riviertje voort-
komt , eerst noordwaarts aanstroomt , vervolgens , bij het huis de Bon-
tebrug , eene meer noordwestelijke rigting neemt , en eindelijk, met
eenen zuidelijken bogt , zich £ u. beneden Ulll , onder Gcndringen , in den
Ouden IJssel ontlast .

AASTEIN , A vstes, d. , prov. Tfoord-Braband. 7Ae As.te*.

AATSERBERG , geh. in Limburg, zie Astebbkho.

AAXENS, geh. , prov. Friesland 7 kw. Westerpoo , griet. W onseradeel ,
arr. en *2 u. W. van Sneek, kant. en 1 u. L. van Bolstrard , onder
Tjerktcerd, en £ u. van dat d., aan een watertje , dat hier de grens-
scheiding tusschen Wonscradeel en . Wymbrilseradeel vormt. Het be-
hoort kerkelijk onder de gem. Tjerktterd-en Dedguin.

AAXTERWIJK., d. in Waterland. ZicAwvuk.

ABAI, riv. en haven in Oost-Indië. Zie Abej.

ABBEGA , ook Abegfa en Abivga genoemd, d., prov. Friesland, kw.
Westergoo, griet. W gmbritseradeel , arr. , kant. en I J u. W.van Sneek ,
1£ li. N. W. van Ylst. Men telt hier nagenoeg 190 inw. l>c Herv.,
die hier eene kerk met een fraai orgel hebben , behooren tot de
gecombineerde gem. van Oosthem-Abbcga-en-Folsgara , de R. K.
tot dc statie van Ylst. Voorheen had men onder dit dorp de vol-

rnde adellijke sloten , Heringa en "W i g m a n a bij de buurt
bbega ster-Rygc; Attama, Sytinga en Ronninga in het
buurtje Morra; voorts Ban ga ma in de Oosterburen.

ABBEGASÏER-RYGE , b. , prov. Friesland, kw. Westergoo, griet.
Wijmbrilserndeel , onder Abbeaa , en l u. N. van dat dorp gelegen.
Hier lagen oudtijds de staten Heringa en Wigmana.

ABEJ of ABAI , riv. in Oost-Jndië , op dc Noordoostkust van het
cil. Borneo.

ABEJ of ABAI , haven in Oost-I ndië , op dc Noordoostkust van het
cil. Borneo, aan dc riv. van denzelfden naam op 60° 20' N. Br.
114° 3' O. L. Het is de voornaamste haven in die streken. Men
wint in dezen omtrek, die goed bebouwd is, rijst, peper en kaneel.

ABBEKERK, voormaals eene sinalstede, thans een d. in dc Vier
Noorder Koggen , prov. Woord- Holland , arr. en 2 u. N. van Hoorn,
kant. cn 1| u. Z. W. van Medemblik , gem. Abbekerk-en-Lambert-
sehagen. De Herv., wier kerk eencn toren met eene spits heeft , waarvan
in 10156 dc eerste steen gelegd werd , behooren tol dc gecombineerde
ffem. van Abbckerk-en-Lambertschagen , de R. K. tot de static Lam-
bcrtschagen-de-H'eere-en-Zijbecarspel. Er is hier cene dorpscbool met
ruim 3o leerlingen.

ABBEKERK-EN-LAMBERTSCHAGEN, gem. , prov. ^ oord- Holland,
arr. Hoorn, kant. Medemblik ( 4 m. k., 5 s. d.), grenst ten N. aan de
Zuiderzee, ten W. aan de gem. Hoogwoud-en-Aarlswoud , ten Z.

Digitized by Go

ABB.

aan Sybecarspel- cn- Benningbrock cn ten O. aan Twisk. Het bevat in
de dorpen Abbekerk en Lambcrtschagcn, benevens een gedeelte
van de gehuchten de Weere en Coppershorn cn den polder B e n-
nc meer 117 li. en 680 inw. , die in landbouw en veeteelt hun bestaan
vinden . en onder welke 100 Hcrv. , 230 R. K. ,26 Menn. en 4 Lutb.
zijn. Di* Herv. gein. van ABBEkERk-Es-LABBEnTscn vers heeft twee
kerken , die door éenen predikant bediend worden, cn behoort tolde klass.
van Hoorn , ring van Vedemblik. De R. K. hebben hier geen kerk
maar behooren tot de ï>latic Larnberlscliagen-de-lFeere-en-Sijbecarspel ,
de Menu. tot dc geui. van Twisk-en-slbbekerk , de Lutb. tot de
gem. van Medemblik. Er zijn in deze gem. , die 476 bunders groot
is, 2 scholen, welke gemiddeld door 63 leerlingen bezocht worden.

ABBEKIN DEREN , op sommige kaarten verkeerdelijk onder den naam
van Apeeixderex voorkomende , buurt, in Zuid-liereland, prov. Zeeland,
distr. , arr. , kant.cn l n. Z. 0. van Gocs , gem. cn £ u. Z. van KUtetinge.

ABBEMA , voorin, state, prov. Friesland, kw. Oostergoo , griet.
Idaarderadeel , Z. W. van Grouw cn daar tegenaan palende.

ABBEMA , voorin, stins , prov. Friesland, kw. Zerenwolden, griet.
litingeradeel, bij Akmarijp , reeds voor meer dan eenc eeuw afgebroken.

ABBEMA , voorm. state . prov. Friesland, kw. Zerenwolden , gnct.
Utingeradeel , onder Akkrum , «aarvan men zelfs niet meer weet , waar
zij gestaan heeft.

ABBEN BROEK , gem. in het Land van Voorn, prov. Z. Holland ,
arr. en kant. Brielle (11 in. k., 7 s. d.) , uit het dorp Abbepi-
broee. en ccnigc verspreid liggende huizen bestaande, is eenc hecrl..
die . blijkens eenen daarvan nog bestaanden leenbrief bij het geslacht
de Vos v ax Steexwijk , in het begin der 13de eeuw . door Graaf Flobis IV f
als leengoed geschonken is , en vroeger bezeten werd bij dc Heercn van het
geslacht van dien naam , van welke een met name Gerrit vaw Abbekbboek ,
m de geschiedenis als een der hoofden van de Kabcljaauwsche partij tc
boek staat, zijnde hij in 1481 bij een gevecht aan dc Vaart bij Utrecht,
nevens zijnen zwager Wille» vak Valkexsteik , door de Hoekschen krijgs-
gevangen gemaakt, terwijl hij in 1489 met de Roltcrdamschc Hoek-
schen eene overeenkomst leekende , waarna hij in 1404 overleed. Thans
is zij een eigendom van de H. E. H. G. Heercn J. A. Baron dc Vos
va>i Steewijk , genaamd va* Esse* , en H. de Vos vak Steeswijk , die
dc regten tot voordragt van den Burgemeester , het gemeentebestuur ,
tot benoeming van eenen Dijkgraaf , Heemraden en schoolmeesteren col-
latie van Predikanten bezitten , terwijl vroeger aan deze hecrl. het
Jus vitae et necis (het regt van eigene regtspraak) etc. , verbon-
den was. Zij is ruim 1000 bund. groot en grenst ten N.
aan Heen vliet en Geervliet , ten O. aan Biert-en-Stompcrt , ten
Z. aan Zuidland en Oudenhoorn , en ten W. aan Nieuwennoorn.

Men heeft er ééne zeer fraaije , in 1831 geheel nieuw gebouwde
school , ruim 640 inw. , die in graan- , vlas- cn aardappclcuteclt , als-
mede in den graanhandel hun bestaan vinden , en cene kerk, een groot
gebouw met eenen dikken toren , die vóór de Hervorming aan den
H. EciDits toegewijd , en waarin op den 11 Mei 1481 . een kapittel
van 8 kanoniken gesticht was ; ook bestond hier toen zekere broeder-
schap , ter gedachtenis van dc zeven weeën der H. Maagd , en er wa-
ren in deze kerk zeven vikarijè'n , waarvan elk haar bijzonder al'
taar had. In het jaar 1747 stortte door hevigen stormwind een
der kapclgcvcls aan de zuidzijde geheel in , waarna , ter vermijding van
groote kosten, de muren vierkant werden opgetrokken. Vóór den

Digitized by Google

Sfi A B B.

predikstoel liggen twee groote zerken , waaronder de grafkelders der
lleerenvAS Abbksbroek zijn. Sedert de Reformatie is deze kerk in gebruik
bij de Hcrv. gein., van welke wij reeds in 1574 als Predikant vernield
vinden Hermam s Geldrbis. Deze gera. , die tot de klassis van Brielle ,
ring van Geervliet , behoort, telt630 zielen, en heeft eenen Predikant.
Dc hier wonende R. K. behooren tot de statie van Brielle.

Het wapen dezer beerl. bestaat in een rood veld , waarop een ge-
heel openstaande broek, zonder bovenhand, van wit of zilver laken
met eeue goudlakeusche voering , zonder banden aan dc knieën.

Het d. Abbesbroek ligt 2£ u. Z. 0. van Brielle , \ u. Z. W,
Tan Zuidland, in hctN. 0. der gemeente, niet ver van de Bornissc,
uit welk riviertje eene haven komt, waardoor het water van eene nabij
het d. gelegen kom of vyver ververscht wordt, door welke haven het d.
vroeger merkelijk in welstand toegenomen is. Men wil , dat het zynen
naam ontleent van zekere moerassige gronden omtrent 30 roeden van
het dorp gelegen , die voorheen onder den Abt van Ecbternach moeten
behoord liébbcn , en niet anders dan bij droogc zomers te bewandelen
zijn, alswanneer men door de bovenste korst eenen stok of lat kan steken,
die tot 18 of 20 voet dieD gaat, zonder vasten grond te raken.

Het dorp , dat in een langwerpig vierkant gebouwd is , schijnt van
zeer hoogen ouderdom te zijn , hoewel het jaar der stichting on-
bekend is. Het moet vroeger veel grooler geweest zijn dan thans , aan-
gezien men ten Z. van het dorp langs en heneden den dijk
in eene tusschenwijdte van 100 roeden de grondslagen van eene rij
aaneengebouwde huizen, vindt. Het heeft in dc Hocksche en Kabel-
jaauwsche twisten veel geleden , uit hoofde dat Gerrit va* Ab rib-
broek , die Ridder en Raad van Keizer Maxiiiliaan vati Oostesruk en van
sijnen'zoon Fairs H, Graaf van Holland, was, dc zijde der Kabcljaauw -
schen koos, hetwelk de Hoekschen niet weinig op hem verbitterden. Ook
is het onderscheidene reizen door watervloeden deerlijk geteisterd , vooral
door die van 1376. Het geweld des vunrs heeft het almede meer-
malen aangetast; zoo als in 1640 en 1644, hij welke laatste ramp
de geheelcsekretarie afbrandde, tot onherstelbaar verlies van vele merk-
waardige zaken.

Er is hier een fraai regthuis , dat in 1645 , door den Graaf vak Mt>
rode voor drie vierden en door den Heer Nicolaas vau Abbenbroek voor een
vierde, als gezamenlijke Heeren der beerl., gebouwd is, en thans door
den heer S. Boddb , burgemeester der gem. , in eigendom bezeten
wordt. De wapens der beide stichters , die vroeger boven dc deuren in
steen uitgehouwen waren, zijn daar nu niet meer te zien. Het huis
van den lieer van Abbcnbroek is een zeer fraai vierkant gebouw, dat op
bet einde der vorige eeuw geheel nieuw opgetimmerd is.

ABBENBROEK of Velsersdijk , voorm. kast. in hel eiland Tholen,
prov. Zeeland, distr. Zierikiee , gem. Oud-Vosmeer.

ABBENES of Abehes , eil. in Rijnland , prov. Zuid-Holland , arr.
Leyden , kant. Woubrugge , gem. Alkemadc , ten N. bepaald door het Lan-
gc-Rak ten 0. door het Haarlemmermeer , ten Z. door de HuigslooL
en ten W. door het Kogermccr.

ABBENW1ER . voorm. stins , prov. Friesland, kw. Oostergoo , griet.
Rautcertlerhem , arr. en 2£ u. N. 0. van Sneek , kant. en £ u. \V.
ten Z. van Rauicerd , 20 min. Z. van Irnsum. In het jaar 1462 werd zy
door dc Yetkoopers onder Janko Doüwajia , nadat deze cenc volkomene
overwinning op de Schieringcrs behaald hadden, geheel uitgeroeid.
Thans vindt men daar ter plaatse eeue buurt van denzclfdcn naam.

Digitized by Google

ABfi.

ABBESTEE , b. in hel Hoogheemraadschap van den HondshosscJw t
prov. IV oord-Holland , arr. en 15 u. N. W. yan Alkmaar, kant. Zijpe,
gem. en { n. N. O. van Calandsoog , 5 D. Z. vau den Helder.

ABBEWEER, gch. in Hunsingo, prov. en 3 u. N. van Groningen.
arr. en 4 u. W. len N. van Appingedam , kant. en £ u. N. van
*r inmem , gem. en 20 min. Z. O. van JBaflo, onder Tinallinge en 10 min.
Z. O. van dat d. gelegen Het was vroeger eene heerl. met een adell.
huis, waarvan grachten en singels nog kenbaar rijn. De omtrek be-
staat uit lage doch zware kleilanden , die beter voor tichelfabryken
dan voor de graanteelt geschikt zijn , bevattende tevens odoorn (ijzer
oxyde) , door welke het water , in de slooten , veelal bleekrood of
hoog asrhgcel van kleur is.

ABBEYV1KR, voorm. state, prov. Friesland , arr. Oostergoo , griet.
Oost-Dongeradeel , onder Aujttm en \ u. O. van dat donj.

ABBINGA of Abiiua , voorin, stins, prov. Friesland , kw. Oostergoo f
griet. Leeitwarderadeel , onder Huizum en 5 min. Z. O. van dat d. ,
20 min. N. O. van Continu en { u. Z. O. van Leeuwarden, in
1837 afgebroken , vroeger door de geslachten Abbitga, Dovïa, Schvk-
■av en StoTEnDiicic bewoond.

ABBFNGAWIER, d. in Friesland. Zie Engwieiu
ABBO of Wat Abbo, riv. in Oost-Indiè', resid. Amhoina , cil.
Boero , die uit een binnenmeer komt, zeer dik en drabbig is, maar
stil van water, ten ware in h<*t regensaisoen , wanneer zij met groot
geweld naar beneden komt storten , en alles dreigt onder water to
zetten en weg te slepen. Het is de grootste rivier van het eiland,
zoo als zij zich in haren loop ook hel verste van allen uitstrekt,
maar met zoo vele bogten en kromten , dat sommigen die wel op
588 begrooten ; ook kan men wel drie dagen ver de rivier op-
varen , eer men aan den grond geraakt, of genoodzaakt wordt aan
land te gaan , hetgeen eerst in eene bogt , die zeer ver uit het
gebergte haren oorsprong heeft, plaats vindt, nadat men door vele
kromten nog drie uren hooger opgevaren is, waar men, bij Bukel,
begint te vernemen , dat het drooger wordt. Aan wederzijden is deze
rivier meest met nipa- en mangimangiboomen bezet , langs welke zij
met verscheidene takken , waarin zich vele kaimans onthouden, na zich ,
op haren Z. Westelijken loon, bij het d. Way Samma. met degrootcriv.
ft at/ Oeloe \crcenigd te hebben , door de bogt van Cajeli, iu zee stort.
ABCOl DE , bij verkorting Abcod , d. iu het 1\ ederkwartier der

Rrov. It recht , arr. en 5j n. N. ten W. van Utrecht, kant. en { II.
ï. van Baambrugge , ruim 1£ u. Z. W. van Weesp en even zoo ver
Z. O. van Ouderkerk aan den Amstel , ter plaatse waar de Kromme
Angstel zich in twee takken splitst, waarvan de eene den naam van Gein
aanneemt , de andere dien van Krommen Angstel behoudt. Het was voor-
heen eene heerl. , die onderden naam van Abekewalda , reeds in 1085
voorkomt, in een verdrag, tusschen de kerken van St. Maarten en St. Jam
te Utrecht , door Bisschop Koenraad gemaakt. In de 14de eeuw vindt
men het Abekoide en Abbekoide en in 1110 al Abcocde genoemd. D«
oude adell ij Hecren , die van dit dorp of liever van het daarhijgclegen
slot , als het stamhuis , hunnen naam ontleend hebben , waren te
gelijk bezitters der Heerlijkheid Wijk bij Duurstede. Zekere Gijsbrecht
*an Abcoguk , tot vrouwe hebbende eene dochter van Willeb, Heer vaw
GtisBEik in Braband , bik wam daardoor, na het overlijden zijns
*choomaders , Gaasbeek en meer andere heerlijkheden ; die echter
daarna, in H07 , aan het huis tan Gaasbeek, zelf vervallen zijn: na-

ABC.

indijk aan Jakob vas Gaasseek , broeders zoon van inecrgemelden Wii-
lc>. Alle die heerlijkheden , benevens de daaraan onderhoorige leeneu ,
in 14f0, door gezegden Jailob , aan het Sticht overgedragen zijnde,
stonden daarom onder den naam van Gaasbeekscke lemen bekend.
Thans is Abcoude verdeeld in twee ambachlshcerl. , die ieder eene bur-
gerlijke geni. uitmaken , namelijk Abcoide-Pboostdue En -Aasdom en
Abcoude-Ba aïbhigge (zie beide hieronder afzonderlijk behandeld).

De kerk van Abcoude , staande op het grondgebied van Abcoude-
Prmttdije-en-Aasdam , is eene fraaije en groote kruiskerk met eenen
hoogen toren en twee klokken. Aan het koor slaat eene prachtige
tombe , door cene der Ambachtsvrouwen tot eene bijzondere begraai-

E laats opgerigt. Vóór de Hervorming was zij aan de U. H. Cosxcs en
Umiakus toegewijd, en er waren daarin van ouds verscheidene altaren en
vikarijen gesticht. Volgens sommige handschriften zoude zij onder
den Koor- Bisschop van LU recht gestaan hebben ; in andere wordt gezegd,
dat de Proost van St. Jan er het bewind over had. In het bcffin der
vorige eeuw sloeg de bliksem in den toren dezer kerk , zoodat de
spits of kap geheel afbrandde ; maar kort daarna werd zij we-
iier op nieuw herbouwd. Na de Reformatie is de kerk in gebruik
bij de Herv. gem. , die tot in het jaar 1633 met die van B aam-
brug ge gecombineerd was, en tot eersten Predikant had Aüdbjes
Oosterbekk ; na dc scheiding dezer beide gemeenten was de eerste
Predikant te Abcoude Arioldu* ScnoonnovE*. Thans behoort zij tot
de klas», van Vi recht, ring van Mijdrecht, telt 400 zielen, wordt
door cenen Predikant bediend , en heeft een vrij beroep. De static
der R. K. , die hier mede ccne kerk heblx-n , behoort tot het
aartspr. van Ilollaitd-en-Zeelaud , dek. van Amstelland, en telt
442 comm. Vroeger stond hier een regthuis, dat zoowel voor de
gem. A beo ti de-Raam brugge, als voor A beo u de-Poos t-
dije-cn-Aasdom diende , en met het wapen van het kapittel
van St. Pieter en dat van Le Lru de Wiuieb pronkte, terwijl het ei-
genlijke wapen Aan Abcoude, in het midden tusschen beide gevonden
werd. De vergaderingen dier beide gemeentebesturen , worden thans ge-
houden in de logementen, waarvan een onder Abcoud c-Raa mbrug-
ge en één onder Abcoude-Proostdije-en- Aasdom gevonden wordt.

Er is hier eene dorpschool, en Abcocde heeft met Ba a tnb rugge een
depart. der Maatschappij tot Nut ran 'f Algemeen , dat den 1 Novem-
ber 1824 opgerigt is en 2-i leden telt. De paardenmarkt, die op den
laatsten Donderdag in Augustus gehouden wordt , is zeer beroemd.

Dit dorp heeft, vele rampen ondergaan zoo in dc binucnlandsche
oorlogen als in die. welke de Utreehlsehcn tegen de Hollanders gevoerd
hebben. Den 7. November 1672 zonden de Fransehen , die toen meester
van Utrecht waren, een hoop krijgsvolk derwaarts, dat in het holste
van den nacht hel dorp op verscheidene plaatsen in den brand stak
en de inwoners op de vlugt dreef, in weerwil van dc bezetting op
het kasteel , die te zwak in getal was , om dien post te kunnen verlaten ,
maar door seinschoten dc noodzakelijkheid van bijstand aan de omge-
legene plaatsen deed kennen , hetgeen ten gevolge had , dat dadelijk uit de
stad Weesp cenig volk aankwam, hetwelk, daar dc Franschen reeds
vertrokken waren, de brand in de kerk benevens eeuige huizen , die reeds in
vlam stonden, hluschte , zoodnt nog een derde gedeelte van hel dorp
behouden bleef , en teen de vyand den 30. November terug kwam, om
het nog staande gedeelte insgelijks in de asch te leggen , bood de be-
zetting van hel slot. die inmiddels versterking bekomen had . too veel

""D'igitized by Google

ABC.

tegenweer, dat de vijand genoodzaakt was, niet achterlating van ver-
scheidene gevangenen , ouverrigler xake temg te keereu.

ABCOUDE (SLOT VAK), voorai. kast. iuhet IVederkwortier der prov.
Utrecht, arr. en ruim <S£ u. N. van Utrecht t kant. en £ u. N. van Baatn-
bruqye , gem. jibcoude-Proostdijc-en-Aasdoin , £ u. Z. van Abcoude , aan
den Krommen Angstcl, in ecnen wecken moerassigen grond. Het komt in
oude bescheiden onder den naam van Abekewalda voor , en is in aloude
tijden een der sterkste kasteden van het Slicht van Utrecht geweest ,
Het is onzeker door wien bet gesticht en bewoond zij , maar het zal waar-
schijnlijk gebouwd zijn door dc eerste Heeren vak Abcodde die zeer mag-
tig waren, en het reglsgcbicd voerden over een groot gedeelte van Utrecht.
Dit slot , dat men onder dc open sloten van het sticht van Utrecht
rekende, werd in 1208 door Gijsbrecht va* Arstel, den vierden van
dien naam , die , aan het hoofd der op den adel en de geestelijk-
heid misnoegde Kcnnemcrs, in het sticht van Utrecht was gevallen,
na het opbreken van bel beleg voor het slot te Vreeland , verbrand.
Het behoorde dus toen reeds aan den Bisschop van Utrecht, van wien
Heer Gmsbeet van Abcoude het ter leen had ontvangen. Maar omtrent
hel jaar 1300 is het overgegaan aan die van Zuilen; hebbende Z we-
der of AssiERiis van Zuylek , die het in 1328 herbouwde, het by
huwelijk, zoo bet schijnt, verkregen van die van Asse*ber<;h , voerende
eenen zwarten wolf iu 't zilver, hetgeen sommigen het oude
waj>en van Abcoude noemen. In later lijd , loen gemelde Heer
Z weder, Willeb IV, Graaf van Holland eenige hulptroepen toe-
gezonden had, werd dit slot, in 13115, door Bisschop Jan va* Arkel
weder belegerd en ingenomen, als wanneer Zweder, te gelijk met
zijnen zoon Gijsbbrt va* Abcoude, zieh genoodzaakt zag met den Bisschop
een verdrag aan te gaan , waarbij zij , onder anderen , afstand deden van
eenige huu toekomende regten , en zich verbonden om don Bisschop
bijstand te verlcencu tegen alle degenen die hem hinderen villen of
wolden. Misschien is het Slot van Abcoude ook le tellen onder de
zeventien Hoekschc sloten, welke, omtrent dien tijd, door dc Kabel-
jaauwschen zouden verwoest zijn. Jakob van Gaasbeek , Heer van Putten
en Strijen , dien men , om zijne onderscheidene verrigtingen , in onze
vaderlandsche geschiedenis, vermeld vindt, Heer van Abcoude ge-
worden zijnde , bekende , in het jaar 1412 , deze Heerlijkheid henevens
het slot , van het Sticht van Utrecht ter leen te houden , maar latei*
de Utrechtenaars , tegen haren Bisschop Ri dolpr va.* Dieprolt , dien zij
nit de stad gedreven hadden , bijgestaan hebbende , en bij 's Bisschop»
terugkomst binnen dc stad gevangen genomen zijnde , zag hij zich ge-
noodzaakt . alle zijne heerlijke goederen in hel Sticht, aan de west-
zijde van den Ussel gelegen , af te staan , behoudende alleen het vrucht-
gebruik daarvan gedurende zyn geheele leven. In vervolg van tijd
hebben de Hollanders het weder veroverd en ingehouden tot in 1490,
wanneer Bisschop David va* Bocrüoxdiü het van die van Amsterdam
terug kreeg , en sedert heelt hel ter woonplaats van dc Maarschalken
van het NeuWkwart;er verstrekt , die daarom dikwijls Maarschalken
van Abcoude genoemd werden ; ook heeft men er somtyds eenig krijgs-
volk iu gelegd om de inlandsche onlusten le stuiten. In 1327 kwamen
eenige Stiehlsche roovers , die den Gelderschcn toegedaan waren , naar
dit slot, waarop de Bisschop kort te voren eenig volk had doen leggen.
Hrt gerucht van de aannadering dezer Itcudcn bragt dc boeren in het
geweer , waardoor de struikroovers zoo bevreesd werden , dat zij zich
l»e\cr aan de bezetting wilden overgeven , dan in de handen der onge-
nadige boeren vervallen. Graaf Joha* Murits v\* Y\ssiu , in Augustus

ABC.

1672 daarop post gevat hebbende, belette toen de Franschen, die an-
dermaal gekomen waren om Abcoude te verwoesten , dit hun boos
opiet ten uitvoer tc brengen. Sedert is dit slot van tijd tot tijd i»
verval geraakt , en in het begin der vorige eeuw was men voornemens
het af te breken , maar op bevel van hooger hand werd dit gestaakt.
Kort daarna door de Staten van Utrecht aan den Heer Thbodobcs de
Leeuw verkocht zijnde , deed deze een gedeelte van het slot her-
bouwen , herstelde de twee torens , deed er fraaije spitsen opzetten
en een daarvan tot een landhuis inrigten , waaruit men een uitgestrekt
gezigt over de omliggende landerijen had. Thans slaat er nog slechts
een half vernielde toren bij eene boerenwoning. Aan de dikke muren
hooge en zware torens , schietgaten , holen en verwulfde kelders , die
er nog in onzen tijd van te zien waren , kon men de oude sterkte van
dit slot erkennen. De grond , waarop het gestaan heeft is thans een ei-
gendom van de eigenaars der ambachlsheerl. Abcoudc-Baainbrugge.

ABCOUDE-B AAMBRIGGE , gem. , prov. Utrecht, arr. Utrecht , kant.
Baambrugge (4 m. k., 2 s.d.), bevat het dorp Baambrugge, met een
gedeelte van het voormalig geregt van Abconde.cn daarin den Oost-
zijdschen polder, de Gecombineerde Hoog- en- Grocnland-
sche polders, den Roodemolen polder , den Donkervlietschen
polder, en het Slotspoldertje , benevens de helft van den Kleinen
Winkelp older. Dc gem. is ongeveer 15S0O bund. groot en jjrenst N. aan
Abcoude- Proostdije- en- Aasdom cn Nichtevecht , O. aan \ reeland , Z.
aan Loenen en Loenerslool-Oiikoop- en- Ter- Aa , en W. aan Vinkcveen.

Het is eene heerlijkheid, die in het jaar 1715$ door de stalen der
provincie Utrecht voor een sommc van twintigduizend vier honderd gul-
den verkocht werd aan dc Heer Treodobcs de Leeuw; thans wordt zij
in eigendom bezeten door de erfgenamen van den Heer Mr. Jaü de Wijs.

Men heeft er eene Herv. cn eene R. K. kerk , eene dorps- en eene
Fransche school, 182 huizen en ongeveer 1200 inw., die meest in
landbouw en melkerij hun bestaan vinden.

Het wapen der gern. Abcoide-Baabbbcgge , bestaat uit drie zwarte
zuilen, twpc naast elkander en een daaronder, op een rood veld.

ABCOUDE-PROOSTDIJE- EN-AASDOM, gem., prov. Utrecht ,[ arr.
Utrecht , kant. Baambrugge (4 iu. k., 2 s. d.), bevattende het dorp
Abcoude met dc polders Broekzijderpolder , Waard- en As-
sakker polder , Holcndrcchtcr polder, Proostdijcr polder,
Eigcnpolder, cn dc helft van den Kleinen Wi nk clpolder. Het
is ecnc hecrl. aan het kapittel van St. Pieteb te Utrecht toebeboo-
rendc, ongeveer 1300 bund. groot en palende N. aan Bijlmer-
meer , W. aan Ouderkerk en Waterveen , Z. aan Vinkcveen en Ab-
coudc-Baambrugge en O. aan Abcoude-Baambnigge en N'ichtevecht.

Men heeft er ecnc Herv. kerk , 1 dorpsehool , 100 h. cn ongeveer 1100
inw. die zich meest op landbouw en melkerij toeleggen.

Het wapen der gem. Abcoide-Proostdue- ek- Aasdok bestaat uit twee
kruislings liggende sleutels.

ABCUUDERMEER. zeer visehrijk meertje , gedeeltelijk prov. Utrecht,
gedeeltelijk prov. Noord-Holland , i u. W. van Abcoude , omtrent 20
v. roed. grool. Het pleeg weleer door Amsterdam, welke stad daar-
mede een sterfheer verlijdde , van het sticht ter leen of in erfpacht
gehouden te worden.

ABEELE , voorm. amb. in Dn ir eland t prov. Zeeland. Zie Oosterstein .
A REËLE (DEN) , geh. in Walcheren , prov. Zeeland , distr. . arr. en
een klein J u. Z. >an Middelburg, kant. cn een groot { u. N*. van l lis-

A BE.

gingen, gein. Oost- en West-Souburg } 8 min. N. van Oost-Souburg,
aan den straatweg van Vlissingen op Middelburg , was vroeger eene
afzonderlijke hcerlijkh. . van welke net thans uitgestorven adellijke ge-
slacht v aü des Abbblk zijnen naam moet ontleend hebben. Ken der Hee-
reu uit dit geslacht , Kloris van des Abeele 9 was Rentmeester van Zeeland ,
Bewcster Schelde, en werd in 1403, met meer andere Edelen van Zee-
land , gevangen genomen door die van de bezetting van Gorinchem.
Tegenwoordig behoort de* Abeele tot de heerl. van Oost- en West Souburg
en wordt als zoodanig in eigendom bezeten door den H. E. G. Heer, Jonk-
heer Schorkr vas de Soibirgbk. Eertijds moet hier ook een adell. huis
van dien naam gestaan hebben , dat reeds vóór onheugelijke tijden
afgebroken is , zoodal men er nu geen spoor meer van vindt. Thans wordt
de* Abeele gemeenlijk onderscheiden in den Groot en en denklei-
nen Abeele, zijnde eerst gemelde eene buurt , meestal uil heibergen
bestaande , die tot uitspanning voor de inwoners van Middelburg en Ylis-
singen dient , ook is hier een gestadige doortogt tusschen deze beide
steden en de voerlieden der zoogenaamde pictjeswagens vertoeven
er gemeenlijk cenige oogenblikken , om hunne paarden te laten drin-
ken , welk een en ander deze buurt op sommige tijden veel lc\cndig-
heid bijzet. Aan den Kleinen Abeele. dat een paar minuten meer
noordwaarts ligt , staat slechts een herbergje voor de mindere volksklasse.

ABEELE (DEN GROOTEN en DEN KLEINEN) , buurten in Zee-
land. Zie Abeele (dev).

ABF.NES , eil. in Rijnland. Zie Abbekes.

ABIGAELSUOOI» , kostgrond , in jYederlandsch Guiana , kol. Su-
riname ; JiOO akk. groot.

ABIGAELSLUST, katocnplant. in Nederlandsen Guiana, kol. .Su-
riname, 230 akk. groot, met 166 slaven.

ABOBO d. op het Atnbonsche eiland 1\ ouxtalaut. Zie Abibu.

ABOE of Abu , brandende berg in Oost-Indiè' op het Terna-
taansche eiland Sangir, die meermalen verschrikkelijke verwoestingen
aangerigt heeft , en wiens krater altijd rookt. Het is de hoogste berg
van hel eil.. op welks oostelijke zydc hij omtrent 1 m. landwaarts in gelegen
is. terwijl hij zich van verre boven alle de anderen bij uitstek kennen
doet.

ABORO, d. in Oost-Indiè', op het Ambonsclte eil. Oma, £ u. O.
van Wassoe , in een klippig boglje omtrent eene boogscheut van het
strand. Vroeger lag het op den heuvel Ama /la. Het stond in het
begin der vorige eeuw onder eenen Palti . die over 384 zielen , 85 weer-
bare mannen en 64 dati's gebied voerde. Oudtijds maakte het drie afzon-
derlijke dorpen uit, A m a 1 1 a , A m a i c a en A m a t o e 1 i genaamd.

ABORTH, b. , prov. Friesland, kw. Wrestergoo , griet. U tjmbrit-
seraHeel , arr. , kant. en l n.N.W. van Sneek, onder Ysbrechtum, en { u.
van dat d., ter plaatse, waar vroeger het klooster Tiuboii gestaan heeft.
Zie voorts dat «oord.

ABROEK . pold. in JV oord-B raband. Zie Aabroek.

ABSDALE of ABTSDAAL , pold. in Hulster Ambacht , prov. Zeeland,
arr. Goes , distr. en kant. Hulst, gcm. St. Jan Steen. Ilij grenst
ten W. aan den polder van Ferdinamlus, ten N. 0. aan dien van Riet-
en Uulfsdijk, ten N. W. aan den Havikpolder, ten 0. aan de stad
Hulst cn ten Z. aan de polders St. Jan Steen en Clinge. Nadat deze
poider , die , uit hoofde van den in het midden der 16de eeuw in deze
ge» e sten «yevoerd wordenden oorlog , onder water gezel was , werderom
was bedijkt . ontstond in de maand November 1ï*8ü . ecu verschrikkelijk

ABS.

on weder en hoogc vloed , waardoor hy andermaal geheel onderliep,
in hel volgende jaar wederom l>e veracht zijnde, schijnt hij later andermaal
doorgestoken te zijn , daar men leest , dat de stad Hulst , in de jaren 1608
en 1609 , door het wassen van het water in dezen polder , in merkelijk
gevaar verkeerde. Nu hlccf zijplank liggen tot in 1617, toen zij weder
beverscht werd en w as van toen af ongeschonden tol den 26 Junij van het
jaar 1672, wanneer men , om de aaunadering van hetFransehe leger, be-
sloot den zeedijk van Absdale, omtrent 17 of 18 roed. van de sluis , door te
steken, waarna de pold. wel meer dan twintig jaren in denzelfden staat
gebleven is j later weder ingedijkt zijnde, heeft hij echter bij voortdu-
ring dc kracht van het zeewater niet kunnen keereu en een groot
gedeelte van zijnen grond aan de hij eene doorbraak ontstane Hul-
ster kom moeten afslaan. In dezen toestand gebleven tol in het
jaar 1788, is hij in dat en in het volgende jaar wederom geheel
ingedijkt ; zoodat hij van toen af tot op heden een vruchtbare pol-
der van ruim 605 bund. land gebleven ts.

ABSDALE of Abtsdaal, b. van eenige huizen in Hulst er- Amhaehl ,
prov. Zeeland , arr. en 7 u. N. van Goes , distr. . kant. cn f u. W. van
Hulst, gem. cn \ u. N. ten W. van St. Jan Steen in deu pold. Absdale.
. ABSHOVEN , gch. in Limburg, arr. cn 4 u. N. O. van Maastricht ,
kant. en £ u. Z. van Siltard , gem. Munster-ge leen. Voor de ver-
eeniging met Frankrijk Mioorde het tot liet Hertogdom Gulik.

ABSTADE , oude naam van Abtstf.de. Zie dat woord.

ABT (DE) , zandbank ten N. O. van dc Zuiderzee , tusschen dc
Fricschc kust en het cilaud Terschelling ; bij deze plaat ligt gedurende
de zomermaanden een recherche-vaartuig tot in- en uit klaring der schepen.

ABTSDAAL, pold. en buurt in Zeeland. Zie Absdale.

ABTSKEBKE . d. in Zuid-lieveland. Zie Heer-Abtskerkk.

ABTSPOEL , adell. huis in Rijnland, prov. Zuid-Holland , arr. en

u. N. W. van Legden , kant. en 2f u. Z. W. van ISoordtrijk , gem.
Oegstgeest-en-Poelgecst , •£ u. Z. W. van Oegstgeest , aan den War-
inonder of Poejgeester weg en aan de trekvaart van Leydcn naar Haarlem
niet ver van het Warmonderhek. Het ontleent zijnen naam van het
moerassige land , waarop het gebouwd is door Heer "Wille* vah
Matueses , dertigsten Abt van Egmond , wiens opvolgers het nader-
hand tot lusthuis diende. Volgens sommigen moet de stichting in 1424
hebben plaats gehad , het geen ons niet geheel onwaarschijnlijk voorkomt ,
daar Wille» va* M atue> es in 14 38 overleden is. Ook heeft Nicolaas de
Nova Terra of va* Nieuwlakd, eerste Bisschop van Haarlem, nadat
hij, ten jarc 11569, zyn bisdom aan Godeyaard van Mierloo had
afgestaan, aldaar verblijf gehouden. Filips I , Hertog van Bourgondië ,
gaf aan de l>czitters van dit huis het regt om in de duinen omtrent
Egmond te mogen jagen eu in Actspoel vier paar zwanen te mogen
houden.

Gedurende de belegering van Levden iu 1374 werd het door de
Spanjaarden afgebrand. Op den 30 October 1801 werden de landen van
Ahtspocl. groot 14 morg. en 04 v. roed. (12 bund. 41 v. roed. cn 74 v. ell.)
niet het vervallen huis door de Stalen van Holland "en West-Fries-
land verkocht en overgedragen aan Foy v a* Broekhoven , Baljuw
van Rijnland en Schout van Levden , die in 1610 overleden is , nadat
hij hel huis weder herbouwd had. Thans behoort het in eigendom aan
den 11. E. H. G. Heer Dipkrik va* Lkydek Gaki. va* Vlaarm*<iE* . Lid
van den Raad der stad Leydcn, wiens voorzaat Pieter Cor.velis va*
LtvDE>, hel in 1672 aangekocht heeft.

igitized by Google

ABT. 43

ABTSPOLDER (OOST) , pold. in Del/land, prov. Zuid-Holland,
arr. Rotterdam, kant. Schiedam, gein. Hof ran Delft, palende N.
aan de Schic, O. aan 0\ eischic, Z. aan den West-Ablspolder en W.
aan den Noord-Kctclschcnpoldcr.

ABTSPOLDER (WEST), pold. in Delfland, prov. Zuid-Holland,
arr. Rotterdam , kant. Schiedam, gcm. Hof ran Delft, palende N. aan
den Oost-Ahtspolder , Z. 0. aan den Nieuw laiidschenpolder en Grave-
land en W. aan den Hangpoldcr eu den Noord-KetcUchenpolder.

ABTSREGT. gem. in Delfland, prov. Zuid-Holland , arr. Rotter-
dam, kant. Delft, bevattende ccnigc verstrooid liegende huizen.
Hel iseeneheerl. , «elke vroeger een eigendom van den Abt van Eg-
mond was . die er het regt had , om , in geval een der ingezetenen
hier kwam te overlijden , het beste pand uit den boedel te mogen
kiezen , maar niet . ingeval dit sterfgeval buiten het regtsgebicd plaats
had. Deze dienstbaarheid, Maarvan de hecrl. zijnen naam ontleend
heeft , Iwstond nog tot iu het jaar Di93, toen die van abtsrujt het ,
voor eene som van zeshonderd gulden van de Hecren Staten van
Holland cn West- Friesland afkochten. Dc hcerl. , die ongeveer 467
bund. groot is, behoort thans aan het domein, cn met zijn water-
of heemregt onder Dijkgraaf en Hoogheemraden van Delfland. Zij
grenst ten N. aan Vrijcban , ten 0. aan de Sehie, ten Z. aan
den Ackerdijkschen weg en ten W. aan den Zuideindschen «eg.

Men heeft er ongeveer 200 inw. , die in landbouw cn veehandel hun
bestaan vinden , en van welke zoowel dc R. K. als dc Herv. onder
Schipluiden behooren , werwaarts als ook te Delft en te Delfgaauw de
kinderen ter schole gezonden worden.

Het wapen van Abtsregt is een schild van zilver , beladen met twee
kruissclings geplaatste bisschopsstaven, waarop ccn bisschopsmijtcr van
rood, gesierd met goud.

ABTSTEDE, bij Meus Store Abstade geheelen, b..prov. Utrecht,
arr. , kant. , gein. en 3 min. Z. O. van Utrecht. Zij ontleent haren
naam van dc abdij van Cistereicnster nonnen , die hier vroeger gestaan
heeft , en waaruit de geestelijke zusters door W ilbrajd va» Olde\bir« ,
SUsten Bisschop van Lt recht , omtrent het jaar 1227 , naar het
door hem binnen Utrecht gestichte St. Servaasklooster overgebragt
werden , ofschoon deze verplaatsing tegeu den wil der nonnen geschied-
de, die liever te Abtstede gebleven waren. Het is cene zeer aange-
name buurt, die wegens hare veelvuldige ooftboomen, fraaije tuinen ,
welige akkers en groene weiden , vaak door de stedelingen bezocht
wordt. Vroeger had het, even als een dorp, zijn eigen regt en regtbank.

Floris de Zirarle , de broeder van Dirk. V, Graaf van Holland,
werd hier in het jaar 1 132, van weinigen vergezeld , op de jagt zijnde ,
door Her «ai Heer va* Arevpsberg en Godevaart va* Kiik , Burggraaf van
Utrecht, onverhoeds overvallen en toen hem , door het struikelen van
zijn paard, het vlugteii belet werd , wreedaardig van het leven beroofd.

ABTSWOI DE, oudtijds Papsvvocde en bij de landlieden meestal
Paapsoc geheetcn , b., in Delfland, in de Abtxtrouderpolder , prov.
Zuid-Holland, air. en 2 u. N. W. van Rotterdam, kant. en 3 min.
Z. van Delft, te voren gedeeltelijk hehoorende tot de gein. Abtiregt,
thans geheel lot hel Hof ran Delft. Voorheen schijnt de A b l s w o u d e r-
pold er onder den naam Paafsvvoide eene heerlijkheid te hebben
uitgemaakt , die aan de Abten van Egmond behoorde ; althans Huco
v »v Hvvri.cv , die iu het jaar 1326 lot 23slen Abl van Egmond verkoren
werd <n in 1313 overleden is, gaf voor , dat alle, die. op de landen
van dc abdij van Ejjmond op Arhthoeven in Papsw oude woonden , vrij

44 ABT.

waren van des Graven bede en heervaart, maar aangezien hij geen
brieven van die vrijheid vertoonen konde , wees Willen* UI ofrfc Goede,
Graaf van Holland, hij openc brieven , gegeven te Geertruidcnbcrg , de»
Vrijdags voor Allerheiligen van het jaar 13153, dat, zoo lang de Abt
van Egmond , zoodanig voorregt niet konde bewijzen, met vcrlijbrieven van
den Graaf of zijne voorzaten . of niet betere bescheiden dan den Graaf
tot dien tijd toe vertoond waren , die van Pafswocde , welke «een
welgeboren lieden waren , des Graven bede en heervaart met zijne
lieden van den hove van Delft gelden zonden, even als zij dit voor-
maals gedaan hadden , hij der voorgaande Graven tijde.

Abtswoide is vermaard als de geboortepl. van den landman Hi'bert
KonsELtsz. Poot , die er den 29 Jannarij 1 089 het licht zag, en den 31
Ihrember 1733 te Delft overleed, na* zich als een voortreffelijk dichter
te lichtten doen kennen.

Alil I , brandende berg in Oost-Indië. Zie Aboe.

ABl'BU of Abobo, d. in Oost-Indië , op den Z. O. hoek van het
j4mhonwh e eil. JVousahut, l n. van Titawai. De weg van Titawai is
aangenaam , loojieude meest door het boscb , langs het strand. In den
omtrek vindt men eene grootc verscheidenheid van geboomte, als:
.sago , pisang . gabba gabba . kanarie en klappers • maar het water,
«lat van de bergen it. beekjes afstort, is er slecht, als hebbende eenc
kleur van zeepsap of flaanw melkwit, hetgeen waarschijnlijk aan den
aard van den grond, waarover het vloeit, moet worden toegeschreven.

Het staal onder cencn Pattt, die in het begin der vorige eeuw over
697 zielen, 188 weerbare mannen en 125 dati's gebied voerde. In
1825 waren er 400 zielen. De Herv. gem. , die er een aardig kerkje
heeft, telde toen 116 leden, en de school werd er door 103 kinde-
ren bezocht.

ABYVKILER, geh. in Luxemburg, kw. en 2 ti. Z. van Luxem-
burq , gem. Beltemlmrg.

ACARANO , kreek in Fiederlandsch Guiana, kol. Suriname, die
nit een woest , onbewoond bosch voorkomt en zich , met eencn Noord-
oostelijken loop , in de breede Coppename ontlast.

ACAT, eil. in de Oost-Indië. Zie Akat.

ACCARIBO , snikcrplant. in JVederlandsch Guiana , kol. Suriname ,
aan den linker oever der Suriname, tiisschen de snikcrplant. Water-
land ten Z, , en den verlaten grond Smalkaiden ten N. , 2380
akk. groot, met 140 slaven.

ACt.ODA of Akoda , d. en factorij in Afrika , in Opper-Guinea , aan de
Goudkust , op de ü. pnntvan Kaap der drie Punten (Cabode Tres Puntas).

ACCONOR1BO , koflijplant. in jVederlandsch Guiana, kol. Suriname ,
aan den regler oever der Coltica , ten 0. door Nieuw Moeha , ten W. door
de verlaten grond Yïaardingen bepaald en 1000 akk. groot met 190
slaven. Het is eene der beste van de kolonie ; woonhuizen , gebouwen,
tuinen enz. zijn met zeer veel smaak aangelegd. De Negers noemen
deze plant. Bot je.

ACIIAMBONK , d. in Afrika , in Opper-Guinea, aan de Goudkust,
in het rijk Akitn , aan den voet van eenc rots , waarop het fort
Anlon ligt.

AGHEKV . AcnEü , Acnia, Atsju , koningrijk op Sumalra. Zie Atjieii.

ACHEENSHOOFD, in het Eng. Achees-Head , kaap in Oost-Indië ,
op het eil. Surnatm, zijnde het N. W. einde van dit eil. «S° 26'
•V B. 113° 19' 4li" L.

ACHEM of AcaiN, koningrijk op Sumalra. Zie AtsJitn.

Digitized by Google

A C H.

ACHLUM , ook wel Achtslum geheeten. «1. . prov. Friesland, kw. Wes-
tergoo , griet. Franekeradeel , arr. en \ u. Z. W. ten W. va» Leeutrardeti ,
kant. en 1 ». Z.W. va» Fraucker, 1 ». Z.O. ten 0. van Harlingen en 2 n.
N. W. van Bolsward , aan eenen binnendijk , die de Slachtedijk en
daar in het bijzonder de Ac.hlumer-Slachtcdijk genoemd wordt. Het
is, nat de landerijen en boerenplaatsen betreft, zeer uitgestrekt , hoe-
wel de kerkbunrt niet zeer groot is , cn door de onregelmatige plaat-
sing der huizen weinig aanzien heeft ; ook zijn de landerijen , die tot
dit dorp behooren , om bare vlakte en haren somtijds onbruikbaren aard
bekend. Onder dit dorp liggen de gehuchten Eselumabiiren,
Ge 1 1 e r p , L u e d u ui en S o p s u in. Voorheen had men hier ook
de staten, O f i'i n g a h u i z e n en üenysten, benevens een
klooster , het Achlumer konvent genoemd. De kerk ,
waarin geen orgel gevonden wordt , staat op eenen vrij hoogen terp ,
is tevens van eenen spitsen toren voorzien , die op het laatst der vorige
eeuw gebouwd is , en waarin de beide klokken uit den ouden stom-
pen toren overgebragt zijn. Men heeft hier eene goede school , en
500 inw. , van welke de Herv. sedert de lleformatic met die van Hit-
sum gecombineerd zijn. Toen de parochiekerk van Acnus nog aan
de R. K. behoorde , stond zij onder het dek. van Franeker, en moest
aan de St. Jans kerk te Utrecht jaarlijks 12 schilden (27 guld.)
betalen. Thans behooren de hier wonende» van die gezindte tot dc
statie van Francker.

ACHLUM- EX- HITSUM, kerk . gcm. ,prov. Friesl. , klass. van Har-
linden , ring van Franeker. Zij heeft twee kerken en eenen Predikant ,
die, even als zulks, op weinige uitzonderingen na , overal in Friesland het
geval is, door de florecnpligtigcn beroepen wordt, en telt 300 zielen. Reeds
van de Kerkhervorming af heeft deze combinatie bestaan , cn is door
eenen Predikant bediend geworden , die om den derden zondag 's voor-
middags te Ifitsum moet prediken , en er tweemaal in het jaar het
II. Avondmaal bedienen. De eerste Predikant , dien men hier vermeld
vindt, was Hcxnicts Oktelascs , die er in 1B9«S nog in dienst was.
Onder de later hier gestaan hebbende leeraren verdient melding de
door zijne gedrukte leprredenen beroemd gewordene Doxiiucvs Goltzius.

ACHLUMER KONVENT, voormalig klooster van reguliere kano-
niken, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Franekeradeel, bewesten
de kerk van Achlum. Het was door de kanoniken van Ludingakerk
gesticht, hoewel het niet altijd aan dit klooster schijnt onderwor-
pen te zijn gebleven , maar het is vermoedelijk na de vernedering van
Ludingakerk, een gesticht op zich zelf of wel daarmede aan een
ander klooster onderworpen geworden. Het werd tijdens den Spaan,
schen oorlog verwoest.

ACHT of Agt ook wel Op Acht, geli. in de Meijerij ran 's llcr-
iogenbosck , kw. Kempenland , prov. ff oord-B raband, dist. en IJ u.
Z. O. van Oirschot , arr., kant. en 1 u. N. W. van Eind-
koren , gem. FFoeiuel-en-Eckart , 1 u. N. W. ten \V. van Woensel.
Het bestaat uit een \ijftigtal , tusschen den straatweg van 's Hertogen -
bosch op Eindhoven en den dijk van Oirschot op Eindhoven in de
heide verspreid liggende woningen. Men wil , dal deze beide wegen
voorheen, ter hoogte van dit gehucht, zeer onveilig waren. Vroeger
stond hier eene kapel , die echter sedert lang vervallen is.

ACHT EN ZESTIG MORGEN (DE), pold. in het Land mn IJ*L
monde, prov. Zuid- Holland , arr. Dordrecht, kant. Ridderkerk , gcm.
Oosten- Wesl-Usselmomle.

A C H.

ACHTERHOERKENS (I) , pold. in dc Baronie ran Breda , prov.
Noord-Braband , distr. Prinsi-nhage , arr. Breda, kant. Ondenbotch
{jcm. Eltcn-en-Leur , onder liet bestuur van eenen Dijkgraaf staande.

ACHTER BOSCH , goh. in de Meijerij van 's Hertogenbosch , kw.
Peelland, prov. Noord-Braband , distr. cn 2 u. N". W. van 7/W-
tnond , arr. en 5 n. N. 0. van Eindhoven , kant. en 2 u. Z. W. van
Gemert , gem. en £ n. W. van Lies/toni. In dit gehucht worden
goede sternen gebakken , die in dc nabij gelegene dorpen vrij veel
aftrek vinden.

ACHTER BOSCH , ook wc! eenvoudig Bosch genoemd , geh. in de
Meijerij van %s Hertogenbosch , kw. Peelland, prov. Noord-Braband , distr.
en 2 j ii. N. O. van Oirschot , arr. en 3 u. N. van Eindhoven , kant. , gem.
en i ti. van St. Oedenrode.

ACHTERBROEK, b. , in dc Krimpenencaard prov. Zuid-Holland ,
arr. en 2£ u. N. O. van Rotterdam, kant. en 1 u. Z. W. van Haas-
trecht gem. Berkentcoude-en- Achterbroek £ u. N. van Berkeiiwoudc.
Dc tot deze buurt behocrende landerijen worden gewoonlijk op ruim 83
bund. begroot.

ACHTERBROEK , geh. in de Meijerij van 's Hertogenbosch , kw.
Peelland, prov. Noord-Braband, distr. en 1 u. Z. van Helmond,
arr. cn 3 u. \V. van Eindhoven, kant. en l£ u. N. W. van Asten
gem. en £ u. van Lierop.

ACHTER DE HOVEN , dus noemt men een rij- en wandelpad , prov.
Friesland, kwart. Oostergoo , griet. Leeuirarderadeel , hetwelk door
de Z. oostelijke omstreken van Leeumtrden en voorbij het d. Huizum
loopt. Het is cene onafgebrokene rij tuinhuizen , hovingen en moeslan-
den. Hier legde Prinses Maria Lousa een fraai buitenverblijf aan ,
Maricnburg geheeten , hetwelk nog, verkleind, over het exercitie-
veld, bestaat. Deze weg van { u. lengte, tusschen den grachtswal en
het \ liet . is eene der meest bezochte wandelingen van de inwoners
van Fricslnnds hoofdstad.

ACHTERDEKERK , polder in Rijnland , gem. Alphen-en- Rietveld
Zie Groote 1'older.

ACHTERDEMI AAG , buurt in bet graafschap Bnren, prov . Gelder-
land, kw. , arr. en l£ u. N. W. van Tiel , distr. Buren-en-Cnlevi-
borg, kant. en 2 u. Z. O. van Culemborg , gein. Buren; met 40 inw.

ACHTERD1EP, water in Drenthe. Zie Hukse.

ACHTEREIND, geh. in dc Meijerij ran 's Hertogenbosch, kw.
Kempenland, prov. Noord-Braband , distr. cn 4 u. Z. O. van Oir-
schot, arr.. kant. en 1 u. Z.van Eindhoven , gem.en£u. N.W. \an Aalst.

ACHTERHOEK, buursch. op de Velutre , prov. Gelderland, kw. ,
arr. cn 9 u. van Arnhem, kant. en gem. ISijkerk ; 170 inw.

ACHTERLAND , buurt in den Zwijndrechtschen waard , prov. Zuid-
Holland , arr. en kant. Dordrecht, gem. Groote-Lindt-en-Dortmond

ACHTERLAND , pold. , in den Alblatseneaard , prov. Zuidr-
11 o l 'land , arr. Gorinchem , kant. Sliedrechl , gem. Groot- Ammers ,
ten N. bepaald door Gclkcnes , ten 0. door Langerak , ten Z. door
Graveland cn ten W. door eene wetering van Streefkerk cn Brand-
wijk-cn-Gijbeland gescheiden. Hij staat met Ammers-Graveland cn

ti) AcnTm, Alle da woorden die aldus beginnen, en hier niet gevonden wor-
den, xoeke men op de namen ran onderscheiding , bij*, Acuter -Eax op £■«. (AcaTsn).

Digitized by Google

A C II.

Pculwijk onder het bestuur van 7 Heemraden , 1 Waardsman , 1
Polderschout en secretaris en 1 Penningmeester.

ACHTERLAND VAN ANNA CATHAUINA , katocnplant. in Neder
laudsch Guiana , kol. Suriname , aan de Matappicakreck , 0. van de
plant. Anna Catharina, 1600 akk. groot.

ACHTERMEER , voorm. meer in Kennemerland , prov. Noord-
Holland, arr. , kant. en gem. Alkmaar , dat in 11566 drooggemaakt
is. palende ten N. aan Alkmaar, ten O. aan den Ovcrdije polder,
ten Z. aan liet Rietmeer en ten W. aan de Dije. Deze pold. be-
hoort tot de gecombineerde bemaling van de polders Orcrdijc , Achter-
meer , Groen evater , Kooymevr en Klap/polder, is 5-5 bund. 43 v. roed.
en 94 v. ell. groot en wordt door 1 molen uil gemalen , die den
6 October 1574 door de Spanjaarden, bij het opbreken van het beleg
van Alkmaar, werd in brand gestoken, maar later weder opgebouwd is.

ACHTERPOORT, pold. , in de Krimpen entaard , prov. Zuid-Holland ,
arr. Rotterdam, kant. en gem. Haastrecht, 34 bund. , 6 v. roed. en

ACHTER SENBOSCH , geh. in de Meijerij tan 's Hertogenbotch ,
kw. Peelland , prov. Noord-Braband , distr. Helmond , arr. en 4 u.
O. van Eindhoren , kant. , gcm. en 20 min. N. 0. van Asten
{ u. 7j. van Vlierden en 1 u. W. van Liessel.

ACHTERSTE STEEG , geh. in het voorin. Opper-Gelder , prov.
Limburg, distr. en arr. Roermonde , kant. Horst, gem. Horst-en-
Serennm.

ACHTERVELD , gemeenlijk Acteyeld geschreven , bnursch. op de
Meluwe, kw. , arr. en 7£ N. W. van Arnhem distr. Neder- Felutre ,
kant. , gem. en 1 n. W. ten Z. van Barnereld.

ACHTERWETERING, geh. in het Nederktrartier , prov. en arr.
Ftrecht , kant. Maarssen , gem. St. Maartensdijk, met 115 inw.

ACHTHOEK , plaats in den Haarlemmerhout , prov. Noord-Holland,
die, naar men wil , omstreeks het jaar 1748 , dikwijls tot cene ver-
zamelplaats gestrekt heeft van burgers uit Haarlem , die elkander over
de toenmalige staatkundige aangelegenheden van het Vaderland onder-
hielden. In het jaar 1823 is hier een monument , dat door den Haar-
lemschen steenhouwer Doeclas, onder het bestuur en naar deteekening
van den architect J. 1). Zocrer, uit Bentheimersteen vervaardigd was , ter
eerc van den uitvinder der boekdrukkunst, Lavbeis Ja*szoox Koster,
opgerigt , en den 10 Julij van dat jaar, bij de viering van het vierde
eeuwgetij der uitvinding van die kunst, plcgtig ontbloot.

ACHT HOE VEN , voorm. d. in den Grooten Zuid-Hollandschen Waard,
rov. Zuid- Holland , dat by den watervloed van 18Nov. 1421 verdron-
en , cn nooit wrdcr te voorschijn gekomen is. Het moet gelegen
hebben ten N. O. van Strijen en ten Z. O. van Cillaartshoek.

ACHTHOVEN , gcm. in het Land tan Montfoort , prov. Utrecht arr.
Utrecht , kant. IJsselstein , (3 m. k., 1 s. d.) ten W. grenzende aan
Montfcort en Linschoten , ten N. aan Veldhuizen , ten O. aan IJssel-
stein en ten Z. aan Blokland. Zij bevat le hecrl. Achthoven en
Hees-wijk, beslaat 568 bund. cn telt ruim 100 inw.

De heerl. Aciitbovek lirt 2 u. /. W. van T treeht , 1-' u.
IS. W. van IJsselstein, ten N. van der IJssel , en is 224 bund. groot.
Zij was voorheen leenroerig aan de Provincie I t recht en werd in het
j«r 1760. door de Staten, op Jonkh. IWairits Karel vak Uteihoye
Heervan fiottestein verlijd , thans is zij een eigendom van den H- E. H. G.
Jonkheer Ja* Carel W e*del Stri« va* Lissciiote*.

ACH.

ACHTHOVEN, heerl. in het Land tan Viauen , prov. Zutd-
Holland, arr. Gorimhem, kant. Vianen, {jein. Leksmond-jéchlhoren-
en-Lakerreld , zich uitstrekkende langs den Lekdijk , tot aan de plaats ,
waar het Zederik kanaal in de Lek uitloopt. Zij is thans een eigen-
dom van den H. E. II. G. lieer Mr. A. II. va* «es Bergs vak Lersmoxd.

ACHTHOVEN, pold. in Rijnland, prov. Zuid-Holland , arr. en
kant. Leyden , gcni. Leyderdorp, ten W. door dc Does, ten Z.
door den Rijt» , ten O. door de gem. Koudekerk en ten N. door
Woubrugge bepaald , en ouder hel Hoogheemraadschap van Rijnland
staande.

ACHTHUIZEN , gch. in het Land van Putten , prov. Zuid-Holland,
arr. Brielle , kant. Sominelsdijk , gem. Ooltgensplaat.

ACHTKARSl'ELEN , oude naam van het ambt of landschap Mio-
dagt, prov. Groningen. Zie Middagt.

ACllTKEUSl'ELÉN of Acbtkarspele* , griet., prov. Friesland, kw.
Oostergoo, voor verre het grootste gedeelte arr. Leeuwarden, kant. Bui-
tenpost, behoorende alleen het d. Hott tralie tot het arr. Heerenreen ,
kant. Beetsterzwaag (8m. k. , 4 s. d.). Zij wordt dus genoemd naar de
acht kerspelen , waaruit zij voorheen bestond : zijnde Augustinusga,
Buitenpost, Droge ham, Harkema-Op einde, Kootcn,
L u t k e p o s t , S u r h u i z u m en T w y z e 1 ; thans heeft men er
buitendien nog drie kerkdorpen: Gerkesklooster, Surh uis-
ter veen en Rottevallc, hoewel er slechts zeven Herv. gem.
gevonden worden, namelijk: Augusti nusga-Q n - Su rhuizu m ,
Buitenpost-en -Lutkepost , D rogch am-e u-Har kema -Ope in-
de, Gerkesklooster, Rottevallc, Surhuisterveen en Twy-
«el- en-Ko oten , die gezamenlijk 9 kerken hebben , welke door zeven
Predikanten bediend worden ; voorts is er ook nog éénc Doopsg. kerk ,
maar R. K. kerken vindt men er niet , behoorende de weinige inw. van
die gezindheid tot dc static van Dockum. Ecrtyds stond deze grietenij ,
ten opzigtc van het geestelijke reglsgcbied,ondcr den Bisschop van Munster,
terwijl de overige dcelen van Friesland den Bisschop van Utrecht tot geeste-
lijk opperhoofd hadden ; dc reden hiervan was , dat die van Groningen ,
van het eil. Ameland, Terband cn Achtkcrsnelen , door Lcdgercs, den
eersten Bisschop van Munster , tot het Christelijke geloof bekeerd zijnde,
hem uit erkentelijkheid, voor hun geestelijk hoofd erkenden. Men
heeft in deze griet. 9 scholen , te zameu met 800 leerlingen. Zij
grenst ten O. aan dc prov. Groningen , waarvan het door dc Lau-
wers gescheiden wordt, ten Z. aan Smallingerland , ten W. aan
Tietje rksteradcel , ten N. aan Dantumadcel en Knllumcrland , en telt
1178 huizen, bewoond wordende door ruim 7000 inw. onder welke
ruim 6600 Herv. , 360 Doopsg., 20 R. K. en 3 Luth. Dc inw. ge-
neren zich meest met den landbouw cn veeteelt , maar hebben ook
drie jeneverstokerijen , 12 smederijen, 4 scheepstimmerwerven , 1 pel- ,
3 rogge- en 3 gortmolens.

Men heeft hier w einig wateren ; de voornaamste zyn : een gedeelte
der Dockum er trekvaart op Stroobos, het Kornets-
dicp of liever: Koloncl-Caspcr -Robles- diep, ccne
vaart van Surhuisterveen naar het Kornelsdiep
en van daar naar Buitenpost, en de Oude Veen ster-
vaart.

De landerijen dezer grietenij zijn meestal zandige bouwlanden , die
echter wel bemest zijnde , goede vruchten geven. Ook vindt men .
vooral in het oostelijke gedeelte, goed weiland, alsmede vele hooilan-

Digitized by Google

ACH.

4en ; in het midden der grietenij lage , cn in het zuidelijkste gedeelte
hoog* vcenen. Men heeft er veel kleiu wild , zoo als hazen, patrijzen enz.

In hel jaar 1398 weigerden dc Acht kers pelers dc cijnsbaarheid aan den
Grave van Holland , en zij alleen waren oul>evrcesd voor het dreigend go-
vaar. De Stellingwervers, Schootcrlandcrs en andere Friezen, hunne kloek-
moedigheid ziende , werden daardoor aangevuurd , oiu zich insgelijks
tegen Hertog Axbbccbt vai Benen** , Graaf van Holland te verzetten,
waardoor dc Hollanders zich genoodzaakt zagen, Friesland te ontrui-
men , en de Friezen, voor dien tijd. van hunne dienstbaarheid te
ontslaan. Onder alle de Frieten waren dc Achtkerspel ers wel het meest
op de Hollanders verbitterd , en men wil , dat des Hcrtogs volk
destijds , voornamelijk door hunnen tegenstand , tot het verlaten van
Friesland genoodzaakt werd. Ook hebben zij nog, toen dc Hollanders
aftrokken , twee hunner schepen , die door stilte aan den oever op-
gehouden werden , in brand gestoken cn de manschap op de vlugt ge-
jaagd. Vele wederwaardigheden heeft deze grietenij moeten uitstaan in de
oude oorlogen en verdeeldheden tusschen dc Schieringers en Vctkoo-
pers : want deze laatstcn de eersten , die uit Groningen geweken
waren, in 1415 bij Noordhorn geslagen hebbende , vielen kort daarop
met eenig krijgsvolk in Acbtkerspcle* en plunderden het geheel uit.
In den Nederlandsehen oorlog tegen Spanje heeft deze grietenij al-
mede veel te Ujden gehad.

Het wapen van AcnTK.caspci.B7i stelt voor eenc kerk met acht zij-
panden (ter wederzyde vier) , elk van een spits oprijzend torentje
voorzien , verbeeldende dus een zamcnstcl van acht kerken te wezen.

ACHTMAAL , uitgestrekt geh. in de Baronie van Breda , proV-.
JYoord-Braband , distr. en 3 u. Z. W. ten Z. van Prinsen hoge , arr.
en 3j ii. Z. Z. W. van Breda , kant. cn 3£ u. Z. W. van Ginneken ,
gem. Zundert- en- Wernhout, 1 u. N. W. van Wernhout , 2 u. O.
van Nispen.

ACHTSCHE HEIDE , uitgestrekt heideveld , in de Meijerij van *s
Hertogenboteh , kw. Kempen land } prov. Noord-Braband, dist. Oirschot ,
zich tusschen den straatweg van 's Hertogenbosch en Eindhoven, en
den dijk , die van Oirschot naar deze laatste stad loopt , uitstrek-
kende. Het ontleent zijnen naam naar het daar epliggcndc gehucht Acht ,
en is vermaard door de wapenschouwing, die aldaar den 29 Augustus
1851 door Z. 11. den Koning, vergezeld van hoogstdeszelfs gehcele fa-
milie , na den tenigtogt van ons zegevierend leger uit België , plaats had.

ACHTT1 ENHOV KN , gem. in het ;Ve<ier*iMrtter, prov. cnarr. Utrecht,
kant. Mannsen (5 m. k. , 3 s. d.), palende W. aan Westbroek,
N. aan Nieuw-Loosdrerht, O. aan St. Maartensdijk en Z. aan dc
Vecht. Het is ecne heerl. , voorheen onder den naam van
Et cBctcsooiip bekend , en toen aan de Proostdij van St. Ja* te Utrecht,
niaar nu aan hel domein tocbehoorende. Er is noch kerk noch gehucht
«n dcre gemeente , maar te voren moeten er achttien hoeven of hofste-
den gestaan hebben . van welke zij haren naam ontleend heeft. Zy
bevat ruim 715 bund. landen telt 370 inw. van welke de Herv. tot
de gem. W 'ettbroel -en- Achi 'tienhoven behooren , cn dc 11. K. tot dc
statie van Maartten gerekend worden.

ACHTTIENHOVEN, gem. in het * Landt en Groot Watertchap
tan Woerden, prov. Zuid-Holland, arr. Leyden, kant. Woerden
(iM) m. k. , 3 s. d. 2 afd.) , grenzende N. aan Nieuwkoop en Noorden
en aan Wilnis , prov. Utrecht, W. aan Nieuwkoop, Z. aan Zegveld,
prov. Utrecht cn O. aau Wilnis cn Kamcrik Houtdykcn , prov. Utrecht.

I. Dcci. 4

ACH.

liet is eene hecrl. thans in eigendom bezeten wordende , door Mevr.
de Wed. A. C.vrs {job. va* Loon , te Woerden. Zij is 4£G bmid.
10 v. roed. , 49 v. cll. groot, en I>cvat eene bevolking van ongeveer
110 inw., die in veenderij en landbouw hun bestaan vinden, en kerke -
kclijk onder t\ oorden behooren.

BchaUc bot lx>h'iii\sili- jjrdeeltc van de gein. ligt daarin nog een
gedeelte lands . In-kend »>nder tien naam. van den II a e k , waarin
eene bolstede is gelegen, de Vrije 11 a e k gebeten, welke voor 1794,
door de regering van Oude Wetering of den ainbaeblc van Alkeinade
geadministreerd werd, en eene streek land de Bos eb, met eene
watering, genaamd dc Bosch w a tering, waarnaar de gcm. waar-
schijnlijk AcnTiEsnovE^-Ej-DE-Boscn, genaamd wordt.

In het bebouwde gedeelte , 6£ u. W. van Leyden , 2u. N.van Woer-
den , £ u Z. vnn Noorden, op de grenzen der provincie Utrecht, ligt
eene sluis , hchoorende aan de stad Woerden en daardoor genaamd
het Woerden sche V er laat.

Deze gcm. beeft {jeen afzonderlijk wapen.

ACHTZIJLVESTEN , oude zijl vesterij in de prov. Groningen, die opzigt
had over dc waterleiding ten W. en ten O. van Groningen $ naar en
in de Hunse, alsmede over de daartoe behoorende dijken.

ACKERSDIJK of Akkersdijk , pold. in Delfland, prov. Zuid-Hol-
land , arr . Rotterdam , kant. Delft , gem. Ackertdijk-en-Vrouwenregt,
grenzende Z. aau den Schieschen polder , O. aan den Berkclsehen lei-
der, N. aan den Zuidpolder van Dclfgaauw cn W. aan don Rot-
terdamsehen weg.

ACKERSDIJK-EX-VROUWENREGT, gcm. in Del/land, prov.
Zuid- Holland , arr. Rotterdam , kant. Delft (13 m. k. , 9 s. d.), be-
staande uit den A ckersdij ksehen polder, de Zwet, een gedeelte van
den Rotlcrdamschcn weg enz., en grenzende N. aan Abtsregt, O.
aan Berkel en Pijnacker , Z. aan Overschic , en W. aan Ketel en Hof
van Delft , waarvan hel door de Sehic of Rottcrdamschc vaart geschei-
den wordt. Deze gemeente beeft noch dorp noch buurt cn is eene vrije
hecrl. , die aan het domein behoort, 344 bund. gronds beslaat cn
ruim lüO inw. telt, welke kerkelijk onder Overschic en Pijnacker
behooren. Voorheen hr.tkicn twee welgeboren mannen dezer heerl. *it-
ling in dc vierschaar van Uijnsburg.

ACKERSLOOT , d. in Kennemerland. Zie Akersloot.

ACKERSTEE , voorm. havezate, nrov. Overijssel. Zie Arkesteix.

ACKMARYP, d. , prov. Friesland. Zie Aksaiiyp.

ACODA, furt op de Kust tan (ruiiiea. Zie Accoda. t

ACQIOY of ACKOOY, d., prov. GeUlerlaud, kw.,arr. en u. W. van
Tiel, distr. Burcn-en-Culemlmrg , kant. cn 2£ u. Z. ten W. van CttUm-
horg , gcm. cn | u. Z. W. van Beest, aan dc Lingc, door ko-
renlanden en aangenaam geboomte omringd. Het behoorde vroeger
tot het Graafschap Leerdam in Zuid-Holland , van welks hoofdst. het
\\\. 0. gelegen is. Acooot werd in 1140 door Jan VIII, Heer van Arkel,
gebouwd, nadat hij van zijnen kruistogt naar het H. land teruggekomen
was , en is eene baronie, die voorbeen aan dc Prinsen van Oranje
toebehoorde , en thans een eigendom is var. Z. M. den Koning.

Er liggen hier sluizen in den Dicfdijk , waardoor het overtollige water
uit de Graafschappen Culcniborg en Buren gedeeltelijk uitgeloosd wordt.

Dit dorp telt 36j inw. van welke de Hervormden , die hier eene
kerk hebben, tot de gein. Cellicum-Ilhrnotj-i n-Jcqiioy behooren , en
de R. K. tot de static Ren>nj gerekend worden. Atouov i> de

Digiti2e4±)

ACT. 5,

grbeonjlaals van don vermaarden Yncrschen Bisschop Cornelics Jar-
SEMI» (Cor*elis Jarse*) , naar wien de R. K. van tfc Oude Clcrczii

dTö'Mei'lGSS *" ffCn°Cmd WOrdCn" H!j WCrd ^ in *m Cü stierf
" ACTIKIIOVEN , buitcnpl. i„ SckUand, pm. Zuid-Holland, arr.
en 4 u N. 0. van rto</*rrf«,», kant. , „ gem. Öo,„/«, even buiten
dic stad aan den Monrdrechtsehen dijk gelegen . Voorheen behoorde
bet aan het (.oudsrhe geslacht van Thist, waarom het destijds in de
*amlel,ng W-rs lu, werd gehee ten. De tegenwoordige" naam
werd haar gegeven <loor den dichter Robbebt Heuebo die haar
kocht, na door den Vruchten actiehandel van 17^0 een aanzicnlVik
fortuin te hebben verworven. u

Tijden, het beleg van Leyden in 11571 werd, ter plaatse waar nu
dit buitengoed ligt. cene insnijding in den IJsscldijk gemaakt
ruim genoeg, om degcheelc vloot, die tot ontzet kwam aansteve-
nen , doortogt te geven , ofschoon het , volgens andere beripten
schijnt, dat deze vloot haren weg langs de Rotte genomen hebbe Op
Actiehoves is nog een vijver, die sommigen houden vooreen wiel dat
zijnen oorsprong te danken hcea aan deze insnijding; anderen 'wil-
len, dat zy door cene doorbraak ontstaan zij, hoewel zij meer het
aanzien van cene gegravcne gracht heeft. Thans is Actiever, waar-
tan het huis binnen korte jaren nieuw opgebouwd is, een eigendom
van den heer A. Gusberti Houehpul , die haar ook bewoont.

ADAMA (HET HUIS), voornt. adell. huis in de Baronie mn Breda
arr en 2| «. W. van Breda, kant. en 2 u. O. ten Z. van Ouden-
bonk, distr. en li u. W. van Primenhage , gem. Ettert- en- Leur,
in hel Moleneind, \ u. van hlteii, en onder dat dorp fcWcn. Hel
is voor cenige jaren tot cene kostschool voor jonge jufvrouwen inme-
ngt en wordt, omdat dit geslicht onder hel In-stuur van [feestelijke
dochters staat , thans meestal het Klooster vai Etter genaamd.

A DAN ARA . Adiiara, Adkrare of Ooakara , eil. in den Oost-I ndischen
Jrrhim l, ten O. van den Z. O. hoek van het eiland Floris , waarvan het
door de Straal van Floris gescheiden wordt, ten N. van het eil. Solor en
ten W. van Lomballa 7"B8' Z.B. cn HO'MO'0. L. Vroeger heette hel
htBDiTK of Jmbrao , en «le Portugezen noemen het nog Svbrao ; maar thans
wordt hel meest door de onzen , naar de voornaamste plaats , Adanara
of ook wH Ohaiura geheclcn. Hel is van het 0. naar het'w om
trent 7 mijlen lang, van het N. naar het Z. 5 of 4 n,. breed zeer
hoog, bergachtig en bosel.rijk en op de oostkust door cene riv. 1h»-
spoeld. Ilehalve Adanara, had men nog op dit eil. Carma of Car-
niang, ii.-ihelau, Lamase, Lainhnle en Toerang.

De strandbewoners, die Mahomedaansch zijn, worden thans iu drie
w-grrijen verdeeld, als: in Ada nara , Lama hal a en Trouv, die alle
onder den Radja van Ad a na r a slaan.

De Portugezen , die vroeger meester van dit eiland waren , en er
nog een klein gedeelte van bezitten, Wocri genaamd, hebben 'ervroe-
jjrr veel werk van gemaakt, en er cene bazar opgcrigt, waarop no-
dajrlijks vele menschen vergaderen. Iedere dag is voor een bijzonder
artikel hestrmd, maar Maandags worden er allerlei koopwaren le
Hjk gebragl. In plaats van kleine munt bedient men zich van vier-
kante lappen lijnwaad. De handel , die ^an weinig bclan- is wordt
mr«M m,.t K.jepanjj gi tliexcn.

1 uÜ Port,,3<,xl " n,,,1,M I1 «>|» Wocri g.-eiuu Po.-.lhouder, maar de inw
iu-bben de Poitugesche vlag en belijden do R. K. giuLdieml.

A D A.

ADANARA , A dinar* , Adenarb of Odanara , neg. in Oost-Indie ,
op dc Westkust van het eil. van denzelftleu naam. liet is dc voor-
naamste plaats van het eil. en heelt eene haven.

A DDI NA , kast. in Opper Guinea op de Goudkust. Zie Gboroe del
Mina (St.).

ADDINGxV, oud slot , prov. Groningen. Zie Wedde..

ADE, riv. in IVoord-Broband. Zie Aa , oudtyds Ade.

ADE . Oüder Ade of Old Aa, buurt in Rijnland , prov. Zuid- Holland,
arr. en 1£ u. N. ü. van Leyden, kant. en 1 u. N. W. van Woubrugge,
fcni. Alkemade , aan de Oude Aat waarvan het zijnen naam ontleent.
Het heeft ruim 100 inw. van welke <de R. K. hier eene pastorie cu
kapel hebhen , die tot dc statie van Oud-Aa-en Rijpwetering behoort ,
iu welke laatste buurt dc .kerk staat. De Herv. , die hier wonen
worden tot de {jein. van H oogmade-en- Rijpwetering gerekend.

ADE (TER) , geh. en kast., pr»v. Utrecht. Zie Aa (Ter) of Ter Ade.

AÜEGEEST , adell. huis in Rijnland, prov. Znid-IIoUand, arr.
en 2t u. N. 0. van s* Gravenhage , kant en 2u. Z. O. van Katwijk f
gem. en in het oosteinde van het dorp Voorschoten, liet wordt ge-
houden , vóór het jaar 1100 gebouwd te zijn , en behoorde vroeger aan
het huis van Wassenaar, maar werd, den 14 Februari) 1594, door Dirk
va* dei» Bosscue , voor schepenen van Leyden , aan Hertog Alir echt
tan Beweren opgedragen , die het evenwel weder aan van des Bosscre ter
leen gaf. Het huis werd in dc Spaanschc beroerten byna goheel ver-
woest , doch is later weder opgebouwd , en behoort thans aan deu Heer
Dirk Dorrepaal.

ADELEN, voorm. stins,prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Bar-
radcel, onder Sexbierunx , van welk d. het -5 min. N. gelegen was.
Zy zoude, naar men wil, in 840 gesticht zijn, maar is thans alleen
kenbaar aan de wier (hoogte), waarop zy gestaan heeft. Het adelÜjk geslacht
Adelen stamde af van Adsillos il, koning van Friesland, die, bij
zijn overlijden, in 739. twee zonen en twee dochters naliet; eene
dezer dochters, Conotella , huwde aan Adelbricus, edelman te Sex-
hiemm, en uit dit huwelijk kwam de stamvader der Adelbns voort.
Een andere zoon van Adelbricus en Conovella , Freoerik var Adelen
geheelen, was de achtste Bisschop van Utrecht en is door de Roonische
Kerk heilig verklaard. Een neef van dezen Freoerik , Adelbricus van
Adelen, wordt door Winseriüs als dc derde Potestaat van Friesland
opgegeven. Het geslacht van Adelen is eerst tusschen 1718 en 1728,
in den persoon van Claas var Adelen, uitgestorven. Zie dc bclangryke
geslachtslijst in Ferwerda, wapenboek. 1). III.

ADELEN, voorm. state, prov Friesland, kw. fTestergoo, griet.
Wonseradeel, in het d. Pingjum. Deze state is sedert lang in eene
boerenplaats herschapen.

ADELIIEIM , d. , prov. Noord-Braband. Zie Aleh.

ADELRE , d., prov. Noord-Braband. 7Ae Aarle.

ADE MANT0ET0E, voorm. koningr. aan dc N. W. kust van het
eil. Tinwr , in de Indische zee, aan eene smalle, lange baai, voor
welke zich cene rif 1 mijl ver naar het N. W. uitstrekt. De laatste
Koning van dit rijk werd door de Portugezen verdreven , waarna hij
ziehin 1680 naar Amboina , vervolgens naar Banda , begaf en Christen
werd : ontvangende, bij den doop, den naam van Salobon Speel» ah ,
naar Cornelis Speelhal , den toenmaligen Commissaris over dc diïeOos-
tersehe landvoogdyen , Amboina , Banda en Ternate , die later Gou-
verneur-Generaal van Neèrlands ludié werd.

Digitized by Google

A D E.

JTDENARE , eil. in den Oost- Indische» Archipel. Zie Adajiara.

ADEN WETERING, oude naam van Oode Wetering. Zie dat woord.

ADERENBOSCn , voorm. bosch, prov. Woord- 11 olUind , dat moet
gestaan hebben omstreeks waar nu het dorp Krommenie ligt; het
strekte zich van daar tot aan de Zaan uit.

ADEWEHD, d. in Groningen. Zie Adcard.

AD1HONO, d. iu Oost-I ndië , op het eil. Java, resid. en re jent.
Passoerocang , tusschen de her jen' van Tingar.

ADJ1EBARANG, d. in Oost I ndië , eil. Java , resid. en ten W. van
Banjoemas, ten N. van het meer Pagarakan-Nocka , in eene schaars
bevolkte streek. De weg van hier op Pagarakan-Nocka loopt over
steile hoojten en door uitgestrekte vonden, waar men schier geen
ln-bouwde landen aantreft. Tusschen Adjiebarakg en Dayoe Loehoct
loopt de weg door een dijt bosch van bamboes.

AlHNAltA , eil. en neg. in den Oost-Indischen Archipel. Zie Adakura.

ADOLFSLAND , hcerl. ru het Land pan Putten. Zie, Ooltgeksflaat.

ADON of ADOU , stranddist. in Afrika , in Ojtper-Guinea , op de
Goudkust, tusschen dc rivier van Ancober en de M. Jcan. Het staat
onder jeen Koning, maar is aan cene regering van vyf of zes der
voornaams ten onderworpen , en was voorheen zeer magtig*, doch is, zoo
door de oorlogen met de naburen , als door den slavenhandel, aanmerke-
lijk in vermogen en bevolking afgenomen. Het land is zeer vruchtbaar
en levert koorn en andere aardjew assen , niet alleen ten gebruike van
dcinw. , maar in zoodanigen overvloed, dat zij er nog een groot deel
van kunnen verkoopen. Ook had men er vroeger goudmijnen , die
vrij bclangryk waren. De bevolking is van cencn w reeden en oor-
logxuchtigen , aard en de handel is hier altijd van weinig btlcekenis
geweest. Wij bezitten hier het fortje S t. Sebastiaan.

ADORP , gein. in Hunsingo, met cene smalle strook van het Wcs- -
ttrkttartier , die, waarschijnlijk door het vergraven der oude Htinsc, aan
de 0. zijde van het Rcitdiep gekomen is, prov. Groningen, arr. Appin-
gedam, kant. Winsum (5 m. k. , 3 s. d.), palende N. aan de
gem. Winsum , 0. aan Bcdum , Z. aan Groningen en W. aan Aduard ,
waarvan het door het Reitdiep gescheiden is. Zij bevat de dorpen
Adorp, Wicrum ten 0. het Rcitdiep, Dorkwert ten 0. het
Reitdiep, Sauwert en Wetsinge, benevens de gehuchten Hekkum ,
en Harscns, telt 1000 inw. en heeft 3 Herv. kerken en 4 scholen.

Het dorp Adorp ligt 1 u. N. W. van Groningen, 5 u. W. van Appin-
gedam , li u. Z. van Winsum , aan den levendigen rijweg vau Gro-
ningen naar Winsnm , op cene niet hoogc wier (hoogte), aan de Oude
Monse of het Reitdiep , van uitmuntende zware kleilanden en vet-
«eiderrjen omgeven. ]>e Herv. hebben hier een klein kerkje , op welks
W. einde een niet hoog naaldtorentjc staat, en bchooren tot de gein.
A dorp-en-/ fa neus; de R. K. worden tot de statie van Brdutn
gerekend. Dit dorp telt, met de daaronder bchooretidc geh. Hekkum
en Harsen s, 280 inw., en heeft, eene dorpsehool.

ADORP-EN-HARSENS, kerk. gem., prov. Groningen, onder dc
class. van Middelstum, ring van Winsum. Het is reeds sedert de
Hervorming eene combinatie , welke slechts ééne kerk heeft, namelijk,
'e Adorp. Zij telt 350 zielen en het beroep is eene collatie van den
H»rr van Wetsinge. Dc eerste ; dien men als Predikant dezer gein.
*«rnieWI vindt , was Htrmitus Zuidlareis, die in 1611 herwaarts over-
kwam.

AD0L' , stranddislr. op de Kus* ean Guiuca. Zie Ado*.

254

A D R.

ADRÏAAN-PIETERS-AMBACHT, gcm. in den ZuijndrechUcktn tcaurd,
prov. Zuid- Holland. Zie Sardelisü- Abbacut.

ADRIANAPOLDER , pold. in OvcYilakkce , prov. Zuid-Holland,
arr. JfaVMe, kant. Goedereede, gcm. Stellendam , in 17ü9 bedijkt.

ADRIANI (FORUM), voormalige Romcinsche burgt in Zuid-Holland.

Zie AflEKTSBVnC.

ADRIGHEM, Adricuüb, bij verkorting veelal Aakimgchecten, oud adell.
huis inliet Baljuwschap van Bloix, aan dm Aaglcndijk , prov. Noord-
J/olland , arr. en 3 u. Z. \an Alkmaar, kant. en li min. O. ten N. van
Berenrijk } gem. en 1 u. O. van M ijk aan zee, voorheen aan den oever
van liet nu drooggemaakte Zwaansmocr. liet oorspronkelijke kasteel
was de verblijfplaats der Heeren van Adrichnn, uit hel huis van Bre-
de rode , en moet van zeer oude dagtcckcniiig zijn, aangezien Kabel
Martel, die ten jarc 741 overleden is , het reeds in zijn testament ,
waarbij hy het aan de kerk van Utrecht schonk, vermeld heeft, als
gelegen in de landstreek Kinheim, boven de rivier van V elzen , daar
de zee aan de andere zijde vloeit.

In de plaats van het oude slot, dal in de binnenlandschc onlusten ver-
woest was, is, in de laatste helft der 1 0de eeuw , het tegenwoordige
huis gebouwd door Axto.mj var der Burg , die er van moeders zijde
erfgenaam van was.

liet wapen der Heeren Adrichcm bestond in een goud veld met cenen
rooden klimnieuden leeuw, gebroken met een zwart radertje in een
schildje op de borst van den leeuw.

ADRIGHEM, voorm. koflij-plant, in picdcrlandsch Gniana, kol.
Suriname , aan den linker oever der riv. Suriname , thans verecnigd
met Waterland, palende W. aan Rencontre, 0. aan Accaribo j
940 nkk. groot, met 73 slaven.

ADRIGHEM, katoen-plant, in J\ ederlandsch Gniana, kol. Suriname,
palende N. aan Livonia , W. aan Barbados, Z. aan Kuilenkamppruil
en O. aan de Malappicakreek ; 1300 akk. groot, met 130 slaven.

ADI ARD, gcm. in het tf'estrrkirartier, prov. en arr. Groningen,
kant. Zuidhom (3 m. k. , ls. d.), palende N. en gedeeltelijk O.
aan Ezinge , voorts O. aan Hoogkerk en Adorp , van welke laatste
gem. heldoor het Reildiep gescheiden is, Z. aan de Leek, W. aan
Zuidhorn en N. W. aan Oldchovc. Zij l>evat de dorpen Aduard,
Eransum, den Ham, Lcegcr Mccdcti en de geh., Aduardcr
Voorwerk, Fransumer-Voorwerk, Hoogc Mccdcn, den Horn
de Knyp, <n\ Wierum ten "Westen het Rieldiep, lelt ruim ltSOO inw.
en heeft 4 Herv. kerken, 1 R. K. kerk, 1 Menu. kerk en 3 scholen.

Aduard, mnaktmel Garnwert, Ooshim , Eransum, den Ham,
AVierum en II o ogc Mecdc n eene heerlijkheid uit, die, vóór de Kerk-
hervorming, aan de abtlij van Aduard toebehoorde, maar nadien tijd door
«1c staten in bezit genomen en verkocht is, in 1GU0, aan het geslacht
van Levve, bij hetwelk het huis te Aduard vele jaren een fideïconunis
was, tot dat alles in 1814 door Jonkheer Garolis Jistus Levve en Mevr.
Mabgaretiia Josina Levve, gcb. vav Beoebersha , verkocht werd , waarna
het huis gesloopt is. I)c grond dezer gem. bestaat uit allerbest wei-
en hooiland, vooral de noordwaarts liggende zware kleigrond.

Het dorp Aduahd of Adward voorheen Aedtwehtii, Aihwerth, Ao-
vvahtu, Ai'EWAKTU, AuvvEUTii of korthcidshal \ e A tWERTii gehcelen , lielce-
kenende /oo veel als de Oude M ierde , ligt 2 u. N. W. van Gro-
ningen , l ti. O. v.m Zuidhorn , strekt zich van het N. naar
het Z. uit, sluitend. Irn N. niet hel einde aan den weg, welke

Digitized by LaOOQle

ADU

ÓS

m den zomer veel doortogt op Friesland heeft, en ten Z. aan-
cene vaart het Lent. Aduasd is vooral l>eroeuid door , en heeft
vermoedelijk zijn aanzijn te danken aan de vermaarde abdy van
Bernardincn, die hier, den 5 Jiinij 1192, geslicht zyndc , al spoedig
zoodanig in vermogen toenam , dat men in 1240 , in plaats van de
•nde kerk , welke reeds te klein was , begon eene nieuwe , veel
prachtiger, te bouwen , die nirt vier toren» prijkte , en volkomen gelijk was
aan die van de abdij van Klaar \ alle (Clairvauv) in Champagne, voorheen al-
daar door dcu II. Beh-iammis , de stichter der Cistercicnser orde, gebouwd*
Meer dan twee honderd lekebroers werkten gedurende drie en twintig jaren
aan dc kerk van het klooster te Aouard, zoodat er tusschen dc Kems
en de Lauwers geen deftiger kerk gevonden werd.* De abdij , die door
alle de van tijd tot tijd daaraan gedane giften zoozeer in vennogen toe-
nam , dat de land-standen, in 1312 , bij openbaar plakkaat , den gees-
lelijkeh verbieden moesten , meer landerijen en andere goederen aan
te koopen , was zeer groot en ruim, met ecnen sterken muur en
eenc wijde gracht omgeven , tcrwyl daar binnen een aantal gclwuwcn en
tuinen gevonden werden , zoodat zij van buiten naar cene stad geleek ,
en men haar, vóór dat het grof geschut in algemeen gebruik kwam,
onder de sterke plaatsen van Groningerland telde. Ook bezat zy het
regtsgebied over Aduaad en de voorzeide zes naburige dorpen , voorts cene
beroemde school cn vermaarde boekerij. Maar in lo20 werd haar het
regtsgebied, benevens het regt >an patronaatschap over Zuidhorn,
Wierum cn de Kapel op Gaickingadyk, bij uitspraak van goede
mannen , ontnomen , welk vonnis het gevolg was van cenen moord , be-
gaan door eenige kloosterlingen , aan twee broeders uit liet adellijk geslacht
van Gajcejtica , wier voorouders, en voornamelijk Fhbderik van Gaicki.hga ,
die zelf Abt van Adea&d geweest was , aanzienlijke goederen aan dit
klooster geschonken hadden. Het grootste onheil is echter dezer abdij
in 1561 overkomen, als wanneer zij, bij bullc van Paus Pits IV, den nieuw
benoemden Bisschop van Groningen, Joaxnes Kvur, tot cene bruidschat
werd vereerd. Dit vond evenwel groote tegenkanting van dc zijde der mon-
niken , die dc overgifte voorkwamen door het aangaan van een ver-
drag, in 1576, waarby zy beloofden, den Bisschop jaarlijks zesduizend
galden op tc brengen. Intusscben was in het jaar 11568 dc toren der
abdij door den bliksem in brand geraakt en ter lengte van eenige ellen
in dê asch gelegd , maar door dc zorg van den Abt werd bij spoedig weder
inden vorigen staat hersteld. In 11)80 werd dc abdij door bet krijgs-
volk der Staten, hetwelk die plaats verrast had , en, op de aannadering
van RzNifEKBEnc , daar niet durfde vertoeven , in brand gestoken , waarby
de kostbare boekverzameling, benevens dc oude gedenkstukken van het
klooster, eene prooi der vlammen werden. Dit ongeval en vele volgende
aaoslooten van bet stalcnvolk. tot in 1U94 toe. deden de monniken vcr-
loopcn. In hel gezegde jaar, l'i!)-l, door de Stalen van Groningen, even als
alle andere geestelijke goederen, in beslag genomen, werd bet oudetrotsche
gebouw tol dcu grond toe geslecht, terwijl men de groote hardstecnen
in 1608 — 1624, tot de ponrlen en andere stukkeu der nieuwe vestingwer-
ken van dc stad Groningen gebruikte • zoodal thans niets meer te zien is
van , die , ook om hare geleerdheid, vermaarde Abdij, welke eertijds ,
maar bijzonder in de dagen van den Groninger \\ i ssel Gavhvooht en
den Oimuelander Kudulf A(.hicol\, naar eene lIüoge>ehool geleek ,
komende aldaar vele edeleu en geleerden uit geheel Friesland hunne
letteroefeningen \oortzetU n ; terwijl Goswim s v \s II ut* , Overste van
het fraterhui* tc Groningen, getuigde, dat, wilde men eenen geleerde

BG A D ü.

in Friesland zoeken , men dien alleen te Aduard vinden kon. Van
1539 tot 1843 bevond xich onder de monniken dezer abdij zekere Albertv»
Rizaeus Hardetiberg, die dc gronden der Hervorming aan de klooster-
lingen zocht in te boezemen , tot dat hij . na zynen uitgang uit dc
R. K. kerk, te Bremen, Sengwcrdcn en Einbden predikant is ge-
worden. Aduard heeft ecnen rogmolcn, 1 steenbakkerij en ruim
300 inw.

Dc Herv. gem. behoort tolde class. van Groningen, ring van Zuid-
horn , zij telt 330 zielen . en beeft cenc oude van binnen ruime en
fraaije kerk , met een klein lantaarn- of koepeltorentje op het dak ,
staande onregelmatig , een weinig westwaarts van het middelpunt. Deze
kerk wordt door ééncn Predikant bediend, die bij collatie van de
eigenaren der heerl. beroepen wordt. De eerste Predikant, dien «ij alhier
vermeld vinden, was IIebbasscs Crbistofbobi , diëten ja re 1395 her-
waarts kwam. Dc 11. K. statie, die hier ook eene kleine, in 1767
gebouwde , kerk heeft , wordt onder het aartspr. van Groningen gere-
kend, cn door ecnen Pastoor Iwdicnd ; zij telt 400 comm., onder welke
ook die van de andere burgerl. gem. van het Westerkwarticr gerekend
worden. Voorts is hier cenc drukbezochte dorpschooi. Een deftig
huis, waar dc Hcercn va* Adeabd zomers hun verblijf hielden, is in
1814 gesloopt , cn dc fraaije bosschen met hartckarapen uitgeroeid j
zoodat er sleehls weilanden met breede grachten overgebleven zyn.

ADUARD (KLEIN oudtijds LUTTEKE) of St. Asre-klooster, voorma-
lig klooster van Cistercienser nonnen onder Ten Roer, in Fivelingo, prov.
Groningen, dttt in 1343 doordc abdij van Aduard , onder den Abt Fredb-
ricbs va* G vicaiica , gesticht is , van waar het zijnen naam ontleent.

ADb ARDERD1EP , riv. , die , boven Steenbergen en Langvlo, uildc
Drentsclte Veeneu voortkomt, noordwaarts aanstroomende , eerst onder
den naam van Largelocr diep , daarna nevens Lieveren , onder die
van Lietkuscbb diep ; verder , in dc nabijheid en ten W. van Peizc
(waar zij van meer belang en bevaarbaar wordt) , den naam van Pei-
tSBüiEP aanneemt, voorts, allyd dezelfde rigting houdende, later met
den naam van Koxiicsdikp, en na het Eelderdicp opgenomen te
hebben , de grenzen der prov. Groningen bereikt , en vervolgens tus-
schen de dorpen Hoogkerk (op welks hoogte zij door de Groninger trek-
vaart heen vloeit , en van daar af den naam van Adiardeb of Acwer-
derdiep voert), Lecgkerk , Aduard, Fransum cn Ferwcrt door , nage-
noeg in eene regte lijn noordwaarts loopt, om zich bij Aduardcrzijl in
dc Hunsc te ontlasten , voerende veel water van het Lcckstcrmecr en
de lage landen van Drenthe af.

ADI ARDERVOORW ERK , gch. m het ff 'esterkttartier , prov. , arr.
en IJ u. van Groningen, 1 u. 0. van Zuidhor n , gem. en 10 min.
N. O. van Aduard met 30 inw. In vroegere ecuwen maakten dc
Adnardcr- en Fransumer-voorw erken , twee versterkingen voor de
Aduarderabdii uit.

ADUARDÉUZIJL , geh. in het Westerkwartier , prov. , arr. en 2£ u.
N. N. \V. van Groningen f kant. en 2 II. N. ten 0. van Znidlwm ,
gem. en { u. O. ten N. van Ezinge. liet ontleent zijnen naam naar
dc daar liggende zijl of sluis , langs welke het Aduardcrdiep en daar-
door liet gehcelc Middagsterdeel van het Westerkwartier, alsmede etui
groot deel \an het Drentschc dingspel Noordenveld , het binnenwater iu
het lleitdiep lozen. Deze sluis is in het begin der veertiende eeuw
aangelegd en werd door de Saksers . die er in 1301 een sterk blok-
huis bouwden , bc\e*tigd , ten einde dc scheepvaart der Groningers

A DU.

r.7

kngs het Rcitdicn tc stremmen , waarom deze schans Weer-Gromroe»
genoemd werd. De Groningers , het nadeel , dat hunne stad daardoor
leed , ondervindende , belegerden de schans in 1315 en namen haar , nada\
de Saksers zich dapper verdedigd hadden, den .17 Maart van dat jaar
bij verdrag in , waarop zij haar lot den grond toe slechten eu tevens
de houten brug afbraken, die daar over het Reitdicp geslagen was.
Eeuigc jareu later echter werd de schans weder opgebouwd, en, in
1393, met «taatskrijgsvolk bezet zijnde, door Graaf Willem van dew
Berg belegerd , die haar , na tweemaal te vergeefs storm gcloopcn te
hebben , bij eenen derden aanval overmeesterde , als wanneer hij de
geheelc 'bezetting om het leven deed brengen. Ten volgenden jarc
echter werd dit bestaan, door Graaf Willes var Nassau, aandcSpaan-
schen betaald gezet , want deze , de schans eveneens stormenderhand
veroverd hebbende, liet de bezetting , uit 138 man bestaande , benevens
hunnen bevelhebber, den kapitein Prexger, over de kling springen.
Thans is Adiiarderzijl , sedert meer dan eene eeuw , weder cenc opene
plaats, alwaar het zijlvest der Adiiarderzijl zijne bijeenkomsten houdt.

Toen in 1813 de Franse hen dit land verlieten, werd omstreeks
deze plaats , een schip , met geld beladen en met 32 , meestal gewapende ,
douaniers bemand , door een negental schippersgasten , met zekeren
Roelof Scheskel aan het hoofd , veroverd , en voorts naar Groningen
opgebragt, waar het geld in 's lands kas gestort werd. (1).

ADUARDSWOUDE , oude naam van Hazerswoüdb. Zie dat woord.

AE of Ee , riv. in Groningen. 7Ae Aa (Westerwoldschb).

AE (BINNEX), geh. in het Oldambt, prov. Groningen, arr. en
kant. Winschoten, gem. Termunten.

AE (OUDE) of Oude Ee, riv., prov. Groningen, die in de Mun-
tendammer hoogeveencn ontstaande , noordwaarts loopende , thans meestal
tot aan het geh. 't Waar , onder Nieuwoida , op de kaarten onder den naam
van het Buitev Niecwdiep voorkomt, bij dit gehucht het Zijldi ep op-
neemt en daarmede tot aan Nieuwoida , één water uitmaakt. Hier
neemt de Oiwe Ae echter weder eenen afzonderlijken loop, hebbende
tot Oostwolder Hamrik ceno meer oostelijke strekking , terwijl zij van
daar, met eenen zeer bogligen noordelijken loop, ten W. van Termun-
ten , zich weder met het Z ij 1 di cp verecnigt, om , door de Tcrmunter-
zijl , zich in de Eetns tc ontlasten.

AEBl.NGA, Abbisga of Abisga , voorm. stins , prov. Friesland , kw.
Oostergo f griet. Ferwerderadeel , onder Blya. Het geslacht Aebikca
is in Hcjalda's naam overgegaan, met behoud van het wapen van
Aebixga , door het huwelijk van Sjoero Aebhiga, die in 1310 leefde,
met Beits Huraloa. De laatste telg van dit geslacht , Idserd Astma
va* Hlxalda, was, na 1813, eenige jaren Gouverneur van de prov.
Friesland, en muntte door grondige geleerdheid uit.

AEFFERDEN, d. , prov. Limburg. Zie Afferdct.

AEGUM ofEccx, d. , prov. Friesland, kw . Oostergoo , griet. Asoar-
deradeel, arr. en 3$ n.N. ten O. van Sneek, kant. en 1 u. N. O. van
RoordaAuitum , nabij de vaart van Leeuwarden naarGrouw, met slechu

(i) Zie dete itonle daad in bet breede verhaald bij H. Hossen A , Geschie-
denis der staatsomwenteling in Nederland, D. I» bl. 106, en daar-
.it overgenomen in mijne He rinne ring en uit het gebiod der g e-
• ckiedeni s, M. i5i.

AER

50 iuw. , alle lïerv. , die hier ocne kerk hebben cn tot de gem.
Aegum-en- Friens behooren. Voorheen werd hier veel visch gevangen
ift het nabij gelegen , maar thans drooggemaakte , Warregasternieer.

AEKAMP of Eekabp , nh. in het Oldambt , prov. Groningen , arr. ,
kant. en 1 ti. N. van ff' 'inschoten , gedeeltelijk onder Finsterwolde ,
gem. en 1 u. Z. ten W. van Finsiervolde t voor een gedeelte onder
Oostteolde , gem. cn l£ u. Z. ten O. van Midtcolde.

AELBERG , d. cn heerlijkheid , prov. Moord Braband. Zie
Aalburg.

AELBERTSBERG , oud adcil. huis, prov. Noord-Holland. Zie
Aalbkrtsbebg.

AKLHE1M , d. in Pfoord-Brubantl. Zie Aleh.

AELMEER, droog gemaakt meer in Kennemerland. Zie Daalbkeb.

AELOPE, strand in Oost-Indie , resid. Amboi na , op het N. weste-
lijke gedeelte van het eiland Cêram. Er grocijen veel castiarisboomcn.

AEMBUREN , geh. prov. Friesland , kw. ff esteryoo . griet. W on-
seradecl , arr. cn 3 ii. W. van Sneck , kant. en 1 J Z. W. van Bolsteard ,
ender het d. Parrega , cn 5 min. Z. van daar gelegen , tusschen het Parre-
gaster- of Zuidermeer , het Ypenbutirmeer , het Workuraermeer en de
trekvaart van Bolsward op Workum. Men wil, dal het xijnen naam
ontleent van de vroeger hier omstreeks gestaan hebbende state Aem i n g a
liever E m i n g a. Zie dit laatste woord.

AEMIMAPÜLDER , pold. in JVoonI- Braband. Zie

AENGWIER, d. prov. Friesland. Zie Engwier.

AëNGWIRDEN , anders ook wel Akgwird, A sewiaom ,
Anjkwieb , griet., prov. Friesland, kw. Z 'eren volden , arr. Jieertu-
vren , gedeeltelijk kant. Jieerenreen } gedeeltelijk kant. Tjallebert ,
(11 in. k., 15 s. d.). paleudcN. aan Utingcradccl, O. aan Opstcrland , Z. aan
Sbooterland cn W. aan Haskcrland. Om haren kleinen omvang wordt zij
dikwijls dc Kleine Grietekm geheelcn , terwijl zij , bij eene vroegere
verdeeling van het aloude Friesland in xeven Zeelanden , in oude lijden
Hamuuhe genaamd was.

Zü bevat dc dorpen Gcrsloot, Tjallebirt, Lunjebirten
Ter band, benevens het noordelijke gedeelte van het vl. Hcercn-
v een, is ongeveer 6800 bund. groot , telt 2500 inw. , onder welken
1130 Herv., die ofschoon hier 4 kerken hebbende, allen totdc gem. Tjal-
lelrird-Lunjebird-Gersloot-en-Terbandbehoorcn. De Doopsgcz.,dic voorheen
tot de gemeenten heerenveen en de Knijpe behoorden , bebbeu thans
mede eene kerk in deie griet. , maar de R. K. behooren nog tot dc
statie van Jieerenreen.

Deze griet, wordt door cenen dijk of rijweg , die , uil Haskcrland
komende van den Straatweg bij Terbandsterschans door de gcheele
griet, naaf Opstcrland loopt, in het binnendijkster en het buiten-
dijkstcr gedeelte gescheiden. Voorheen bestond zij geheel uit veen-
grond en leverde zeer veel turf, waaronder die van den Ouden-
weg bijzonder gewild was, cn nog heden goeden aftrek heeft. In
het binnendijkster of zuidelijke gedeelte , waar de dorpen als op eene
rij in het geboomte gelegen zijn , had men eertijds hooge veencn die ,
thans uitgeveend , in zandige bouwlanden herschapen zijn. In het

buitendijkster of noordelijke gedeelte is laag veen en hooiland ,
door vier lange lijnregte en bijna evenwijdige vaarten van het Z. O.
naar het N. W. tot in het Oud Deel cn voorts naar de groote wa-
teren van Vlingcradeel lonpen. Heze vaarten dienen tot uoodigc wa-

Digitized by Google

A EO.

tet-lozing voor de lage landen. In 1834 U het vierde en vijfde veen-
distrikl, licvattende het grootste gedeelte van Aetigwirdes , bcpoldcrd.
Toen zijn er drie grootc watermolens aan dc noordzijde gebouwd , cit
aan den westkant , van den polder in den straatweg , 1 u. ten N. van
Hcerenveen , sluizen of wel een verlaat aangelegd , waarbij dc buurt en
de bestaande menigvuldige groote turfschuren den naam verkreeg
van Bij de Nicuwebrug.

Bij den watervloed van JJ Februari) 18115 , werd deze grietenij ccne
schade van 13,700 gulden tocgebragt.

Hei wapen van Aejgwirdex is : drie boomen , waar tusschen en
nevens >icr turven op een schild , gedekt met de landsheerlijke kroon.

AEOLIE , kreek iu Xederlandxch Guiana , kol. Suriname , die zich
«iet eenen oostelijken loop , aan den linker oever , even beneden een
Indiaansen kamp, in de steeds ruischende Marotcyne , debrcede grens-
rivier tusschen Suriname en Ca j enne , uitstort. Zij is slechts voor
eorjalen bevaarbaar, doch ongemeen rijk aan versche vnsch, hcimaars,
prari prai'» , sidderalen enz.

AERT (TER), Ter Aard, of Tew Aarth, gch. in Noordenveld, prov.
Drenthe, kant. en \ u. N. van» Assen, gem. en £ u. van Fries.

AERTSWAERD of Aertswaerdb , voorm. d. in den Grooten-Zuid-
11 ollandschen waard. Zie Aarts waart.

AETSVELD , streek lands in Gooiland,™?. Noord-Holland, arr.
Amsterdam , kant. ft'eesp f gcm. ffeesnerkerspel, palende N. aan dc
Gaasp , dc stad Weesp en dc Vcqht, ö. en gedeeltelik Z.. aan do
Vecht , voorts Z. aan Nichtcvccht en den Over-Baambrugscken pol-
der , en W. aan het riviertje het Gein.

Deze streek wordt door een watertje , het Aetsveldswat, in
Biüres-Aetsveld en Over-Aetsveld onderscheiden , en bevat den Beggij-
nen-polder, den Borl andschen-polder en den Roodomolen-
p ol der.

AETSVELD (BINNEN), streek lands in Gooiland. Zie Aetsveid.

AETSVKLD (OVER), streek lands in Gooiland. Zie A ets veld.

AETSV ELDWAT , watertje in Gooiland, prov. N oord- Holland, dat
bij Hinderdam uit de Vecht voortkomt , door Aetsveid en vervolgens
door de stad Weesp heen stroomende , zich weder in de Vecht ontlast.

AFFAIRE (MON), koffij-plant. in Wesi-lndiè , kol. Suriname. Zie
Mok Affaire.

AFFAN, riv. in Oost-Jndie , in het oostelijke gedeelte van het
eil. Ceram. Zij valt met eenen zuidelijken loop in zee.

AFFAN, d. in Oost-I ndie , op het eil. Ceram t in Goemilan of het
oostelijke gedeelte , aan de rivier van denzclfden naam , in ecne woeste

A FF ER DEN of AEFFERDEN , fraai d. in Opper-Gelder, prov. Limr
burg , distr. arr. en 9 u. N. van Roermonde , kant. en 4 u. N. van Horst,
gcm. en 1 u. N. van Bergen, l-£ u. Z. van Gennep, aau den straatweg
van Maastricht op Nijmegen. Er is hier ecne R. K. kerk , die door eenen
Pastoor en eenen Kapellaan bediend wordt. De statie behoort tol het
ticar. van het voorin, bisd. Roermonde, dek. van Cuyk, en telt 1000 ziel.

AFFERDEN , of Offerde* , d. , prov. Gelderland, kw. , arr. en 5£ u.
W. ten N. van Nijmegen, distr. Rijk van Nijmegen, kant., gem. en
1 u. Z. O. van Uruten , Gi u. van Arnhem. Het ligt een eind
«egs van den Waaldijk en vormt met Druten en Deest eenen driehoek.
Men heeft er 650 inw. , van welke de R. K. , die hier ccne kerk

60 A F F.

hebben , tot <lc static van Ajferdenen-Deext behooren. Dc Hervormden
worden tot de gem. van Affcrdcn-Druten-cn-Deest gerekend.

AFFEIU)EN-üRl/TE\-EN DEEST , kerk. gem., prov. Gelderland,
klass. van JMjmegen , ring van Batenburg. Hel is cenc combinatie ,
die evenwel slechts éénc kerk te üruten heeft en 120 zielen telt.
Jlet beroepen van den Predikant geschiedt door den kerkeraad.

AFFERDEN-EN-DEEST , tt. K. statie, viear. van het voorin, bisd.
van Roermonde , dek. van Druten. Men heeft er 1080 zielen en 2
kerken, één te Afferdcn en één te Decst, die door eenen Pastoor
en eenen Kapellaan bediend Morden.

AFSCIIED of Asched , ook wel Afzet , gch. in Salland, prov. Oterijx-
xel, arr. en 5£ u. N. ten W. van Zwolle , kant. en 3 u. N. O. van
Kampen, bevattende dat gedeelte van dc gcm. Genemuiden, dat be-
westen dc slad van dien naam gelegen is. Men kent dit geh. tegen-
woordig , in den omtrek niet anders , dan onder den naam van Aan
oen Zeedijk of Ru de Venerijterzijl.

AGAM , distr. in Oost-Indie , op de Westkust van het cil. Sutnatra.
Er is hier een Ncderl. ambtenaar.

AGATHA (ST.) , d. of liever buurt in het Land van Cuyk , prov.
Ai 'oord-B 'raband , arr. en 8 u. N. O. van EindJioren , kant., distr.
en 2 u. N. ten W. van Boxmeer, gem. Cuyk-en-St.-Afjatha , i u.
X. van Cuyjk en even zoo ver N. van Oeh*clt, niet ver van dc
Maas. Dit dorp , hetwelk door de landlieden gemeenlijk St. Aacte
of St. Aagt genoemd wordt , heeft zijn bestaan te danken aan een
monnikenklooster van de orde der kruisheeren , dat hier nog in wezen
is (zie Aagteelooster) , weshalve het ook wel op de kaarten enkel onder
den naam van St. Aagteklooster voorkomt. Het d. behoort kerkelijk
onder Cuyk, hoewel dc inw. veelal in de kloosterkerk ter misse gaan;
ook is er ecne school.

AGATIIA-KLOOSTER (ST.) , voorin, nonnenklooster te Amersfoort,
dat in 1399 gesticht is , door Rctgercs var den Doek en zijne hni»-
vrouw Belia , die daartoe hun huis cn onderscheidene renten overgaven
ten dienste van dc St. Agatha-zusteren. In bet jaar 1404, hebben
de daarin wonende geestelijke dochters , zich onder de orde der
Minimen begeven ; maar in 1435 is door haar dc regel van St. Au-
gnstinus aangenomen. Het klooster is na de Kerkhervorming in bur-
gerhuizen veranderd of tot andere gebruiken geschikt gemaakt.

AGATHA-KLOÜSTER (ST.), voorm. nonnenklooster te Delft. liet
had zijne eerste opkomst in het Nicuwland aan de Gecrweg, lm i ten
dc stad , daar eerst ecniffe zusters in het jaar 1 480 , bij elkander ge-
woond hebben in ecne gehuurde huizing. Maar in het jaar 1490 gaf
zekere weduwe , met name Alida Busers , haar cene woonstede bij de
oude kerk meteen jaarlij ksch inkomen. Deze stichting is met der tijd
tot een prachtig en rijk klooster aangegroeid , waar dc nonnen eerst naar
den regel der Minimen leefden , later echter zich met de vergadering
van St. Janskamp, bij Vollenhoven, vercenigden.

De laatste Pater , die dit klooster bestuurd heeft , was de geleerde
Cor.telies Mcsnrs , die , na dit ambt 36 jaren zeer loffelijk bediend te
hebben, den 10 December 1372, in het 72 ja ar zijns ouderdoms, op
last van Willem van deb Mare , Heer van Lumey , wreedaardig ter
dood werd gebragt.

In het begin der Spaanschc beroerten werd dit klooster tot een
vorstelijk hof, waar Willem I, Prins van Oranje, zijn verblijf hield,
alsmede tot eenc vergaderplaats der Algemctne Staten , gebezigd , tot

Digitized by Google

AG A.

<üat 3e gezegde Prins aldaar , den 10 Jnllj 1584 , door Baitbasar Gerards
vermoord werd , met het schot van cene pistool , geladen met
drie kogels , waarvan de raten ten huidigcn dage nog aldaar in
den muur te zien zijn. Thans dient het kloostergebouw grooten-
deels tot kazerne, terwijl de kerk gcdccltelyk tot ene latynscbe
school , gedeeltelijk tot ccne kerk voor de Fransche gemeente , iu-
gerigt is.

AG AT1I A-KLOOSTER (ST.), voorin, nonnenklooster te Zwolle.

ZlC WlJTEMBl'lS.

AGELO (GROOT) of GaooT Acelb, geh. in Twenthe , prov. Orer-
ijssel , arr. en 4 u. N, O. van Almelo, kant. en ± u. Z. van Oot-
vtantum , gem. ca 2 u. W. ten N. van Denekamp.

AGELO (KLEIN) of Lvtteber Agele , geh. in Tteenthe , prov. Orer-
ijtsel , arr. en 4£ u. N. O. van Almelo, kant. en £ u. Z. van
Ootmarsum, gem. en l£ u. W. ten N. van DenekamjK

AGGEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. // 'estergoo , griet.
Wonseradeel , l£ u. N. W. van W it marsstim , tot welk d. betbehoort ,
1 u. Z. O. van Pingjum , bij het buurtje de Kampen , niet ver van
dc Pingjumer vaart. Thans is het eene hofstede, die nog kennelijke
blijken van haren ouden luister draagt.

AGGER , riv. voorheen aan Zeeland, later, door indyking , aan
Jfoord-Braband gekomen , thans voor het grootste gedeelte in den Zuid-
polde^vaorWoMnsdrecht-genieen-met-llinkeleDOord , ingedykt j waar de
oude strang van dat water nog dien naam draagt.

AGGER of Aoserb, voormalig d. en hccrl. op het eil. Zuid-Beve-
land, prov. Zeeland, dat men gist, zijnen naam ontleend te hebben
van de Noormannen, die vroeger zich op de kusten van ons vader-
land onthielden , omdat er in Denemarken, tusschen de eilanden Zeeland
en Funen, een eilandje Tan dien naam gevonden wordt, en in Noor-
wegen de namen van onderscheiden plaatsen daaraan, verwant zijn ,
joo als Aggerhuus, Aggerhoe, Aggersund enz. Zeker gaat het ,
dat dit dorp grootcn ouderdom had , want het geslacht vak dei
Accer was reeds in 1187 bekend , en den 10 July 1240 werd het
geheele ambacht van Aggere en lempolre , door Godevaart IV,
Heer van Breda aan den Ridder Hebdrik Buffel geschonken. Deze
of latere Hccren waren medebezitters van deu tol op de Uonte , want
men vindt gewag gemaakt van een tolkantoor, dat aldaar in 1276
moet bestaan hebben, en de tol of het vrijgeleide van Agger ge-
naamd was.

Het ambacht werd in Groote cn Kleine Agger onderscheiden,
de Groote Agger bevatte 1204 geniet, of ruim 8ö0 ludendaag-
sche bund. , de Kleine Agger 219 gemet. of ruim 100 bund. , zoo-
dat de geheele oppervlakte 1425 gemet. of ruim 61H) bund. groot was.
Het moet reeds \roeg aan overstroomingen hebben ten doel gestaan,
want in het jaar 1443 deed Heer He*drik van Borssele* va* der Verb
hier een schor en aanwas, hem door den Hertog van Brahand afge-
staan , bedijken; waarschynlyk was dit wel het geheele ambacht van
Aker , immers dit is sedert altyd een eigendom van dien stam uit
het huis va* Borssele* gebleven , want ten jare 1511, werd het ten
huwelijk gegeven aan Jonker Ja* va* Berge* va* Walrai*, bij zijne
>ereenigiiig met Jonkvrouwc Cbarlotte va* Boorgokdie va* Vkre. Na
hun kinderloos overlijden schynt het weder in eigendom aan de Hcc-
ren van Vere te zijn gekomen ; althans dit goed was ook vroeger door
Naxlbiuaaa va5 Bocrwsihe, eersten Markgraaf van Vere, bezeten, cn,

AGG.

na zijn overlijden, ofschoon reeds onder ile zee bedolven, tot zijne
nalatenschap gerekend.

Het is 7oer waarschijnlijk, dat de watervloed van 5 Nov. 1530, die
zoo vele ambachten onder de golven bedekte , ook die heerl. zal over-
stroomd hebben ; want in het jaar 1536 schijnt hier ccne herdijking
ie hebben plaats gehad, doch de geheele ondergang dezer heerl.
werd door den watervloed van 31 Jannarij 1557 veroorzaakt; deze toch
sloeg zes grondgatcn in de dijken , van welke sommigen bij laagwatcr
van 6 tot 8vad. diep, anderen van 30 tot 40 roed. wijd waren , «aar-
door die zeeweringen bijna geheel en al vernietigd werden. Alle do
huizen , schuren en stallingen , die gestaan hebben binnen de dijkaadje
van Bath , Hinkelenoord en onderhnorigheden , waren vernield en
weggedreven. Men vreesde , dat ingeval deze ambachten niet her-
dijkt werden , de stroom van de twee rivieren de Hond en de Schelde ,
welke door de evengenoemde ambachten van ccn gescheiden waren ,
in korten tijd in malkander zouden vlocyen cn ineensmelten , ter-
wijl bovendien te duchten stond , dat het land van Saftinge grootcn
last zoude lijden. Den 2 Mei 1552 verleende Keizer Kakel V octrooi
tot herdijking van den ylgger , Bath cn Hinkelenoord, cn begif-
tigde die ambachten met verscheidene vrijheden.

Het schynt evenwel , dat door den vcrschrikkelijkcn watervloed van
1 November 1570 , bij de geschiedschrijvers onder den naam van
Allerheiligenvloed takend , deze dijken weder vernield zijn , en dat
daarna het ambacht van Agger niet weder in zijn geheel bcverscht
is, ofschoon later gedeelten daarvan , onder den naam van Grootcn cn
Kleinen Agger , als polders ingndijkt en met Hinkelenoord bene-
vens het Zuidland- van - lf oensdrecht in cene dijkaadje besloten
xyn ? welke bedijking tegenwoordig éénen polder uitmaakt , die den
Zuidpolder-ran- W oensdrceht-gcmecn-inet- Hinkelenoord geheclen is , cn
tot de prov. IVoord-Braband , nrr. Breda f kant. Bergen op Zoomf
dislr. nozendaal , gem. // oensdrecht-H oogerheidc-en-H inkelcnoord ge-
rekend wordt.

Hel laatste , dat men van de Heerlijkheid Agger nangetcekend vindt ,
is , dat *s lands Staten den 25 Sept. 1653 hebben afgeslagen het
verzoek van Guilliurk Albert Mabodis de Warcises, Baron de Crcrc-
coenr y om daarmede v erleid , en van zijn verzuim van dit vroeger ver-
zocht te hebben , ontheven te worden.

Dc kerk van Sl. 1'ietcr te Middelburg , bezat 75 gemeten (ongeveer
35 bund.) lands schotvrij in dit ambacht, mits betalende vijf
groot van het gemet. Deze eigendom was haar aangekomen bij gifle
van Mr. Avtomj Ueituersz , Doctor in de medicijnen en Kanonik
van voorzeidc kerk , onder voorwaarde , dat zy daar voor zouden on-
derhouden zes ltcddcn voor oen zoo vele armen.

In hel geestelijke werd dc Utrechtsche Bisschop hier als hoofd er-
kend en het dek. van ZuitlBereland had het kerkelijk regUgehiod.
Het wapen dezer heerlijkheid was ccne zwarte lelie op ccn goud veld.

AGNKSBKBG , voorm. klooster , ook wel het Agiuetbnklooster of,
naar zijne ligging op den JYcnulerberg , het Berg* looster genoemd ,
iu Sallund, prov. Overijssel , \ u. N. O. van Zwolle onder Ztrol-
lei kerspel } aau de Vecht gelegen. Het werd in 1598 gevest, door
broeders van het gemeene leven, uit de paterschool , door Geert Groete
te Deventer gestieht , die om den vcelvuldigen aanloop der menschen
te vermijden , zich hier iu dc eenzaamheid van ccne heuvelachtige streek ,
welke zij te dien einde van de erfguuauivu van Bemuu» en Nkjui verkregcu

DigitizedbyGooble

AGN.

hadden , gingen afzonderen. Maar opdat het huisgezin , nis door geene
gelofte aan elkander vcrbondc.i , niet uit onstandvastigheid verloopen
mogt , besloten zij de orde van den H. Aubustisus nan te nemen , cu
als Reguliere Kanunniken onder zijne tucht te leven ; tot welk voor-
nemen zij door het voorbeeld der broederen van bet naburig klooster
van Windcshcim nog meer werden aangezet. De stad Zwolle trachtte
echter, met al haar vermogen , hen in het voornemen tot bouwing
van een klooster tc stuiten j waarschijnlijk uit vree» , dat de goederen
der broederschap daardoor geestelijk , en gevolgclijk van alle schat-
ting bevrijd zouden worden , hetwelk voor de geraceuc inkomsten zeer
nadeelig was. Hierop bood Egbert Mullaert , een vermogend schild-
knaap te Hasselt , hun een vrij landgoed aan , Westerrof genaamd ,
hetwelk hij digt bij den Gerner , onder dc parochie van Da ff ten
had liggen. Deze gift en het voornemen der broeders werd , den
18 Januarij 1398, door Faederik var Blakeejaris , 51 sten Bisschop van
Utrecht , goedgekeurd. De kerk was reeds gebouwd , en vier broeders
hadden te dezer plaatse , die door ben Murieuhof genoemd werd ,
hunne geloften al afgelegd , als zij , bevindende dat dc grond niet
geschikt was om er een klooster te bouwen , nog tcnzclfdcn jarc , met
goedkeuring van den voorzeiden Bisschop , niettegenstaande de tegen-
stribbeling der Zwollenaars, naar den Nemelenbcrg terug keerden.
Als intusschen Joha* va* Ovhes , die tot dus verre het bestuur over
dit convent gehad had , bij hunne wederkomst met dc zijnen naar
Vollenhove vertrokken was , hebben die van Windcshcim , met welke
de broeders van dit convent zich in 1399 verecnigd hadden, hun tot
eencn Overste gegeven Joax*es , den ouderen hroeder van Thosas
a Runs. Den 8 April 1112 werd de kerk van dit klooster,
den 4 Maart 1412 het kerkhof, en den 17 November 14l>{5 vier
altaren in dc kerk plcgtig ingewijd.

Dit klooster is niet onvermaard gebleven, doordien dc lx* roemde
Tbohas a Kempis , die, in den jarc 1399, aldaar zijne proefjaren van
de kloosterlijke tncht begon , 6 jaren daarna Kauonnik , later
Procurator cn tweemalen Sub-Prior werd , ccne kronijk van dit gesticht
geschreven heeft, terwijl hij er almede het uitmuntende werkje: de
imitatione Christi , d. i. orer de JYarotging ran Christus, te bock
stelde. Het klooster is, even als alle andere dergelijke gestichten in
- ons vaderland, na dc Kerkhervorming vernietigd , cn hoewel het later
tot den grond gesloopt is , wordt dc berg of heuvel , waarop het ge-
staan heeft, door de R. K. inwoners uit dc omstreken nog in hoogc
waarde gehouden en dikwerf bezocht. Het kerkhof van het klooster
is echter in wezen gebleven cn daarvan wordt nog veel gebruik ge-
maakt. Aldaar ligt begraven de beroemde Jacobi's Kaxtelaab , wiens
graf bedekt is met eencn blaauwcn grafsteen , waarop alleen zijn
naam staat. By dit kerkhof staat een klein gebouw met ecu klokje
en eene school.

AGNES KLOOSTER (ST.) Zie Acsieteti klooster ook wel Josafatsbuis.

AGNETENDAAL of Agkietejdaal, voormalig nonnenklooster van dc
orde der Minimen , in dc Meijerij van 's f/ertoyeubosch , kw. A>mi-
penland r in het d. Dommeten, 2 u. Z. W. van Kindhoven , } u. W .
ten N. van Valkcnswaard , aan den Dommel. Hel werd in 11;i2 ge-
sticht door zekeren Dire Brvimhx , en nam, hoewel uil geringe begin-
selen voortgekomen . zoodanig toe , dat men er zeventig zuslereu Ie
«rner tijd in onderhouden heeft. In 1063 vertrokken eenige der geesle-
lykc dochters uit >m» , dat de bepaalde vergunning van de Statcu-

fit

AGN

Generaal der Vcreenigde Nederlanden eens ingetrokken , en zij genood*
zaakt zouden worden , van daar te verhuizen , onder geleide van
zekere Jobama Brouwebs , naar de stad Weert, in het graafschap
Hoorn , kochten aldaar een stuk lands en bouwden er een klooster
van denzclfden regel , terwijl de overigen te Agubtekdaal bleven ,
tot het jaar 1716, wanneer zy, volgens bevel van 's lands regering,
zich genoodzaakt zagen , dit oord te verlaten. Toen begaven zij zich
naar Areudouk, een dorp bij Turnhout, waar zy' sedert hun ver-
blijf hielden.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Amersfoort , voorin, nonnenklooster
te Amersfoort, dat in 1380 gesticht is, door eenige weduwen en
maagden , die in armoede bij elkander gingen wonen , aan de stads-
vesten , Op eene plaats, die de Visschcrij oi' Glashorst genaamd werd.
In het jaar 1399 zijn de Agncs-zustercn geworden boctdoenende zusters
onder de derde orde van St. Fiumciscvs. Nadat dit klooster ten
gevolge der Kerkhervorming door de nonnen verlaten was , is het in
het jaar 1562 tot eene latynschc school ingcrigt , waartoe het nog ge-
bruikt wordt.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Amsterdam , voorin, klooster van
Regulieren Kanonikessen dat op de oudezyds achterburgwal stond. Na
de Reformatie werd de kerk van dit klooster door de admiraliteit tot
een pakhuis gebruikt ; toen in 1631 de doorluchtige school binnen
die stad ongerigt werd, heeft men dit gebouw bekwaam gemaakt , tot
het geven der openbare lessen , en sedert is het daarvoor in gebruik
gebleven.

AGN IETENKLOOSTER (ST.) te Arnhem , voorm. klooster van
Augustijner nonnen. Deze nonnen hebben aldaar eene vaste woonplaats
gekregen in het jaar 1101. Omtrent het midden der zestiende eeuw
was het St. Calharina-gasthuis , dat vroeger in de Bakkerstraat stond ,
alwaar het, in 1306, door Reisold I, Graaf van Gelder, gesticht
was, derwaarts overgebragL

AGNIETENKLOOSTER (ST) , ook wel JosAFATsntus geheten, en
eenige jaren herwaarts niet anders dan het Spibwgeloosteb genaamd ,
voormalig klooster van Reguliere Kanonikessen der St- Auguslinus
order in Delfland, prov. Zuid-Holland , aan de Zusterlaan , even
buiten de Oostpoort der stad Delft. Het is onzeker wanneer dit kloos-
ter gesticht is , maar het bestond reeds in het jaar 1420. Na de
Kerkhervorming gesloopt zyndc , is het in woonhuizen veranderd, die
met eene dwarsstraat van elkander gescheiden zijn.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Derenter, voorm. klooster van
Reguliere Kanonikessen , dat in 1303 gestieht was. Hel werd ook wel
Bu ysbensr loostkb genoemd , naar zekeren Reinebts Buyskems , die de
eerste znsleren om niet huisvesting verleende. Na de Kerkhervorming is
het klooster gedeeltelijk afgebroken cn er eene straat midden doorheen
gelegd . terwijl een gedeelte daarvan tot bank van Iccniug dient.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Dordrecht, voorm. klooster van
Augustijner-nonnen. Het is gesticht in het jaar 1326 en was
onderhoorig aan het kapittel van ff'indexheim. De kerk , die in 1 194
gebouwd is , had drie altaren. Ter zijde van het koor was buiten-
waarts een kapelletje gesticht, waarvan men verhaalt, dal er een
wonderdadig Lieve Vrouw cbecldjc gevonden werd. Dit klooster werd
in 1579, nadat het door de nonnen verlaten was, tot een II. Geesl-
nf Pesthuis verbouwd , welk huis , in het jaar 1392, op verzoek van
JI. Geestmcestcrcn , door de Staten van Holland cn West-Friesland ,

AGN. m

M het bciït gesteld werd van alle de aan dit klooster behoorendc goe-
deren , op voorwaarde , dat de onderhouding van voortelde nonnen ,
«oen nog achttien in getal , «oude xyn en blijven tot der verzoekers lasten.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) tc Enkhuizen , voerm. nonnenklooster
dat iii 11515 gesticht, en na de Reformatie tot burgerhuiten her-

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Gorinchem , voormalig nonnen-
klooster van de orde der Minimen, dat in 1401 door sekcre weduwe ,
met name Lysbet Florisse Snonn gesticht is , en waarin ten jare
1403, op St. Maartens avond , dc eerste kloostergeloften gedaan werden.
In het jaar 1412 werd de kerk ter eerc van den E. Apostel Aasbus ,
van St. Jak den Dooper en van den H. A«iuu ingewijd. Thans echter
sijner geen overblijfselen van dit klooster meer te vinden. De laatste
Regent van dit zusterhuis is geweest , Johan vaji Oostmwijk , een der
19 martelaren van Gorinchem.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Gouda, voorm. nonnenklooster , dat
in 1515 gesticht is, en welks kerk thans tot bank van leening dient.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te 'i Gravenhage , voorm. nonnen-
klooster van de orde der Minimen , dat zijne ingang had in het West-
einde. Het is in 1576 grootcndeels tot een weeshuis ingerigt , waartoe
hel nog dient; ten» ijl vermoedelijk het gebouw, dat thans tot cene
latijnsche school gebruikt wordt, mede een gedeelte daarvan zal hebben
uitgemaakt.

AGN IETENKLOOSTER (ST.) te Harderwijk , voorm. klooster van
Reguliere Kanonikessen , dat in het begin der 14de eeuw , op dc Koren-
markt aldaar , gesticht was en na de Hervorming in burgerwoningen
veranderd is.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Legden , voorm. klooster van Re-
guliere Kanonikessen , dat digt by de Vrouwenkerk stond en geheel
tot burgerhuizen verbon wd is.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Rhenen, voorm. klooster van Re-
guliere Kanonikessen. Het is naderhand ten gchruike van de Palts-
gravin Elizabetb , dochter van Jacob I , Koning van Engeland , en
gemalin van den Paltsgraaf Fn edesik V, in een paleis veranderd.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) in Salland, voorm. klooster van Re-
guliere Kanoniken. Zie Acnesbebg.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) in Salland, voorm. nonnenklooster, dat
ook wel, naar de plaats waar het geslaan heeft, op de Maat genoemd werd.
Hel lag niet ver van de Diezerpoort der stad Zwolle, was in 1454 ge-
sticht , werd bewoond door jonge dochters , die zonder eenige gelofte
te doen , alleen door den band van eenen godvruchligen wil vercenigd
bleven, en stond onder de bestiering der Broeders van het Gemeene
leven. Toen het in 1588 door den storm der Nederlandsche be-
roerten verwoest en verdelgd was , is , van het overgebleven muur-
werk, de daartegenover liggende schans, Suikerberg, opgebouwd,
maar de grond is gedeelte) yk door het aanleggen der stadsgracht
weggedoken , gedeeltelijk tot tuinen aaugelegd.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Schoonhoven , voorm. nonnenkloos-
ter . dat in 1399 gesticht was, en in 1414 dc orde der Minimen
aannam. Een gedeelte der gebouwen is , nadat de zusteren het ont-
ruimd hadden , tot woonhuizen herbouwd , en een gedeelte is een
met hoornen beplant plein geworden.

AGNIETENKLOOSTER (ST.) te Tiel, voorm. klooster van Fran-
ciscaner nonnen. Hel werd in 1413, door Rcdolv va» Diepholt ,

I. Dut. 8

m ACN.

H5en Bisschop van Utrecht, bevestigd, en daarbij, in 1478, eene
kerk geslicht. In de 17de eeuw werd het door de stad overgenomen
en aan de kloosterlingen oene jaarwedde toegelegd. Van dit klooster
bestaat thans niets meer , dan het huis , tegenwoordig de woning
van den Rector der latijnsche school, en het daartegen overstaande
gebouw , vroeger voor een provoost , en het laatst tut een hospitaal
f*ebrtiikt ; deze gebouwen hebben echter , merkelijke veranderingen on-
dergaan, zijnde het ecrstgerueldc geheel vernieuwd. De kuizen , die aan de
westztyde van de Westlmdensche straat , tusschen de poort cn dc kerk ,
staan , behoorden mede tot het klooster, en van deze was toen het mid-
delste het paterhui». Van de bleek en boomgaard zijn, in 1603 , twee stra-
ten aangelegd, die tegenwoordig het Bleekveld heeten. Waar vroeger
de kloosterpoort stond, is nu nog, onder eenen boog, de ingang
tot het Bleekveld. Dc kerk , die nog bestaat, wordt sedert 1656 tot

eene latijnsche school gebruikt.

AGNIETENKLOOSTKR (ST.) te Utrecht, voormalig klooster van
Reguliere Kanonikesscn , naar den regel van den H. Acgustixis. Men
is vermoedelijk in 1118 begonnen het te bouwen, en het werd ook
Jmcsalex geheeten naar eene plaats buiten Utrecht , waar het vroeger
schijnt gestaan te hebben. Het gebouw van dit klooster, Itoewel ver-
anderd en vertimmerd , is thans nog in wezen , zijnde een gedeelte
daarvan tot een werkhuis, en een ander gedeelte tot oen weeshuis,
gemeenlijk het Kisderhcis genoemd, ingerigt.

AGRIPPIN.E (PRETORIUM) , oudtgds een Romeinsch kasteel
den middelsten Rijnmond. Zie Britten (Huis te).

AGTEVELD , buursch. prov. Gelderland. Zie Actmteld (1).

AHA , voormalig kast. , prov. Utrecht. Zie Aa (Ter) of Tm A

AHA, riv. in Drenthe, Gelderland en Overijssel. Zie Aa of Aia.
Kaltb Aa.

AHINOESSA, berg in Oost-IndÜ op het Ambonsehe eil. Cerntn ,
niet ver van het noordelijke strand , nabij het dorp Haloewe. Voor-
heen lag het dorp Lissabatta gedeeltelijk op dezen herg , maar dit
beeft zich sedert 1671 zeer ver langs het strand uitgebreid.

AHN of Aau, geh. in het groot hert. Lu.temburg , air. en 3£ n.
van Luxemburg, kw., kant. en 2 u. Z. van Grerenmacher, gem. en
£ u. N. ten O.van ff'ormeldingen , aan den Moezel.

AHOEN, riv. in Oost-Indië, op het westelijke gedeelte van het
Ambonsche eil. Ceram, in den Oceaan , teu N. vau dat eil., uitloopcnde

AHU , geh. in Luxemburg. Zie Aas.

AJER AMBILAN, riv. in Oost-IndÜ • , op het Sundasche eil. Su-
matra. Zie Ixdragiri.

AJERHADJ1, landstreek in Oost-Indië, op het eil. Sumatra ,
onder de linie.

AiERHERBA , riv. in Oost-Indië, op de W. kust van het eil. .S'w-
tnatra , met eenen westelijken loop uit dc binnenlanden komende cn zich
in het rijk ludrajnura, in dc Indische zee, ontlastende.

AJERHERBA, fort in Oost-Indië, op dc W. kust, van het eil. Su-
matra , in het rijk Indraponra, omtrent \ m. van den mond der ri-
vier van denzelfden naam ; dc reede is er slecht en dc rivier, aau
haren mond door eene zandbank verstopt , is alleen voor kleine

O) Alle de overige n.m.n. dit men wel een* met Aot gespeld vindt, soekc mea
■Mftgo lijkt ojt Acht.

A J E.

gen bruikbaar. Men drijft hier veel handel in peper, goud, was.
ivoor en katoen.

AJER HITAN, riv. in Oost-Indie, op de oostkust van het Stw
danck eil. Snmatra.

AJER MASIN of Zimjtk Rivieh , riv. in Oost-Indiê, op het Ambon-
seke eil. Ce ram , op den N. O. hoek van dat eiland omstreeks Nieuw
\fraroe in den Oceaan nitloopendc.

AJER TALLA, riv. in Oo*t-Indië, op de midkust van het Am-
bontehe eil. Ceram, Zie Talla.

AlGfïlSERIË, g**h. in Lcxembohc. Zie Schieifktubl.

AIJEN , geh. prov. Limburg. Zie Hei je*.

AIJO, houtbond, in Wett-ïndië, kol. Suriname, aan den linker
oever der Suriname , tnssclien Horab benedenwaarts en het land van
Surinamombo bovenwaarts; 800 akk. groot.

AITNOCH, vcreenigd met F. lisabcththoop , kweek- en kostgrond
in Wetl-lndif, koll. Suriname, aan den linkeroever der riv. Sara-
maeca , tusschen dc verlaten gronden Goede Intentie benedenwaarts,
en Nieuw Vermaak bovenwaarts; 200 akk. groot.

AKAT of Acat , op sommige kaarten Arat , eil. in Oost-Indie,
N. O. van het Ambonschc eil. Ccrara, vlak tegen over den mond
der rivier Ajer Masin. Het is 1 m. lang en \ m. breed met een
breed rif omzoomd.

AKENDAM, voorm. amb. in het Baljuwschap tan Breder ode, prov.
Noord-Holland , dat in twee declen afgescheiden was, die naar der-
selver gelegenheid Noord Akendam en Zuid Akendam genoemd
werden. Niettegenstaande zij ruim \ u. gaans van malkander ge-
seheiden lasen, hadden zij te zamen éénc regtbank. Noord Aken-
dam paalde N. aan de gem. Velzen , 0. aan Sparendam ,
Z. aan Scholervlieland en W. aan de Zandpoort ; Zuid- Aken-
dam, N. aan Hoogcrwoerd, O. aan het Spaarne , Z. aan het ge-
bied der stad Haarlem en W. aan Overvecn waarvan het door den
I>elft gescheiden wordt. Thans zijn het twee gch. , arr. Haarlem ,
kant. Bloemendaal , gem. Schoten en gehuchten die eene heerlijk-
heid nitmaken , welke de stad Haarlem in eigendom toebehoort.
Onder Zcid Akemub ziet men ongeveer 700 ell. buiten dc stad Haar-
lem , ter regterzijde van de Klcvcrlaan , de nog zeer geringe over-
blijfselen van het Huis te Kleef. Zie voorts Kleef (Huis te).

AKENDAM (NOORD en ZUID-) , twee geh. in Noord- Holland.
Zie Akehdav.

AKERSTEE , voorm. havezate , in Salland. Zie AaatiisTn*.

AKERSLOOT, gem. in Kettnemerland , prov. Noord- Holland , arr.
Alkmaar , kant. Alkmaar No. 1 (11 m. k. , 3 s. d.), palende N. aan
de gem. Heilo en Schermer, 0. aan Graft en Jisp , Z. aan Uit-
geest en W. aan Limmen en Heilo. Zij bestaat behalve uit het dorp
Akersloot of de Kerkbuurt, uit Starting, dc Sluisbuurt ,
de Molenbuurt, en Roekei, (welke vijf buurten het eigenlijk
Akersloot uitmaken), Voorts uit Wc stwoudc-en-Stierop , Oost-
woude, een gedeelte van het Starnmcer en een gedeelte van de
bedijkte Schcrmeer of dc Zuid Schenneer, welke laatste ker-
kelijk met Driehuizen is vereenigd ; en bevat voorts de volgende pol-
ders : den Uempolder . den Kijfpolder , den Klaas Hoornpolder,
deBinnengeesten , den Zwart endyk, Westwoude, Oost wou de
enden Koge rooi der, benevens «redeellen van de Sta rnmee r, den Lim-
nierpolder , den Boekelerpolder , de Boekelermeer en het zui-

68 AKE.

deltjk gedeelte vau de Schcrmcer ; vroeger bestonden hier n«£
drie buurten , Lamoor, den Hoornoen de Middelb uur t , die schier
geheel zyn verloren geraakt.

Hot is eene hecrl. , welke weleer aan de Edelen van dien naam
toebehoorde. Waarschijnlijk kwam zij door het uitsterven van dat
geslacht aan de grafelijkheid , maar thans wordt zij in eigendom
bezeten door de stad Alkmaar, die ze, naar men wil , gekocht heeft,
om die van Akersloot te noodzaken eene schouw , welke zij «ver de
ringsloot van de Schcrraeer, in de buurt den Hoorne, hadden, en waarmede
de rijtuigen overgezet werden , weg te nemen , en er alleen eene
pont tot overzetting van voetgangers en vee te behouden , opdat
zij, die met ry tuig naar de Schcrmcer en verder oostwaarts wilden,
alzoo vcrpligt zouden zyn over Alkmaar te rydon , hetgeen den door-
togt door die stad deed toenemen , maar tevens ten gevolge had , dat
Akersloot in verval geraakte.

De gem. beslaat eeno opperv lakte van ongeveer 2000 bund. , telt 133
h. en 930 inw. , onder welke 470 Herv. , 460 U. K. en 20 Menu. De
Herv. hebben in dit ambacht 2 kerken, de K. K. 1 kerk en de Hcnn.
behooren tot de gem. van Grafldijk. Er zijn 4 scholen , die des
zomers te zamen 160 of 170 leerlingen hebben, maar des winters,
uithoofde van de ongunstige wegen , weinig bezocht worden. Alen
heeft er 1 houtzaagmolen en 1 korenmolen.

De inwoners die vroeger ccnen aanzienlijken handel in kaas en
«out dreven, vinden thans hun voornaamste middel van bestaan ia
den landbouw en liet aan kweeken van aardvruchten.

Het dorp Akersloot, op sommige kaarten Ackeesloot geheeten ;
ligt 2 u. Z. van Alkmaar , 5 u. N. O. van Beverwijk. Het heeft
gemeenschap met Amsterdam , Purmercndc , Alkmaar en de Helder,
laugs het Noord-Hollandsche kanaal , dat de gem. doorsnijdt ; met
Zaandam en de Zaanlaudsche dorpen door middel van de Marker-
vaart , die in het gedeeltelijk in deze gem. liggende Alkmaarder.
of Lange meer uitloopt; en met Bakkum door de zoogenaamde
Schulpvaarl , langs welke alle schulpen , die op de stranden van Cas-
tricum en Bakkum worden opgevischt, herwaarts worden vervoerd,
om hier op het Alkmaardermcer in grootc vaartuigen te worden
overgeladen , die ze naar Zwartsluis en andere plaatsen , waar kalk-
branderijen gevonden worden , overbrengen ; zynde deze schulpen zeer
gezocht , doordien men ze voor de beste houdt , die op de Holland-
sche kusten gevonden worden , als de meeste kalkdcelen in zich be-
vattende.

Akersloot moet zeer oud zijn , daar men van dit dorp reeds vóór het
jaar 900 gewag gemaakt vindt.

Men wil , dat het eertijds het hoofddorp van Kcnncmcrland was ,
doch dit is geenszins te bewijzen; zeer zeker was het eenmaal een
voornaam dorp, alwaar onderscheidene schepen te huis behoorden , waar-
van reeders, kapiteins , stuurlieden en matrozen allen te Akersloot
w oonachtig waren , zoodat het voor ruim 300 jaren ecue lievolkinj van
1700 zielen had , die voor het grootste gedeelte van de zeevaart
en de visscherij bestonden , maar ten gevolge van de bedijking der
Schcrmcer, Starnmccr, Bcemstcr en andere polders, is de scheepvaart
aldaar geheel vervallen.

De Herv. gem., die eerst gecombineerd was met Uitgeest f waar-
van zij in 11583 gescheiden werd en later met Li mm en , waarmede
zij tot 1398 verecnigd bleef, heeft sedert 1600 eenen eigen Predikant,

uiguize<

T5y"Google

■

ƒ KB,

ritr welken het beroep thans met agreatie van de regering van Alkmaar,
ais Arabachtsheeren, geschiedt. Zij telt ruim 200 liel. , en behoort tot
de kuiss, en ring van Alkmaar. De eerste Predikant, die haar U
samen met Vit geest bediende, was Stso* Paklcs, die van Scher-
merhorn herwaarts beroepen werd. De kerk, die eenen zwaren vier-
kanten toren , met ccne stevig SpiU er op heeft , was voor dc Kerk-
hervorming aan den H. J icobi s den Meerderen gewijd , ook werd de
H. kruisvinding aldaar bijionder plcglig gevierd; en er waren twee
virarijén , die door den Abt van Egmond begeven werden. De R. K.
static wordt onder het aartspr. van Holland en Zeeland, tot het dek.
van Noord-Holland gerekend. Zij heeft eenc nette kerk , waarin de
dienst door eenen Pastoor wordt waargenomen. De pastori j van Aker-
sloot werd vóór de Hervorming bij beurten door deu Paus cn den
Proost van de Marien kerk te Utrecht begeven. Men heeft op dit d.
eene school, die des zomers 60 of 70 leerlingen lelt. Voorheen moet
hier ook een adellijk slot van de Heeren va* Akersloot geweest zijn ,
doch hiervan bestaat thans niets meer, zoodat men zelfs de juiste
plaats, waar het zoude gestaan hebben, niet meer Meet aan te
wijzen.

De inw. van dit d. zijn van ouds vermaard geweest om hunne dap-
perheid , als hebbende zij niet zelden onder de Kennemers in hunne
oorlogen uitgemunt, waarvan zij onder anderen een blgk gaven ten
jare 1183, toen de Friezen in dit dorp vielen , maar door de in gere-
ten en , door andere Kennemers bijgestaan, zoo wel ontvangen wer-
den, dat zij met groot verlies tenigw ijken moesten.

Hoeveel belang de land vorsten in hunne vriendschap stelden , blijkt
nit eenen vrijbrief door Graaf Floris V , ten jare 1277 , op den huize
A albreclitsberg gegeven , waarbij die van Akersloot voor drie jaren
kwijtschelding verkregen van schot en tollen. «Opdat zij haar,» zegt
de Graaf, »tc vrijwilliger en te dapperlijker zouden stellen tegens de

• Fricsen en andere onze vijanden , hare medehulperen, en voorts het
«land beschermen , het schot , dat zij ons tot hiertoe alle jaren plegen te
"geven, voor den tijd van driejaren naastvolgende kwijtschelden,
»endc so verre die twist tussclien ons en henluyden langer gediiurt

• zal hebben , en de onse voorsz. luyden haer prijsselijck dragen in 't

• voors. onse werek ofte dienst, soo sullen wij dan soo veel meer voor

• haer doen in den voosr. gevallen, dat zy voor goet en aengenaera

• moeten hebben. Boven desen bev rijen wij haer met alle haer ei-
*gen goeden , die zij voeren , tot in der eeuwigheid tan alle tchttttinge
»wm onse tol enz.» Terwijl Hertog Albrecht va* Beijeres erkende,
dat dc hun vroeger verleende tolvrijheid zich ook tot het stapelrcgt te
Dordrecht uitstrekte. Almede hebben zij later vrouw Jacoba in hare
ongelukkige oorlogen trouwhartig bijgestaan. In het beruchte kaas en
broodspel hebbeu zij ook een voornaam deel gehad , doch dit hebben
*ij niet 8000 krooocn moeten boeten. In 1873 werd bet gchecle dorp
door de Spanjaarden in de asch gelegd.

Het wapen van Akerseoot is drie gouden akers op een rood veld.

AKER SKOOTER W OUDE. buurt in Kntnemerhnd. Zie Wovde (West).

AKHOIMA , fort in Afrika, in Opper Guinea, aan de Goudkust ,
ia het rijk Adam, bij de Kaap der Drie Punten (Cnbo de Tres Puntas).

AKKERBOOM, knftïjplant. in !S nlerlandsrh Guinnn, kol. Surinn-
*»c , aan den linker oever der Beneden Gomincwijne . tusschrn 'W ril cv re»
d«ti benedenwaarts en Nieuvrgrond bovenwaart? ; üOO akk. groot , met
•>3 >bvcn.

70 AKK.

AKKERS, poldcrlje prov. N oord-B raband. arr. Breda, kant. Oosler-
hout, gem. en N. van Geertruidenberg , W. van de riv. de Dongc,
omtrent 47 bund. groot. Het is in 1836 bekaaid.

AKKERS , aanwasten , op het Bergsche veld, prov. If oord-B ro-
band, langs den zuidwal benoorden Geertruidenberg.

AKKERSDIJK , pold. in Delfland. Zie Aczersduk.

AKKERWOUDE of Ackmwoi.de, fraai d., prov. Friesland r kw. 0ot-
tergoo , griet. Daniumadeel, arr. en 4 u. N. O. van Leeuwarden, kant.
en u. N. van B er gum , 1 u. Z. van Dockum , u. W. van Zfon-
tMtwauwtufe, met eene Herv. kerk , die veleer twee torens bad, en
thans in combinatie met Murtnerwoude door éénen predikant be-
diend wordt : de R. K. behooren tot de statie van Dockum. Dit dorp
beeft eene uitvaart , die door bet Dockumcrnieer iu de Woudtaart en
zoo naar Dockum loopt. Men telt er 530 inw.

AKKERWOUDE-EN-MURMER\VÜlIDE , kerk. gem., prov. Friesland,
klass. en ring van Dockum. Het is eene combinatie , welke twee kerken
beeft , die door éénen Predikant bediend worden. Zij Lelt «SoO xiclen.

AKKRUM, kant., prov. Friesland, kw. Zcrenwolde» , arr. Ileeren-
veen , bevattende de griet, llaskerland en Vtingeradeel cn daarin dn
navolgende 13 dorp. : Akkrum, Akmarijp, Haskcrdijk.cn, Haskcr-
horne, Joure, Nes, Nijcbaskc, Óldcboorn , Oldebaske,
Snikzwaag , Tcrhornc, Terkaple cn Wcstermecr. Het heeft
eene bevolking van 7700 inw. , die meest hun bestaan vinden in land-
bouw , veeteelt, veenderij , scheepvaart en handel in bolcr , kaas en turf.

AKKRUM , fraai en welvarend d. en kant. hoofd pl. , prov. Friesland,
kw. Zevenvolden, griet. Itingerndeel , arr. en 2£ u. N . van Ueeren-
veen, 3£ u. Z. van Leeuwarden , 2£ u. 0. van Sneek , aan de Boom
en aan den straatweg van I Leeuwarden op Heerenvceti , hetgeen dit
dorp niet weinig levendigheid byzet. Men telt hier 165 h. en nagenoeg
1100 inw. , die in veeteelt, scheepvaart cn handel in boter en kaas
hun bestaan > inden en onder welke 480 Herv. , 'J70 Doopsg. cn 40 RK.
De Herv. , die bier eene groole kerk , voorzien van oenen spilsca
toren, hebben, behooren tot dc gem. Jkkrum-en-Tvrhorne. De
Doopsgcz. hebben hier in 1836 eene schoone en groote nieuwe kerk
gebouwd, die door éénen predikant bediend wordt. De R. K. worden
tot de statie van Eer» tuin gerekend.

Tot dit dorp behooren dc buurt Henshuizen benevens de gehuchten
Leenhuis , Mc6k cwier, dc Oude cn Nieuwe Schouw cn AVccr-
buis. Vroeger vond men hier, behalve het klooster Aalsum , dc slo-
ten , Abbema , Galama, Meskc-, Metsela- of Melsingawier
en Sikkema, die tegenwoordig niet meer bestaan. Thans zijn hier
1 dorpsschool met 135 leerlingen, 3 scheepstimmerwerven , 2 grofsrae-

derijen cn 1 leerlooijerij. \an de branderyen, die hier voorbeen ge-
vonden werden , zyn cr echter thans geenc meer aanwezig. Dit
dorp heeft eene jaarmarkt , die den eersten Dingsdag in Augustus
gehouden wordt.

Akkrum is de geboorteplaats van den wis- en geneeskundigen Joismres
Accrosics, in 1563 als Hoogleeraar te Bazel overleden. "Walk* Sieres»
van Akkrcb, wordt geteld onder de heerschappen van Zevenwoldcn ,
die op den 22 Julij 1499 by' Kropswoldc in do provincie Groningen,
in den slag tegen den Saksischen ridder Fox, sneuvelden.

AKKRUM-EN-TERHORME, kerk. gem. , prov. Friesland, klass. van
Hecrenveen, ring van de Lemmer. Het i.s eene combinatie, welke
twee kerken heelt, die door éénen predikant bediend worden. Zy teit
ruim 700 zielen.

UlylllZeO Dy

AKM.

AK MA RIJP, bfj sommigen Acsaunur of Ecjabut , d. , prov. Frieskind,
iw. Zevemvolden , in den Z. W. bock der griet. Utingeradeel , arr. en
3 u. N. W. van Heerenveen, kant. en 2 u. Z. W. van Aid rum,
5 u. Z. 0. van Sneek t 4£ n. N. van de Lemmer, was voorheen vrij
aanzienlijk, nn echter van kleinen omvang, bevattende slecht* 15 h.
en 110 inw., die allen van de veeteelt leven en onder welke 80 Herv.
20 R. K. en 10 Doopsg. De Herv. bchooren tot dc gern. Terkaple-
en-Aktnarijp, de R. K. tot de statie van Beerenreen, de Doopsg» tot
de gera. Terkome. Van de kerk bestaat hier niets meer, dan de
toren. Vroeger stond hier de sterke stins Galama ; thans siet men
er nog een oud Kerkhof van St. Jansga.

AkODA , d. en factorij op dc Kust van Guinea. Zie Accoda.
AkOLfNGAN , st. in Oosi-Indië , in bet zuiden van het Sundatche
eil. Celebes , aan de Boeginezcn baai. 2° tt' Z. B.
AKOOI , d. in Zuid-Holland. Zie Aceooi.

AKOON , d. in Oost-I tuiië , resid. Amboina , op de oostkust van bet
eil. D'oessa-Laout , omtrent £ mijl van Abobo. Het behoorde vroeger ei-
genlijk onder den Koning van Amet , maar stond onder cenen bijzon-
deren heer , die van hein afhing , en in het begin der vorige eeuw
270 zielen , 42 weerbare mannen en 29 dati's onder xich had , in
1X24 waren er 182 siclen , 80 leden der Herv. kerk en 46 school-
kinderen.

AKRA of Assa, stranddistr. in Afrika, in Opper-Guinea , aan de
Goudkust , O. van Agonna . voorheen een zeer bloeijend rijk , dat ons
zijnen uitgebreiden handel , voor een der rijkste stranddistrikten ge-
bonden werd. Het werd later door die van Aquambiic ten onder ge—
bragt cn behoort sedert tot dat ryk Men vindt op deze kust net
Ncderlandschc fort Crevccocur. De vroeger hier zoo bloeijendc handel
is , zoo door het afschaffen van den slavenhandel , als door dc hier ge-
boerde oorlogen , zeer verloopen.

AKR0N , stranddistr. in Afrika , in Opper-Guinea , aan de Goud-
kust, W. van Agonna en 0. van Fantijn, waaraan het vroeger on-
derworpen was, met eenen berg, de Duivelsberg genaamd. Het
wordt verdeeld in Groot Akron en Klein Akron, is zeer vrucht-
baar en heeft veel tam en wild vee , maar eene geringe bevolking.
Mier ligt het Nederlandsen» fortje Lijdzaamheid.

AKRON (GROOT), negerrijk. zijnde het noordelijkste gedeelte van-
het stranddistr. Akron , in Opper-Guinea , aan dc Goudkust. Het
Kgt landwaarts in en vormt eene republiek.

AKRON (KLEIN), negerrijk, zijnde het zuidelijkste gedeelte van
het stranddistr. Akron, in Opper-Guinea , aan de Goudkust. Het ligt
aan zee en wordt door eenen vorst bestuurd.

AKSIM , fort in Afrika. Zie Aktosi (St.)

AKSIM , stranddistr. in Afrika. Zie Axi*.

ALA , binnenwater op het eil. Ai lang , in Oott-Jndië, residentsch»
Amboiua , waar voorheen de nagelsluikers hunne vaartuigen verborgen.

ALA , Obli Ala of Lbala , gespansch. in Oost-Indiê, resid. cn eil.
Amboiua, kust Hitoe. Het bevat 5 dorpen Ccyt, Hahoetoena,
Libbalehoe, Waisscla-a en Layn.

ALA BAN , gewoonlijk het La*imm:ha* vak db vim kotta's geheeten ,
distrikt iu Oost -iudif . op het Suudatehe eil. Sumatra , inde Menang
kabauMche Korenlanden. Het grenst ten X. aan de R a n a Lima
V o e I o e , of het Landschap der v ij f t i g k o 1 1 a' s , ten Z. aan
het distrikt L i n t o u w , heeft ten \V . den berg Gocnocng Sago,

72 ALA.

en ten O. de bergketen , die de grenzen der Nederl. bezittingen op óV
W. kust van Sumatra uitmaken. De Riv. S i n a m a n g doorstroomt
het van bet N. naar het Z. liet bevat de vier groote dorpen of
kampongs Alaban , A m p aio , Gadoey, en Tabicantingie,
benevens het fort Raaf f. Het distrikt telt 8000 tot 9000 inw. ,
«elke groolendeels tot de wechabitische sccte der Maüoraedancn be-
hooren , en tot 1832. onder bet bestuur der Padrcs stonden. Na
de nederlaag der P adres van Lintouw* in dat jaar , heeft zich
het opperhoofd der Visa kotta's aan het Nederl. Gouvernement onder-
worpen.

ALABAN , kampong of dorp in bovengemeld distrikt , waar d«
de Toewankoe, of het Opperhoofd der Vier lotto's zijn verblijf houdt.

A LA BONNE HEURE , indigoplant. in Nsderhndsch Gum na , kol.
Suriname , aan den linker oever der Beneden Conimewijne , tusschen
Zoelen benedenwaarts en Gecrtruidenberg bovenwaarts, ruim £ u.
Z. van het fort Amsterdam ; 800 akk. groot , met 47 slaven. De Negers
noemen deze plant. Shaiu doekoe.

ALACCA , berg 'in Oost-Indiè , resid. Amboina , op het eil. Oma,
IJ m. van.Rehoemoni. De vroeger hier omstreeks wonende eilanders
leefden voorheen zeer verstrooid in het gebergte , bij huisgezinnen van
10 of 20 te zamen ; toen de Portugezen hier geland waren , schaar-
den zij zich langzamerhand nader byecn , vercenigden zich later met
Rihoemoni tot een dorpje, en namen eindelek hunne tocvlugt lot
dezen sterken berg , waar de Portugezen hen belegerdeu en ten laatste
overwonnen. Na het verdry ven van dat volk, onder ouze magt geraakt
zyndc , zag de Gouverneur Generaal vah Diere* , in 1057 , zich
genoodzaakt hen insgelijks te belegeren , zonder hen te kunnen over-
winnen , hoewel zij zich later aan hem overgaven.

ALANG, d. in Oost-Indiè' , resid. en eil. Amboina, op de kust
liitoe, i m. O. van Tapi , \ m. \V. van Lilibry, aan de riv. Sey-
pele , op een aangenaam strand. Het is een groot d. , dat zich fraai langs
liet strand uitgestrekt voordoet , hoewel het kort ouder het gebergte ge-
legen is. In het begin der vorige eeuw telde men er 1015 zielen ,
267 weerbare mannen en 98 dati's.

ALANG (HOEK VAN) , kaap in Oost-Indiè, op het eil. Amboina.
Het is de zuidwestelijke punt van de kust Ilitoc , en ontleent lijnen
naam van het nabij gelegen d. Alang.

ALAON , fact. in Oost-Indiè, resid. en eil. Sumatra.

ALA PORTE DE FAIOÜEMONT, geh. prov. Limhura. Zie Vilt.

ALARDESKINTSKERKE , was volgens een oud handschrift der
Utrechtsche kerk , een d. in Wakkeren , onder hetwelk de naburige kapel
van Brigdamme van ouds behoorde.

AL ASS , Allas of Straat var Alas, zeeengte in den Grooten Azi-
alischen Archipel , tusschen de eil. Subawa en Lomboc , ten O. van
Java. Zij is 17 m. lang, op het naauwsle 2 m. en op het wijdste 8 ra.
breed. De oevers zyn met dorpen bezet , waar men veilig landen kan.
Het midden ligt op 8° 50' Z. B. en 114° 10* 0. L.

ALAYE , riv. in Oost-Indut , resid. Amboina, op de noordkust van
het eil. Ceram.

ALBADA, voorm. stins, prov. Friesland, kw. Oostergoo , griet.
Tietjerksteradeel , onder Garijp.

ALBADA of Douma , voorm. stins, prov. Friesland, kw. Ooster-
goo , griet. Rauwerderhem , onder Popping air ter. Het geslacht van Alba-
vx , hier voorheen gezeten , was eigenlek Galama , hebbend* destyds , na

D igïïfë ecTöy~Güfög le

ALB

naam van Hesli.iaa aangenomen tt hebben , xidi door hu-
welijk, vercenigd met het geslacht Albada , en in het vervolg dicu
naam gevoerd , waardoor vele schooue erfenissen aan dit hui* kwamen.
JIette , de zoon van Motto Gales Ueslivga , was onder den naam van
Albada , stichter van de prebende of het leen van Poppingawier ; hij
stierf op Doisa-btate in 1507. IIbttb var Albada, (he op Doura- ,
vroeger Albada-stiks woonde, was in liet laatste der Spaaractie re-
gering 's Konings Grietman in Rauw erderhem j maar werd , bij de ver-
andering der tijden , gebannen , en stierf ia ballingschap tc Steen wijk
in 1587.

ALBADA of YauBims, voorin, stins prov. Friesland, kw. Wesler-
foOf griet. Wymbritseradeel , in het d. Goinga.

ALBARTSHOLTJE , voorm. meertje in hiererderdingspil , prov.
Drenthe. Het is , ten gevolge van het vergraven van het veen , reeds sedert
ongeveer eene cenw , niet meer aanwezig ; zoodat het slechts bij enkelen»
nog maar bij overlevering bekend is, wei- en bouwland heeft het grooteu-
deels vervangen , hoewel een gedeelte nog eenigc sponturf oplevert.

ALBEECK , buurt , prov. Limburg. Zie Aalbcck.

ALBERGEN of Aalberger , geh. in Twenthe, prov. Overijssel, air.
en 1£ u. N. O. van Almelo, kant. en 2 u. Z. W. van Oolinarsum ,
gem. en i u. Z. van Tubbergen , op den weg van Ootmarsum naar
Almelo. Er is lüer 1 R. K. static, die tol het aartspr. van Ttrenthe
behoort , en ruim 900 zielen telt. De kerk wordt door eencn Pastoor
bediend. Vroeger stond hier een klooster van Reguliere Kanoniken »
aan den H. Augustinus toegew ijd , dat ondergeschikt was aan het
klooster te W indeslieim. Na de Kerkhervorming door *s lands Staten
in beslag genomen zijnde , werd het later met de goederen van het gewe-
zen klooster Si bke lo door ecneu afzonderlijken Rentmeester bcstuurdl.

AL BE RS , d. in den Alblasserwaard. Zie Alblas (Oud-).

ALBERTSBERG, oud adcll. huis, prov. IS oord- Holland. Zie
Aalbertssers.

ALBIMANA of Albikiaha , voorm. wapenhuis of volgens anderen een
korenma^azijn der hier tc lande gevestigde Romeinen , vermoedelijk ter
plaatse, waar nu het dorp Alphes , in Rijnland, gevonden wordt. Zie
voorts dat woord.

ALBION , houtgrond in Nederlandsen Guiana, kol. Suriname , aan
den regteroevcr der Boven-Saramaca , tnsscheii Willemstad benedenwaarts
en Vier Hendrikken bovenwaarts ; 1000 akk. groot, met 16 sla\eu.

ALBLAS , buiteupoldertjc in de hoogc hecrl. van de Zvralutre ,
prov. JS'oord-Braband , arr. Breda, kant. Zevenbergen, dislr. Prin-
senkage , gem. Hooge-en-Lage-Zvalutte ; groot omtrent 9 bund.,
50 v. roed.

ALBLAS, riv. , prov. Zuid-Holland, die tc midden van den AU
blasserwaard bestaat , onder den naam van Graafstroom , voorbij Mo-
lenaarsgraaf en Bleskensgraaf westwaarts loopt , voorts , den naam van
Alblas aannemende, in dezelfde rigling, langs Alblas en Alhlasscrdam
vliet, en bij het laatstgcmelde d. in de Merwede valt. Hel schijnt vroeger
eene grooU' en diepe kil geweest tc zijn , en is mogelijk ter plaatse , waar
zij dc Graafstroom heet , eene gegravcne vaart , die tot uitwatering van de
daar aanpalende landen is aangelegd. Men vindt van den Alblas reeds ge-
wag gemaakt in eencn brief van Keizer Heidrie IV . van hel jaar
1061. waarhij eenige goederen , welke men hel Graafschap van Hol-
land had afgenomen , wedergegeven worden.

ALB.

ALBLAS (OUD) of Alsem, gem. in tien AlhUuserwaard , pra*.

Zuid-Holland, arr. fiorinchem , kant. Sliedrecht (8 m. k. , 8. s. d.)r
palende ten N. aan Nieuw-Lekkerland , ten O. aan Rleskensgraaf ca
W ijngaarden , ten Z. aan Papendrecht en ten W. aan Alblasserdam.
Deze gem. wordt door den Al bias van het O. naar bet W. in om-
trent twee gelyke deelcn gescheiden , bevat het d. Al bias, de buurt
Kooiwyk en eenige verspreid liggende woningen, beslaat 13!>8 bund.,
85 v. roed., 68 v. ell. gronds , en telt 117 h. , 800 iaw., die meest
in vee- en hcnnipteclt hun bestaan vinden , en voorts 1 korenmolen-
hebben. Zij is ecne hccrl., thans in eigendom bezeten wordende door
den Wel-Ed. Heer A bh aha» Blcssk , Walergraaf in het nieuwe water-
graafschap van den Nederwaard , te Dordrcelit.

Het d. Oud-Alblas , ligt aan den Alblas 5£ ii. W. ten N. van Go-
rinrhem . 2i n. N. W. van Sliedrecht , 4 u. Z. O. van Rotterdam
en 4 u. Z. van Gouda. De meeste oudheidkundigen denken, dat al-
hier, het Tablae of Tablas, dat op de reiskaart van Pettiscer in do-
laagste oorden van Batavia geplaatst wordt, moet gezocht worden j
zeker gaat het, dat te Alblah overblijfselen ontdekt zijn van den heir-
weg die van Flenium twaalfduizend schreden tot aan Tablab of
Tablas doorliep. Reeds in 1064 vindt men van dit d. gewag gemaakt , in-
eenen open brief van Keizer Hendrik IV , en ook verscheiden malen bij
Melis Stokb. Alblas heeft cenc Herv. kerk met eenen vierkanten toren
en eene lage spits , deze was vóór de Hervorming ingelijfd in het kapittel
van St. Jtariakerk te Utrecht , en de Pastoor werd door den
Deken of den Proost van die kerk aangesteld. Tevens was er een
Onderpastoor en eene vicary der H. Maagd. De gcm. behoort tot de
klass. van Dordrecht, ring van Sliedrec/U , en wordt door eenen Pre-
dikant bediend, die op collatie van den Ambachtsheer beroepen wordt»
De R. K. ingezetenen behooren tot de statie van Dordrecht.

Het wapen van Ocd-Alblas bestaat uit vijf ruiten.

ALBLASSERDAM , gem. in den Alblasservaard , prov. Zuid-Hol-
land, arr. Gorinchem , kant. Sliedrecht (8. m. k., 5. s. d.), palende
N. aan Nieuw-Lekkerland , 0. aan Oud- Alblas , Z. aan de Merwede en
het Buitenland van Papend recht en W. aan de Men» ede. Zij bestaat
uit de polders: Blok weer. Kortland, V i n k e n p o I der ,
Cortgecn. Huigcnhil, Scharlaken, Rapenburg en Nieuwland,
bevat het d. Alblasserdam en eenige verstrooid liggende huizen waar-
onder Kinderdijk en het huis Sou burg, ook onder den naam van
het Hofte Souburg bekend. Het vroeger hiertoe behoord heb-
bende eil. Donkersloot , wordt nu tot de gcm. Ridderkerk gerekend ,
maar is aardpligtig aan den Alblasservaard. De gem. Alblahserpab
beslaat 956 bund. 6 v. roed. 26 v. cll. gronds, en heeft. 253 h. ,
4 scheepmakerijen , 4 smederyen , 1 steenbakkerij , 1 korenmolen ,
2 grutterijen, 3 touwslagcrijcn en ruim 1600 inw., die meest in het
bonwen van voorname zeeschepen , alsmede in dijkwerk , handel ,
zeevaart , het maken van hoepels , de vee- , koorn- en bennipteelt hun
bestaan vinden.

Alblabbebda* , is eene heerlijkheid , thans in eigendom bezeten door
den W. E. Heer C. A. Rij&ee , Hoogdijkheemraad van den Alblasser-
vaard . Waterheemraad van dc Graaf en Alblas, Sekretaris en Ont-
vanger te Alblassehham , M. P. Rijk.ee en J. M. Herfst.

Het d. Alblasserdam , een der aanzienlijkste in den gchcelcn Al-
olasMenraard , niet slechts door het groot aantal huizen, maar ook dc
fraaiheid der gebouwen , ligt ruim 6 u. W. ten N. van Goriiirheui ,

Digitized By"

A L B.

21 n. N. W. van Slicdreeht, 5 u. Z. O. van Rotterdam cn 4 u.
Z. van Gouda , 81° 51' 43" N. B. 22" 19' 57" U. L. van het ril. Ferro.
Het ontleent zijnen naam naar den dam , waarmede de Alblas kier i»
toegedamd , heeft ecne goede haven en sluis, waardoor dal riviertje in
de Merwede uitwatert ; bij deze sluis staat het gemecnelandshuis van
Watrrgraaf en Waterheemraden van de Graaf en Alblas in den Neder» aard.
De kerk van Aizlasserdah heeft voorheen te Blokweer gestaan ,.
maar toen dit door de overstrooming van de Merwede onder water
was gezet , werd de tegenwoordige , die van eenen toren roet ccne acht-
kante spits voorzien is , binnendijks , niet ver van den Alblas gebouwd.
Vóór de Hervorming werd de Pastoor dezer kerk , door den Deken van
de Maria kerk te l treclit aangesteld. Er was toen een allaar van
de H. Maeia Macdaloa cn vau den H. Geest , bij welk laatste ecne
vikarij gesticht was , welke mede door dien Deken moest vergeven wor-
den. Thans is deze kerk in gebruik bij de llerv. gein. , welke tot
de klass. van Jfordrtckt , ring van Sliedreckt f behoort, ongeveer 1Ö0O
zielen telt cn door eeneu Predikant bediend wordt . die bij agreatie van
den Ambachtsheer beroepen wordt. De R K. , die hier wonen, be-
hooren tot de static van Dordrecht.

Er wordt hier jaarlijks ecne vrije paardenmarkt gehouden , en er
is hier een distributiekantoor voor de brieven.

Het wapen van Alblassebdah is een gedeeld schild , de ecne helft, van
keel (rood), de tweede van goud, beladen met eenen leeuw alterne-
rende van het eene stuk. in het andere.

ALBLASSERWAARD , bedijking en hoogheemraadschap , prov.
Zuid-Holland , arr. Gorinchem , N. door de I*ek , die deze landstreek
vajj den Krimpruerwaard seheidt . O. door de landen van Yianen cn
Arkcl , Z. en \V. door de Merw ede bepaald. Hy ontleent zijnen naam
van de rivier den Alblas, die erdoorheen stroomt, beslaat 23,303
bund. , 97 v. roed. , 10 v. ell. , en wordt verdeeld in den Overwaard
en den Neder» aard, waarin de volgende gero. gelegen zijn; in den
Overwaard: Uardinxveld, Groot Ammcrs, N ieu wpoort, Lan-
erak, Ameide, Tienhoxcn, Meerkerk, Noordeloos-cn-Over-
lingelaud, Oud-en-N i euw-Goudriaan , Otloland , Neder-
Slingeland , Pcursum, G icssen-N ieuw kerk -en-Moesenbroek,
en dat gedeelte van de gcm. H oog-B lok land , dat de Beempt
genoemd wordt; in den Nederwaard: G icssendam- en-G iessen-
Ou dekerk . Slicdrecht- en-Naaldwijk , Papendreeht, Oud-Al-
blas, A lblasserdam , N ieuw-Lckkcrland, Streefkerk, Mole-
naarsgraaf, Blcskensgraaf , Brandwijk- cn - Gijbenland , Hof-
wegen . W ijngaardcn-en-Ruighrock en Neder- Blokland , be-
slaande alzoo het geheele kant. Sliedrecht , cn een gedeelte van het kant.
Gorinchem , en daarin 20,000 inw. , onder welke byna 19,000 Hcrv.,
uitmakende 20 kcrkcl. gcm., met even zoovele kerken, die door
20 Predikanten bediend worden ; ook is in deze bedijking nog eene Rem.
kerk , maar de andere gezindheden hebben er geene ; voorts heeft men
er 15 mout- en korenmolens, 8 grutterijen, 1 hout-zaagmolen , 1 olie-
molen , 2 steenbakkerijen , 3 leerlooierijen en 11 scheepstinjmerwenen,
alsmede een groot aantal wind-watermolens.

Bij de eerste bedijking van dezen waard was hij zoo groot niet ,
daar de landen van Hardinweld met Gicsscn-N ieuw kerk , ten
Z. O. cn die van Papendreeht, Alblas, Alblasserdam cn
Nieuw-L ckkcrland ten W. op zich zeiven bedijkt waren. De vroegste
handvest , die wegens het dijkregt derer landen gevonden wordt, gaf

ALB.

Graaf Floris V. , in het jnar 1277. Uit dit stuk blijkt evenwel
niet, dat de bedijking toen eerst is aangevangen, aangezien daarin
niet van het aanleggen , maar van het schouwen der dijken gesproken
wordt. Men kan er evenwel duidelijk uit zien , dat de bovengemelde
landen toen nog buiten den omtrek van den dijk gelegen waren.
Deze waard schijnt toen der tijd nog niet zijocn tegen» oord igen naam
te hebben gedragen , want in de genoemde handvest wordt hy de
Lande* tcsscken den Lek en den Donk genoemd , terwijl Albrecht vak
Beueren , in eene handvest , waarbij hij , ten jare 1561$ , aan eenige
Heeren van den Overwaard vergunning verleent, om hun Waterschap
in de Lek te brengen , van dc Landen tosscren de Lek en de Merwk
spreekt , en m latere brieven , die deze landen betreden , dezen waard
al lyd dienzclfden naam geeft. Men kan hieruit evenwel niet met ze-
kerheid opmaken, dat dit toen de algemccne naam van deze land-
streek was, maar wel, dat men daardoor heeft villen aanduiden, waar
deze landen , van welke men in de handvest sprak , gelegen waren ;
vaster gaat het , dat dc naam van Alilasseawaabb niet eer in gebniik
geraakt is , dan nadat de landen van Alblas in de bedijking gebragt
zijn , en dit gelooft men algemeen , in 15615 te hebben plaats gehad j
Na dien tijd vindt men in eene handvest door llertog Wlllem van
Beheren den naam van Alblasserwaard vermeld.

Het land in dezen waard ligt omtrent 1 el. 7 pakn onder
A. P. en dus ongemeen laag, waarom zy ook wd de Lage Waard
genoemd wordt. \ele landerijen zijn er, die naauwlijks een voet hoo-
ger dan het polderwater liggen ; zoodat de polders gedurig door kracht
van watermolens , die op de waterschappen uitmalen , moeten droog-
gehouden en het water, door dc sluizen , die in den dijk liggen , weg-
gevoerd worden. Men vindt er weinig bouwland, maar meest wei- en
hooiland , en ook veel willige hout , tot vervaardiging van hoepcis en
rijsinaterialen.

Om de ongemecne laagte dezer landen , moeten zij door zeer zware
dijken beschermd worden tegen de overstroomingen van dc Lek en de Mer-
wcdc.Dc voornaamste dezer dijken zijn de H o o g e d ij k , ook de M er we-
de d ij k genoemd , de L c k d ij k , de D i e f d ij k, dc S o u w c n d ij k en de
Bazeldijk. (Zie deze dijken op hunne bijzondere art.) Zij omvatten
tevens de vijf Hccrcn landen , zijnde dc landen van Arkel , Vianen ,
Hageslcin , Evcrdingen en Leerdam , en staan in vele opzigten onder
eene gemcenc dijkschouw cn keuring , maar zijn weder in andere op-
zigten onder het bestuur van verscheidene dijkgraaf- of hoogheemraad-
schappen. Het Dijkgraaf- en Hoogheemraadschap ran den Alblasstr-
waard heeft zijnen oorsprong in de meergemelde handvest van Graaf
Kloris V. In dit stuk noemt hij degenen , die het bestuur zouden heb-
ben , hetwelk tegenw oordig door den Dijkgraaf uitgeoefend w ordt , den
Beschouwer of Bezorger der dijken , en stelt benevens hem 15 Heemra-
den aan , van welke , volgens de toen bestaande bepalingen , acht uit Zuid-
Holland , twee uit de landen van den Heer van 11 er laar , een uit het land
van Jan van Arkel , een uit hel land van Hcic Botter , en een uit het land
van Gvsbrecht van Langerak moeten genomen worden. In eene handvest
van Albrecut van Beheren , gegeven in het jaar 1575, rakende het
dijkregt, spreekt hij van den Dijkgraaf, als reeds bij dien titel bekend.
Maxikiliaan va-* OosTKsnuK en Filifs II, verminderden in hunne hand-
vest van het jaar 1485, het getal op 8 Heemraden uit Zuid-Holland,
van welke drie moesten wonen in de stad Dordrecht cn 5 binnen den
Waard zeken. In het jaar 1661 hebben de Staten van Holland cn

- - - -s

tsoc^le

ALB.

West-Friesland ecne b reetic schikking gemaakt, volgens welke de A 1 bl a s-
icrwaard, met opzigt tot hot dijkregt moest bestuurd worden , en deie
dicot nog tot een rigtsnorr voor het dijkgraaf- en hoogheemraadschap.
Hierin lasten cn bevelen zij , onder anderen , dat de regering en bedie-
ning van den Alblasserwaard, voortaan , als van ouden herkomen ,
bestuurd en waargenomen zal worden door den Dijkgraaf cn 15 Hoog-
heemraden met eenen Penningmeester. De Dijkgraaf mag in den
waard niet minder dan 20 morg. (ruim 16 bund.) , en dc Heemraden
ieder niet minder dan 12 morg. (ongeveer 10 bund.) land gegoed
zijn i welk laatste , bij nadere resolutie van de Staten, mede ten aan-
zien van den Penningmeester of Sekretaris is vastgesteld , cn dat hij
voor bet aanvaarden van zyn ambt den ouderdom van 24 jaren moet
bereikt hebben. Dijkgraaf en Hoogheemraden van den Alblasserwaard
hebben het bestuur cn gezag over den waard en over den dijk onder
hun distrikt , dat van de Schelluinersloot aan dc Merwezijde l>eginl en
nederwaarts gaat tot aan de Lek en van daar opwaarts tot aan de
sluizen boven Amcide ; alsmede over den Souwen- en Bazel-dijkcu tol.
aan de paal tusschen dc scheiding van den Alblasserwaard cn hel Land
van Arkel.

Het collegie van Dijkgraaf en Hoogheemraden van den Alblasser-
waard heeft, niet de collegicn van Hoogheemraden van de Vijfheeren-
landcn boven dc Souwen, ecu gemeen bestuur over den Dicfdijk. Hi.r
hebben die van den Alblasserwaard een gemeenelandshuis , dat
onder den naam van het Dordrech tsehe huis bekend staat. In
den Overwaard is niet meer dan een waterschap en kollegie daar-
over , het Waterschap van den Overwaard genoemd , maar
in den Ncderwaard zijn twee waterschappen , het Waterschap
van dc Graaf cn Alblas en bet Nieuwe Waterschap
die ieder hun collegie hebben.

In 1818 werd in den Alblasserwaard van Gorinchem af tot aan
Stecncnhock , het zoogenaamde Stecnenhockschc kanaal aangelegd t
zijnde een verlengsel van dc rivier de Linge , en dienende tot uitwa-
tering van de landen tusschen de Waal en den Nedcr-Rijn , van boven
af tot aan den Alblasserwaard toe.

Met welk eenc zorgvuldigheid men reeds van oude tijden hier gelrachl
heeft den Alblassebvvaabd te behouden legen het water , door het aan-
leggen van zware dijken , en het bestuur der waterschappen , zijn er
evenwel weinige, zoo al eenige , landstreken in Holland, die zoo
veel door overstroomingen geleden hebben, als deze waard. Dit onheil ,
ontslaat uit meer dan cene oorzaak. Onder dc voornaamste is het
doorbreken van het water in den Boven- en Neder-Beiuwe , wanneer
het tegen den Dicfdijk aankomt , cn dezen voor zijn geweld doet zwichten
of overloopen. Het zwellen der rivieren door den zwaren regen cn het
smelten van dc sneeuw is alleen in staat om het afkomende oppcr-
water tot boven aan dc dijken te voeren en ze door zijne kracht te
doen bezwijken , voornamelijk wanneer de dijken op geen vasten grond
liggen , hetgeen in deze lage lauden somtijds onvermijdelijk is. Ecne
andere oorzaak der overstroomingen in den Alblasserwaard is het
kroppen van het ys in dc rivieren , dal in weinig tijds eenen geheeleit
ijsdam maakt , waardoor de vryc doorlogt van het afkomend water
verhinderd wordt , zoo dat dit nu eenen nieuwen loop moet zoeken , dio
onmisbaar van het ovcrslorten cn vernielen der dyken vergezeld gaat.
In dezen nood , den grootsteu van allen , is er voor den Waard ge-
noegzaam geene vcrligting te wachten , *oo lang dt ysdammen niei

78 ALB.

los geraken cn den vlijen afloop van het water aan dc rivieren geven.
Somtijds heeft men ook tien gebeuren , dat dc hooge zeevloeden het
afluopen van het opperwaler belemmeren. De overstroomingen , die
me» hierdoor gelede u heell , zijn echter de minste , niet alleen in ge-
tal , maar ook in uitwerking , dew ijl de natuurlijke val van het water
spoediger don grootstcn nood doet verminderen. Daar , door de laagte
\an den grond , het water niet van zelf wegloopt , maar geheel moet
uilgemalen worden , hetwelk dikwerf zoo lang duurt , dat men het
land in geen vol jaar gebruiken kan , brengen de overstroomingen
bier bijna onherstelbare schade toe. Dit onheil trof dezen waard in
cenen meerderen of minderen graad , op de navolgende tijden ; te weten :
den 1 November 1470, doordien de hooge vloed het afloopen van het op-
pcrwatcr verhinderde ; in 1530 en 1552 door dezelfde oorzaak ; in 1552
door eenen zaraenloo» van de hooge zeevloeden en den aandrang van het
opperwater ; den 22 Maart 1565 door inbraak aan de zijde van den Diei-
dijk j in 1570; den 11 cn 12 November 1571 , door inbraak van den Dicf-
dijk en de Lingendijkcn ; in Januarij 1573 , door dijkbreuken in den Lek-
dijk bijAmeide, alsmede door liet bezwijken van den Diefdijk , toen
hield men den waard, tot beteugeling van dc Spanjaarden, tot 1577 ge-
induneerd , hetwelk eenc pestziekte ten gevolge had; in Maart 15955,
vermoedelijk door het bezwijken van den Wolfertsehen dijk benedeu
Gorinrhem; in 1599 door eenen hoogen vloed, die eene inbreuk ver-
oorzaakte bij Papendrecht ; op den 30 December 1658 , aan de Mer-
w edezijde boven Hardimveld ; op den 20 Januarij 1663 , door het
doorbreken van de Mcrwcdcdijk, bij de vestingwerken van Gorinchem;
in 1682 , langs de zijde van den Tielerwaard ; den 18 Februarij 1709,
door het bezwijken van den Merwededijk aan het Kromme 'gat, be-
neden Ilardinxveld ; den 7 Februarij 1726 , door het bezwijken der
Lingendijkcn, onder Kediehem; den 25 December 1740, door bet in-
breken van den Lekdijk bij Lcksmond ; den 3 Jannarij 1741 , door
het bezwijken der Lingendijkcn bij Leerdam cn Kediehem ; den 11
Maart 1744 , door inbraak van den Lekdijk beneden Leksmond ; den
30 Januarij 1809 , door het bezwijken der Lingendijkeu bij Kediehem ;
den 26 Januarij 1820 door eene dijkbreuk in den Lekdijk en drie
in de Lingendijkeu. In het jaar 1512 had deze waard eene ramp van
eenen anderen aard moeten doorstaan ; daar de Gelderschen toen hier
invielen , vele mannen en eenen grooten roof medenemende ; en in 1740
werd hij door eene verschrikkelijke veepest geteisterd, die 5901 run-
deren wegsleepte.

Het wapen van dezen waard bestaat in een rood schild beladen met
eenen gouden klimmenden leeuw ; het schild gedekt met eenen kroon
van goud.

ALBRANDSWAARD of Aalbiuktsw/aar» , pold. in het Land van
Putten , prov. Zuid-Holland } arr. Dordrecht , kant. Ridderkerk , gem.
Albrandsvaard-en-Kijeelanden , palende W. aan dc gem. Poort u goal ,
N. aan de gem. Rhoon- Oud- en-Nieuw-Peodrecht , W. aan den pold.
Kijvelanden, cn Z. aan de Oude Maas.

ALBRANDSWAARD- EN-K1JV ELANDEN , gem. in het Land ran
Putten, prov. Zuid-Holland , arr. Dordrecht , kant. Ridderkerk (8m. k.T
8 s. d.) , grenzende W. aan de gem. Poortugaal , N. en O. aan de
gem. Rhoon- Oud-en-Nieuw-Pendrecht , en Z. aan dc Oude Maas.

Deze gem. bevat 391 bund. 13 v. roeden 45 v. ril. , meest bouw-
land , 28 h. en ruim 200 inw. , van welke de Herv. tot dc gem.
P oor iug aal-en- AlbramUicaard behooren , terwijl de R. K. tot de statie

uigwze<

A h B.

van Khoon gerekend worden ; ook gaan de kinderen te Rhoon of te
Poortegaal ter school, aangezien in de geni. zelve daartoe geen gele-
heid is. Albrahdswaarb-en-Kijvelajider is eene hooge hcerlijkh. waarvan
thans Ambachtsvrouwc is Mevr. de wed. W. 11. Drecx va» Holij er

Hel wapen van Albrandswaard-en-Kijvelande* bestaat uit vier kwartie-
ren, waarvan het eersle en derde witte schilden zijn, met drie roode
kluisjes, twee en een gesteld, het tweede en derde gele schilden, met
zes blaauwe blokjes, in twee rijen . drie boven en drie onder , geschaard.

ALBKECUTSBERG , oud adell. huis in boord- Holland. Zie Aal-
MMnMtMt

AL BH ECHTS VIERENDEEL VAN DEN BOSCH , pold. in Ryn-
land. Zie Pulrot.

ALBl'RGH , d. en heerlijkh. prov. iïoord-Braband. Zie Aalburg.

ALCKMARE of Alkeebb, oude naam van Alkjlaab. Zie dat woord.

ALDEGONDE of Kasteel van West-Souburg, voorui. kast. op het
eil. Walcheren, prov. Zeeland, distr. , arr. en £ u. Z. van JHitblel-
bury , kant. en j. u. N. van Flisringen, gem. Oost- en, H'cst-Souburtj ,
dat in 1780 en 1781 is afgebroken , zoodat er thans niets meer dan
de grondslagen en grachten van over zijn.

Uet was te voren een groot gebouw zeer geschikt tot een vor-
steüjk verblijf; keizer Majumiliaar heeft er zich, in 1478 en Karei.
V in 151S, onthouden, toen zij nog Aartshertogen waren en in
Walcheren kwamen, om er de lands hulde te ontvangen. Keizer
Kabel onthield er zich ook uog ecnen gemimen tijd in het jaar 1536 ,
nadat hy zyne landen aan zijnen zoon Philips had afgestaan , en al-
daar naar eenen goeden wind wachtte, om zijne reis naar Spanje te
Ondernemen. Ook was het hier, dat hij, den 7 September vau dat
zelfde jaar , zijnen brief verleende , bij welken hij het bestuur van het
keizerrijk aan zijnen broeder, den Roomschen Koning Ferdinand , opdroeg.

Toen Vlissingcn , in het jaar 1873, de zijde van den Prins van
Oranje gekozen had, werden op dit kasteel 200 Walen gelegd, ten
einde Middelburg te bcnaauwen. De Spanjaarden zochten daarop ecu
middel om het te bemagtigen . en verborgen zich te dieu einde in het
d. West-Souburg, waaruit de bezetting hen zocht te verdrijven ; daar
echter de Spanjaarden te sterk in aantal waren , zagen zij zieii ge-
dwongen in het kasteel terug te wijken , dat zij , bij gebrek aan bus-
kruid , ten laatste almede verlaten moesten , nadat er ccnige scholen
met grof geschut op gedaan «aren.

De geleerde Fiufs var Marniz , Heer van St. Aldxgondc .die zich niet
slechts als staatsman en dichter , maar ook als godgeleerde en taalken-
ner , onder anderen door het begin der overzetting van den Staten-hij-
hel , beroemd heeft gemaakt , was er eigenaar en bewoner van , en
heeft er, ten jarc 1891 , de Psalmen uit het Hebreeuwsch in vloei-
jende Nederduitsche verzen overgebagt. Van hem heeft het dan ook
den naam Aldegorde ontleend.

De grond waarop het gestaan heeft is thans een eigendom van den
W. E. H. G. Heer Jonkheer Schorer var re Souburgen , Lid van dc
Ridderschap en Staten van Zeeland en Ridder der orde van den Ne-
derlandsrhen Leeuw , te Middelburg.

ALDENGAARDE, havczathe in Drenthe. Zie Oldecaarbe.

ALDERAT, verl. plant, in Nederlandsen Guiana , kol. Su-
fBRsjBRi , op den regteroever der Matappica , palende Z. aan Lodewijks-
burg, en N. aan dc Kabbeskreckj 532 akk. groot. De Negers noemen
haar Steen berm.

ALD

ALDERAT (LAND VAN) , verl. plant, in IVederlandtck Guiana f
kol. Suriname, op den linkeroever der Matappica , tusschen Vadcrs-
sorg ten Z. en den grond van Bodenburg ten N. l)e Neger» noe-
men haar Pitue^i Saffum.

ALDERSMA of Allumu , heerl. aan den linkeroever van het Rcit-
diep , in het Westerktcartier , prov. , arr. en 2£ u. N. W. van Cro-
ningen , kant. en 2 u. N. ten 0. van Zuidhorn, gem. en £ 11.
0. ten N. van Eziiuje, thans een eigendom van den H. E. H. G. Heer

W. M. DB MaREES VAW SwiNOIRE*.

ALDINGAHUISEN, oude naam van AtntoxurisE». Zie dat woord.
ALDRINGA , voorin, adell. huis, in het Goorecht, prov. Gronin-
gen , onder het d. Haren.

ALDRINGA , voorin, adell. huis , in het Wetterkttartier , prov.
Groningen, onder hetd. JViekerk.

ALECHMERE , Alrari, Alheer of Aliers, water, prov. Holland ,
N. gcd. , waarvan men bij de oude schrijvers gewag vindt gemaakt ,
en dat waarschijnlijk een gedeelte van het Haarlemmermeer uitge-
maakt heeft , misschien ook wel dat dit gchcelc meer vroeger aldus
geheeten was , hoewel sommigen willen , dat men onder deze benaming
de Zuiderzee te verstaan hebhe. Keizer Otto I, schonk aan de
I' trcchtschc kerk hel regt der visschery , en het kogschuld in Alxere t
zijnde dit laatste eene belasting die zekere vaartuigen , koggen ge-
naamd , betalen moesten. Op de lyst der goederen van de gezegde
kerk vindt men er de tienden van de netten bijgevoegd en Alhkrb
wordt daar vermeld , als liggende bij het riviertje Vennep , hetwelk
vroeger aan de westzijde van hel Haarlemmermeer zijnen loop had en
zich in dat meer ontlaslle. In 874 werd de Noorman Rollo in de
nabijheid van dit water door de Friezen geslagen. Bij latere schrijvers
wordt, het ook wel bij verbaslering Aalsreer genoemd.

ALEM, voorheen Aleyr, Aelheh, en thans nog wel Aalhem ge-
noemd, d. in dc Meijerij ran %s Hrrtogenbotch , kw. M aatland, prov.
Noord-Bniband , distr. en 5 u. N. van Boxtel, arr. en 3 u. N.
ten O. van 'j Hertogenbosch , kant. en 3 u. N. W. vanöftA, gem.
Alcm-M 'aren-en-K 'es$el , aan dc Maas , die hier eene grootc bogt maakt ,
waardoor het d. bijna als op een Schiereiland gelegen is , en ook veel
van de gedurige overstroomiiigen geleden heeft , zoo dat eene vrij
grootc kerk en de voornaamste huizen in vroeger jaren weggespoeld
werden. Dc ingezetenen zagen zieli diensvolgens genoodzaakt hunne
woningen meer landwaarts in te verplaatsen en die eerste kerk, welke
vóór deze overstrooraing aan den linker oever der rivier lag , zoude
men nu aan den regtcroever moeten zoeken. Eene tweede kerk is
mede door het waler weggespoeld , cn dc derde, die thans nog be-
staat , zijnde een klein gebouw met een torentje op het midden , is
in 1719 gebouwd , cn thans in gebruik bij de Herv., die tot dc gem.
van Ltth-Lithoijen-Kessel-Aletn-en-Maren behooren. Toen men dit kerk je
begon te bouwen , vond men , bij het graven aan den oever der Maas
eene kist van gehouwen arduinsteen, waarin ecnige overblijfsels van
een verteerd ligchaam gevonden werden. Den 21. Aug. 1768 sloeg
de bliksem in dit kerkje , terwijl men bezig was er den dag des
lleeren te vieren , niemand werd evenwel daardoor beschadigd , be-
halve twee personen , die zeer ligt gekwetst werden , ofschoon het
gehecle gebouw in een oogenblik als met vuurstralen vervuld werd,
«"« heen cn weder door de kerk vlogen , cn dc spaanders van balken
en planken deden neden allen,

ALE

Den 18 Aug. 1757 werd, van wege de Staten, ann de R. K. van
Alk» toegestaan ecne nieuwe kcrkscïiuur te bouwen, welke den U.
Hvikktvs als beschermheilige viert, terwyl de H. Odbalba, die te Alem
zoude begraven zijn , hier met bijzonderen eerbied aangeroepen wordt.
Rc statie der R. K. behoort tol hel voorin, bisd. of vic. gener. apost.
van 'f J/ertogenbosch , in het dek. van Orthen , en lelt 410 zielen;
voort» heeft men hier ecne dorpschool met 35 leerlingen , 42 h. en
ruim 230 in w., die in landbouw, vis*chcrij en het werken aan de dij-
ken langs de Maas hun bestaan vinden, onder welke 14 Joden,
slechts 4 Herv. en de overige R. K. zijn.

Alem is eene heerl. , die vroeger aan de Abdij van St. Gccr-
truida in het Land van Luik toebehoorde , en waaraan zij , tot
aan de vernietiging dier abdij, verbleven is. Omtrent het jaar 1146
had Otto , Graaf va* Ddbas , zyn goed Aleyb aan dal klooster
gegeven , maar de Abt geraakte daarover in geschil met Arnulfcs ,
de zoon van Otto, hetwelk evenwel in 1150 werd bijgelegd , op voor-
waarde , dat de Abt daarvoor een ander goed zoude afstaan. Na
welken lijd de Abten altijd in het gerust bezit gebleven zijn , hoewel
men het als iets bijzonders kan aanmerken , dal Ja* 11 , Hertog van
Braband , iu 1 306 , het gemaal over die plaats aan den Heer va*
Kkssel schonk. Thans behoort deze hcerlijkh. aan het domein.

Ter plaatse , waar thans het dorp Aleb gelegen is , moet , naar men
wril , in Caesars tijd , een gevecht tusschen de Romeinen en de Tenc-
teren en Usipeten voorgevallen zijn. In 1672 leed dit dorp veel bij
den doortogt der Franschen onder den Maarschalk de Tvbeise. In
1740 moest het andermaal grootc schade lijden , doordien het geheel
van water overstroomd werd , en in 1825 had het , met ccnigc naburige
dorpen , een geli jk lot , door eene doorbraak, die hier in den Maasdijk viel.

ALEM-MARÈN-EN-KESSEL , gem. in de Meijerij tan 's Hertogen-
bosch , kw. Maasland , prov. JVoord-Braband, distr. Boxtel , air.
'* Hertogenbosch, kant. Ou, (0 m. k. , 1 s. d. 2 ged.) palende N.
aan de Maas, O. aan Lith en Lithooijen , Z. aan Rosmalen , W. aan
Rosmalen en de Maas.

Het bevat de dorpjes Alem, Maren cnKcssel, het gehucht
Wilt, een gedecllc van Gewande, benevens den pold. van het
LaagHeraaal, en heeft 2 Herv. kerken ,3 R. K. kerken, 3 scho-
len , twee veren over de Maas, 191 h. , en ruim 1000 inw. Vroeger
stond te Kessel, in deze gem., een kasteel en er was te Gewande ecne
schans aangelegd , die na den Belgischen opstand wel weder opgemaakt
maar thans andermaal vervallen is.

Het wapen dezer gemeente is een zwarte loopende leeuw op een
xilver veld.

ALEMSGE WANDE , dal gedeelte van de buurt Getrandc in de
jVeijerij van '* Ilertogenbotch , kw. Maasland , prov. Noord- B raband r
dat tot het d. Alem , in de fjem. Alem- Maren-en- Keuel behoort.

¥ i 1

Het ligt iu het distr. en 4u. N. van Boxtel , arr. cn 2 u.van'i/Yerfo-
genbosch , kant. en 5 u. van Oss , 1 u. ten Z. van Alem, cn wordt
meestal de Blaaüwe Sluis genaamd, naar eene hardsteenen sluis, al-
daar tot uitwatering van de polders het Hoog- en Laag- Hemaal aan-

' A^iEN. geh. , prov. Drenthe. Zie Aalde*.

ALEN DORP, Allebbobp of Allesdobf , voorm. Riddermatig goed
ia het JVederkwartier, prov. Utrecht, onder Vleuten, nabij de Meent ,
nu niet meer dan ecne landhoeve met ongeveer 50 bund. land.

1. Deel. 6

82 A L E.

De eerste, dien wij als Heer van dit goed vermeld vinden , is Hes dei k
ta* Aleidoup , die , in het jaar 1377 , met zijne vrouw Elisabetr , aan
den Proost van Oudmunster te Utrecht , de helft opdroeg der koorn-
tienden van dit goed. Ern zijner nazaten , Lubbert vax Alodorf ,
Jb-er van Itlijaiherg en AbUchoten , dien wij in 1431 vermeld vinden
als Odenderbrocdcr , in 1111 als Schepen en in 1131 als Raad der
stad Itrerht, was in het laatstgemclde jaar mcdepliglig aan
opstand , in die stad ontstaan , omdat de gcnieciic stadsgilden de
den, die in 1*33 verkocht waren, weder tot zich wilden nemen ; hier-
voor werd hij , met eene menigte anderen , van zijn burgerschap ont-
zet ; en twee jaren later ontzeidc men zijne tweede Vrouw , Geerteuida.
(«rawert, vooreen halfjaar de stad, zonder dat, bij de uitspraak
van het vonnis, haar een i ge misdaad werd te laste gelegd , alleen mel-
dende , dat zulks geschiedde om best wil. Zijne nazaten hebben later
aanzienlijke staats- en krijgsambten bekleed.

Het wapen van Aleidorf is drie zwarte leeuwenkoppen , met
lijke kroonen , op een veld van zilver, twee en één gesteld.

ALENSTER , geh. groothert. Luxemburg. Zie Altxi aster.

ALERDIN'K. , voorm. havezathe iu Salland, prov. Overijssel , onder
Dalfsen.

ALEUSEN , voorm. d. in den Groolen Zuid-kollandsche» H aard.
Zie Allotse*.

ALEY. d. in Oott-lnéië , op het eil. Borneo , met 2300 inw.
ALEVM , oude naam van het d. Alex. Zie dat woord.
ALFHEIM , oude naam van het Noord-Brabandschc d. Alfie*.
Zie dal woord.

ALFONSÜSHOEK of Mart»-» - Alfowushoek , kaap in Oost-/ndie ,
resid. en eil. Amboina , aan de N. kust van het schiereil. HUoe,
2 m. van den pas Baguela.
ALFOREN , Alvorezer, Alitürie* of Alflrie* , eigenlijk Hara-Fora's
(Kijderei* va* het ckbergte) onbeschaafde bergbewoners in Oost-lndië,
op de Mohtlische eilanden, de Arow eilanden , Ctram enz., van het
Maleischc ras en zwartbruin van kleur , omtrent welke men vroeger
onderscheiden nadcclige geruchten verspreid breit. Thans echter houdt men
hen algemeen voor een onuoozel , goedhartig , bijgcloovig en onschuldig
volk, dat voor beschaving en verlichting geenszins onvatbaar is. In den vijf-
jarigcu oorlog op Java hebben zij ons, als hulptroepen, groolc diensten
bewezen , terwijl zij van dapperheid , getrouwheid en dankbaarheid
menig blijk gaven. Zij mogen niet trouwen, voordat zij eencn vijand
overwonnen hebben , maar nemen dan slechts éene vrouw , die zij
ook getrouw blijVcn.

ALIANS of Allix, d. in Oost-lndië, eil. Jara , resid. en ten O.
van Samarnag , 1 m. Z. van Panawanga , 2 m. N. van Kalang. Het
bevatte iu het begin der vorige eeuw, met Kalang, Panawanga
en Soesoeri t omtrent 800 huisgez.

AL1DA of Alijda, suikerplant. in Pfederlandsch Guiana , kol. Su-
riname , aan den regtcr oever der Cottica , tusschen de verlatene plant.
Langmoedighcid bovenwaarts ten O., en Carelsburg benedenwaarts
«*n W. • 1000 akk. groot, met 118 slaven. De suikermolen wordt
door een waterwerk gedreven.

ALUS AMBACHT, pold. in Rijnland , prov. Zuid-Holland , arr.
"otterdam , kant. G0,ula , gcm. Sluipwijk, palende N. aan Zwam-
ReeuwrV Ravcnsbcrff' Z' aan '& Gravenbrock cu W. aan

j bytoogle

AU.

AUNGAHLISEN , Allmcabeises of Ali*ghoize* , oudtyds Aldisge-
bcisen . gr;li. van twee boerderijen, prov. cn 3 n. van Groningen, arr.
eu 8 u. W. van Appingcdam , kant. . gem. cn \ u. Z. W. van H'insum,
in den hoek, die voorheen ten W. van hei Reitdicp lag, cn alzoo lot
lirt // estt rkirurlivr Ix'lioonl»» , maar in 1(>38 door het regt graven van
dat water, daarvan afgegraven werden ten O. van liet Reitdicp kwam.

ALfViKIl PAROOHIE , oude naam van ÜEno-AaBAcnT. Zie datwoord.

\l.hKM\DK. gein. iu /{ijiihtn&i prov. Zuid-llollnnd , arr. Leg-
den, kant. ft'ouhrugge , (20 m. k. , 2 s. d. 1 afd. ,) palende N.
aan het Haarlemmermeer cn het Kagermeer ,0. aan het Braassemcrmccr
en de Wetering , die nit dat meer in hel Haarlemmermeer loopt , Z.
aan Wouhrtigw en Hoo-miade , eu W. aan de Vr\e eu-La<rc-Bock-

1111 U l

horst. Zij bevat de d. Oude Wetering en de Kaag, de buur-
ten Nieuwe-Wetering, B ij p-We t e r i n g , Roelof-Arendsveen ,
Adc en een gedeelte van Lageland, dat gedeelle van Vrouwe
Vtnne, <lat vroeger onder Bijnsburg behoorde, den Veender-
polder , den Lij kerpolder . den (ioogerpolder , den Oud-Aa-
sche-polder , den Zeven hu i zcr-polder, den A apolder, den lluig-
slo ot erpolder , den Jan Duikers polder cn den Buurtpolder.
Het is eene heerlijkheid, thans in eigendom bchoorende aan den II. E.
H. G. Jonkheer J. E. de Met va* Alkemade, te Rotterdam. Zij beslaat
3U44 bund., 81 v. r. en 51 v. c. gronds , cn lelt 3G0 h. en
ruim 3000 inw. , die meest in den landbouw , veenderij en \isseherij
hun bestaan vinden ; voorts heeft men er 1 korenmolen , 1 grullcrij ,
1 hout-zaagmolen . 3 scheepstimmerwerven en 1 touw slagerij. Er zijn
in de.e gem. 2 Herv. kerken, 1 R. K. kerk, 1 Jansenisten kerk,
1 Rem. kerk en 3 scholen.

Na de Kerkhervorming was er gedurende eenen geruimen tijd , zoo
min in geheel Alkemade , als in Ilomade eu Rijnsatrrwoude een Pastoor,
zoodat er voor de R. K. niet gepredikt , cn geene sacramenten uit-
gedeeld werden . behalve dat er nu en dan , cn \ooral omtrent de
voornaamste hoogtijden , de ccne of de andere Priester , uit Utrecht ,
Amsterdam of I .. < <len , door de kerkelijke overheid derwaarts werd
gezonden. Als er geene Priesters bij de hand waren, dan stelden eenige
der vroomste en best onderrigte leken . op de heilige dagen cn zondagen,
een kruisbeeld ten toon , ontstaken eenc waschkaars en lazen eenige ge-
drukte sermoenen of kateehisalien aan de vergaderde dorpelingen voor.
Hit duurde zoo voort tot op het midden der 17de eeuw, toen Antomj va*
de* Plaat , die den 17 Augustus 1678 overleden is , naar dc heer-
lijkheid Alkeninde gezonden werd , waar hij den heer Medexblik , Pas-
toor te Leydcn , als kapellaan behulpzaam was , maar korten tijd daarna
zelf Pastoor o\er deze gebeide, nagenoeg herderlooze streek , geworden , •
heeft hij «laar een kerkje (tcrmociïelijk dat van Oud-Aa) doen bou-
wen, hetwelk het eerste was. dat na de Hervorming ten platten lande ,
ten dienste der R. K. gesticht is. Terwijl hij nog leefde is deze
groote en wijduitgebreide pastorij van Alkeiade in vier pastorijen ver-
deeld, zijnde: Homade, Rij nsnlcrxvoudc, Oud-Aa-en-Rijpwcte-
ring en Uoelofs-Arendsvcen , blijvende hy zelf die van Oud-Aa-en-
Rijpvetering bedienen.

I)c ingezetenen dezer heerlijkh. genoten voorheen vrijdom , niet al-
leen van de graaflijkheids tollen , maar ook >an den Wassenaarschen tol;
mits zij een rond jaar onder dit regtsgebied gewoond hadden ,
wanneer hun . die het noodig hadden, door den Baljuw van Alkemade,
eenen vrijbrief gegeven werd, die alle jaren vernieuwd moest worden.

A L K.

Het wapen van Alkemadc is een zilveren schild , waarop een zwarte ,
klimmende leeuw , met goud geharnasseerd , afgebeeld is.

ALKEKADE, Ridderhofstad in Rijnland, prov. Z nid- Holland ,
ruim £ u. 0. van het d. Warmond. Het wordt doorgaans ter onder-
scheiding van een ander huis, insgelijks ook wel eens Alkehide ge-
heeten , Oud-Alk.ei.idb genaamd. De tfjd der stichting is onzeker,
maar het moet van zeer oude dagteekening zijn, daar het oude, adel-
lijke geslacht van Alkeiide, hetwelk men reeds in de 13de eeuw
vermeld vindt , van dit huis zijnen naam ontleend heeft.

Het is meer dan eens geheel vervallen, en onder anderen in 1572,
door brand ten gronde toe gesloopt , maar later veel fraaijer dan te
voren opgebouwd, met twee torentjes op de hoeken van de voorplaats,
eencn hoogen achtkanten toren , ten dake uitstekende , en versierd
met cene fraaije kap, slagklok en uurwijzers. In 1824 is dit fraaije
gebouw geheel gesloopt, zijnde er niets dan de twee torentjes op de
hoeken van de voorplaats en de tuinmanswoning staan gebleven. De
grond is groo ten deels tot bosch aangelegd.

In het jaar 17.11 zijn op den, tot dit huis behoorenden, grond onder
het graven, ontdekt, de grondslagen van een cirkehormig gebouw , van
56 v. Rijnl. middellijn ; de rondgaande muur was 8 v. dik ; het liep
steil neder en was gebouwd van ronde steenen , die 12 duim lang ,
6 breed , 3 dik en met zuiver tras gemetseld waren. Aan den N. 0.
kant werd , nadat men ccuige lagen van steenen had afgehakt , een
vierkant gat, IJ v. in het vierkant, rondom loegemetscld , gevonden.
Omtrent 3 v. onder den grond , aan de Z. O. zijde, vertoonde zich
eeue soort van straat ter breedte van 2 of 2£ v. ; deze bestond uitl
plat gelegde steenen en verwijderde zich in cene zuid-oostelijke rigting'
van net gebouw.

ALKEMADE, oud adellijk huis in Rijnland, gem. Oegstgeest-en-
Poelgeest. Zie Poelgeest (Old-)

ALKMAAR, arr. , prov. Noord-Holland , palende W. en N. aan de
Noordzee, O. aan de Zuiderzee en het arr. «Hoorn,, en Z. aan het
arr. Haarlem. Het bevat in de 7 volgende kant.: Alkmaar
no. 1 en 2 , Rijp, Schagcn , Texel, W leringen en Zijpe, ruim
43,000 inw.

ALKMAAR, kant. n°. 1, prov. Noord- II olland , arr. Alkmaar ,
palende N. aan het kant. Zijpe, 0. aan het kant. de Rijp, Z. aan
het kant. Alkmaar n°. 2 , en W. aan de Noordzee , en bevattende ,
behalve de wijken A en D der stad Alkmaar, de volgende 9 gem. :
Akersloot, Broek- op- Langcndijk, Kocdijk-en-Huiswaard ,
Noord-Scharwoiide , Oud-Carspel, St. Pancras, Schoorl-Groet-
Hargcr-en-Kamp, Uitgeesl-en-Markcn-binnen en Zuid-Schar-
woude , en daarin 9300 4nw.

ALKMAAR, kant. n°.-2, prov. Noord-Holland, arr. Alkmaar, palende
N. en O. aan het kaut! Alkmaar n° 1 , voorts nog 0. aan het kant.
de Rijp, Z. aan het arr. Haarlem en W. aan de Noordzee. Het bevat:
behalve de wijken ft en C der Stad Alkmaar, de volgende 9 gem.,
Bergen-en-hct-Woud , Caslrieum-cn-Rakkum . Egmond-bin-
ncn - Egmond-n a n- den - Hoef-en-Rinnegom , Egmond -aan-
zee, Heemskerk, Hciloo-en-Ocsdom , Limiuun, Oudorp en
Wimmenum. Het telt 9000 inw.

ALKMAAR, klass. prov. Noord-Holland , verdeeld in de volgende
vijf ringen : Alkmaar, Rijp, Scharw oude , Zijpe en de Hing
der Eilanden of van Burg-op-Tcxul. Zij bevat 46 gem. , met 80

kerkc.i , die door 50 Predikanten bediend worden , en 31,500 zielen
tellen.

ALKMAAR, kerk. ring, prov. Noord-Holland, klass. van Alkmaar,
bevattende de volgende 6 geui. : Alkmaar, Akersloot, Bergen,
Egmond-bi nne n-cn-aan-d en-Hoef, Egniond-aan-Zce , Heilo en-
Limmen. Deze ring telt 5700 zielen en 10 kerken , die door 10 Pre-
dikanten bediend «orden.

ALKMAAR, gem. in AVnn emerland, prov. Noord-Holland, arr.
Alkmaar, kant. Alkmaar N°. 1 en 2, palende N. aan de gem Koc-
dijk-eu-Huiswaard , O. aan Oudorp, Z. aan Heilo-en-Oesdom , W. aan
Egmond-binnen-Egmond-aan-dcn-Hoef-en-Rinnegoin en N. W. aan Ber-
gen-en-Woud. Zij bevat, behalve de stad A lkmaar.de navolgende polders:
Overdijc, Achtermeer, Groenewatcr, Klappolder, Kyfpol-
der, Weezenpoldcr , Huiswaard, Zwijnsmecr, en gedeelten
van de pold. de Schcrmeer en de Egmondermeer , beslaat een
grondgebied van 1445 hund. , 72 v. r. en 63 v. e. , en telt ongeveer 9000
inw., onder «elke 4500 llcrv. , nagenoeg 3500 K. K. ,600 Lu tb., 1 ÖO
Menn.,80 Remonstr. en 170 Joden.

De stad Alkmaar, in bet Lat. Alcraria . voorheen de voorzittende stad
van het Noorderkwartier, en de twaalfde onder de stemhebbende
steden der prov. Holland, thans eene arrondissement* en kant. hoofdpl.
en als zoodanig dc zetel van regtbanken van eersten aanlog , van koop-
handel cn van twee vredegeregtcn , ligt 6 u.N. van Haarlem, 4 u. N. W.
van Punnerende , 4 u. NV. ten Z. van Hoorn. 7 u. Z. van den Helder,
Hu.0. van de Noordzee , 152° 37' 54" N.Bt.22°23' 53" O. L. van Parijs.
Zij schijnt voor het jaar 1288 tot Kcnncmtrland , maar sedert tot
h est- Friesland behoord te hebben.

Het is hoogst waarschijnlijk, dat Alkraar, of zoo als men oudtijds
schreef. Alcbare en Alcmere , zooveel zeggen wil als Ai-beer, en dat de
plaats dezen naam gekregen hebbc , van dc menigvuldige meren , door
welke zij omringd was. en wier getal door sommigen, op ruim dertig
Begroot wordt; zoodat het voorheen al meer «as, wat men rondsom
Auulaar zag. De tijd , wanneer deze stad eerst aangelegd zij , is geheel
onzeker; eenigen willen, dat zij eerst een dorp geweest en reeds omtrent
het midden der 6de eeuw aangelegd zij. Zeker gaat het , dat deze plaats
al in de 10de eeuw bekend «as . daar onze kranijksehrijvers dni-
dehjk gewagen van giften , omtrent het jaar 922 , in Alcmare aan het
Klooster te Ègmond gedaan. Dc sterkte dezer stad bestond in vroegere tij-
den in de menigte van omliggende meren , deze echter door droogmalcn
in land herschapen en de stad in aanzien toegenomen zijnde, «erd zty
van aarden wallen en muren omgeven , van «elke laatste echter nog maar
weinig over is, daar de wallen thans aangename wandelingen op-
leveren. Behalve deze zijn er nu ook langs het kanaal fraaijc wan-
delwecc n aangelegd, tcrwyl dc nabij de stad gelegen Al km aar derhout
(zie dit art. hier achter) almede ruime gelegenheid tot wandelen aan-

Alkraar is viermalen vergroot ; eerstciijk onder den Roomschcn
Koning Uu.Lt* , als draaf van Holland , den II van dien naam ; de
tweede uitlegging geschiedde waarschijnlijk omtrent het jaar 1528 . zyndo
den 24 April van dat jaar dc eerste steen gelegd aan dc oude Fricscbe
poort en het slot Torenbtirg , als toen doorgegraven ; de derde had
in het jaar 1572. en de vierde in 1374 plaats. Thans heeft zij in
Haren geheclen omtrek, binnen dc stad , nne oppen lakte van 94 bund.
92 v. r.

86 ALK.

De gedaante van Alk «aar is langwerpig rond, zij is van zeven poor-
ten voorzien; als: twee ten 0., zijnde de Schenner- en de Boom-
poort; twee ten Z., de N ieuwlander- en de Kennemerpoort ; een
ten \V. , de Berger- of Geesterpoort en twee ten N. dc Fricsche-
en dc Tcxelsche-poort. Devoormalige fraaije W cst-Friesche-poort ,
is in 1835 afgebroken , om aan het nienw gegraven Nt ord-Hollandsche
kanaal cene bogt te ontnemen. De Waterpoort, die hier vroeger
gevonden werd , is in 1822 , toen het gezegde kanaal gegraven werd ,
insgelijks afgebroken. Van binnen wordt de stad doorsneden van
onderscheidene grachten , ter wederzijde met boomen beplant , ter-
wijl de straten langs deze grachten even als alle de anderen regt loo-
pen ; deze regelmatigheid , gevoegd bij dc pracht en zindelijkheid der
gebouwen, doet Alkmaar voor de fraaiste stad van het gehcele iïoor-
derhoartier houden. Men heeft er ook eene ruime markt, die in het
jaar 15561 op hare tegenwoordige grootte gebragt is, en aan de zuid-
oostzijde heeft zij, binnen den wal, eene zeer ruime haven, waardoor
tich hier eene zeer geschikte gelegenheid voor de schepen opdoet ,
om te overwinteren en, is het noodig, gekalefaterd te worden. Met
deze haven staat dc Trekvaart op Hoorn in verband , die thans ook in
het Groot* Noord-Hollandschc kanaal uitloopt , door welk kanaal , dat
langs de noordzijde der stad loopt , op dc plaats der voormalige Wa-
terpoort daar binnen komt en haar bezijden de Boompoort weder
verlaat, Alkmaar, zoo wel met Amsterdam en Purmerende als met
de Helder en daardoor ook met de Noordzee , gemeenschap heeft.

Het Stadhuis , een deftig gebouw met eenen sierlijken toren , werd.
in 1509 begonnen en in 11520 voltooid ; naderhand is het op onder-
scheidene tijden verbeterd en met ecnigc nieuwe , meest fraai ltchangcn ,
vertrekken vermeerderd. De voornaamste toegang is langs eenen dub-
belen hardsteenen trap met stecnen leuningen , maar buiten deze is
er , ter eene ztfde van dezen trap , nog eene brcede deur, waar boven de
geregtigheid en -te voorzigtigheid uitgehouwen zyn ; ter andere zyde
zijn de nurgcr- en hoofdwachten. Behalve de regering van Alkjraar
houden hier ook onderscheidene Heemraden der omliggeude polders en
droogmakerijen hunne zitdagen en vergaderingen. Na het vergrootcn
der markt, in 1563, werd de Waag gebouwd, waartoe dc stad, op den
4. November 1587, van Filips II. Koning van Spanje , verlof verkregen
had; dit gebouw werd in 1582 voltrokken, en in 1597 met eenen
sierbjken toren voorzien , die 23,16 ell. boven het muurwerk uitsteekt
en heeft een kunstig klokkenspel , dat , op ieder gewoon klok-
slag, even onder den eersten omgang, vier beeldjes te paard te
voorschijn doet komen . boven welke een trompetter staat die muzijk
maakt. In het jaar 1715 werd deze toren, die 15 duim. naar den
Z. W. kant overgeweken was, regt gezet en vernieuwd. Het Prin-
senhof, gemeenlijk het Hooge huis genaamd, dat in 1595, naar men
wil , door het geslacht van va* Teilitige* gesticht werd , is een groot
gebouw met eene voorplaats , die door eenen muur met twee ingangen
van de straat gescheiden is. — In 1606 werd eene kerk der Minder-
broeders tol een Ammunitie- of Wapenhuis ingerigt, en derwaarts
de voornaamste wapenen, van welke men zich in het beleg van 1873
(waarvan straks nader) had bediend, overgebragt. De Oude doelen,
die in 1509 gebouwd werd, is thans tot eene sociëteit ingerigt. De
|N »eu we doelen , waaraan Filips II. , Koning van Spanje , die zich toen
.mistte Alk* \tn bevond , den eersten steen zonde gelegd hebben, wordt
gebruikt voorde bijeenkomsten der schutterij. Het Hof van Sonoy
«l bnoy. onder welken naam dit geslacht nog aanwezig is, eertijds het

Digitized by Google

♦

ALK. 87

Witte Zusteren hof, werd, door armoede vervallen zijnde , met verlof
van den Bisschop van Haarlem , aan dc stad , en door deze vervolgens aan
den vermaarden Diderik vai So*ot verkocht , naar wicn het zijnen latereu
naam ontving', en uit wiens handen het kwam aan Mr. Willes Ba-
sesids, wiens zoons het eindelijk weder aan Jonker Evgelbeat Rajo»
afstond , als wanneer de boomgaard aan tyjznnderc personen overge-
dragen en met burgerhuizen bezet werd. Ken gedeelte van het hof,
door verkoop eindelijk weder aan de stad gekomen , werd tot dc
Nieuwe markt , en de ingang tot eene openbare straat, dc Hccren-
straat, aangelegd. Onder dc verdere wereldlijke gebouwen verdienen
nog vermelding: het sjads Accijns-huis, een net gebouw niet een
sierlijk torentje , en de Bank van leening of Lomberd, volgens eene
vergunning van Keizer KarklV., gedagteekend 7 . Febrnarij 1344. opgerigt.
Dc Yleeschhal, die in 1395 volbouwd was, is thans niet meer
in wezen, maar er is een» fraaije VisMimarkt, in 1563 aangelegd,
naderhand , op onderscheiden tijden , merkelijk verbeterd , waarop in •
zonderheid zecvisch in groote hoeveelheid te koon aangebragt wordt.
De ruime Linnen- en Garenmarkl, die in 1590 gebouwd was, is
eenige jaren geleden tot cenen zeer nelten en niet smaak ingcrigten stads-
schouwburg verbouwd. Ook worden te Alkmaar , in het najaar belangrij-
ke koe- en varkenmarkten gehouden , alsmede eene iaarlijksehe paar-
denmarkt . der stad bij privilegie van Keizer Kabel V. in 1563 toe.
gestaan , die echter niet meer zoo druk als voorheen bezocht wordt ,
en twee Ieermarktcn, waartoe Aleraar , bij octrooi van 3. Maart 1575,
op naam van FiLirs II. , dc vergunning verkreeg, en wel eene 's maan-
dags ua beloken Pasehen en de andere 's daags na St. IUrtuolobeus ;
voorts is er sterke handel in graan, boter en kaas, van welk laat-
ste product deze stad de voorname stapelplaats is . zoodat van de 10
of 11 müliocncn Ned. ponden kaas, die jaarlijks in Noord-Holland,
gemaakt worden, en die naar onderscheidene landen van Europa, en
zelfe naar de West- Indische eilandenen Zuid-Amerika gezonden worden ,
liier nagenoeg de helft ter markt gebragt wordt j zoo was in 1834
de geheelc hoeveelheid 10.200,000 Ned. pond. , waarvan Alkmaar
4,113,516 Ned. pond. geleverd heeft; de grootste marktdag was in den
somer van 1836 , toen aldaar op eens 187,489 Ned. pond. t«»r markt kwa-
men , terwijl de geheelc hoeveelheid in dat jaar beliep 737,970 Ned.
pond. Ook zijn dc graanmarkten wekelijks met alle soorten van
granen , waaronder de beroemde Zijper tarwe , ruim voorzien , en in de
zoogenaamde fijne zaden , als mostaard- , kanarie-zaad enz. is Alkmaar
dc voorname stapelplaats y wordende in de naburige dorpen van de
dusgenoemde Langendijkcn , bijna alleen dc fijne kruiden en groenten ,
die nier ter markt komen , geteeld j voorts hebben de inw. 3 belangrijke
zoutketen , die zoo beroemd zijn, dat het daar geraffineerde zout, ook
zelfs in andere landen, zeer gezocht is, 1 zeepziederij , 2 azijnmake-
rijen, 2 pottenbakkerijen, 4 leerlooijerijen , 1 pergamentmakerij ,
4 hontzaag- en 3 korenmolens. Maar van de 5 vermaarde bier-
brouwerijen; die hier voorheen bestonden , is er nog slechts ééne in
wezen , en de vroeger zoo blocij<Midc Alkmaarsche lakenhandel is thans
geheel te niet.

Dc Herv. gem. dezer stad , welke tot de Mass. en ring van Alkmaar
behoort, 4300 zielen telt , en sedert 1651 door vier Predikanten be-
diend wordt, heeft een vrij lieroep tot vervulling der hij haar ontstaande
vacaturen. He eerste Predikant dezer gein. Mas Pieter Kon>ri.isz. , die
in 1364 herwaarts bcnu'p'-n werd. De Herv. hebben twee kerken , de

Digitized by Google

ALK

Groote en de Kleine kerk genoemd. De G roo te, die bij hare eerste
stichting aan den H. Laobcttius toegewijd was , zou , volgens een oué
gedenkschrift, dat in de kerk te lezen is, reeds in de Ode eeuw ge-
sticht zyn, en was in 1317 al cene kerspelkcrk. De beroemde toren
van dit gebouw , die in 1 438 opgetrokken was en tot eenc baak in zee
verstrekte, stortte op den 29 Octobcr 1468 omver, door welken val
niet slechts deze, maar tevens de in 1382 daarneven gebouwde St*
Matth'y skerk. vernield werd; weshalve men te rade werd de beide
kerken ten gronde toe af te breken , en in hare plaats deze eene kerk
te stichten , die in 1312 ingew'yd en nu eene der grootste en fraaiste
van geheel Noord-Holland is. Zij is van twee orgels voorzien , van welke
het grootste . dat zeer kunstig cn welluidend is , en met de beste in ons
vaderland kan wedijveren , in 1643 voor het eerst bespeeld werden ccnige
jaren geleden eene aanmerkelijke verl»etering ondergaan heeft, zijnde het
kleinste reeds in 1371 gemaak$. Men ziet er ook eene verheven zerk ,
waaronder het hart en het ingewand van Flobis V. in eene looden kist
begraven zyn, hetwelk door een daarop gcplaaUt opschrift aangeduid wordt.
Voorts heeft men er nog de grafsteden van den Burgemeester Flor» vaw
Teilwge* , van Willem Bakoe** , Heer van W armenhuizen , van den
Ridder Fhedkeik Westpbale* , van den geneesheer Pi eter van Foreest cn
eenige anderen , terwyl boven het zuiderportaal vroeger de stadsboekerij
ffcplaatstwas. Voor de Hervorming was in deze kerk eene zeer groote
kapel afgeschut en ingewijd ter eere van de H. Maagd, welke kapel
met aanzienlijke giften beschonken was. Behalve het outaar van de n.
Maagd , werden er nog onderscheidene andere gevonden , en daaronder
vijf, die zeer rijke inkomsten hadden; ook waren er wel 12 vikarijen
aan deze kerk verbonden. De begeving der pastorij stond aan den
Abt van Kgmond. DcKlcinc kerk, veelal de kapel genaamd, was vroe-
ger aan de II. Maagd cn St. Jak toegewijd, welke laatste de patroon was
der Maltheser ridders , door welke Hecren zy omtrent 1443 moet gesticht
zijn ; omstreeks 1336 werd zij merkelijk verbeterd en in 1510 het koor
volbouwd. In 1307 werd zij voor een groot gedeelte afgebroken en
vernieuwd, en in 1760 dooreenen feilen brand in de asch gelegd, maar
later veel fraaijer weder herbouwd. Van binnen is boven den ingang
van dit godshuis een goed orgel geplaatst.

De Lutnerschcn schijnen niet voor het jaar 1638 eene geregelde gem. te
Alkmaar gehad te hebben. Zy kwamen omstreeks dien tijd in stille byecn,cn
hoorden nu den eenen,dan wrdcr den anderen Predikant Gods w oord verkon-
digen; de Wethouders zochten deze vergadering wel te beletten en verboden
die een en andermaal , maar men ging evenwel met de dienst voort,
waarop de regering , in 1641 , de vergaderplaats door de stadswerk-
licden geheel deed vernielen , zoodat er niets meer dan de muur, ter
hoogte van 10 of 12 v. , staan bleef. Eene troep soldaten , die intusschen
met stillen trom de wacht hield , brandde , toen het werk verrigt was ,
gelijkertijd los, cn trok naar het stadhuis, alwaar verscheidene tonnen
biers voor hen ten beste gegeven werden. De Luthersehen , hierdoor
evenwel niet afgeschrikt , bleven ter zclfder plaatse hunne vergaderin-
gen houden , en ofschoon met ballingschap gedreigd en op den 24
Augustus door den schout in hunne godsdienstoefening gestoonl
zijnde, vingen zij eerlang aan, eenc nieuwe kerk te bouwen , die in of
omtrent het jaar 1643 voltooid was , cn sedert werden zij niet meer gemoeid.
De kerk op heleinde der 17de eeuw merkelijk vervallen zijnde, werd in
10£2 hersteld, en is thans een deftig gebouw , welks fraaije predikstoel,
doophek . glazen , krooucn enz. door bijzondere personen bekostigd zijn.

"DlgitizeïT by tSoogle

ALK

De gem. , die tot de ring van Haarlem behoort , telt met eenigc
lede» uit den omtrek 650 zielen en wordt door eeneu Predikant be-
diend , die door den kerkeraad beroepen wordt.

Dc Remonstranten, wier gem. tol de Eertte clattis liehoort , en
ongeveea 100 rielen lelt, hielden hier eerst hunne godsdienstoefening
in ecne houten loods, in w ier plaats zij in 16-58 de tegenwoordige fraaije
«tranen kerk gebouwd hebben , die van gallery en orgel voorzien ia, en
dooreenen Predikant bediend wordt.

Vroeger waren hier twee Menn. kerken, van welke de ecne thans
tot cene stads-annschool ingerigt is , de andere evenwel nog hare oor-
spronkelijke bestemming behouden beeft , en doorecnen Predikant bediend
wordt, van welken het beroep aan den kerkeraad is overgelaten. Dcgcm.
telt 200 zielen.

De R. K., van welke het getal comm. 2400 beloopt, hebben
te Alksaar vier statiën, die lot het aartspr. van Holland en Zeeland,
dek. van Noord-Holland , bchooren , en vier kerken hebben, welke door
vier Pastoors en 1 Kapellaan bediend worden.

Ook de Joden , van welke godsdienst hier ongeveer 200 gevonden
worden , hebben in deze stad eene sijnagoge , waarin de dienst door ecnen
Rabbijn verrigt wordt.

Liefdadige gestichten te Almaar zijn: het oude Mannen- en
Vroitwengasthuis, dat eerst enkel ecu Vrouwengasthuis was, cn
den naam droeg van St. Elisabcthsgasthuis , maar in 11589 werd
het merkelijk vertimmerd, om er ook het Mannengasthuis in
te kunnen overbrengen ; thans dient het gedeeltelijk tot een
Weeshuis der Herv., gedeeltelijk nog tot een Z iekengasthuis;
het Gercf. diakonie- oude- mannen- cn vrouwenhuis;
het R. K. weeshuis; het H ui s zi Henhuis , naderhand een Tucht-
huis; een genootschap tot ondersteuning van behoeftige
kraamvrouwen, en voorts cenigc hofjes , waaronder dat, uitdc nala-
tenschap van Gerrit Wildhah in 17 11$ gesticht , cn naar hem het Wil-
demanshofje genoemd, voor 24 vrouwen, uit alle christelijke ge-
zindheden zonder onderscheid, dient.

Almaar is ook niet ontbloot van wetenschappelijke inrigtingen; zoo
heeft men er, behalve lagere scholen met een gemiddeld getal -van
leerlingen, eene latijnsche school met 12 leerlingen; eene clini-
ache school met 24 leerlingen; ecne teekenscbool , een natuur- en
letterkundig genootschap, ouder de zinspreuk: Nerno tolus taiit sapit ;
eene Afdeeling der kunst- cn wetensehapbevorderende Maat-
schappij V. W. ; een depart. der Maatschappij Tot Nut van het Al-
gemeen, dat den 9 Maart 1802 opgerigt is cn 67 leden telt.

Het heeft. Alkmaar ook niet ontbroken aan merkwaardige mannen,
die binnen hare muren geboren zijn. Onder deze mag men bil-
lijk tellen : Ja* Arekds , cenrii mandemaker , die dc hervormde leer om-
helsd hebbende , een dor eerste en yverigste Evangeliepredikers hier
te lande geweest is; hij t grdurende het beleg , den 28 Aug. 1573; den
godgeleerde Frederik vai Heilo , Priester en Monnik , die achtervolgen»
het bestuur gehad heeft over dc nonnenkloosters te Warmond , Lcyden
en Beverwijk, en tien onderscheidene werken heeft nagelaten; hij *)* in
xijn klooster te Heilo in 1453; den letterkundige Petros Na*kius (Pieter
?iAjnim;i), geb. in het jaar 1500, \ den 31 Mei 1557 als lloog-
leeraar in dc letteren te liCiiven ; dc geneeskundige Dirk va* Fo-
rccst , Lijfarts van den Koning van Polen en Pieter vaü Foreest, geb.
1522, f 1597, de eerste Hoogleeraar in de geneeskunde aan dc hooge-

\ ï. K

school te Levdcn ; de ragtsgclcerden Narrwcg van Foreest , eertt Pensio-
naris yan Alkmaar en daarna Raadsheer in den hoogen raad te Gra-
venhagc , 1892; Pakcrativs Cast ri co vies (Pakcraes va* Castricdm)
•j- 1620 , na eerst Pensionaris der stad Groningen en later Raadsheer in den
hoogen raad Ie Gravcnhagc te zijn geweest ; den Gouverneur(ieneraal van
Neerland* lndic , Corvelis vakdeuI.uk. die van 1646 tot 1690 dat ambt
bekleedde; en dc Raad van Indië Frederik. Koctka* , die in dc 16de eeuw
leefde; dc wiskundigen Adri aak Adriaaksz. meer bekend onder den naam
van Adriakls Metiis , geb. 1871 , f23 Sept. 1638 als Hnoglceraar te Fra-
neker ; zijn broeder Jacobus Metiis (Jakob Adriaaksz.) , een uitmuntend ver-
vaardiger van verrekijkers ; en Corkelis Drerbel, den uitvinder der ther-
mometers en onderscheidene wis- en natuurkundige werktuigen, geb.
1872, f 1634; den wis- en aardrijkskundige Willeb Jaksz. Blaed ,
geboren 1 !>7 1 , -f- 1638 ; de geschiedschrijvers Snon Euelekberg, geb. 16
Al aart 1663, -j" 4 November 1738, door zijne Gedaante en yesteluheidt
van tf'rxt-Urieslandt, en ondergang fin Vroonen en Alkmaar en zijne
geschiedenissen bekend ; en Gijsbert Roorkami» , die in 1767 roede de
geschiedenis zijner vaderstad uitgaf; en den scherpzinnige wijsgeer
Jouakkes Gatbrus (Jodar de Kater) , bekend door zijne tegenwerpingen
tegen de bovennatuurkundige bedenkingen van Reratcs Cabteshis (Rkrb
Drscartbs). Ook werd in het jaar 1898 binnen deze stad , door zekeren
Pascrier Lawherttk , de kunst van damastweven uitgevonden.

In het jaar 924 vinden wij deze stad reeds in dc geschiedenis ver-
meld , als zyndc toen door de Friezen . die Graaf Dihr II in het vorige
jaar meende bedwongen te hebben , overrompeld en verbrand. In 1072
werd Godevaart met den Bult, Hertog van Lotharingen, aldaar door
de West-Friezen negen weken achtereen belegerd , na verloop van welken
tijd, Willes tan Gelder, Bisschop van Utrecht , hem kwam ontzetten ,
vallende deze dc belegeraars zoo onzacht op het lijf, dat er . naar men wil ,
wel 8000 sneuvelden. In 1132 onthield Graaf Dirk VI, nadat hij de
West-Friezen geslagen had , zich een tijd lang te dezer slede op. Maar
een jaar daarna viel zijn broeder, Kloris de Zttarte , die met hem
oneenig was. in Alkmaar, en leide er dc kerk en dc markt, (waar-
door men zeker de woningen in den omtrek der markt zal moeten ver-
slaan) aan kolen. Naauwclijks was dc stad weder herbouwd , of zij
werd in 1166 door de West-Friezen geplunderd en geheel en al aan
dc vlam ten prooi gegeven, en in 1160 moest zij nogmaals een der-
gelijk lot ondergaan. Den 28 Ttf ei 1328 geraakte de kerk in brand, en
werd benevens de voornaamste huizen der stad vernield.

In de Hoekschc en Kabeljaauw sehc oneenigheden , hielden de
Alkmaarders dc zijde van hunne wettige landsvrouw , Jakora var
Beu eren , waardoor de Kabcljaauwsgczindcn, die het met Philips
vak Bocrgokdie hielden , tegen haar optrokken , de huizen Bre-
«lerode , Heemstede en Assendclft vernielende ; hierdoor werden
<lie van Alkmaar zoodanig getergd, dat zij de wapenen aangre-
pen , Haarlem belegerden , dc Hoekschen te Alphen hielpen slaan,
en onder den Overste W illem Nagel , niet alleen dc Wcstfricschc steden ,
maar ook Enkhuizen en Mcdemblik vermeesterden ; doch ondanks hun-
nen moed , werden »y voor Hoorn , en later in eenen zeesla» omtrent
Wielingen, zoodanig geslagen, dat zij op aannadering van FiLies,dic
met ecu magtig leger aanrukte , de poorlen voor hem openzelteden .
Doch dit bljjk van onderdanigheid baatte weinig , want niet alleen
stiet dc verwinnende soldaat, in dc eerste woede, een groot na n lal
burgers cn poorters van den kerktoren , maar alum in dc stad hoorde

ALK. 91

men don moordkreet der ellendig** vcrvionuclingeii ten hemel stijgen.
DcJIertog, daarmede nog niet voldaan , streek in 142ü een allcronge-
nadigst vonnis, inhoudende: dat, tot betering van dc schaden, die
de stedelingen den Haarlemmers en anderen van dc Kahcljaauwsrhe
partij aangedaan hadden . dc poorten , muren en vesten moesten
nedergcw orpcn en geslecht worden gelijk de aarde, en dat zij
voortaan een open dorp blijven zonde , zonder ecnig slederegt te
hebben ; dat de Alkmaarders op hunne eigene kosten alles , wat
aan de huizen Nieuwburg en Middelburg vernield en gebroken
was , weder moesten opbouwen ; dat het den Kenncmeren in het al-
cemcen verboden werd te vergaderen op het luiden der klok , en hun
Bevolen werd , schattingen en tienden te betalen; het regt van magis-
traten te verkiezen hun afgenomen , en ook al hun geweer , uitgezon-
derd de broodmessen (die Fimfs echter overzag , bijaldien zij uit
hunne eigene en hunner Bondgcnooten heerlijkheden , binnen zes maan-
den, 121,000 gulden konden opbrengen) ; dat zij genoodzaakt werdeu
den soldaten hunne soldij te betalen, die Gvksbkek hen, bij afgeperste
brieven , had kwijtgescholden , voorts 's jaarlijks voor iedere haardstede
twee stuivers, tot een eeuwig bewijs van hunne hardnekkigheid (zoo
•Is hunne trouw aan vrouw Jasos a genaamd werd) op te brengen, op
hunne eigene beurs te velde te trekken , en tien der voornaamste hooi-
den van hunnen opstand in 's Hcrtogs handen te leveren. Het
schijnt echter, dal dit vonnis niet letterlijk uitgevoerd is, en dat
het slechten van poorten , muren en vesten alleen bestaan hehbc in
het uithangen van de deuren der poorten en het niet onderhouden
van stadsmuren en vesten. Ook klom zij al weder spoedig zoo hoog
in 's Hertogen gunst, dat deze in eenen gunst brief, gegeven te Leydcn ,
den 8 Augustus 1428 , haar onze goetle stede van Alkmaar noemt ,
en haar, uit liefde tot haar, alsmede om de groote schade en onkosten
bij den vorigen oorlog geleden , vrijspreekt van alle achterstallen, staande
isten gemaakt , tot zes weken na het sluiten van den vrede met zijne
nicht. In het jaar 1482 bevonden zich ook onderscheidene burgers
van Alkmaar bij het leger , waarmede de stad Hoorn belegerd en inge-
len werd , om haar tot het opbrengen van de haar afgevorderde
:n te dwingen , en het was hij die gelegenheid , dat zekere Alkmaardcr,

genaamd , het vaandel terughaalde , dat dc stad in 1426 , tegen
die van Hoorn strijdende , verloren had (1).

Hagchclijk stond het met Alk ia ah in 1591 , toen het kaas- en broodvolk-
lijnde eene zamcnrotling van dc daaromstreeks wonende landlieden , die
mismoedig waren , wegens den slechten tijd en het gewelddadig afvorderen
van zoogenaamd ruitergeld, door Ja* van Eeeono. Stadhouder van Holland- in
groote menigte daar binnen trokken; die van Srhagen en andere Ken nemers
vielen eerst aan op het huis van Klaas Korf var Bosdci'zem , Rentmeester van
Moord- Holland , die door zijne schraapzucht zeer inden haat des volks
was ; de eerste woede trof zijnen dienaar, dien zij doodsloegen , en was
Korf . tot zijn geluk , niet van huis geweest , hem zou geen l»elcr lot
grtroflen hebben ; de landlieden zich aan den meesier niet kunnende
wreken , koelden hunne woede aan zijne goederen , die allrn vernield
Zelfs groeide deze oproerige hoop , door het toeschieten van

O) Zie dit TOOrU bij Boomkamp , Alkmaar en de*ielfs peschi edenii-
• •■ bi. 3a, eu daaruit overgenomen in mijne : Nieuwo Herinneringen
uithet gebied der Gcic hisdenis, bl. 176.

Digitized by Google

92 ALK.

eenige Alkmaarde.» , merkelijk aan. Haarlem zond eenige geraagtigden
om de oproerigen tot bedaren te brengen ; de redenen , die lij aan-
voerden , herstelden wel eenigzins de rust , maar liet muitend volk
bleef de burgerij op den bals hangen. De Stadhouder Jah var K«mom>
maakte zich in het volgende jaar gereed , om het van daar te doen
vertrekken, doch zijne inagt te gering zijude , moest hij zien, dat zy*
zelfs Haarlem innamen ; begrijpende . dat bet gemeen niet zoude te
beddingen zijn, dan door tusschenkomst van geregelde troepen, waar-
aan hij gebrek had , verzocht hij Hertog A leert va* Saxeh om bij-
stand, die ter herstelling der rust met eenig Duilsch krijgsvolk naar
Holland afzakte , alles plunderende en roovende , wat hij op zynen
weg ontmoette. Hij trok naar Haarlem , en leverde eenigc hevige ge-
vechten , die meestal ten nadcele der Ken nemers uitvielen, waardoor zij
genoodzaakt werden om genade te verzoeken , «elke hun na langdurige
voorspraak eindelijk werd toegestaan, onder beding, dat Almaar, ter-
stond 2C00 gouden St. Andries guldens zoude moeten opbrengen , de
handvesten en banieren der stad in handen van den Hertog overleveren ,
en tot vermeerdering van hunne straf hunne vesten op eigen kosten,
afbreken en de grachten sloopen ; bovendien moesten 25 der voor-
naamste ingezetenen binnen Haarlem voor hem verschijnen , ten einde
blootshoofds en barrevoets, met een stokje in de hand en op hunne
knieën , voor zich en voor de gehedc gemeente nederig om genade en.
vergiffenis te smeeken , van welke vergiffenis hij 15 burgers uitsloot*
omtrent welke hij aan zich behield, om, ter zijner tijd, met hen.
naar welgevallen te handelen.

Nogmaals werd Alkmaar, op den 25 Juni) 1517, des avonds tusschen
tien en elf ure , ingenomen , door eencn grooten hoop Geldcrschcn , on-
der den Overste Selracr , versterkt door een magtig aantal Friezen ,
welke , te dien einde , door hunnen Admiraal Lakse Pier uit de Kuinre
naar Mcdcmblik overgevoerd cn daar aan land gezet waren. Acht da-
gen bragt deze wt>estc menigte , die de zwarte hoop genoemd werd ,
in deze** stad door , alles vernielende en roovende , wat zy vinden
konde ; wegtrekkende , staken zy den brand in twee korenmolens ,
die aan de vest stonden , waardoor meer dan honderd huizen , benevens
de poort , daar zij uittrokken , in de asscbe gelegd werd ; door dit on-
heil gin* mede ecne vermaarde school , die destyds te Alkmaar moet
bestaan hebben , te gronde.

Crristiaak II , Koning van Denemarken , nit z^jn rijk verdreven en
herwaarts gevlugt , om van Keizer Kakel V, wiens zuster Elisarbtm hy\
ten huwelijk had , onderstand te verwerven , kon , by zynen inval in
Holland, Alkmaar niet ongemoeid laten , maar kwam , den 19 Septem-
ber 1531, aan het hoofd van 5000 man, cn vertoefde er vyf dagen,
in welken tusschentijd zijne benden de stad zoo deerlijk beroofden , dat
de regering de schade , te dier gelegenheid geleden , weinige jaren later ,
op 8000 of 9000 gulden begrootte.

Nadat de Heer var Brederooe , met zijne huisvrouw en twee zijner
zusters , benevens den Prins va» Orarjb , op den 1 September 1566 , binnen
deze stad gekomen was, werd hem door ccnige personen een reancst
aangeboden, bij hetwelk zij verzochten de Minderbrocderskerk tc hebben,
om aldaar de Herv. godsdienst uit te oefenen, waarop zij ten antwoord
kregen , dat het niet in zijne magt stond om hun zulks toe te stern-
en; in plaats van zich hiermede te vreden te houden cn ecne betere
gelegenheid af te wachten . stoven ecnigen , zoodra hij vertrokken was»
met bijlen en andere werktuigen naar de gezegde kerk, waar zij alles

Digitized by Google

ALK.

aan stukken sloegen , waarop do broeders , dit spel vernemende , de
ccn over den muur , de andere over het water , uit liet klooster vlugt-
ti-u; maar den volgenden dag werden /.ij door het geregt daar weder
iogebragt. Barge meesteren omtrent dien tijd beducht zijnde, dat
eenige kwaadwilligen mogtcn komen , otn beeldstormerij in de Groote
kerk aan te rigten, keurden, met voorkennis van den Hisschop var»
Haarlem, goed, alle de raden der gilden bij zieh te ontbieden en
bun ic bevelen . de altaren en beelden behoorlijk al' te nemen en wel
te bewaren, zonder daaraan eenige seinde of leisel te doen; maar aU
zij hiermede bezig waren , kwam het gemeene \olk en smeet al-
taren , beelden 4 en al wat er was, aan stukken, wordende het
altaar, staande bij het font , onder het geschreeuw: » het moet af,* lot
den grond verwoest.

Hel meest evenwel is Alkvwr inde Nederlaudsehe geschiedenissen ver-
maard door het beleg , dat zij in 1373 van de Span jaarden moest door-
staan. In het jaar 1371 was er wel eene Spa iu>ehe bezetting in Alkmaar
gelegd, maar in het \olgcudc jaar werd de stad reeds weder door Sovov voor
CM StaaLschcn in bezit genomen. Zoodra had nu Don FasnsaiK \ ül Toeedo ,
de oudste zoon des Hertogs \an Ai.ba , de stad Haarlem niet bemagtigd
of hij kreeg bevel van zijnen vader , om ook Alkvaar aan te tasten. |»
gruwelijke pluudrring en bloedstorting , slechts kort te voren door de
Spanjaarden te Haarlem gepleegd . hadden in den aanvang de Alk-
maarders met geen kleinen schrik vervuld , die hen eerst deed aarzelen,
om hunne stad te jen zoo magligen vijand te verdedigen: dan, door
So*ot , destijds Staats - Gouverneur van IV oord- f/ollattd , met eenig
krijgsvolk voorzien, onder het bevel van den Overste Jonkheer Iaim
Kvreuaauw , begonnen /.ij weder moed te scheppen ; en verdedigden
zich zoo dapper, dat Don Fkloeiuk . na verscheidene \rrgeel>chc stor-
men gewaagd te hebben , genoodzaakt was onverrigter zake , mt»t
verlies van veel volk, terug te trekken ; te meer. dewijl dc sluizen der
zeedijken, bij Krabbendam. Aartswoude en de Zijpe , geopend wor-
dende, de omstreken onder water «leden vloeijen . xoodat de Spanjaar-
den zieh gedwongen zagen .den 8 Octooer 1 1*73 , het ge\air door eene
schielijke vhigt t •* ontwijken. Terwijl dc vesten bestormd werden,
kweten de vrouwen zich even dapper als hunne mannen, vader* en
zonen . den vijand brandende pekreepen en hoepels over het hoofd
werpende en met kokend kalkwater begietende. IV mislukte aanslag
fier Spanjaarden op Alkmaar , die van andere voordeelen voor de Staat-
sche partij gevolgd werd . gaf sedert aanleiding lol hel gewone zeggen :
van Alkmaar begint dc rictorie.

De oneesngbeid , die te dezer stede . in het jaar 1008 . ontstond, ter
gelegenheid dat de classis van Alkmaar van hare leden vergde . 0111
bij oudcrleekeniiig te verklaren, dal zij de Nederlaudsehe gcloofslkdijdcnis
en catherhismus . in allen deele , hield overeen te stemmen met de
«chrifture . hetwelk door vijf Predikanten geweigerd werd . gaf aanleiding
lot eene buitengewone verandering der regering , die op den il en 22
IVhruarij 1610 door Kommissarissen der Staten van Holland bewerk-
stelligd werd. Maar toen, den II Octuher 1018. de regering door
31 units. Prins van Oranje , veranderd werd, waren eronder de nieuwe
Vroedschappen \ijf, die in 1010 van hunne ambten verlaten waren
geweest.

Eenige Kemonstrantsgezinden bedreven ten jare 1019 te iliiVaar gn»n-
ten moedwil , die sedert door de Remonstranten sciven misprezen werd,
en de afgezondertle bijeenkomsten en predikatiën . die zij er nog dal-
zelfde jaar puogden tc houden, werden geweldigerhand belet.

<)f ALK

Den O Jnlij 16ü3 ontstond er weder eene lievig opschudding binnen deze
stad. Het graan w snif ft ilc glazen in aan het huis van zekeren touw-
slager Z»:rn\> genaamd , die , ten onregte , gelijk sedert gebleken is,
bcsclinldijjd werd , touw . hennip en andere noodwendigheden aan den
vijand gele\crd te hebben. Doch de plundering van het huis werd
voorkomen door de ruiterij , die toen bezetting hield in de stad. Ver-
scheidene andere huizen van leden der regering werden , ten zelfden tijde,
Iwdrcigd niet plundering , zonder dat het tot de daad kwam. Maarden
!) trok een hoop wij\eu , onder het geleide van Griet Pikt Scheer, die
zich tot Kapitein opgeworpen had en van Alew he TvRrvrLSTER , die
een vaandel droeg , van oude lappen , aan eenen stok gebonden , naar
Zuuux'i lijnbaan, waar alles gcpluuderd en vernield werd. De schut-
terij toen in de wapenen gekomen, bragt den woeste u hoop spoedig
tot bedaren. Vijf of zes lielbamels werden geval , en ter stad uitge
bannen.

In 167SS dc West-Fricsche zeedijk doorgebroken en daardoor een
groot gedeelte van het Noorderkwartier ondergcloopen zijnde , had
zulks zoodanige groote kosten veroorzaakt , dat deze ramp voor dat
kwartier gerekend werd nadeeliger te zijn geweest , dan de geheelc zoo
verderfelijke oorlog van 1Ü72 tot 1673 ; als hieron nu kort daarna on-
derscheiden jaren achter een , eene sterfte onder het rundvee en twee
muisjaren volgden , zoodat de gemeente zich niet in staat zag , om dc
gevorderde lasten op te brengen , ontstond er ten jare 1713 eene groote.
opschudding te Aleriar , waar het gemeen , dal zeer gebeten was op twee
Pachters van 's lauds middelen , met name Dakiei. Saivgkb en Arolb.
(/RoidRoirT . den 7 October op hunne huizen aanviel en die plunderde,
met voornemen, om , straks daarna . de woning van Mr. Nicolaas Kiek,
Voorzittend Schepen der stad, die, het Schoutsambt , hij het openslaan
dier bediening, waarnemende , den Pachteren, in het vorderen van 'slands
penningen, hulp had bewezen . op dezelfde wijze te behandelen. Dit
laatste echter werd nog voorgekomen, door het tijdig op dc been
brengen van een gedeelte der burgerij , die , geholpen van stadsbedienden,
de plunderaars uit eikanderen dreef.

Dc groole staatsverandering in 1747 , die ginds en elders zoo vele
bewegingen veroorzaakte, verwekte binnen deze stad weinig moeite,
wordende aldaar , op den 1 Mei van dat jaar, Prins Willem IV, niet
eenparige stemmen , tot Stadhouder verklaard.

In 1785 gaf Aleraar hel eerste voorbeeld van dc vernietiging van
alle stadhouderlijke verkiezingen en aanbevelingen bij openvallende pos-
ten van regerings-ambten of bedieningen. Hevig was de tegenstand van
Prins WiLiKM V tegen dit besluit. Maar geen verandering daarin kun-
nende te weeg brengen , bragt hij zijn l>eklag bij de Staten van
Holland in . die daarop besloten , dat , onv erminderd het wederzyds
beweerde , de ophanden zijudc verkiezingen van Burgemeesteren ,
Schepenen en Thesauriers door H. E. Gr. A. zeiven zouden gedaan
worden ; ingevolge van welk besluit , ondanks de tegenkantingen der
Ridderschap en het beklag van Z. H. , dc verkiezing van regeringsleden
in Fcbroarij des volgendeu jaars geschiedde. Ook was de burgerij van
Aleraar de eerste in betoonden ijver tot den wapenhandel, waartoe
zich dadelijk een aantal van omtrent 600 personen vrijwillig aanboden.
Na dc omwenteling van het jaar 1787 moest zy echter gedogen , dat
de regering buitentijds veranderd, de schutterij afgedankt, en eene
andere naar het voorschrift van den Stadhouder gevormd werd , terwijl
de stad zich bovendien met inlegering van krijgsvolk bezwaard zag,

Digitized by Google

A L K.

hoewel ee» en ander zonder merkelijke opschudding geschiedde , even
als dc verandering van zaken in 1793 aldaar in alle stille plaats had.

Toen dc Engclschcncn Russen in 1799 in Noord-Holland geland varen,
leed deze stad ook eeuwen aanstoot , daar zij den 3 Oclober van dat
jaar des morgeus door de Frauschcii en Hollanders ontruimd zijnde ,
iu den namiddag door de Engclschen bezet werd , die haar echter reeds
weder den 8 verlaten hadden, na alhier in dien tussche.ntijd twee
malen eene ze r drukkende rcquisilicn te hebben uitgeschreven.

Bij de heugelijke omw enleling van hel jaar 1813 bevond Alkmaar
zich in ccnen zeer moegelijken toestand. Hel was onmogelijk , hoe vu-
rig men dil ook wenschle , zich dadelijk \oor de goede zaak te \ er-
klaren. De forten aan den Helder, die onder het bevel van den Ad-
miraal V ebdiiell . sterk met Fransehe troepen bezet waren , dienden
tevens tot tocvhigtsoord voor dc door het land zwervende Franschen ,
die altijd hunnen weg door Alkmaar namen , zoodat er dc grootste
ouuigtighcid noodig was , om te zorgen , dal de rust l>ewaard bleef.
De Onder-prefect, de Heer Fovteik Veusciu m . die te Alkmaar zijne
residentie had , nam met volkomene toestemming van allen het ge-
hcele bew ind iu handen , en op zijn verzoek w apenden zich schier alle
dc aanzienlijkste burgers , tot voorkoming van buitensporigheden , het-
welk te noodzakelijker was , omdat eeui;;e lieden , die niets te verliezen
hadden, cn hij de omwenteling fortuin dachten te maken , alle pogingen
in het werk stelden , om de l>edoelingen van den Onder-prefect in een
verkeerd daglicht tc plaatsen , terwijl deze al zijne krachten in-
spande , om dc rust te bewaren en tevens tc zorgen , dat de Kom-
mandant van den Helder geen voorwendsel had , om zich meer on-
middellijk met de stad te bcmoeijen. Intusschen gaf de Admiraal
Vkuoell, bij eene missive van 23 November, den Onder-prefect tc
kennen , dat hij den Heer Willet . Ontvanger der Douanen aan den
Helder, bevel had gege\en, om zich , onder geleide van een detache-
ment koloniale troepen, gecommandeerd door den kapitein St. Just,
naar Alkmaar tc begeven, tot overneming van alle kontante penningen f
die aldaar in de kas van 's Rijks ontvang, t voorhanden waren. De
tijding van den nanlogl der troepen vervulde de geheele stad met angst
en schrik , te meer daar men reden had. te duchten, dal zij , binnen
de stad gekomen , lot plundering zouden overslaan ; om dus het binnen
trekken tc voorkomen , ging dc Onder prefect , g; heel alleen , het
detachement tot Koedijk . een groot uur van Alksaar. te gcmoel.
Hier wkt hg de Heeren W illet en St. Just over te halen , om zich ,
met achterlating der troepen, ter overneming der kas naar Alkmaar
t« begeven t dit nu verrigt en de troepen veder naar den Helder af-
getrokken zijnde , bleef de stad vervolgens van allen verderen aanstoot
Tan wege dc Fransehe autoriteiten vrij ; terwijl men slechts den ge-
scbikstcn oogenblik bleef afwachten , om zich voor de zaak der om-
wenteling te verklaren , waartoe den 29. November besloten werd , op
«eiken dag dan ook de stad Alkmaar, bij eene openlijke acte. van
de poije van hel stadhuis afgekondigd , zich aan dc Fransehe heerschappij
onttrok , om aich onder het bewind van eencn telg uit het huis van
franje te scharen.

Hebben wij hier vóór gezien , dat Alkmaar veel door de oorlogs-
rampen te lijden had . niet minder had zij van het water te verduren ;
wm> werd zij den l i December 1283 met de omliggende oorden door
ceneu geweldigen storm en daarop volgenden watervloed zeer zwaar
bescbodigd} cu in 1370 rigtle dc bekende Allerheiligen vloed in den

AL K.

omtrek der sl.nl jammerlijke verwoestingen aan. In 1373, op den 22
Januarij , leed zij wederom eencn geweldigen kchok, want nadat de
«tonnen des oorlog» van hare muren schenen geweken , werd lij t
door ecnen woedenden storm uit het Z. en Z. O. beloopcn, zoodat
de Hiiigeiidijk en Galgendijk hij Oudorp doorhraken en verscheidene
huizen , ja , alle molens , op één na , omver waaiden. Ook brak dc
Hondsbossche door, waardoor de West -Fncsehc dijk, bij St. Maarten,
mede grootc schade leed. Niet minder trof haar de felle storm uit
het N. W. , op den Vó Augustus 1397 , waardoor de nieuwe bedijking
van de Zijpe doorbrak. Te zwaarder was in dien tijd dc schade , om-
dat de landerijen in Noord-Holland zeer schaarsch werden door de
menigte van binnenmeren , en verscheidene huislieden genoodzaakt wa-
ren zich naar Groningerland te begeven.

Het wapen van Alkmaar is van keel (rood) , beladen met eene borgt
van zilver , boven het schild eene krans van sinoplc (groen), en tot schild-
houders twee leeuwen van keel.

ALKMAAR, voorname suikcrplant. in Nederlandsch Guiana , kol.
Suriname, aan den linkeroever der Beneden Commewync , tusschen de
beide koflijplant. Zorgvliet en Nijd-en-Spijt , de eerste beneden de an-
dere opwaarts gelegen , 1469 akk. groot met 172 slaven. Zij werkt
met cenc stoom machine.

ALKMAAR , kl. eil. in Obst-Indië , tot den Sundaschen archipel
behourende , in dc Zee ra» Batavia, ten N. van het eil. Enkhuizen.

ALKMAARDERHOUT , bosch in Noord- Holland, ten N. van
Alkmaar en tegen de muren dezer stad aanpalende. Naar mca wil,
zoude het een overblijfsel van het groote Schagerbosch zijn, dat in over-
oude tijden een groot gedeelte van Holland moet beslagen hebben.
Thans is het 51 buiid. 75 v. r. groot, en een bijzonder aangenaam
uitspanuingsoord voor Alkmaars ingezetenen , dat laugs hoe meer ver-
fraaid wordt. In eene der lijnregtc lanen heelt jaarlijks in dc maand
Julij de beroemde harddraverij plaats, die sterk bezocht wordt, zoodat
in (1857) 10 paarden naar den prijs dongen. Naden afloop wordt dc
overwinaar , door de stedelijke regering, met eene groote zilveren kof-
fijvaas . en de naastbij komende met eeuen fraaijen zilveren beker beloond.

ALKMAARDERMEER of Laigeiker , meer in Kennemerland , prov.
Noord- Holland , arr. Alkmaar, kant. Alkmaar no. 1 , zich van Aker-
sloot naar Uitgeest uitstrekkende, groot ongeveer 600 bund. , waarvan
nagenoeg 400 bund. onder de gem. Akersloot en de overiffc onder
de gem. Uitgeest. Dit water heeft gemeenschap met de B akk urne r-
vaart, met de Markervaart en met het No o r d-h o l landsche
Kanaal, welk laatste voor een gedeelte cr langs loopt en alleen
door eenen zoogenaamden rijzen schutdam , tot beveiliging tegen den
golfslag enz. , daarvan afgescheiden is.

ALKMAARDER OVERTOOM, veelal genoemd dc Zes Wielen,
ligt in Kennemerland , prov. Noord-Holland, l u. N. van Alk-
maar , en dient voor dc communicatie met kleine vaartuigen tusschen
Alkmaar en Langendijk.

ALRMAARSCHE VAART, vaart, prov. Noord- Holland , die in
1661 gegraven is, cn van Alkmaar langs de zuid- of zuidoostzijde van
dc Schermer loopt , alwaar zij thans een gedeelte van het Noord-llol-
landsche kanaal uitmaakt, vervolgens loopt zij , met eene Noordelijke
bogt langs de Schermer, Schermerhorn , en de Bcemstcr, schiet
voorts door Edam en valt aldaar in de Zuiderzee.

ALL.

i)7

ALLA of Wat Alla , riv. in Oost-I ndië , op het eU. Amboina ,
schicrcil. Leytimor. Van het Zuiden afkomende , loopt zij niet ver
van de stad Amhon in de haai tusschen Leytimor en Uitoe uit.

ALLAIIAN-PAN'JANG , een der voornaamste kampongs of dorpen
der Padrcs in Oost- 1 ndië , op het cil. Sumatra, in het {jew.
Kauw in de Menang Kabausche bovenlanden. In de nabijheid de-
zer plaats is eene goudmijn, waaruit het goud gedeeltelijk op de
Padangsche markt gebragt wordt. De Padrcs van Allahah-Paiuaiia
worden benevens die van Bonljol voor dc magtigste gehouden.

ALLAN, d. op Java. Zie Aliaxs.

ALLAS, d. in Oost-Indie, op de Oostkust van het eil. Sumatra,
landsch. Bat la , kon. Simainire.

ALLAS, st. in Oost- 1 ndië, op do westkust van het eil. Sumatra,
\* 13' N. Br. , 100' 28' O. L.

ALLAS , zcccngtc in Oost-Indie. Zie Aliss.

ALLER, oud adell. goed op de Veluwe , prov. Gelderland , 1 u. N.
W. van Putten, bestaande uit eeu oud hoerenhuis , dat in eene droogo
gracht ligt, en eene geringe boerenwoning.

ALLER (OUD) , eigenlijk Oldexaller , adcll. huis op de Veluwe, prov.
Gelderland, 1 u. W. van Putten, digt aan dc Zuiderzee, rondsom in eene
gracht gelegen , cu heeft cene steeneu brug, die in 1723 aangelegd is , cu
onder welke men een verkoclkamertje vindt, liet is ook van cene buiten-
gracht voorzien , rondsom welke dennen- , taxis- en andere hoornen ge-
plant zijn. Voorheen had het eene leenkamer , waaruit men bewijst, dat
het vroeger aan een adellijk geslacht behoord heeft. Duidelijk kan
men zien , dat dit huis op de grondvesten van een oud kasteel ge-
bouwd is. Thans is het een eigendom van den lieer A. W. Baron vam

LyNOE*, VA* Ol.DE.VVLI.En ES DE SxOR.

ALLERBORN of Allesborx, d. groothert. Luxemburg, kw. en 6 u.
N. W. van Diekirch, gcm. en £ u. N. van Ober-Wampach , aan de
grenzen van Boljfiseli Luxemburg.

ALLERHUIZEN , voorm. huis in Eemland, prov. Utrecht, omtrent
Amersfoort , dat in een handvest van Hekdrik va* Viaxex, achten der-
tigslen Bisschop van Utrecht, voorkomt, maar waarvan men thans niet
eens meerde juiste plaats, waar het gestaan heeft, weet aan te duiden.

ALLERSMA, hcerl. in dc prov. Groningen. Zie Aldersma.

ALLESMEER, d. , prov. D oord-Holland. Zie Aalsmeer.

ALLUNGWIER of Alli.n&awier , fraai d. in Friesland, kw. Wester-
goo, in het lage gedeelte der griet, ffonseradeel, arr. en 3£ u. W.
ten N. van Sn rek, 1 u. W. van Bolsward , aan het Koud-
of Makkuracnneer , en daardoor zeer wel ter vischvangst gelegen. In
hel jaar 1451 werd hier door de Bolswarders, onder Goslije. Jojgaia,
met behulp >an andere Schieringcrs , het huis van Jakle Ff-:i>es ver-
overd en verwoest , bij welke gelegenheid Jakle met nog vyflien man
sneuvelde, waarop Josgara zich van zijne goederen meester maakte.
Toen Docwe Sj.vaiidasa en Epo Aylva hier, in 1149, een zwaar huis
wilden stichten, werden zij in hun werk gestoord , door Ja*ke Douwaha
en andere VetKoopers, die alles vernielden. Dit dorp telt, met het
daaronder behoorende gen. Vierhuizen, 123 inw.

De kerk van Allixgawier, die ecnen zeer z waren toren heeft, is
ann de Herv. , die tot de gem. E xmorra-en-Allingawier bchooren.
De R. K. worden tot de statie van Bolsward gerekend.

ALLOYSEN, Allkitze*, Aleüses of Aloeyses , voorm. heerl. in den
GrootniZuid-IIollandschen-ff aard, 1071 morgen (837 Ned. bund.

I. Deel. 7

A L SI.

groot. Het tot deze hecrl. hehoorendc dorp van denzeJfdcn naam , dat
W. van Dul>heldain en Ü. van Maasdam , aan dn Maas , lag , is een
dor 72 dorpen, die, bij den watervloed van 18 November 1421,
verdronken, en was onder de 5i , die sedert niet weder te voorschijn
gekomen zijn. Tol nesse of Tolloysc, was ecne smaldeel ing van
deze heerljjkh.

ALM, riv. in hel Land ran AUena , prov. N oord-B raband , die
thans 10 min. bezuiden de kerk van Rijswijk een begin neemt , maar
vroeger veel noordoostclijkcr haren oorsprong had , daar deze thans ge-
ringe en bcslolcnc riv. , waarvan nog sporen in den Bomuielerw aard
schijnen aanwezig tc aijn , door de Maas is afgesneden. Zij stroomt langs
Waardhuizen, Emmikhovcn en Alinkerk westwaarts aan. Vóór den water-
vloed van 18 November 1421 , toen dc Alm ook onder den naam van Eta-
de bekend was, liep zij ook langs Almstcin , Ecmkcrk en Almvoet , die
bij den gezegden vloed verdronken zijn , en ontlastte zich by het laalst-
gemelde dorp in de Maas. Thans vereenigt zij zich aan de Drie slui-
zen met het Schansgat cn den Gantel of de Oostkil, om de
Bleek tc vormen.

Een gedeelte van dit riviertje, ten O. van Almkcrk , wordt, we-
gens zijne breedte, de Wijde Alm genoemd.

ALM (WIJDE), riv. in bet Land ran AUena. Zie Als.

ALMA, voorm. hecrl. , prov. cn l£ u. N. van Groningen, arr. en
3$ u. W. van Appingcdam ; kant. en \{ u. Z. van Midilelstum 7
gom. cn { n. Z. W. van Bedum , tussehen Noordwolde cn Wcstcrdijks-
horn , aan cn ten O. van den Wolddijk. Thans is het eenc fraayc
boerderij , in eigendom toebeboorende aan den landbouwer Bette La«-

■ERTS AL9A.

ALMARI, oude naam van het Haarlemmermeer. Zie Aixiherb.

ALMELO , arr.. prov. Overijssel , palende N. en O. aan het koningrijk
Hanover , Z. O. aan de Pruissischc Rijnprovinciën , Z. aan de prov.
Gelderland en W. aan het arr. Deventer. Het maakt het voorm.
kwartier Ttrenthe uit, bevat dc volgende 6 kant. Almelo, D el-
den, Enschede, Goor, Oldenzaal en Ootmarsum, heeft cene
oppervlakte van 12/>,G18 bund., cn daarop 11,1567 h. en 76,000 inw.

ALMELO, kant., prov. Overijssel, arr. Almelo, palende N. aan
het koningrijk Hanover , O. aan het kant. Ootmarsum en Oldenzaal ,
Z. aan het kant. Delden cn Goor, cn W. aan het arr. Deventer.
Het bevat dc volgende vier gein. : Stad- Almelo, Ambt- Almelo ,
Vricsenveen en Wierden, beslaat daarin cene oppervlakte van
21,393 bund. land, en telt 2134 h. en 12.000 inw.

ALMELO, kerk. ring, prov. Overijssel, klass. van Deventer, be-
vattende dc volgende tien gem. : Almelo, Wecrseloo, Tubber-
gen, Ootmarsum, Enter, Vriesenveen, Rijssen, Denckamp,
Bornc en Wierden, ruim 12,000 zielen en 11 kerken, die door
12 Predikanten bediend worden.

ALMELO, gem. in de hecrl. Almelo-en-Vriesenreen , in Tventhe,
prov. Overijssel, arr. en kant. Almelo (7 m. k. , 4s. d.) , van rondsom
door het Ambt Almelo omgeven. Zij bevat niets meer dan dc stad Al-
melo, die genoegzaam hel middelpunt van het ambt uitmaakt, be-
slaat cene op|>ervlakle van 37 bund. gronds,en telt 890 h. en nagenoeg
3000 inw. , onder welke ongeveer 2400 Hcrv. , 330 R. K. , 100 Menn.,
1:5 Lut.li. en 12o Israeliten.

De stad Almelo ligt 10 u. Z. O. van Zwolle, 9 u. O. ten N. van
Deventer, en i{ u. W. ten N. van Oldenzaal, aan onderscheidene

uigitized by

ALM.

beken, die zich buiten de stad met elkander veroenigen en de Alme-
losche Aa vormen , langs welke riv. de stad schuitvaart op Zwolle
heeft. Zij is eene arr. en kant. hoofd pl. , cn alzoo de zetel van
regtbankcu van eersten aanleg en koophandel , cn van een vredegeregt.

De opkomst en eersten aanleg van dit stadje kunnen wij met geen
zekerheid melden , alzoo deze v.m zoo ouden oorsprong zijn , dat daar-
van geen geheugenis meer over is , en de oude charters cn papieren ,
door de menigvuldige oorlogen, te loor gegaan zijn. Het moet echter
eene der oudste plaatsen van Overysscl zijn , daar wij het reeds in de
negende eeuw , bij Alfridvs , in het Leven van den H. Ludgernt , onder
de» naam van Almalok, vermeld vinden. Uit welke schrijfwijze het
vermoeden , als of het zijnen naam draagt naar het water de Aa ,
dat er doorstroomt, meer grond ontleent. In deu beginne was het
slechts eend., en komt als zoodanig voor in het verdrag, dat, den 2 2
December 1394 , tusschen Frederik van Blaskekhei* , den een en vijftig-
sten Bisschop van Utrecht , en den Heer cn Vrouwe van Almelo , geslo-
ten is. Maar als deze plaats, bij vervolg van tijden , in grootte en welvaart
toenam , is zij , in het jaar 1421 , door Ëgsert , Heer van Almelo , tot eene
stad gemaakt cn van stedelijke regten en regering voorzien. Gedurende
den oorlog met Spanje, leed deze plaats echter zoo veel , dat het van
eene st. in een vl. veranderd is ; waarom het in 1672 , door de Mun-
sterschen, zeer gemakkelijk bemagtigd werd.

Almelo is thans eene stad van den tweeden rang, wier inw. voor-
heen sterken handel dreven in fijn linnen , dat cr geweven en ge-
bleekt werd ; deze tak van bestaan is echter, door het algemeen ge-
bruik van katoen , genoegzaam geheel te niet gegaan ; thans is het
voornaamste middel van bestaan der Almelocrs het vervaardigen van
garen , doch meestal van katoenen goederen ; voorts handel , bijzonder
ook in koren en de stad is algemeen neringrijk, vooral doordien zij de
omliggende plaatsen van vele noodwendigheden voorziet. Men heeft er
1 stoomkatocn-spinncrij , 1 jeneverstokerij , 1 zeepzicderij , 2 kalandc-
rijen , 1 tabak- en snuifmolen , 1 rietmakcrij (weverskammenfabrijk) ,
5 korenmolens , van welke 1 tevens een pelmolen is , 1 grutterij , 7
grofsmederijen cn 1 bierbrouw erij. De fabrijkanlcn van linnen en katoenen
goederen laten die aan de huizen van hunne wevers, hier en elders
gevestigd , v ervaardigen , maar hebben die niet in hunne fab rij klunzen
vercenigd. De stad is welvarende , en hare inw., vooral vele der doops-
gezinden , mogen onder de gegoede gerekend worden , waarvan de grond
hoofdzakelijk in den vroeger bestaan hebbenden handel in linnen moet
worden gezocht. Kunsten en wetenschappen worden met ijver, en met
zonder een gunstig gevolg, beoefend, en staan cr in hooge achting.

De Herv. kerk , die hier vroeger gevonden werd , was vóór de Re-
formatie aan den 11. Gtoncirs toegew ijd ; toen waren cr 8 vikarijen in
gevestigd , en de pastorij stond ter begeviug van den Heer van Al-
melo. Ten jarc 1758 is deze kerk in eene nieuwe ruime kruiskerk
herschapen , waarvan het koor uit het behouden gedeelte der oude
kerk bestaat. Op dit koor vindt men eene eenvoudige, doch sicrhjkc
marmeren graftombe der grafelijke familie va* Rechteres , en daar-
onder eenen ruimen en tuchtigen grafkelder van die familie. De toren ,
die tegen het kerkgebouw aanstaat , prijkt met eene fraaije lantaren-
frpits. Ten jarc 1835 is de kerk , die ook van een sierlijk orgel
voorzien is, door de gcheele vernieuwing van het inwendige cn het
inbrengen van gegoten ijzeren ramen , zoodanig verfraaid , dat zij
onder de scboonc cu regelmatige kerkgebouwen ceiic eerste plaats

a La

Tnrdicnt. De Herv. gcm. , waartoe ook die van het Ambt-Almelo
gerekend worden, behoort tot de rlass. .van Deventer, ring van AL
tnelo. 7Aj telt ruim 4200 ziel. , cn wordt door twee Predikanten be-
diend, wier beroep cenc collatie van den Heer van Aluielo-cn- Vrie-
senvcen is.

De Doopsg. hebben hiermede eene-kerk. Die gem. telt, met ee-
nige leden uit du nabuurschap, 180 zielen, en wordt bediend
door cenen Predikant, die door den kerkenraad beroepen wordt.

De R. K. static behoort tot het aartspr. van Tirenthet en telt ruim
800 lieleu , onder welke ook die van het Ambt Almelo gerekend
worden.

De Israëliten , wier getal met die van cenigc omliggende plaatsen 200 na-
loopt, hebben te Almelo cenc synagoge. Voorts heelt men hier nog ecu fraai
stadhuis , een gasthuis , cenc Latijnschc school . waaraan tevens het onder-
wijs in de levende talen en cenc bloeijeiide kostschool , verbonden is ,
twee Ncdcrduitschc scholen , met ruim 500 leerlingen . en een depart. der
Maatschappij Tot Nut van %t Algemeen , dat den 12 Augustus 1804
opgerigt is , en ruim 60 leden telt.

Almelo is de geboorteplaats van den letterkundigen Gerbit vak Lek-
ke*, die in 1774 het licht rag, -j-19 September 1835.

ALMELO (AMBT-) , gcm. in de hccrl. Alme\o-en-Vriese%iteeii^ in Tiren-
the , prov. Orerijssel, arr . en kant. Almelo f (7 m. k. , 4 s. d.) , palende
N. aan Vriesenvcen, O. aan Weersel», Z. aan Dolden en YV. aan W ierden.
Zij heeft noch dorp noch gehucht , maar bestaat uit eenige rondsom de
stad Almelo verstrooid liggende h. , beslaat 3813 bund. grond, telt
441 h. , en ruim 2500 inw. , onder welke 1850 Hcrv. , 360 R. K.
en 15 Israëlieten, die allen kerkelijk onder de stad Almelo behooren.

Het hoofdbestaan der inw. van deze gcm. is landbouw en fabrijkeu.
Men vindt er 1 stoomkatoenspinucrij , welke na tot op de hoogte van
het muurwerk te zijn opgetrokken , bij den storm van 19 November
1836 ingestort, maar later weder herbouwd cu voltooid is, 2 stooni-
kunstblcekerijeii , 2 gewone linnen- en kaloenbleekerijcn , 2 leer-
looierijen, 2 windkorcmnolens, waarvan een tevens tot pelmolen
dient. De w eelTabrijk, die hier vroeger bestond , is afgebroken. Voorts
is hier eene Nederd. school met 520 leerlingen, cn het huis van den
Heer van Almelo-en- Vriesenvcen, het Huis Almelo gcbeelen.
Zie het hier volgende art.

ALMELO (HET HUIS) , adell. huis in Ttrenthe, prov. Orerijssel,
arr. en kant. Almelo, gcm Ambt- Almelo , onmiddellijk tegen de stad
van dien naam gelegen, in de nabijheid van de plaats , waar het
oude kasteel moet gestaan hebben, welk laatste in 1318, Egbeut
vak Almelo I, aan Uejkold, den zoon des Graven van Gelre,
opdroeg, cn in den vorm van leen van hem terug ontving. Het te-
genwoordige huis, in hel jaar 1684 , zoo niet gebouwd, dan toch
vernieuwd , door Zeycek vak Rechteres , is een fraai vierkant gebouw ,
met twee vooruitspringende vleugcis, rondom in zijne grachten ge-
legen.

ALMELO- EN- VRIESEWEEN , heerl. in Ttrenthe, prov. Overijssel,
palende N. aan Ambt-Hardenberg en het koningrijk Hanover, 0. aan de
getu. Tubbergcn Z. aan liornc , en \V. aan YVierdeu en den Ham.
Zij bevat de gcm. Stad- Almelo, Ambt- Almelo cn Vriesen-
vcen, en daarin 11,187 bund. grond, met 1120 h. en ongeveer 8000 inw.
De oorsprong dezer hecrlijkh. moet gezocht worden ten tydc vóór
dat dc Bisschoppen van l trecht eenig wereldlijk gezag in Overijssel

Digitized by Google

A L M.

verkregen hadden , ook l>cLoordc zij oorspronkelijk niet tot het gTonA-
gebied van dat landschap , maar was afgescheiden van de kwartieren
Salland en Twcnthc . zoo als uit onderscheidene oude stukken blijkt ,
waarin gesproken wordt van de landen van Sallant en Twenthe,
en de heerschap Alselo ; evenmin «aren de 'Heeren van Alselo onder-
danen vati den Bisschop van Utrecht, maar vrije, onafhankelijke sou-
vereinen, die het jus belii, armorum et federis (het re|>t om oorlog te
voeren, hunne vasallcn tc wapenen cn verbonden te sluiten) bezaten,
in ééu woord, deze hecrl. had geene andere onderhoorigheid , dan aan
het rijk, vau hetwelk zij onmiddellijk, reeds ten tijde der Frankische
Koniugcu, schijnt te zijn uitgegaan. Ook had dc Heer van Almelo op
zijn huis ecne leenkamer , waarvan onderscheidene goederen , bij andere
bezeten, als leenen verheden werden, en onder de voorregten dezer
hecrl. behoorde, dat de ingezetenen wij waren vau tol- en weggelden
door geheel Overijssel, in welk voorregt zij, te allen tijde, tot opliet
jaar 17915 , gehandhaafd zijn , terwijl zij ook niet moglcn opgeroepen
worden tot delven van grachten als anderzins.

Het eerste stuk, waarin men van de lleeren va?» Alselo gewag ge-
maakt vindt, is eenc aete van het jaar 1170, waarbij Godevaart \ai
Rhese*. achten twintigste Bisschop vau Utrecht, ten behoeve vau het ka-
pittel en de kerk van O. L. V.enSl. UebiimsIc Deventer, afstand doet van
dc nieuwe tienden in Salland . welke acte ge.tcckcnd is , tlonr Evkrbardvs
ab Alselo. Later v as zekere lh.M<r.ik va>. Alselo, met de Heeren van Vi-
anen . Amstel en Woerden , Ivnevens den Hertog van Gelder in verbond ,
omGoziwui va* Ai stel , den zeven en dertigsten Bisschop van Ltrecht,
die door Willes II , Graaf van Holland, afgezet was , tegen den in zijne
plaats verkozen Bisschop, Fredehiii vau \ iases , te beschermen; terwijl
zijn zoon AmoLius AB Alselo. in 1274, met Jas va* Nassau, den negen
«•ii dertigslen Bisschop van Utrecht, benevens de sleden Deventer , Zwolle
en anderen, hel sladsregl t door den Bisschop aan Geneinuid;n gegeven,
getockend heeft, uil welk een en ander niet alleen de oudheid, maar
levens de aanzienlijkheid van dit geslacht, te dier tijd, is af te metcu.

Van Abaolds zoon Egbert kvam deze heerl. .iau zijne erfdochter.
Bats (Beatrix) va* Alselo, die zich in huwelijk lieg af met Evert vas
Heeek , geheet en vajc der Ese , w iens broeder , Frei,ei..r vai Heker,
gehuwd was met Lutcert, de dochter van S weker va* >, ooi-.st (eigen-
lijk Yocrst), uit wiens geslacht het huis Rechteren , bij Dalfdi , in
liet geslacht va* Heker gekomen is; en toen in H'ó7 de linie vau
Evert . in het derde geslacht met Ja* va* Herere*, ;;eheeten vak der
Ese, nitgestorven was , kwam Almelo aan de linie van Freberjk , die
Heeren van Rechteren waren , in wier bezit het zich nog bevindt.
In het begin hebben de bezitters zich nog wel Hekehev of Hekcwerk* ,
geuaamd v a* Rechteres , geschreven , maar het eerste in kiter lijd weg-
gelaten en zich uitsluitend va* Rechteres genaamd. Thans wordt
deze heerlijkheid in eigendom bezeten door Adolp Frederik Lodewijk
Graaf va* Hu;iitehe> l.iarrnG, en levert alzoo hel zeldzaam voorko-
mend voorbeeld op, dal zij, na verloop van vijf eeuwen , schoou in
andere betrekking, in helzelfde geslacht gebleven is.

ALMELOSGHK A\. riv., prov. Overijssel. Zie Aa. (Alselosche)

AUMIvN, d. in het voorin, graafs. Zulphen , prov. Gelderland , kw.
arr., distr. cn 1 j- u. ü. ten V van Zutphen, kant. en 1 u. N. O.
van h "arnsrcld. gein. cn 1} u. Z. van Horstel t 7{ u. N. O. van
Jrnhrm, aan de Berkei. Het teil Hit) inw. , die meest in landbouw
htm beslaan vinden, en van welke dc Hcrv. lot de gi::i. Jlmtu-

ALM

en- Uarften bchoorcn. Dc h. liegen hier zeer verspreid , en het kerkjt
bccfl eene zeer franje ligging te midden van de buitenplaat* Ter
M<> uien, oudtijds het H o f te A 1 m e n genaamd. Vóór dc Refor-
matie werd deze kerk door den Graaf van Ztitphen begeven, cn den
Pastoor was eertijds een Kapelaan toegevoegd , die het vikariaat van den H.
Nicolaas en Ga-tsarina had. Onder deze pastorij, te weten te Harfsen,
was ook eene kapel gebouwd. Aan den ingang van het kerkje te Al-
men ziet men eene zeer oude doopvont van Bentheimer steen , met
vier kolommen uitgewerkt, van welke twee van boven met 'menschen-
hoofden , een met een rams- en het vierde met een kaltenhoofd uitge-
beiteld zijn. Boven in den rand van bet waterbekken , ziet men spo-
ren als van ecnig \jzcrwcrk , dat op de vont gestaan, en waarschijn-
lijk gediend zal nebben , om het deksel op te ligten , of wel om de
gedaante van eene duif, den H. Geest afbeeldende , boven het water
te laten zitten of zweven. Dc vont is eene Ncdcrl. cl hoog, en boven
ruim tachtig duim over kruis breed. Men vindt haar afgebeeld in den
GeldertchenVolks-almanak voor 1835.
Onder Al«k* ligt ook het adcll. huis Ehze.
ALM EN (HOF TE), voorin, adellijk huis. Zie Uitvin (Te»).
ALMEN-EN-HARFSEN. kerk. gem. prov. Gelderland, klass.
en ring van Zutnhen , met eene kerk en eene kapel die door céncn
Predikant bediend worden. De gem. telt ruim 1100 zielen-, cn
heeft, een vrij beroep.

ALMENUM, zeer oud en beroemd d. in Friesland, kw. Wet-
tergoo, griet. Barmdeel, arr. en b* u. W. van Leeuwarden, kant.
en 2 u. W. van Fmneker. Het is zuid- en noordwaarts langs den
zeedijk gelegen , en was vroeger van grootcr omvang , doch door de
herhaalde uitleggingen van de stad Harlingcn , grootendeels daarbij
ingelijfd, zoo dat deze stad thans geheel door dc landen van Almbmj*
ingesloten is en dit dorp ten O. tot voorstad heeft. Sedert de vergroo-
tingen van Harlingcn schijnen er tusschen de regering van die stad ,
en die van de griet. Rarradcel , gedurige twisten te hebben bestaan over
de grensscheiding , totdat zij geëindigd zijn , door eene arbitrale uit-
spraak van den Stadhouder van Friesland van 30 April 1684 , volgens
welke onder anderen dc Stad Harlingcn verpligt is tot onderhoud der
armen van Almcnum. Hier werd, zoo inrn wil, in 777 de eerste Chris-
tenkerk van Friesland , door het toen bloeijend , doch reeds se-
dert dc 11de eeuw uitgestorven geslacht der Foi\tema*s , gesticht cn
aan den aartsengel Mirnxia toegewijd; later werd zij meermalen her-
bouwd en eindelijk, ingevolge octrooi van den Koning van Spanje,
van 6 September 1Ï503, in 1380 binnen de nieuwe wallen van liarlin-
gen getrokken. In deze kerk werden , naar men wil , dc oude privi-
legiën van Karkl dm Groote bewaard. Dc dorpsingezetenen behooron
thans kerkelijk onder Harlingcn , cn het griet en ijbest uur moet ook
regt hebben op eene zitplaats in dc groote kerk te Harlingcn , althans
tot het bonden der stemmingen van Alsem» , in die kerk.

Men telthiei 112 h.. en tSSSO inw. .onder welke 480 Herv..S0 R.K.enlS
Doopsgez. . die hun bestaan grootendeels vinden in veeteelt , alsmede in
den arbeid inde aldaar gevestigde fabrijken , waarvan de eigenaars in
Harlingcn wonen, zijnde 1 kalkbranderij, 1 oliemolen, 2 pelmolens ,
eene plateelbakkerij . 2 steenbakkerijen , 1 tras- en loodertsmolen , 7
Vmtvaagniolrns , 1 dakpan- en cslrikfahrijk ,' en 1 linnenbleekerij. Van
de 2 lijnbanen is er nog maar eene in werking. Ook is bier mij;
eene in 1828 geheel nieuw gebouwde fchoul met onderwüzcrswouinj .

Digitized by Google

ALM.

103

die doorgaans door 100 leerlingen , onder welke vele uit dc stad Har-
linden, bexOvht wordt.

Weleer lagen ook onder Alxencx , dc sloten Bolta, Harliga, Harns
cn Gratinga, van welke laatste de tegenwoordig onder het dorp be-
hoorendc Gratingabuurt of Gretli ngabuii rt haren naam ontleent.
Op den zeedijk alhier, bij de grensscheiding der contribntien van
den vijf dcelen iccd ijk buitendijks en binnendijks , staat het monument
van steen , ter eere van Gaspaz Robles , een Spaansch landvoogd ,
die de verbetering van de zoo nuttige zeedijken, ten spijt van aanmati-
gingen en vooroordcclen , met kranht heeft doorgezet.

Door dit dorp loopen dc trekvaarten van Harlingcn naar Fra-
neker cn van Uarlingen naar Bolsward.

In 1064 beging üruao Harliüca , op het kerkhof te Almzkch , in
«enen twist over het voorgaan ten offer, eenen manslag aan Saskeb.
van Hark. In 1516 stak Fams v au Groxbacb, Drost van Uarlingen,
om redenen van defensie . dc kerk cn buurt van Alzetuh in bramL

ALMEUS , voorin, adell. huis in Hunzingo , in het Halte ambt,
piOT. Groningen, onder het d. Uithuizen.

ALMKEUK , d. in het Land tan Altena, vroeger vereenigd met
den Lande ran Arkel t prov. JYoord-Braband , arr. cn 3 u. \V. ten
N. van 'z Hertogenbosch , kant. en 2£ u. \V. ten N. van /leasden, distr.
eu 2 n. N. W . van Waalwijk, gcm. Almkerk-en-(.ittcijkt 1i u.
Z. van Woudrichem , 2 u. N. O. vau Geertntidcnburg , aan «le Alm,
Tan welke rivier dit d. xijnen naam ontleent. 51° 46' 20" N. Br.
en 22" 37' 51" O. L.

Het is het grootste der dorpen in hel Land ran AHena , en moet
reeds in de zevende eeuw cene bewoonde plaats geweest zijn , want men
vindt dat Switbejit, een der discipelen van St. W illebzord , iu
Z a n d w i j k , dat thans cene buurt van Al» kerk uitmaakt , iu 698 ,
cene kerk heeft ingewijd en mcu heeft er eenen vruchtbaren grond ,
die zoowel tot zaai- en teel-, als lot weiland dient, en ruim 110O
»mw. Ten N. Ü. , uiet ver van het d. ziet men eenen heuvel, op
v»elk voorheen het slot van Altana gestaan heeft. (Zie Alteüascuk
ILkcvel.)

De kerk, die bij de Herv. in gebruik is, was eertijds een groot ge-
bouw , zoo als blijkt uit den afstand tussehen den toren en het koor,
waarin de predikdienst verrigt Hordt, zij behoort tot de gein. van
Almkerk-en-Emmikhoren. Ouk is hier eene dorpsehool en er wordt
telken jare , op den 8 Junij eene paardenmarkt gehouden , maar als
die dag op Zondag invalt dan Zaturdag te voren.

Alskerk is een der 72 dorpen, die bij den watervloed van den 18
November 1421 overstroomd zijn , maar het is grooleiideels weder
droog gewordeu ; toen deze ramp voorviel stond hier een klooster van
Reguliere Kanonikcn, aldaar door zekeren ReumhtMiksebode* gesticht ,
hetwelk om gezegde overstrooming, naar Zwijndrecht verplaatst werd.

Den 3 Augustus 1826 ontstond alhier eenen zwaren brand , waardoor
een gedeelte van het d. in asch weid gelegd , maar het is spoedig cn,
naar men wil , fraaijer weder npgeltouwd.

Het maakt cene heerlijkheid uit . die thans in eigendom bezeten
wordt door den Heer A. N. J. Hvibdoes te Woudrichem.

Het wapen vau Almkcrk beslaat uit twee staande zalmen op een
gouden veld.

ALMKEUK- EN- EMMIKMOVEN . kerk. gein., prov. Noord-B rabat, d ,
kJasa. van Hcusdcn , ring vau Woudrichem , met lOoö zielen , en ceuc

104 ALM.

kerk, dit door oenen Predikant bediend wordt. Het beroep geschiedt
met agreatio van den Ambachtsheer van Almkerk.

ALMKERK- EN- UITWIJK , gem. , prov. /Ïoord-Braband, arr. '# Her-
togenbosch, kant. IJ etude n , dist. Waaltrijk, (11 in. k. , 8 s. d.] ,
palende N. en W. aan Sleeuw ijk-en-de-W erken , en Rijswijk, O. aan
(■lessen , Z. aan Emmikhoven-en- Waardhuizen en Bussen. Het bevat ,
behalve de dorpen Alm kerk en Uitwijk, ook nog de buurt Zand»
wijk, de geh. : de Brie Sluizen , Nieuwcndijk , U ppelsehedij k ,
Uppelsche hoek en Vcrlaatschen dijk, alsmede een gedeelte van
den Nieuwen Altcnaschen polder, met goede zaai-, bouw-
en weilanden, twee Hcrv. kerken , 2 scholen en ruim 1500 inw. , van
welke de Herv. gedeeltelijk tot de gem. Jlmkcrk-en-Emmikhoren , ge-
deeltelijk tot die van Uitwijk-en-W aardhuizen bchooren. Be R. K.
die sedert de Hervorming tol de pastorij van Dutsen behoord hebben,
worden sedert 1837 tot de pastorij van W oudrichem gerekend.

ALMONDE, voorin, d. en heerlijkh. in den Grooten-Zuid-IIolland-
tcken- Waard , het behoorde vroeger lot het Land ran Sl rijen, tusschen
Wecdc ten W. , en Batinour ten O. Hel was een der 72 dorpen , die
bij den watervloed van 18 November 1421 verdronken . en onder de
34 , die sedert niet weder te voorschijn gekomen zijn. Het was 1291
morgen of ongeveer 1100 bund. groot. En toen later een gedeelte
van het land weder droog geraakte, werd Fredeiuk. Hendkiuk daar-
mede verleid.

Het wapen van deze heerl. bestond uit drie gouden kruisen op een
zilveren veld , even als dat van het oude graafschap St rijen.

ALMSTE1N , voorm. kast. en heerl. in den Groolen-Zuid-IIollund-
schen- Waard , tusschen Eemkerk en Almkerk , aan den Alm , waarvan
het zijnen naam ontleende. Het was een der 72 plaatsen , die bij den
watervloed van den 18 November 1421 verdronken, en onderdo 34,
die laler nimmer weder te voorschijn gekomen zyn. Be heerl. was 1814
morgen of 11544 bund. groot.

ALMSVOET, ook wel, hoewel verkeerdelijk , Alsvokt of Ai.rvorr
gespeld , voorm. d. in den G rooien- Zuid- II 'oUaitdschen- Waard ,
tusschen de Alm of Eemde ten W. en Eemkerk len O., aan den uit-
loop van den Alm iu den Maas , waarvan hel zijnen naam ont-
leende. By den watervloed van den 18 November 1431 underge-
spoeld , is het nooit weder droog geworden , ofschoon de streek , waar het
gelegen heeft , nog lang onder den imam van de Vis»cheiiij-va?i-Al»s-
voet is bekend geweest. Het nnib. ksloeg 1142 morgen of 928 bund.
grond.

AMOE . straat in Ooxt-Indie , beoosten het eil. Floris, tusschen dc
cil. Lomblem en Pantar op 124 0 2' O. L.

ALOETOR , d. in Oost-Iudiè . de hoofd pl. der bevolking aan de
oostkust van het Moluksche cil. Bubbcr. Be bevolking schijnt hier-
in tegenoverstelling van die der westkust van dit cil. , zeer verrader-
lijk en wreed te zijn.

ALOEYSEN, voorm. heerlykh. in den Grooten- Zuid- flollandschen-
Waard. Zie Alloysek,

AL01SEP0LBER , pold. op het Eiland-tan- Dordrecht prov. Zuid-
Holland , arr. en kant. Dordrecht , gem. Dubbeldam , palende N.
aan den Zuidpolder en den Stadspolder, \. O. aan den Noord-Bovenpol-
der, O. aan den Kop-vau hel-eiland-xaii -Boni recht . Z. aan den Buiten-
grond van den Zuid-Biiitenpoldcr en aan den Haniaspolder , en W. aan
den "Wicldrerhtschcn-polder.

Digitized by Google

AL o. aos

ALOR , plaats in OoU-lndiè, op Ombay , een der kleine Santkiene
Eilanden. Er is Uier een posthouder en er komen jaarlijks ccnige vaar-
tuigen van Koepang, óin er was en vogelnestjes voor Javaansch lijn-
waad, Chincsche goederen en ijzerwerk in te ruilen.

ALOl (HATOK), kaap in Oout-lndië, resid. Amboina , op de noord-
kust van het cil. Ceratn , ten W . van het strand Sukella.

ALOLWAN , neg. in Ooit-lndië , op het cil. Java, prov. JJamak ,
24 palen O. van Samarang.

ALP11EN, kant., prov. Zuid-Holland, arr. '* Grarcnhage, palende;
N. aan In t kant. W ouhruggc , O. aan het kant. Moerden, Z. aan
het kant. (iouda, Z. W. aan het kant. Voorburg en W'. aan het
kant. L.yden n" 3 , en bevattende de volgende negen gein.: Alphen ,
Benthuizen, Benthorn, Bodegraven, llazers w oude, Hooge-
vcen , Nieuw veen- met- I' vlcrbiiurt. Ze vcuhoven-cn-N oorden
en Zwammerdam . en daarin 17,312 bund., 83 v. Tocd. en
öi v. ril. land, 1982 h. , 4 limil-zaagniolens , 7 korenmolens, 7 grutte-
rijen, 2 bierbron wcrijen , 1 steen-, 3 pannen-, eti tegel- en 2 potten-
bakkerijen, welke ook tc\ens pannenbakkerijen zijn, 2 kalko\ens, 13
scheepstimmerwerven, 2 leerlooierijen , 1 loodwitmakerij, 2 touwsla
gerijen, 1 suiker- en 1 vernisfahrijk , 1 masten- en zeilmakerij , 1 been-
zwart fabrijk , en 13.000 in w.

AJLPHKN , kerk. ring, prov. Zuid-Holland, class. van Legden ,
bevattende de volgende 11 gein.: Alphen, Woubrugge, Lcyder-
dorp, Zwammcrdam , Boskoop-en- Middelburg, Zoclcrwoude ,
Benthuizen, Hoogmade- en - Rij pwcteriug , Oudshoorn - en-
(inephoek, Hazcrswoude en Koudekerk. Deze ring telt 10,000
zielen en 12 kerken , die door 11 predikanten bediend worden.

ALPHEN , d. en kant. hoofd pl. in Rijnland, prov. Zuid-Holland,
arr. en 5£ u. N. 0. van '* (iravenlutfje , gem. Alphen-e n- Rietveld ,
3 ii. 0. van Leydcn , 3 u. \V. van Woerden, op den hoogen Rijn-
dijk en langs den linker oever van tien Ouden-Rijn, waarover eenc
ophaalbrug ligt, door welke hel gemeenschap heeft met de Aarlander-
veensche Rijnbuurt, die meestal, ofschoon ten onregte, tot dit dorp gere-
kend wordt, waartoe zij alleen kerkelijk behoort. Het ligt 32° 7' 47" N.B'.,
22° 19' 32" 0. L. Men is algemeen van gevoelen , dat bet op de
oude reiskaarten voorkomende, Almxava of Albiniaxa, elders Al?bkiu
Castba genoemd , hier omtrent gestaan en dat dit dorp hiervan zijnen
naam ontleend hebbe. Minder is men het er o*er eens wat het
geweest zij , want aangezien uit renen steen , onder Alphen opge-
dolven , met het opschrift: Letj. ƒ., blijkt, dat het eerste legioen,
het Mincmsche genaamd en hetwelk door Dobitiaas opgcrigt is , daar
plegen heeft , houden cenigen het voor een wapenhuis ; lerw ijl anderen
beweren, dat hel een korenmaga/.ijn geweest zij , en voeren tot staving van
hun gevoelen aan , dal men hier, bij het omspitten van den grond eener
burgl, behal\e vele Romeinsche gedenkpenningen , ook hard gezengde en
half verbrande tarwe gevonden heeft. Wat hiervan zij , de oudheid dezer
plaats wordt ten volle bewezen uil eenc oude vervallen put, vroeger achter
zeker huis in de Papestraat te zien , welke van hetzelfde maaksel was ,
als die welke men op de burgt te Leylcn vindt , en alzoo meer dan 2000
jaren oud moet geweest zijn. ter welker plaatse men in het begin der vorige
eeuw, ruim 400 penningen van allerlei munt gevonden heeft. Ook
heefl men in een ander daartegen over slaand huis , ten minste 7 vott
onder den grond, cenen ouden kelder ontdekt, in welke men , nadat hel
gewelf met geweld doorgebroken was, ccuige schoenen van een spits

IOC

ALP.

fatsoen , zoo als <lc Romeinen gewoon waren le dragen , gevonden
heeft.

A i.r hei U een zeer vermakelijk en welvarend 'd. , cn een der groot-
ste \nn geheel Holland, dal veel van zijne levendigheid te danken heeft
aan den gestadigen doorlogt, van grootc en kleine vaartuigen , welke
dagelijks den Rijn op- en afvaren , en van rijtuigen , die hier meestal
pleisteren. Sedert het jaar 1680 is dexe doorvaart nog merkelijk ver-
meerderd , door het uitdiepen van den Ryn ; want voor dien tijd ge-
henrde het dikwyls, dat ecue menigte vaartuigen, aan de Rijnbrug,
naar hoog water moesten blyvcn Machten.

De tyd wanneer de eerste christen-kerk te Alphei» gesticht is, kan
niet worden nagegaan ; vrij waarschijnlijk is het echter, dat dit reeds zeer
vroeg , na de eerste prediking van het Christeudom hier te lande ,
heeft plaats gehad. De kerk , die hier tijdens de Kerkhervorming stond ,
was toegewijd aan den H. Bomfacius, wiens afbeeldsel er ten loon pleeg
te slaan. Behalve het hoogc altaar , had zy er nog een van de H.
Maagd , waarin eene kapclauij , of altijddurende vikarij was gesticht. (
Deze stichting , die door David van Bourgoidie , vijf en vijftigsten Bisschop
van Utrecht , goedgekeurd was , is den 30 October 15i'»Ö , op het verzoek
van Nicolaas vak Alpie.i Nicolaasx. , door Geokgils var Eghokd , den zes-
tigsten Bisschop van Utrecht, nader bevestigd. Dit oude kerkgebouw
moet van eene aanzienlijke grootte geweest aijn , cn daarvoor een zware en
xeer hooge toren gestaan hebben. Deze toren, die vierkant opging r
tot binnen de klokkcnzoldcr , cn aldaar eene balustrade had , boven
welke wederom eene spits uitstak , werd door de Spanjaarden van alle
de ankers en al het ander ijzerwerk beroofd , en daardoor zoodanig ver-
zwakt dat hij , brj gebrek aan de noodige voorzorg , in de maand
April 11*80 geheel instortte, zonder dat evenwel iemand daarbij om-
kwam. Behalve met dezen , prijkte dit gebouw met een niet onaardig
spits torentje van eene klok voorzien. Dc Pastoor dezer kerk werd
door den Abt van St. Paulus-abdij te Utrecht aangesteld , en het kos-
tersambt door den Graaf van Holland begeven. Deze kerk brandde in 1618 ,
nadat zij reeds ceucn geruimen tijd bij de Hervormden in gebruik was,
geheel af, en spoedig daarop werd de tegenwoordige gebouwd , die
eene kruiskerk cn geheel door de gem. bekostigd is. Vrijwillige
inschrijvingen daartoe bedroegen 19,<S76 gl. en 18 st. , naderhand
heeft men nog 23,789 gl. over de gem. omgeslagen. Op het midden
van het kruis staat een klein, maar sierlijk spits torentje, van uur-
en slagwerk voorzien, cn van binnen pronkt zij met koperen krooncn
en een voortreffelijk orgel, dat er in 1818 geplaatst is. De burgerij
heeft in het jaar 1722, aan de kerk drie zilveren schotels eu vier
bekers vereerd, om bij de viering van het H. Avondmaal te gebrui-
ken , ook ziet men er dc sierlijke grafplaats der Hceren en Vrouwen
van Alpheh, in eene kapel besloten; buiten de kerk ten Z. dc graf-
plaats der familie Coster , en daar binnen ligt dc verdienstelijke dich-
ter en edele inenschenvriend Jajc Leokaho Nierstrasz begraven , op wiens
grafsteen het volgende vierregelig vers , van den dichter 11. ïollehs Cl. ,
te lezen staat :

*t Is Nierstrasz , die hier rust: in 's levens bloei ontslapen,

Siert hem de kroon der braafheid vroeg;
Geen lofdicht siert zijn' graf, geen lauweren, geen wapen,

Zijn wandel is hem lofs genoeg.

Digitized by Google

ALP.

107

De Hcrv. gcm. van Alphen werd (volgcn6 de Geschiedenis Her Pie-
derlandsrhe llereormde kerk door A. Ypeu en I. J. Derhout) in vcrecuijjinj*
met die van Ondshoorn ten jare 11587, tot stand gebragt door don der-
waarts Inroepen predikant Fravciscis Pytiihs, hoewel het schijnt, dat
zekere Woiteh EvrnTz reeds vroeger aldaar het Predikambt hekleed
heeft , misschien dat er toen nog gecne vaste {jein. bestond. Thans
behoort deze gcm. tot de klass. van Leyden , ring Tan Alphen, telt
2800 zielen; van welke 900 in de A a rland er veen sch e tiijn-
buurt wonen, en heeft cenen Predikant, die door den kerkcraad
beroepen wordt; maar van dit beroep moet worden kennis gegeven»
aan den AmliachUhecr. Vroeger nam de Pastoor van Aarlanderveen
hier de dienst waar , zoodat er reeds in 1437 of daaromtrent cene
kerk moet hebben gestaan, maar sedert het jaar 179a heeft Alpien
eene afzonderlijke statie die tot het aartspr. van Holland- en- Zeeland,
dek. van Rijnland, behoort, ongeveer 800 zielen telt, en door eenen
Pastoor bediend wordt. De kerk n., in 1824, in eenen goeden stijl
gebouwd , zij mnnt vooral van binnen door sierlijke eenvoudigheid uit.
Ook is hier eene konirikljike 'paardenposterij , een postkantoor , een
weeshuis, cene dorpschool met ruim 200 leerlingen, cene onlangs op-
gcrigte kostschool voor jonge heeren , en cene jonge jufvrouw enschool
met 25 a 30 leerlingen. Voorheen stond hier ook eene waag, waar-
toe het regt rmls voor 200 jaren aan dit dorp verleend werd ; later
werd zij echter naar de Aarlandervcensche Rijnbuurt overgebragt.

Het was vroeger eene afzonderlijke heerlijk. , die later met Rietveld,
verecnigd schijnt. Van het geslacht der oude Heeren vak Alphen ,
heeft men weinig zekerheid ; alleen vindt men dat lloco van Kbalin-
«E5, die in 1230, Baljuw van Holland was, stamheer van dit huïs
geweest is . en dal verschcide Heeren van Alphen 's Lands Graven
gediend hebben, tot in het jaar 1484; terwijl onderscheidene latere
afstammelingen van dit geslacht , zoo in de geleerde , als in de
staatkundige wereld , beroemd geworden zijn. Zij voerde hetzelfde
wapen dat nog aan de gem. Alphen-en- Rietveld eigen is (zie
dat art.)

Alphen heeft van de vroegste tijden af rijkelijk zijn aandeel in de
geschiedenissen gehad ; w ant reeds in de dagen , toen de Deeucn
en Noormannen deze landen afliepen , moest ook deze plaats het droe-
vig lot van geroofd en geplunderd te worden , ondergaan.

Vrouw Jacoba van Beuei\f.s , die door haren neef Philips van Born-
condic, te (ienl gevangen gehouden werd, omstreeks het jaar 1424, in
manskleederen ontsnapt zijnde, werd hij hare verschijning, in dc Hoek-
schc steden Schoonhoven, Gouda en Oudewater. als Gravin erkend,
waarop de Bisschop van Utrecht mede hare zijde koos. Nu verzamelden
de Kabeljaauwschen ecue menigte volks bijeen , en begaven zich naar
Alphen, om dc gezegde steden aan te tasten, maar Jacoba viel
ben , aan het hoofd van die van Gouda en andere Hocksgczindcn ,
den 21 Oetober 1424 , hier zoo geducl t op het lijf. dat zij, na een
hevig gevecht , de overwinning behaalde, en bovendien de banieren van
Leyden , Haarlem en Amsterdam veroverde. Daarna door de steden
Schoonhoven , Gouda, Oudewater en een aantal Stichtschcn onder-
steund, sloeg zij het beleg voor Haarlem. Dc Hertog v an BotrncoN-
më zond hierop eenige troepen af, om de benarde stedelingen te ont-
zetten , en tevens, om dc Goudschc sluis te stoppen, ten einde
hierdoor aan Jacoba en dc haren den aftogt naar Gouda te beletten.
Staarde Gravin in tijds van den aanslag onderrigt xyude en tevens.

Digitized by Google

108

A L P.

«lat hare vijanden reeds tut Lcydcn genaderd waren , brak heimelijk
'liet beleg voor Haarlem op , en sloeg zich met haar leger te Alphen
neder, waarde Kabeljaauw sehen , onder aanvoering van Jas var Li t-
üxnkLx, wiens vader be\elhebber van Haarlem Mas, op den laatsten
April zoo raauw ontvangen werden, dal zij na eenen langdurigen
en hardnekkigen strijd , waarin vrouw Jacoba zelve de haren aanvoer-
de , met groot verlies op dc vlugt geraakten T en , tot voor de poorten
van Lcydcn vervolgd werden, van welke stad alleen vijf en tachtig
burgers op het slagveld bleven ; waaruit men kan opmaken hoeveel er
in hel geheel gevallen zijn , hetgeen dan ook door sommigen op wei
li(H) begroot wordt.

In 14815 geraakten de Kaboljaanwsehcn . onder Joban van Rabst ,
Markgraaf van Antwerpen , hier* weder slaags met de Hoekschen , on-
der Keimkb va* lkouwiiuizEN ; welke laatste op de vlugt gedreven
werden.

Toen de Spanjaarden in 1573 , het beleg van Lcydcn ondernamen ,
w ierpen zij te Alphes eenc verschansing op , die zij echter bij het na-
deren van (iraaf Lodewijk van Nassau, weder moesten verlaten, waarop
deze verschansing geheel vernietigd werd. Alaar in het volgende jaar
kwam de vijand terug , nam . na het verslaan der hier liggende Staat-
solie troepen, het dorp weder in, cn wierp de verschansing ander-
maal op.

Een zware brand, die hier lenjare 1619 in eenen oliemolen uit-
barstte , verspreidde zich zuid- cn noordwaarts zoo fel , dat in weinig
tijds niet alleen dc molen, maar ook dc fraaije kerk en bijna het ge-
heelc dorp aan kolen gelegd werd. Door dezen brand, alsmede door
de toen plaats gehad hebbende overstroomingen , het gedurig doortrek-
ken van krijgsvolk en het sterke deel, hetwelk dit dorp genomen had
in toerustingen tot eenen togt buiten Utrecht , was dc gem. zoo fel ge-
teisterd , dat zij aan d« Stalen verzocht , om voor ecu jaar vrijgesteld
tc worden van de opbrengst harer belastingen , zyndc de ingezetenen
daardoor naauwclijks in staat, om het noodige tot herbouw der kerk cn
afgebrande woningen bijeen tc brengen. Omstreeks honderd jaren daar-
na, namelijk op den 15 September 17 16, ontstond er anderwerf een zware
brand in de grutterij van het dorp , die almede tot onderscheidene
andere gebouwen oversloeg en alzoo 25 huizen vernielde.

Bij het doortrekken van het vliegend legertje, in dc woelzieke da-
gen van het jaar 1787, vielen te Alphen, waar dc partijen zeer op el-
kander verbitterd waren , groote onaangenaamheden voor , die tot spoor-
bijstcre uitersten oversloegen, welke in hooge mate ten huize vau den
Heer de Supeiwille gepleegd werden. Na dc verandering van zaken in
dat jaar , strekte Alphen voor eenen korten tijd aan den Hertog vas
Bm^swijk ten hoofdkwartier, waar hem eenc bezending uit hun Hoog
Mogenden, bestaande uit de Heeren va* Spaeh van Habdesteik en Was-
senaek vas Spa*bboek , kwamen bedanken , voor dc betoonde inschikke-
lijkheid, om geen krijgsvolk naar 's Gratenhage. tc zenden.

Toen in het jaar 1815, na het vertrekken der zoogenaamde Gartht
d' honneur , de gehuwden tot leden der Nationale garde bestemd, en
als zoodanig opgeschreven werden, waardoor men vooruittrekken be-
gon tc vreczen , w aren het vooral dc inw. van Alphen , Oudshoorn en
Aarlandcrveen , die, in eene vlaag van wanhoop , tegen dezen maatregel
opstonden, dc lijsten der krijgsopsehrijviug verscheurden, en zelfs op
Lcydcn aanrukten, waar het gemeen hun dc poorten opende, maar
ook weldra door onbesuisde handelwijze toonde, zoudcr ecu welberaden

Digitized by Google

A Ei 1>.

109

aanvoerder , geheel plan- en doelloos te werk tc gaan , zoo<lat delandliedcn,
ua een kort verwijl , de stad verlieten , terwijl een enkele hunner later
deze daad van wanhoop met *yn hoofd boelen moest. Op het einde
van dat jaar was dit dorp de eerste plaats in ons vaderland , waar de
Oranje vlag op den toren werd geheschen.

Alphei* wordt gezegd de geboortepl. geweest te zijn van den ver-
maarden historieschrijver Willem Hkda. Hij was geheimschrijver van
Keizer Mavixiliaa* , en werd door hem in gezantschappen gebezigd.
Nadat hij het geestclyk gewaad bad aangetrokken , wcru hy Proost en
Aartsdeken te Arnhem , en naderhand verheven tot Deken der proostdij
van Sl. Jan te Utrecht. Hij te Antwerpen in 1623, na het leven
der Utrcchtsche Bisschoppen, tot het jaar 1321 beschreven te hebben.
Ook woonde hier weleer zekere Gideoh va* Jaahsveld, die muntmees-
ter van West-Friesland geweest is, en door wien de scheepjesschcllin-
gen in 1679 gemunt zijn.

ALPHEN, d. in het Land-tnsschen-.Vaos-en-Ifraal , prov. Gelder-
land, kw. , arr. , distr. en 6j u. W. ten Z. van Nijmegen , kant en 3 u.
Z. W. van Druten, gem. en 2 u. van Appcllern , 9} u. van Arnhem ,
aan de Maas, 81° 49' 31" N. B'. , 23 8' 23" 0. L. Tot dit d.
bchooren de geh. de N icu w c schans, het H o ofd , G re f fe lin g,
den Haag, K e r k e i n d , Moleneind en Muorlhnizcn, alsme-
de een polder 700 buiid. groot , die 's winters altijd ouder water
staat, en waartoe de droogwording van het vroeg of laat open-
gaan der sluizen en het vallen der rivier de Maas afhangt , loopende
het dikwijls de maand Junij uit , eer hij geheel van het kwel- en regenwater
ontzet is. Op dezen polder staat één watermolen. Alphei maakte voor-
heen met zijne onderhoorigheden , die gezamenlijk 831 bund. G3 v.
roed. en 63 v. ell. beslaan, eene afzonderlijke gein. uit, maar is in
1818 met de gem. Appeltern vereenigd.

De Herv. , die hier slechts 33 in getal zijn, hebben eene kerk ,
wrelke tot de gem. Maasbommel , behoort. De R. K. stalie , die men
tot het vik. van het voorin, bisdom van Roermond, dek. van Druten ,
rekent en ruim 700 zielen telt, heeft eene kei k , welke doorecnen Pas-
toor bediend wordt. Voorts zijn hier eene school . met een gemid-
deld getal van 70 leerlingen, 1!Ï9 h. en ongeveer 800 inw. , wier voor-
naamste middelen van l>esUian , de landbouw en veeteelt zijn.

ALPHEN oudtijds Alfheim, d. in dc Baronie van Breda , prov.
Noord- Braband , arr. en ruim 4 ti. Z. 0. van Breda, kant. 3j u. Z.O.
ten O. van Ginneken , distr. en 4£ u. Z. O. ten Z. van Prinsenhage ,
gem. Alphen-en- Riel 1 u. N. van Baarle-D assau en even zoo ver van
dc Belgische grenzen.

Dit dorp is zeer oud. want in 711 vindt men daarvan reeds gewag
gemaakt, gevende Escllbhecbt . een Saalfrankisch edelman, op den
20 Junij van dat jaar. Alfheim aan den II. Willebrordcs, die liet in
726 bij uitenten wille aan de abdij van Eehternach maakte , door welke
het, na verloop van 1£ eeuw , ond.*r cenen jaarlij ksr hen cijns, over
gegeven werd aan het klooster van ïongerloo. Naderhand is Alphei
gekomen aan dc Heeren van Breda ; want Godetaart II , Heer van
Breda , gaf in het jaar 1216 dc H oe v e v a n N i e iiwlanilt, die tol
Alphen behoorde , aan het klooster van Tongerloo. En Arsoct va> Lovev
benevens Elizabetb , zijne huisvrouw t Heer en V rouw ran Breda , schon-
ken aan hetzelfde klooster ten tijde van Jas va* Bühlm* , dertienden
Abt, tenjare 1280, zestig bunderen in bossehen en woestijnen, gelegen
lussclicu de hoeve van Nieuw landt en het busch der Tempé Üieeren. 0n-

Digitized by Google

110

A L V.

dcrschcidonc jongere zonen der Hoeren van Breda , hebben zich voorheen
den titel van Herren van Alpden aangematigd. Onder andereu vindt men
in liet jaar 1229, Gillis va* Biifda , als Heer va* Alphek vermeld.
Deze liet na Isi vrmms, vrouwe va» Alme» , eerst gehuwd met Gillis
van Olo»v\ehde en na diens dood niet Gouevaart va* \Y esehalf. Ver-
volgens heeft Filips vak LiiiiEkERkE , zoon van Raso vak Gavere»,
Heer van Liedt kerke en Breda , den naam gevoerd van Heer van
l nr>noi.T en Alphes en als zoodanig aan den Abt en het konvent van
Tonjrerloo , tot eenc aalmoes , kwijtgescholden eeue rent van oenen
wagen broods , die hel gemelde klooster , uithoofde van zijne landen ,
aan den Heer van Alphen , als hij vcrpligt was ter heirvaart te trek-
ken , schuldig was uit tc reiken. Na zijns broeders Raso's afsterven ,

Heer van Breda geworden zijnde , gaf gezegde Filips die heerlijkheden
over aan zijnen iongsten broeder Raso, die zich mede daarnaar heeft
doen noemen. In het jaar 1354 werd deze heerlijkheid — welke den

14 Fchvuary 1326, door Gehard , Heer var Rassegeh, als, door zHn
huwelijk met Aleidis, Heer Filips dochter, Heer van het Land
van Breda geworden zijnde , met geheel dat land aan Jak III , Hertog van
Braband , verkocht was — doordien Hertog verpand aan Raso Heer vah
Liedekerke , maar in het jaar 1342 weder overgegeven aan Heer Willem
vak Duve»voorue , die baar in handen gaf van Ja» vak Polak ek , Heer
van de Leck., door wieu dit dorp weder aan het Land van Breda
gehecht werd , waaraan het sedert onafscheidelijk gebleven is.

Axphek heeft niet weinig deel gehad aan de ongelukken des tijds ,
want in het jaar 13f3 werd het van de Gcldcrschen, aangevoerd door
Maarte» va» Rosser , geheel afgebrand en in de volgende oorlogen heeft
het door plundering , brandschatting en verwoesting veel moeten lijden.

De kerk , die , hij hare stichting , toegewijd was aan den II.
WiLLEnnoiiD en door renen afgexondene uit het klooster van Tongerloo
)>cdiciid werd , is na dc Reformatie aan de Hervormden gekomen , die
haar, in het begin dezer eeuw. weder hebben afgestaan aan dc R. K.
De static van Alphe» , die 1200 zielen telt, behoort tot het vik.
van Breda of het Hollandsen gedeelte van het voormalig bisdom van
sJ nt werpen f en hel dek. van Breda, en wordt door cenen Pastoor en
renen Kapellaan bediend. Omtrent dc pastorij te Alphek , iu dc heide ,
zijn, voor omstreeks 150 jaren, kleine heuveltjes opgegraven, waarin
men lijkbussen van Romcinschc Veldheercn met assche gevuld gevonden
heeft. Deze zijn destijds naar dc Abdij van Tongerloo , op wier grond-
gebied die heuveltjes gelegen zijn, overgebragt.

Toen hier eeue Herv. gem. gevestigd werd , was dc eerste Predikant
Joha»»es Dabei, , die in 16->3 herwaarts kwam. In 1819 werd deze gein. ge-
combineerd met die van Ghaam-ek-Baarxe-Nassau , zoodat de enkele Herv.
die hier thans no£ woont , gerekend wordt tot dc gem. Chaatn-Baarle-
JVassau-en-sffp/ien. Men heeft cr 53 h. cn 330 inw. , die meest in
landbouw hun bestaan vinden.

Het wapen van Alphek bestaat in een schild van lazunr (blaauw)
beladen met drie rotsen van goud , staande twee en eten , het schild
gedekt met eene kroon van goud en vijf fleurons van dezelfde kleur.

ALPHEN (HET HOF VAN) voorm. adell. huis in Rijnland, prov.
Zuid-Holland f onder jilphen-en-Rietveld , ten O. van het d. Alphen.
Het was een deftig gebouw met drie torens versierd, liggende rondom
in zijne grachten met hoog geboomte en fraaijc tuinen omgeven , en
werd van ouds genaamd het huis Oud Kalslage» , door welk geslacht
het gebouwd cn bewoond is. Later heeft het lang tot woning van dc

Digitized by Google

ALP

111

Amhachtshecrcn van Alphen gestrekt j maar is nu sedert jaren ge-
sloopt.

ALPHEN- EN- RIEL, gem., prov. Noord-Braband, arr. Breda, kant.
(Hutteken , distr. Printen hage (11 m. k. , 8 s. d.) palende N. aan-
Gilze-i/n-Rijen , 0. aan Tilburg en Goirle, Z. aan België' en Baarlc-
Natsau en W. aan Chaam. Zij bevat de d. Alphen en Hiel, die tc
voren ieder cene afzonderlijke {jein. uitmaakte, maar sedert 1810 tc
samen verecnigd zijn. In de voorm. gein. Alphen liggen de wijken of
geh. kerk en Goeden t ij d, Druisdijk , Vijfhuizen, Alphen-
Oisterwijk, Ter Oever, waaronder de voormalige koniinanderij
Ter Braak , die eerst aan dc orde der Tempelieren en later aan dc
Ridders van Malllia behoor.de, Boshovea en Kwaalburg of
Qualburg. Dc voorm. gcm. Riel bevat de wijken of geh. K er k-
cind, Zandeiud en Brakel.

Men heeft, in deze gem. i R. K. kerken, 1 Herv. kerk, 230 h. en
ruim 1000 inw. , onder welke slechts één Herv. en deovcrige R. K. zijn.

liet wapen dezer gcm. is hetzelfde alsdat van Alp hen.

ALPHEN-EN-RIETVELD, gcm. prov. Zuid-Holland, arr. %t Graven-
haag, kant. Alphen, palende N. aan den Rijn, die het van Ouds~
hoorii-en-Gnephock en Aarlaiiderveen scbeidt, O. aan Zwammcrdam ,
Z. aan Boskoop cu Hazerswoudc en W. aan Koudekerk.

Zij wordt verdeeld in 8 wijken, als: Steekt, Go uw sluis,
het D orp of bestrate gedeelte , H o o r n , ook genaamd Alpher-Hoornc,
en Bontcpaal,cn bevat, behalve het d. Alphen , de polders : G roo-
ten-Polderof Achter- de-Kerk en Zaucn , Rietveld, dc Nesse,
Steekt euRijneveld. Ook ligt nog onder deze gemeente dc Goiiwschc
sluis cn een gedeelte gronds de Hooge Rurgt genaamd, (zie hierover op
Borgt (Hooge) nader). Vroeger stonden hier de adellijke huizen het II o f-
van-Alpben, hct-Huis-tc-Lecuwcn , Brittenrust en Lange-
roode. Thans vindt men nog dc buitenplaatsen N ieu w-Brittcnrust,
Grijpestein en Randwijk. Dc oppervlakte der geheel e gem. beslaat
2310 bund. 50 v. r. 34 v. e. gronds eu men telt er ongeveer 2800 inw. ,
wier voornaamste middelen van beslaan zijn- landbouw, haudel in
boteren kaas en ccnigc fabrijken, zijnde 1 steenbakkerij. 4 pannen-
bakkerijen , 1 fabriek van beenzwart , 1 kaarsenmakerij , 1 vernis-
fabrijk, 1 kalkbranderij, 1 bierbrouwerij, 1 korenmolen , 1 grutterij,
en 1 houtzaagmolen. Voor ecnigen tijd waren hier nog eene jenc-
verstokcry en cene blaanwselfabrijk, die eebter niet meer in wer-
king zijn ; veel vroeger moeten hier ook pijpenmakerijen zijn geweest,
maar deze hebben sinds een aantal jaren opgehouden tc bestaan.

Er zijn in deze gcm. 1 Herv. kerk , 1 R. K. kerk , 3 scholen ,
eene afd. van het Nedcrl. Bijbelgenootschap met l>0 leden , en met
Oudshoorn een depart. der Maatschappij Tot Nut van '/ Alijemeen ,
dat den 23 Januarij 1809 opgerigl is, cn 60 leden telt.

De Heerlijkheid Alphen- eu Rietveld is in het jaar 1745, door
den Heer Jaeob van den Meer , voor eene som van acht- cn- vijftig
duizend gulden verkocht geworden aan Catiiabina de Wilde , wed.
van Abbaha* Jozüa Bbaconieii , Predikant tc Utrecht , en wordt thans
in eigendom bezeten door deu Heer Theodorus Pieter Baron de Smbth
van Alphen , Kamerheer van Z. M. eu Lid van de Ridderschap van
Holland , tc 's Graveuhage.

Het wapen dezer gem. is eene zwarte ster met acht straalpuntcn ,
op een zilver veld.

ALPHEN-OISTERWIJK geh. in dc Baronie van Breda, prov.
Noord-Braband , arr. en 3 u. Z. 0. van Breda, kant. cu 3 u.

112 ALP.

Z. O. ten 0. van Ginnekcn, distr. en 5 u. 0. Z. 0. van Printenhage ,
{jein. Alyhen-en-Biel , J ii. ten N. O. van Alphen, 1 u. ten Z. W.
van Kiel , nnu don weg van Alphen op Hiel.

AL1M1KR-H00RN , buurt in K ij n la n d. Zie Hoonv

ALSCHE1D , gem. , grooth. Luxemburg. Zie Altscueidt.

ALSDORF gch. , groolh. Luxemburg. Zie Ahsdokf.

ALSETTO, riv. in het grooth. Luxemburg. Zie Elti.

ALSIMO , katocnpl. in l\ ederlandtch Guiana, kol. Suriname, aan
de monding der \V arappakroek , op den linkeroever, tussclicn de

Elant. Walerlno en den Grootcu Oreaan , groot 500 akk. en 156 slaven ,
ij de Negers Olblkks genaamd.
ALSINGEN, gein. , grooth. Luxemburg. Zie Alzingen.
ALS1TZ, riv. in het groolh. Luxemburg. Zie Elti.
ALSMEER , d. prov. Noord- Holland. Zie Aalsieer.
ALSTEREN , d. prov. JV oord-B raband. Zie Halstebex.
ALTEKLEEN , pold. in het Land-van- V oorne , prov. Zuid-Hol-
land, arr. Brielle , kant. Goedereede , {jein. Melissant-IYoorderichorren-
en-Jf 'ellestrijpen , palende N. aan Oud-Melissant, W. aan den pol-
der van Dirksland , Z. en 0. aan de Bieningen.

ALTEkLEIN, pold. op het eil. Daireland, prov. Zeeland, distr.,
arr. en kant. Zierikzee , gem. JVieuwerkerke , palende W. en N. aan
den pold. Betleuaarde , 0. aan Cipelle en Z. aan den Gouwcvecrpol-
der , waarvan het door den Steenendijk gescheiden is. Hij is bijna 32
hund. groot.

ALTEKLELN, poldertje aan de oostzijde van het eil. Noord-Beve-
land , prov. Zeeland , <li>tr. en arr. Goes , kant. kort geen , gein.
Kals , bedijkt in 1070.

ALTEN A, voorin, adell. huis in Delfland, prov. Zuid-Holland , arr.
Botterdam , kant Helft, gem. Hof ran Delft, even buiten de School-
poort der stad Delft. Opdat de Spanjaarden zich daarin niet mogten
nestelen, werd het inhei jaar 11573 afgebroken en verbrand, maar in
later lijden is het door den Thesaurier Generaal der Verecnigde Neder-
landen , George de III jr. , weder opgebouwd. Op het laatst der vorigi?
eeuw werd hel lot een herberg verhuurd. Thans is het cene bóuw-
nianswoning. De werf draagt nog de kenmerken v dat daarop vroeger
ecne burgt of kasteel gestaan heelt.

ALTEN V , voormalig blokhuis op de Veluvre, prov. Gelderland, aan
den Ussel , tegen over Deventer op de grenzen van Deventer en Y«K>rst.
Het verd in 1!>21 aangelegd , door Kaufl Hertog van Gelder, die
daaruit de stedelingen grootc schade toebragt. Toen de Geldersehen
bet in , uil schrik \ oor de Keizerschcn , plotseling verlaten had-

den . hebben de iuw. van Deventer hel tot den grond toe afgebroken,
cn daarvan de waag gebouwd , die nog in die slad op den Brink
bestaat.

ALTEN A, voorin, slot op de Velnice bij N ij kerk. Zie Hci.kf.stei*.

ALTEN A , van ouds vermaarde herberg in de Betuwe , kw. , distr., arr.
en 6£ u. O. van Tiel , kant. en 2 u. Z. van Elxt, gein. en 1 u.Z. ten 0. van
Valburg, aan d» n Waaldijk , tussehen Nijmegen en Slijk-Ewijk. Van
hier varen de schuiten met groenteen koorn uit de B<lu\»e naar Nijmegen.

In het gastvertrek hangt eene schilderij , voorstellende eenen geeste-
lijke, eenen krijgsman , eenen advokaat en eenen boer in zeer antieke
kleeding. Onder den geestelijke slaat te lezen : <> ik bid voor u ; «
onder den krijgsman : »ik vecht voor u onder den advokaat : "Ik pleit
voor u;* en onder den boer: «en of gij bidt, en of (jij vecht, en of
gij pleit ; ik ben de man , die de eijeren Icit.

Digitized by Google

ALT

113

Men gist, dat dc nadm Altena afstamt van .de ligging der buizen ,

al (e na aan de rivier de W aal.

ALTENA of Altoju, bewoonde berg in Wett-Indie' , cil. Curacao ,
in de voorst. Sc har In r ten O. de Willemstad.

ALTEN A (LAND VAN), oudtijds Altbexa , seer schoone en vnicht-
bare landstreek , vroeger een gedeelte van Zuid-Holland uitgemaakt
hebbende, thans tot de prov. j\ oord-Braband hchoorendc. Het grenst
ten N. aan de Merwede, ten N. O. aan de Maas , tén Z. O. aan het
Land van llcusdcn , ten Z. aan Dussen-Munstcr-cn-Muilaerk en ten
W. aan Dussen en de Bakkcrskil, bevat dc gcra. Alm kerk-en-Uit wijk ,
Op-en-N eer- A ndcl , Emmi khovcn-cn-Waardhuizen , Giesen,
Rij s w ij k , de Werke n-en-Slccu w ijk , Woud ri chem-en-0 u d end ij k,
en van de gem. Mceuwen-Hill-en-Babilonienbrock , alleen het dorp
Hill benevens een gedeelte van Babi Ion ienbroek , makende alzoo
een gedeelte van het dislr. Waalwijk cn van het kant. 1 leusden nit,en
beslaande eene oppervlakte van omtrent 6360 bund.

Voorheen was het een .gedeelte van het oude Graafschap Teisterband,
en een leen van de Graven van Kleef, totdat Graaf Willeb, bijge-
naamd de Goede, omtrent hel jaar 1332, de oppermagt cn leen-
hcerschappij gekocht heeft vaii Diederie. IX, Graaf van Kleef;
sedert welken tijd het altijd als een gedeelte van Holland beschouwd
is. Men houdt Ditnt.nik, den broeder van Robbert I, Heer van Hem-
den, die in het begin der Ode eeuw moet geleefd hebben, voor den
stamvader der Ilecren van Alteia. In dezen stam bleef dc heerl.
tot het jaar 113'.», als wanneer zij door huwelijk overging in het ge-
slacht vaj Hoorve, dat in 1 *30 tot den gravenstand verheven werd.
Uit dit geslacht kwam zij, in of omtrent 1330, met en benepens het
Graafschap Hoorne , bij erfenis aan den, in 's landsgeschiedenis, ver-
maarden Filips va> Movtborejcv, Graaf va* Hoorxe, die in 1368, om
zijnen ijver voor Ncèrlands vrijheid, met den beroemden Lamoraal,
Graaf t a* Ecbosd , op Alba's last. te Brussel onthalsd werd, en wiens
weduwe Walbirge va* Nielue^a^r , omstreeks het jaar 1600, deze
heer), voor 90.000 gulden aan de Staten van Holland verkocht. Na
dim tijd is het Lasd va* Altesa bij de graaflijkheids domeinen van
Holland ingelijfd.

Hel wordt door cenen dijk , die op verschillende plaatsen anderen
namen draagt, als: de Werkenschc, dc Uppelsche, de Ver-
laatsche, de Ganswijksehe of de Dusscnsche dijk, maar
, voor het geheel ook wel de Ou d a ll e n asehe bi n n en - zee dij k
geheelcn wordt, verdeeld in bet Oud Landvan Altena, ten O.,
en in het Nieuw Land van Altena, ten W. van dien dijk
gelegen. De grond , ofschoon dc landen , bij aanhoudenden regen
somtijds te lijden hebben , is evenwel , over hel algemeen , door mid-
del van zijne watermolens doorgaans lijdig van overtollig water ont-
last. De ligging is verschillende , het lage land is 7 a 10 palmen of
meer onder A. P. , in Oud -Altena; doch in N icu w - A Ite n a ,
slechts 2, hoogstens 1 palm., onder A. P. Heiland is vruchtbaar in
tarw , koolzaad, gerst , rogge, haver en duivenbooncn , en er groeit
ook vlas cn hennip, de wegen zijn er vlak en effen , en, in het Oud
Land van Altena, meerendcels met willige boomen hcplanl; van
Werkendam af lot Hcusdcu toe, staan op vele plaatsen, ter weder-
zijde van den dijk, noten- en andere vruchtboomen.

Het ontleent vermoedelijk zijnen naam van een kasteel , dat onder
Almkcrk gestaan beeft. Zie Axtlja (Slot vam)

1. Deel. 8

114

ALT.

Toen by den St. KI isabeths vloed, den 18 November 1431 , 4e
gehcele Groote Zuid-Hollandsche Waard onderliep , werd deze slreck ,
die ook in dien waard lag, mede geheel onder water bedolven. Zij
moet echter spoedig weder droog geweest zijn , althans geen hinder
meer van het water gehad hebben, als komende reeds in 1423 voor
onder de onwillige plaatsen, om mede te werken tot de bedijking van
den Grooten /uidhollandschcn Waard, dat toen nog als
mogelijk beschouwd , doch nimmer tot stand gebragt werd.

In 1455 waren de Landen van Alteti en Hensden aan de westzijde nog
onbedijkt , want bij handvest van 51 Mei 1465 geeft Fiups va?» Bnca-
«oKDië consent aan ziinen Liete ft'eve Jagob Grave tot Hcxbn, Heer
van Altbkue , om dit land zoo ver noodig met ecnen dijk te om-
ringen , waarvan de tegenwoordige 0 ud - A 1 tcna sche binnen -zee-
dijk, die het Oud Land en het Nieuw Land van elkander
scheidt, het grootste gedeelte uitmaakt.

In het jaar 1672, toen de Fransehen Bommel en den Bom-
melerwaard introkken, en de steden Gorinchem en Woudrichem op-
etschten , werd het Lam» var Alte<u gedeeltelijk onder water gezet ,
om den vjjaud af tc weren , en men liet het lang blank liggen.

Gevoeliger nop was de ramp, die het op het einde van het jaar 1740 trof,
toen door stormwind en zware plasregens de Lek , de Maas en de Mcrwede,
buitengewoon waren opgezwollen , en hel water met zooveel kracht tegen
de dijken aanperste, dat er verscheidene voor bezweken. Door de inbraak
van den Maasdijk en het Land van Ueusden, bij het dorp Hcdikhuizen ,
tusschen den 24 en 25 December veranderde het La*d va* Altena.
in eene woeste plas , en het water deed ongciueenc schade , door het om-
verwerpen en wegspoelen van vele huizen, schuren en hooibergen, het
verwoesten der akkers en het verdrinken van beesten. De ingezetenen
hadden geen andere toevlugt, dan de nog overeind staande dijken en
den Alt enaschen heuvel , waarop zij zich, in het gure wiiitersaisoen ,
met de weinige geborgen have en vee , in grooten kommer en deer-
lijke armoede moesten behelpen. De gereedste vcrligting bestond in
het maken van hulpgnlen , om het water door de Bakkers-kil en in
het Bergsche veld of den Biesbosch af tc leiden , hetgeen zeer veel
baat deed. Het gebrek aan hout en andere stoften , die beuoodigd wa-
ren tot digting van het gat bij Hedikhuizen , was oorzaak , dat men
daarmede niet kon beginnen vóór den 16 Februarij 1741 , hoewel men
den dijk reeds op den 2 Maart digt had. Den 19 April kwam er
evenwel een nieuwe ramp bij, aangezien het gemaakte werk aan het
hulpgat hij Werkendam , dat wel beslagen , maar niet geheel digt was,
door oenen hoogen vloed van benedenwater , wegspoelde ; zoodat de lan-
den , die reeds bezaaid waren , onder liepen , en het land in het mid-
den van den zomer nog niet geheel droog geraakte. In dezen nood wa-
ren de landlieden onmajjtig, om , zonder bijstand van anderen , de schade
eenigzins te boeten. Men wendde zieh te dien einde reeds vroeg tot
de Gecommitteerde Raden, die gcrecdelijk cenen onderstand van twin-
tigduizend gulden inwilligden, tol het koopen van leeftogt voor de
behoeftigen en voeder voor het vee; terwijl zij naderhai.d , in twee
reizen , nog een en dertig duizend gulden , tot herstelling der dijken ,
toestonden.

Dezelfde strenge winter, die den Franschen over het ijs den weg
naar Nederland baande, was niet minder noodlottig voor het Lam> Val
Alteja. Het was reeds twee jaren na den anderen onder water gezet,
en onderging in September 1794 ten derden male dit deerlijk lot, zonder

Digitized by Google

ALT. 115

zchadcvergocdin g voor de voorgaande rampen verkregen te hebben , toen da
landman slechts een gedeelte van den oogst had binnengcbragt , moe-
tende hij het overige graan , hetzij Ut inzameling geschikt of niet , van
den akker halen , de aardappelen , nog ter rooijing niet bekwaam ,
in den grond aan het bederf ten prooi laten, en het vee , omtrent drie
maanden vóór den gewonen tijd , ter stalle drijven. Vijf doorsnij-
dingen deden de geheelc streek oudertoopen. In dezen toestand
zaten de bewoners bij de aankomst der Franschen ; en al wac er aan-
gewend werd , om de doorsnijdingen te herstellen , en de gestopte slui-
zen en watcrloozingen te openen , vond tegenwerking bij kwaadwilli-
gen , die de watcrloozing verhinderden ; bovendien vonden de nyvere han-
den , die zich tot herstel repten , bij de belemmerende verkleumd heid ,
de te bewerkenc stoffc door de koude onhandelbaar. Bij twee doorsnijdin-
gen , ter ontlasting gemaakt , was geen genoegzame voorzorg ge-
dragen tegen ijsgang ojT hoog water. Dit baarde te midden van Fe-
bruari) de grootste verlegenheid en jammer. Niemand kon het dreigend
gevaar , over het zwakke ijs loopende , onlvlugten , en het was te sterk ,
om er vaardig met schuiten door te breken. Zolders en daken strek-
ten velen tot wijk- en bergplaatsen. Ecnigc huisgezinnen , die uit Wou-
drichem geen hulp konden verkrijgen , noch van daar door booten afge-
haald worden, zaten driemaal vier en twintig uren zonder brood, en zonder
vuur , moetende , daar zijzelvcn ter naauwernood ïyfsbcrging hadden , een
gedeelte van hun vee in den vloed zien omkomen. Uit dezen nood gered ,
zagen zij zich op nieuw , toen de reeds gevorderde maand Maart gunstiger
dagen beloofde, in ramp gedompeld. Vele ingezetenen hadden reeds hunne
benedenwoningen weder betrokken , wanneer het zwellen der rivieren
hen noodzaakte , om andermaal naar den zolder te verhuizen en
hun vee , gedeeltelijk op de gewone stallingen gebragt , daar af te halen ,
op de dijken en korentasten tc brengen , terwijl velen , daar het meeste
voeder nat en bedorven was , om hunne paarden en hoornvee in het le-
ven tc behouden , die naar het Geldcrsche voerden. In de tasten lagen
tarwe , rogge , haver en boonen lang uitgeschoten , en broeiden zoo sterk ,
dat het mesthoopen gelijk waren en mensch noch vee tot voedsel konden
verstrekken. Den 23. Febmarij 1793 brak de dijk door aan het
Vergerciud boven de Haarsteeg , en den 22 Fcbraarij 1799 terzelfder
plaatse , zoo als ook tusschen 30 en 31 Januarij 1809 cene dijkbreuk
plaats had boven Woudrichem , aan de zoogenaamde Nol ; door alle
deze dijkbreuken werd het Ond land van A 1 tena geheel over-
stroomd.

Het bestuur over dijken en sluizen in het Land van Altcna wordt
uitgeoefend door twee collegien , als : door Dijkgraaf en Hoogdijk-
heemraden , van het Oud Land van Al tena, en Dijkgraaf en
Uoogd ijk heem raden van het Nieuw Land van Al te na.

ALTEN V (M EU W-LAND VAN), landstreek in Pioord-Braband.
Zie A lten asciie Polden (Nieuwe).

ALTEN A (01 DL AND VAN), bevat het gedeelte van het Land
fan Altena, prov. JVoord-Iirithaitd , hetwelk ten N. door de Mcrwedc ,
ten N. O. door de Maas , ten Z. O. door het Land van Heusden , ten Z.
door Dusscn- Munster- en- Muilkerk, en ten W. door den Nicuwen-Al-
tenasehen-p'rlder , waarvan het door den Ondallenaschcn binnen-zecdyk
gescheiden is, en door Werkendam bepaald wordt. Het werd in 1467 na
den vloed van 1421 herdijkt.

Het gehcele Oud-Land van Altena watert door middel van
watermolens en sluizen in den Oudaltenaschcn binnenzecdijk , door den

116 ALT.

Nicu wen- Altcnaschcn -polder , op de Blcckrivicr, tiit. De watermolens
brengen het water tot ruim res palm. boven A. P.

Het dijkbestuur bestaat uit venen Dijkgraaf, zeven ïloogdijkheemradcn
en cenen Penningmeester.

ALTEN A (SLOT VAN) , ook wel Ovteja , in het Land van slltena,
ten N. 0. van het d. Almkvrl, aan den Alm. Volgens vene ver-
telling onder de ingezetenen', zoude de Heer van dit land, toen hij
het kasteel vilde bouwen, in geschil gekomen zijn met zijnen broeder,
die niet ver van hier insgelijks een kasteel had , en tot hem zcidc :
JViet Al te na of Dat is Al te na . Maarvan dan het kasteel en vervolgens
het geheelc Land van Altcna zijnen naam zou ontvangen hebben. Men
moet dit echter voor een sprookje houden; want in de oude lijst der goede-
ren van St. Maartenskerk te Ltrevht vindt men II altka vermeld , en het
schijnt niet vreemd te zijn , dat men hierdoor Alten* verstaan moet j
ook werd het Land va* Altena, Halthena of Holtena genoemd , waar-
uit de gissing ontstaan is, of men den uaamsoorsprong niet zoude
kunnen ontlcencn van de vroegere houtrijkheid des lands.

Het slot was zeker geen der minste onder de Hollandschc kasteden
vn men wil, dat het ook voor een tolhuis gediend hebbe of om dc
riv. de Alm te dekken , zijnde aan den anderen oever zwaar muur-
werk in den grond gevonden, hetgeen doet vermoeden, dal ook daar
een slot heeft gestaan.

Toen de Edelen , medcpügtig aan den dood van Aleid vak Poel-
geest , bijzit van Albrecht vav Blijere* , op het slot vak Al-
lena geweken varen, werd het door den Hertog in het jaar 1393
belegerd en na cenen hardnekkigen tegenstand , bij verdrag , aan hem
overgegevcu , waarna hij het liet verwoesten ; en er was sedert dien lijd niets
meer van overig dan twee grootc tienkante torens van welke dc laatste in
1678, of volgens anderen in hel jaar 1080 , weggeruimd is ; zoodat er
thans niets anders dan een heuvel , bekend onder den naam vau
Altknasciieji heuvel . overig is (zie het volgende art.).

ALTKNASCHE HEUVEL, hoogte in het Land tan Allena ,
gem. Almkerk en Uitwijk, N. O. van het d. A hu kerk , waarop
vroeger het slot van Altena gestaan heeft, van hetwelk thaus uiets
meer Ie viudcn is. Van dezen heuvel, die zeer hoog is, zoodat hij bijna
9$ el boven A. P. reikt, en thans , melde boerenwoning, die daar reeds
in 1600 gebouwd is , in eigendom behoort aan den bouwman Frans
van de kom*, heeft, men een aangenaam gezigt over het gchccle
Land van Allena.

Toen in 1740 dc Maasdijk doorbrak en daardoor het Land van Al-
tena onder water gezet was , werden op den Altenaschen heuvel on-
derscheidene runderen en paarden geborgen en daardoor in het leven

° ALTEN ASCHE POLDER (NIET1 WE) of het Nieume Land van Al-
tena , pold. in het Ixind van Altena, prov. Pfortrd-Jlrahand , arr.
'# Ilertogenbosch , kant. Hemden , dUlr. Waalwijk, gedeeltelijk gein.
Almkerk -en-V ilirijk , gedeeltelijk gein. Emmikhoven-en-JVaardliuizen ,
en voor hel overige gedeelte gem. de-W crken-en-Slcemrijk palende
Tï. aan den Vervoornschcn polder, O. aan het Oud-Land van Allena ,
waarvan het door den Oud-allenasehen hinnenzeedijk gescheiden
wordt. Z. aan den Zuid-llollandschen of Dussenschi u polder , en W.
aan Dussen , de R.ikkcrskil en den zoogenaamden Karnemelkspolder.

Deze polder, die men in 1640 begonnen is tv bedijken, beslaat vene
oppervlakte van 1106 bund. 1 v. r. t>2 v. v. meest weligfc akker*

Digitized b/GööJle

ALT.

117

cn vette weilanden. Hij staat onder het, bestuur van cencn Dijkgraaf
en zes Hoordijk heemraden , van welke een tevens penningmeester isT
en ontlast zich , zoo van zijn eigen water als van dat, hetwelk hij van
het Oud-Land van Altcna , door dc sluizen in den Oud-altenaschcn
binncn-zcedijk , ontvangt , cn dat van den Vcrvoornschcn-poldcr ,
door drie groote sluizen ïu den Nieuwendijk , op het Bcrgschc veld.

ALTEREN, d. , prov. Noord-Braband. Zie Halstere*.

ALTEWIESE , geh. , grooth. Luxemburg. Zie Altwies.

ALTFORST of Oüd Voorst, d. , in het Land van Maas en Waal-
prov. Gelderland, kw., arr. , distr. en 4£ u W. ten Z. van Nijmegen,
kant. cn i{ u. Z. ten W. van D ritten , gera. en { u. N. W. van
Appeltern, ruim 7* u. Z. W. van Arnhem , midden in het wei-
land , binnendijks gelegen. Tot dit d. bchooren de gehuchten : dc
Hcppard, de Torsen en de Munnikcn Woerd, en een pold. ,
byria 600 bund. groot , die bij wintertijd onderloopt , cn weder droog
wordt naar gelang het water in dc Maas vroeg ot laat wegvalt. Zie
voorts Apfelter*.

Men heeft er 50 h. , ecne in 1833 geheel nieuw gebouwde school ,
met een gemiddeld getal van 30 leerlingen , en ongeveer 270 inw.,
die in landbouw cn veeteelt hun bestaan vinden , cn onder welke
men slechts 125 Herv. telt, die hier eenc kerk hfbhcu , «elke tot de
gem. Alt fortt-cn- Appeltern behoort. De overige inw., die R. K. zijn,
hebben hier eenc static, die tot het vik. van het voorm. bisd. van
Roermon'le , dek. van Druten , gerekend wordt. Dc kerk is in 1833
nieuw gebouwd en de pastorij in 1835 vergroot cn gedeeltelijk veranderd.

Al/1 FURST-EN-APPELT ERN , kerk. gem. , prov. Gelderland,
klass. van Nijmegen, ring van Balenburg , met 73 zielen en twee
kerken, die door éénen Predikant bediend worden. Het beroep geschiedt
door den kerkerand.

ALTINGE, geh. in Beilerdingtpil , prov. Drenthe, kant. cn 3 u.
N. O. van II oog er ten , gem. en £ u. N. O. van Beilen.

ALTLINSTER , op de meeste kaarten Ale*ster gespeld , geh. in
de heerl. Lintter, groot h. , kw. , arr. en u. N. ten O.

van Luxemburg, kant. en 2 u. W. ten N. van Betzdorf, gem. cn
1 n. van Junglinster.

ALTON A . kostgrond in JYederlandsch Guiana , kol. Suriname ,
aan den linkeroever der Parakreek, tusschen Vredeuburg beneden-
waarts, en La Bonne Aniitié bovenwaarts; 3000 akk. groot, niet 6
slaven. Deze plant, is in 1773 doordc muitelingen geplunderd geworden.

ALTON A . berg in Wett-Indiè. Zie Altejia.

ALTONA (NIEUW), voorm. , nu verlaten koffijplnnt. in ISederl.
Guiana , kol. Suriname, aan den linkeroever der Perikakreok , lussehcn
Schonaiiwen benedenwaarts , en Poelwijk bovenwaarts , 42(j akk. groot.

ALTRIER , geh. , grooth. Luxemburg. Zie Alt-Trier.

ALTR1G , riv. grooth. Luxemburg. Zie Oi.zct.

ALTSCHEID , ook veelal Alscueid gespeld , gem. in het graaf-
schap Willz, in het grooth. Luxemburg, kw. cn arr. Diekirch,
kant. IViltz, palende N. aan Wilwerwiltz, N. 0. aan Constnnib. ,
O. aan Hoschcid , Z. aan Bourscheid cn Goesdorf. en W. aan Wiltz.
Zij l»evat de gehuchten Alt scheid, K aut enbach . Merckoltz
«i Sc lintburg, cn daarin 430 inw., die tot de pastorij van IS ieder-
uriltz bchooren.

Het geh. Altscheid ligt 3 n. N. W. van Diekirch, 1 u. 0. van
Wiltz, >an rondom door bosschen omgeven.

ALT.

ALT-TRIER, meestal, hoewel verkeerdelijk , Altbjkh gespeld,
h. in het regtsgeb. van Remich , grooth. en arr. Luxemburg ,
w. Grevenmacher , kant Remich, gein. Rech.
ALTWIES, Altvveis of Altevviese, geb. in de heerl. Romty , grooth.,
arr. en 3 u. Z. ten 0. van Luxemburg f kw. en ft u. Z. ten W. van
Greventnaclter , kant. en Z. W. van Remich, gem. en £ u. N. ten
W. van Mondorf.

ALTZINGEN of Alzixges , d. in bet regtsgeb. van Luxemburg,
grooth., kw., arr., kant. en 1 u. Z. ten 0. van Luxemburg, gem.
en l u. Z. van Hesperingen. Er is hier eeuc R. R. kerk , die door
ccnen Pastoor bediend wordt, en tot het bisd. IS' amen , dek. van
St. Piet er te Luxemburg , behoort.

ALVA (HEUVEL VAN) of Heuvel vah Alea. Dezen naam geven de
bewoners van het Land van Altena , aan cene hoogte in de geru.
Alinkerk-en-Uitvrijk , bij het d. Uitwijk, waarop gebouwen schijnen
gestaan tc hebben , zoo als men uil de daar nog gevonden wordende
puin enz., meent te moeten opmaken. Veelligl beeft daarliet kasteel
gestaan, dat aanleiding gegeven heeft tot het sprookje , waarvan men
den naam Altena wil afleiden.

ALZETTE , riv. , grooth. Lu,remburg. Zie Olzet.
ALZINGEN , Alsixges , in het Fr. Hacuiville , Haciieryille of
Acheville , gem., grooth. Luxemburg, kw. en arr. Diekirch , kaut.
Clervaux, palende \V. en N. aan Belgisch Luxemburg , 0. aan dc
gem. Assclborn en Z. aan de gem. Begcm. Zij bevat dc d. Al zin-
gen en Hoffclt, en dc geli. L e w es m ii h l e n , Moulin- Neuf
en Weyler, telt 480 inw. , en heeft 2 R. K. kerken.

Het d. Alzinsei, ligt 6 u. N. ten W. van Diekirch . 2 u N. W. van
Clervaux , 2* u. 0. van het Belgische stadje Houffalizc. De inw. ,
die alle R. K. zijn , hebben hier eene pastorij , die tot het bisd.
Namen , dek. van Clervaux , behoort.

ALZINGEN, d., in het regtsgeb. van Luxemburg. 7Ae Ai/mnsn-
AMA (WA\) , riv. in Owl-Indiè , eil. Amboina, op de noordkust
van bet schiereil. Hitoe.

AMABIEN , neg. in Oott-Indië , op dc westkust van het eil.
Timor , in eene baai, 7 u. N. 0. van Koepang, 4 u. Z. van
Seavian.

AMAC0KWA of Am akowa , neg., in Ooitt-Iudiè' , op het Ambonsche
eil. Ceram , onder den Radja van Sohomi-it staande.

AMA1IKI of Ahahet , bogt in Oosl-Jndit" , op de zuidkust van bet
Ambonsche eil. Ceram . digt achter den hoek van Knak. Zij doet
zich bij het in- en uitzeilen zeer schoon voor, is van alle kanten bijna
besloten , en vormt eene goede reede , alzoo men er tegen alle winden
beveiligd is , maar aan de eene zijde heeft zij eene ondiepte.

Er zijn drie negorijen: Amahci, Snwokuw en Makarikie,
thans digt aan bet strand, maar vroeger wel drie uren landwaarts
in , tusschen de rivieren Makarikie en Roewat ta gelegen. Dc inw.
waren eertijds Heidenen, en werdin door den Koning van Tcmatc
aan de Nederlanders geschonken. In het jaar 1047 werden «ü
echter , op hun verzoek , Christenen ; maar zg zijn nog zeer doni»
eenvoudig en bijgeloovig. In de 17de eeuw beliep hun getal r»t»n
'1000, waaronder 21 H weerbare mannen en 66 dati's; in 1325 waren
er 1220 zielen , en onder deze eenigc weinige Mahomedanen . die
hier eene ellendige moskee hadden, de overige waren Christenen,
van welke ongeveer 100 ledematen der Herv. kerk waren, terwijl

Digitized by Google

A M A.

119

ruim 40 kinderen "de sehool bezochten . De bevolking was toen aan-
merkelijk afgenomen , door de kinderziekte ; want men is hier zoo
tegen de koepokinenting ingenomen , dat men die door de vlugt
zoekt te ontduiken. Vele woningen waren ook in diep verval ge-
raakt en eenige andere gesloten. Hoe nederig er deze woningen ook
uitzien, hcerscht er toch geen armoede in, want om levensmiddelen
te bekomen, behoeft men zich slechts naar dc bosschen te begeven y
waar die in overvloed gevonden worden.

Aiabei is bekend door het fraaije hout voor bladen van tafels f
dat de grond hier oplevert. Ook dc kruidnagelen zouden hier welig
tieren , wanneer het Nederiandsche gouvernement vroeger niet noodzakelijk
geoordeeld had , die, ter voorkoming van den sluikhandel, zorgvuldig
te doen uitroeijen. Maar er w orden eene soort van onharige padi ,
die zeer ligt is , en boontjes van katjang, veel naar prinsessen- ofhee-
seiiboontjcs gelijkende , aangekweekt.

AMA HEI of Avaiiet , neg. in Ooxt-Indië , op de zuidkust van het
Ambonsche eil. Ceram, in de bogt van denzelfdcn naam, hij eencn
zeer moerassigen grond, dien men door moet, om aan de waterplaats
te komen . 3° 26' Z. B'. . 126= 153' O. L. In de 17de eeuw was
zij 630 ziel. sterk, en kon 150 weerbare mannen en 32 dati's op
dc been brengen. In 1823 telde men er 694 ziel. , onder welke
61 leden der Herv. kerk en 23 schoolkinderen. Van de afgebrande
kerk stond toen nog een gedeelte der muren, hetwelk blijken droeg,
Wat dit gebouw niet van de geringste geweest was ; ook had men.
reeds hout voor eene nieuwe kerk bijeengebragt.

AM AHOESOE , neg. in Oost-Indië , op het eil. Amboinat op de
N. W. kust van het scliiercil. Leytimor.

AMAHOLO , voorni. neg. op het eil. Ceram. Zie Ammaiolo.

AMAHONO , oude naam van het d. Süwokcw op het eil. Ceram.
Zie Scwoar.

AMA ICA , voorm. neg. in Oost-Indië, op het Ambonsche eil. Oma,
■»p den heuvel Ama /la.

\MA ILA, heuvel in Oost-Indië , op het Ambonsclte eil. Oma,
Vromer lagen cr drie negorijen of ludiaansche dorpen op: Ama 11a,
An,« *ca en Ama Toeli.

AMA tf,A, voorm. neg. in Oost-Jndiè' , op het Ambonsche eil.
Oma, op 4,.n heuvel Ama Jla.

AM\KON(f, vorst, in Oost-Indië, op het eil. Timor.

AilAKOWA,neg. in Oost-Indië. Zie Amacoewta.

ASlAlESSl, voorm. neg. in Oost-lndiè' , op het Ambonsche eil.
Ceram , *iim 3 u. gaans van het zuidelijke strand. Zij is reeds ia
hit middei der 17de eeuw door die van Wassea vernield.

AMALIhSTEIN of Aveiestein , oud adell. huis in het Land van
riautn., pt,v. Zuid -Holland , arr. en 8 u. N. 0. van Dordrecht,
kant., gom. m £ n. W. van Pinnen , in het Vianensche Bosch. Heer
Hendb* van LiEDEBODE. die in 1368 overleden is, deed het bouwen
voor zijvï gein*(iti Amalia van Nieuwe^aah , naar wie hy het noemde.
Het was <<*n frad gebouw , rondom in vijvers gelegen , maar is , in het
begin der wige .««uw , geheel gesloopt. De grond behoort thans
in eigendom aan o.n Hcrr Staatsraad J. Blanken, J».

AMAMA. \Norm. 1dell. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo,
griet. Tietjerkittradeet onn>r Garijp.

AM AM , dislr. in ^/ndië, op het midden va» het eil. So-
matra.

AMA.

AMANUS-GRACHT , kanaal in Oott-lndië, cil. Java, W. van
Batavia f buiten de voonn. Utrechtsche poort, zijnde in bet jaar
1647 , op eigen kosten van den Prokureur Johanie* Asancs , ge-
graven. Er zijn vele fraaijc tuinen aangelegd, die men echter meestal ,
uithoofde van de ongezondheid , verlaten heeft.

AMARASSI , neg. in Oóst-Jndiè' , op de zuidwestkust van het

AMASSIA , kl. st. in Oost-Indie, op de zuidoostkust van het eil.
Timor. 0° 18' Z. B'. , 120° 33' O. L.

AMA TOELI , voorm. neg. in Oost-Indië f op het Ambon$che eil.
Oma , op den heuvel Ama /la.

AMBA , riv. in Oott-Indiè', op de noordkust van het eil. Java,
resid. Kadoe , die niet ver van den hoek Paboeranain in zee valt.

AMBA, neg. in Oost-Indië , cil. Jara, landschap Mataram, N- van
Karta-Soera-de-Ningrat , Z. van Salatign, aan den weg van Saiua-
rang naar Souraearta.

AMBACHT (K0RT-EN-LANG-) , pold. in de Bicbosch, prov. Zuid
Holland, arr. Gorinchem , kant. en gein. Sliedrecht , palende N.
aan de Merwcde, O. aan den polder de. Iluigtens, Z. aan de Sncepkil ,
en W. aan Stcdcdijk ; groot 108 bund. , 7 v. r. V óór de overstroo-
ming van 18 November 1421 . behoorden deze gronden onder de ba-
ronie en hecrl. van Mrrtrede of heerl. Craeijeslein , en sedert die over-
strooming zijn zjj weder aangeslibd en drooggeloopen.

AMBACHT (LUITEN), geh. , prov. Dioord-Braband. Zie Loiteh-

AxBACHT.

AMBACHTEN (DE VIER), in het lat. Quatvor Omciz , in het
fransch les Qcatbks métiers, aloude benaming van de gronden , tus-
schen het Land van Waas en de Honte of W esterschelde gelegen , en
dus genoemd naar de vier hoofdplaatsen (Assen ede, Axel, B o-
choulc cn Hulst) aan «elke het omgelegen land onderworpen was.

Zij behoorden tot het ünilsehe rijk, en de ingezetenen stonden, in
het kerkelijke, onderden rtrechlsehen Bisschop. Toen Keizer Otto L
op dc grenzen van het Rijk, omstreeks het jaar 010, het nieuwe kastel
te Gent bouwde, onderwierp hij daaraan het Land van W <ra s
cn de Vieb Ambachten. Deze nabuurschap viel nogtans den Vlnoungen
lastig, en hunne vorst poogde daarom deze gronden van Aet Rijk
als leen te ontvangen. Ten jare 10-57 schonk dan ook ketzir Bijprik
IV, als leenheer, aan Roudewijn I, Graaf van Flnandcsen, d* Vier
Ambachten. Boidewu* stond deze daarna af aan Robbert de Fries ,
en deze wederom aan zijnen zoon Robbert II , bijgenaamd van
Jeruzalem. Steeds terugkeerendc tot de Graven van Vlaanderen, poogdon
deze zich van lieverlede van de leenroerigheid te ontslaan , doch döin
legden er de Keizers dc hand op. Zoo gaf Keizer I' iiedeajk in
ook dc Vieb Ambachten aan den ïlollandsehen Graaf Willb* I, ' mdat
de Vlaamselie Gravin Johanna de verheffing had verzuimt'; <\ocA zijn
zoon Henuuik herriep deze gifte in 1221 en gaf ze aanJouANNA terug.
Mabcabetha volgde liet voorbeeld -harer zuster, doch J*< en Bocpewijn
van Avenues, hare zonen uit haar eerste huwelijk . in het bezit van
Henegouwen gesteld, vorderden in 1217 ook de R';]ks leenen terug.
Den 11 Jnnij 1252, verklaarde ook Willem II, G/Oaf van Hollanden
Roomsch Koning , wiens zuster Adelheiu met * 'vn van Avesnes ge-
huwd «as, gezegde Ambachten aan hel rijk «ervailen , dewijl Mar-
creet in gebreke gebleven was, om ze van I^m to verheffen ; waarop
hij die weder ter leen uitgaf aan gezegden J»n van Avennes. Hm.hard

Digitized by Google

A M B. lil

vta Corswallis ,dic door cenigc Keurvorsten tot Keizer verkoren was , ver-
innigde in 12158 en 1260 wel Willers uitspraak, doch Marcareets
zoo* Guv , zijne moeder opgevolgd zijnde en al wederom de leenen veron-
achUamende , verklaard»* Keizer Rcdolf I, in 1320 de Vier Aibach-
teü «ok wederom voor verbeurd, en droeg zc op aan Jak vas Avenues,
de Jtngc , die zijnen vader inmiddels Mas opgevolgd. Sedert bleven de
Vier Ambachte* aan de Graven van Holland en Henegouwen, tot op liet
jaar 1323 , toen Wille» UI , bij verdrag zijn regt daarop afstond aan
RoiBERt , Graaf' van ï Inunderen, wiens opvolgers , van toen af , in het
gerust bezit daarvan gebleven *yn , mits allyd deu Keizer als hunnen
leenheer erkennende. Kabel V, heeft aoglans ook hier aan die leen-
roerigheid een einde gemaakt. Nadat hij «Lin Munsterschen Vrede
Axel en Hulst aan het gemecnebest der Vcrcemgde Nederlanden
toegekend tijn geworden . is de benaming in onbruik gemakt.

AMR ACHTEN- (DE VIER) , anders genoemd Diivekdijee c. a. , gem.
óp het cil. Schouwen, prov. Zeeland , dus wel genoemd omdat zij uit
de vier amb. hcerl. Brijdorpc, Duivcndijkc. Klaas Kinderen-
kérke en Loop«rs Kapetle is zamcngesteld. Zie voorts Dui-

VIJDIJKE.

YMBACIITSFOLDER, pold. in Rijnland, prov. Znid-IIolland ,
arr. UraMthaye , kant. Alphen, gem. llazerstcoude ; groot 2&
bund . en liggende 3.} v. beneden A.P.

AMBACHT VAN DORP, voorm. ambt in Delfland. Zie Dorp-
Arbacii*»

AMVYÜJANG, berg in Oost- In die, op het cil. Sumatra. 933 ell. ,
8J5 t . boven de oppervlakte der zee. Het is een der toppen van
h<% gebergte Sinrjtdnng. Vroeger liep de weg uit de Beneden-
waar de Bovenlanden over dezen berg en was al zoo uiterst steil , ruw
en smal ; desniettegenstaande beeft de Luitenant Kolonel Raafp in
1822 zijne lroe|>cu en gesehut daarover welen tc brengen. In 1833
heeft de toenmalige Commissaris-Generaal vas dek Boscr , eencn aude-
ren «eg doen aanleggen, waarbij de Axbadjakg vermeden wordt.
Zie Anée.

AMBAHIO st. , in Oost-Indië, op de Oostkust van het cil. Ce-
lebes in de baai vanTello ^ 20' Z. Br. 116° 58' O. L.

AM BAL, ads. resid., in Oost-Indië, op het cil. Java , resid. Bag-
len, zijnde tevens een regentschap van dien zelfden naam.

AMRALEGA.st. in Oost-Inéi* ', op hclSundasche cil. Madura, bijna
te midden van bet eil. , m. O. ten Z. van Madurctna , 1 m. N. W.
van Sampan . ten N. van eene bergrij , die zieh van Sotia lot Sanpan
uitstrekt. Zij is van rondsom door een fraai hosrli omgeven , heeft
eencn schoonen Moorsclien tempel en telt wel 4000 huisgeziuucn , die
onder eenen Ingabei staan.

AMRARAWA. distr. in Oost-Indië, eil. Jura, resid. Kadoe.

AMBACYY A\G , plaats in Oost-Indië, eil. Borneo , waar niet zeer
diep onderden grond diamant- en goudmijnen gevonden worden.

AMB1LAN (AJER) , riv. in Oost-Indië, op hel cil. Sumatra. Zie
Isobagibi.

AMBIVAR1TEN , een der volkstammen , die , ten tijde toen de
Ronieinselie Veldheer Junis Ces ah eenen inval in deze gewesten deed,
dit land bewoonden. Paar Cesaü hen slechts eenmaal noemt , is het
***r nioeijelijk te bepalen , in welk gedeelte van ons land zy hun
verblijf hielden. Sommigen plaatsen lien tnsselien Breda en Beiycn-
np-Zoom en dus in de Baronie tan Breda , anderen meer zuidclyk

1*2 A M !)t

sm de omstreken ran Antwerpen , hetwelk zijnen naam (Ambtvarttnf
van hen zal gehad hebben ; nog anderen zelfs bezuiden den Dcniir,
tusscben den Dender en de Maas. V elen zijn daarentegeu van getoe-
lcn, dat zij meer noordelijk gevestigd waren; .sommigen van dfftcu
plaatsen hen in Opper -Ge Lier land , en willen de benaming der stad
Emmerik van lien afleiden ; terwijl anderen hunne woonplaat* be-
palen tnssehen de Maas en den Rijn en dus in Gelderland, in het
Land-lu*schen-Maas-en-ff aal , een gedeelte van het tegenwfordige
distr. Mjmegen. Deze laatste mecning heeft wel het meeste voor
zich . terwijl ook het oord met den naam zeer goed instemt , die
uit ons om- (amb) en overvars* verklaard schijnt te mocteu worden.

AM RL AU , Amblu^ of Amdlou, ook wel onder den naam van
A»Lio voorkoüi.cidc , en door de inlanders wel eens Belacw genaamd,
eil. in Onii-imlië , gouv. Amboina , 3 u. van den zuidoostelijke* hoek van
Fhkto,op 3° 33'Z. ftT. en 127° Ó. L. Het besbiat 3 Buitsche mijlen
in den omtrek, is bijna ovaal of eirond van gedaante , zeer bergach-
tig en een der onvruchtbaarste der simbontche eilanden , zoodat het
weinig sago, en n nauwelijks genoeg rijst voor dc behoefte der zeer
armoedige inw. oplevert , die daarom hunne meeste levensmiddelen
van bet eil. Boero halen ; vroeger vond men er vele- nagelboomen ;
'»r.k heeft men er onderscheidene soorten van visch , cn aan de
stranden worden by mtslek fraaije zeehoitmtjes en schel peg gevonden.

Het land is met eene menigte riviertjes doorsneden, waarvan de
voornaamste zijn: dc Ela, de Lap ia, dc Sonoe, de Selaria
of Selassa, dc Salc, dc Boy, de Loenc, de Loewa, de
Nitoe, de S ilehoe en de Boate. Men telt er thans £000 inw. , maar
hel was oudtijds veel volkrijker, zoodat men er wel vijftien dorpen vo^d,
die ieder ongeveer 500 inw. bevatte, deze dorpen waren e>eh,
wel reeds op het einde der 17de eeuw tot op negen verminderd.
Vroeger stonden de inw. onder die van Roemah /te op Boero t maar in
1658 werden zij door den Koning Hhaiza voor vrije volken verklaard,
en hun eenen afzonderlijken Sengadji of Hertog gegeven.

Men heeft op onderscheiden tijden vestingen op dit eil. aangelegd-
en die van bezetting voorzien , ten einde den sluikhandel cn audere
«mislagen der eilanders voor te komen, maar meer dal» eens zyn deze
vestingen door dc Amblauwers afgeloopcn en ons volk vermoord, zoo»
als onder anderen in 1033 plaats had , voor welk schendig feit «j
in 1641 vergiffenis kwamen smeken, tevens verzoekende, dat hun
eiland wederom van cenc bezetting mogt worden voorzien ; hetwelk
men hun, na verloop van cenigen tijd, gedurende welken zij bbjken
van trouw gegeven hadden , toestond. Twee jaren later deed de Gou-
verneur van Amboina, Gehard Deheb, hier een fortje aanleggen, waarop
een Sergeant met eenige manschappen post hield. Bij den opstand der
Amboinezcn , in Maart 1631 , werd de Sergeant Lacreks Sipkej»*, ter-
wijl hij beneden in het fort met de Orang kaja's over een cu ander
zat te beraadslagen, door dezen op eene verraderlijke wijze om het
leven gebragt. Vier soldaten echter, die zich boven bevonden, wisten
zich aldaar eenige dagen tegen dc muitende inboorlingen te verdedi-
gen , maar eindelijk , door hunne wonden te veel verzwakt zijnde , garen
zij het fortje aan Kibelaha Hasi , hel hoofd der muiters , over , die hen wei
cenen duren eed bezwoer, dat hij hun geen leed zoude aandoen ,
ken eed hij ook letterlijk gestand deed , door zelve hen ongemoeid te

laten , maar evenwel te zorgen , dat zij dadelijk door anderen vermoord
werden, waarop het fortje door de muiters verbrand cn verder a%e-

Digitized by Google

A M B.

broken werd. In Augustus daaraan volgende werd het eil. weder be-
magtigd door de onzen , die de uagclboomcn uitroeiden. Later is het
dikwijl» door de invallen der Negers van Nieuw Guinea verontrust, die
het, onder anderen in 1765 , plunderden en eene menigte inw. weg-
voerden. iMaar toen de Oost-Indische kompagnic hier vervolgens eeuen
Posthouder niet eene kleine bezetting geplaatst had , schijnen dergelijke
aanrandingen niet meer te hebben plaats gehad.

AMBORLOE of Axbolok , d. in InJië , op hel eil. Java, resid. en
onderresid. Rembang, 113 palen van Samarang, aan de noordkust, leu
W. van de riv. Troepen.

AMBOENG, st. op het Oost-Indische eil. Borneo. Zie Amoo*&.

AMBOINA landv. in Onst-Indië } de oudste en eene der gewigtigsle
bezittingen der Nederlanders beoosten Java. Zij behoort tot de Mo-
luksche eilanden, en be\al die cilandcugroep , welke onder den naam
van Asiunscut: Ein-toK* bekend is , en waarvan de volgende twaalf dc
voornaamste zijn : Aiuboina, Gcraui, Boero , Aiublau , Mauipa,
Kilang. Bcnoa, N oessa - Laoet , Ilonimao of Saparoea en
Boe wang Bcssi of Oma ook «el Ilaroeka genaamd, welke drie
laatste veelal dc Uliassers gcheeten worden. Alle deze eilanden
liggen in die. zee. welke door de Portugezen van oudsher Archipe-
Uujo di St. Lazaro genoemd wordt.

De grond dezer eilanden is over het algemeen zeer vruchtbaar, hoe-
wel meestal bedekt met heuvelen of bergen, die tamelijk hoog en van
smalle valeijen doorsneden zijn. Vele dezer bergen bestaan uit digt
graniet, andere uil broze srhist , waarbij men hard asbest vindt. ter.
wijl sommige bergtoppen beddingen van zwavel hebben. In dc valeijen
bestaat dc bovengrond meestal uit eene roodachtige klei , die met tuin-
aarde vermengd , zeer vruchtbaar is. De voornaamste plant is dc
sagoboom, waarvan men onuitpulbare bosschen vindt, die als hel ware
de moerassige en lage gronden, vooral op het eil. Ceram, bedekken.
Het merg van dezen boom is het voornaamste voedsel der inwoners. Ten
einde dit Ie bekomen, bouwen zij den boom om, die hen nu als \»n
zeiven het voedsel aanbiedt, daar dit slechts eene geringe bereiding moei
ondergaan, om te kunnen gegeten worden. Behalve den sagoboom, heeft,
men er alle andere gewone Indisehc vruchten , en onder deze de kruid-
nagelen iu eene aanzienlijke hoeveelheid; ook uitmuntende annanasseu.
Rijst, hoewel anders een geliefd koosd voedde' der inwoners, en door
hen meestal boven de sago geschat, wordt er weinig aangekweekt,
deels omdat de inzameling meer moeite kost dan die der sago, welke
boom bovendien zich zeiven voortplant , deels omdat men, sedert dc af-
schaffing van het uitroeijen der nagclboomen , dat te voren overal , be-
halve op dc eil. Amboina, Oma, Ilonimao en Noessa- Laoet,
moest plaats hebben , zich hoofdzakelijk op de kruid iiagcltcrlt toelegt,
dio sedert 18aU geheel vrij is, mits dc opbrengst legen cenen billijken
prijs, aan het gouvernement geleverd worde (1). De Ajuovsche Eiiaü-
dem zijn bovendien uitmuntend rijk* in houtsoorten, waaronder gevon-
den worden die zeer zwaar en sterk , ja meestal voor den scheepsbouw

tl) Hen, die mrer ran de soo belangrijke na^elteelt en den handel in dat pro-
doet wantenen (e weten, rerwijxen wij naar ). Ouriu St. , La nd- en Ze e t os-
tent ii Nederlandsen Indien, D. II , bL 48 en rolg. In welk werk men iu
bet algemeen meer omstandig Over Amboina ial gcbandclJ viudeu , dan ons be-
stek albier gedoofde.

Digitized by Google

tti a m n.

tc zwaar zijn. Valeütijs (1) schat de verscheidenheid van boomen,
die er gevonden worden, zoo groot, dat de nauwkeurigste man in de
wereld, schoon hij vrij lang leefde, niet in staat zijn zoude, om alle
soorten van hoornen , die op deze eilanden vallen , op te geven en te
beschrijven. Van het zoogenaamde kajoe-bïssi (ijzerhout), vindt men hij
vele Europeanen tafelbladen uit een enkel stuk. Volgens het oordcel van
deskundigen , zoude men op deze eilanden ook het mecrendccl der voort-
brengselen van den Javaanschcn grond , alsmede den thee- cn den koflij-
boom met voordeel kunnen aankwecken. Niettegenstaande het dierenrijk
wilde varkens , herten en onderscheidene vogelen oplevert , is het vleesch
cr schaarsch , want onder de vogelen vindt men er meer, die door fraai-
heid van vederen, dan door smakelijkheid van vleesch uitmunten,
als daar zijn : papegaaijen , kakatoes , loerris , paradijsvogels , kroon-
duiven , parelhocndcrs enz. ; maar men heeft er overvloed van visch ,
cn cenc oneindige verscheidenheid van koraalgewassen en schelpdieren,
onder deze laatste ook schildpadden, die de inboorlingen vangen door
ze onderst boven tc werpen ; buffels cn paarden zijn er schaarsch , de
bahiroesa behoort er te huis , en van de slangen vindt men er ecnige
soorten , waaronder die vergiftig zijn.

De bevolking bestaat voornamelijk uit Alfoeren, wier getal niet
juist op te geven is , en uit afstammelingen van Maleischcn of Javaan-
schcn oorsprong ; voorts vindt men er eenige Chinezen , en ecnirrc
weinige, op zijn hoogst 280, Europeanen. Het gezamenlijk getal inw.
schat men op 45,000 , en onder deze 22,000 Christenen , met name
Protestanten. In sommige distriLten van Axboha , wonen Christenen
en Mnhomedanen , in een cn dezelfde kampong , vreedzaam en in goetle
verstandhouding met elkander , maar geen Christen of Christin zal
immer een huwelijk met iemand van de Mahomedaansche godsdienst
aangaan , of daarmede eene vertrouwelijke vriendschapsverbindtenis
aanknoopen. Tot beter beheer cn toczigt over de inzameling der nage-
len , had de Gouverneur van Amboina vroeger onder zijn onmiddel-
lijk bestuur zeven groote en vier-en-twintig kleinere distrikten, op het
schiereiland Levtimor. De ondergeschikte Residenten, Assistent-resi-
denten of Posthouders, hadden toezigt over een zeker aantal, zes,
acht of tien dezer distrikten , terwijl de onderhoorige bezittingen S a-
naroea, ftocssa-Laoet , Hila, Harocka en Larika, onder het
bestuur van afzonderlijke Residenten stonden. Behalve in deze plaatsen
was de aankweeking van nagelen overal verboden , maar sedert de ver-
ordening van 1824 is dit verbod opgeheven. De hoofden des volks
voeren den algemeenen titel van Orang kaja (voorname lieden), maar
de inw. zijn regtstrceks aan de Nederlandsche regtbanken onderworpen.
Onder deze hoofden worden er gevonden , hij wien dc waardigheid
erfelijk is, en deze worden Radja's genoemd. Dc andere, van welke
de benoeming door den Gouverneur der Moluksche eilanden geschiedt ,
worden Patti's geheeten. Bij een dergelijke keuze, vierden vroeger
veelal de gebruiken der inwoners, die eenen hof.gen eerbied voor oude
geslachten hebben , geraadpleegd . thans rigt men zich echter meer , zoo
naar de lM'kwaainhcdcn en persoonlijke verdiensten van dein aanmerking
komende personen , als naar de achting , die zij genieten.

(i) Zie s itiftii» nooit volprezen en rcor heet, die ome Oost-Indische bezittingen,
in haren grhcelen omv» g. willen leeren kenuen , nog onmisbare B e » c h r ij y i n if
v a n Oud- ni N i e u w-O o » t «- I n dien, ü. Hf, st. i. bl. aa5 , welk oruchatliaar
merk, Ou» daar, Waarde nieuwere schrijvers iwcgeii , veel ten gids verstrekt hr.ft.

Digitizéd By Google

AM B. 12.1

Aan dc Mahomedaanschc bewoners dezer eil. kan men wel geen
dapperheid ontzeggen , maar dit is eer een gevoel van dierlijke woest-
heid, dan wel van waren moed. Zij zijn veelal listig, wraakgierig,
verraderlijk en wreed; voorls woedend en onverzoenlijk in hunne
gramschap, waardoor zij zeer gemakkelijk, tot de grofste buitensporig-
heden en de gruwelijkste misdaden verleid worden. Vooral zijn zij ge-
vaarlijk , wanneer hunne driften nog, door het gebruik van opium ,
aangezet worden. Onverschillig voorden dood, «zien zy , bij hel begaan
cener misdaad , niet op de gevolgen , welke daaruit moe le u voort-
vlocijcn ; ook zijn zij volstrekt onvatbaar voor berouw. De gehecht-
heid aan hunnen geboortegrond is bij hen zoo groot , dat zij de ver-
banning naar een ander oord als zwaarder straf beschouwen , dan de
veroortleeling ter dood. De zelfmoord is echter bij hen geheel onbe-
kend. De Christen Amboinezen maken bijna een volstrekt tegenbeeld
van hen uit. De klcedcrcn dezer laatste , bestaande in eene kabaai en
sarong (1), ziju doorgaans van zwart katoen vervaardigd. Zij dragen
schoenen en eeneu hoed van Europischcn vorm . waardoor zij zich van
hunne Mahoincdaansche laudgenoolen onderscheiden , die zich van cenen
hoofddoek , bij wijze van tulband , bedienen. Dc vrouwen dezer Chris-
tenen zijn mede met zwarte kabaaijen gekleed , maar de voorname
dragen kleedjes van zeer fijne en fraaijc Makassar>che stollen. Zij
M.ben geen hoofddeksel, maar hun lang en gitzwart haar wordt,
door cenen grooten knoop , achter aan het hoofd bijeengehouden. De
ialandschc hoofden dezer eilanden schatten bet voor eene groote eer,
op de Europische wijze gekleed te zijn, len welk einde zij zich hullen
in ouderwetsche rokken , van geel , rood en liglgroen , maar nimmer
van' donker gekleurd laken, en in lange broeken van roodgestreept ka-
toen , waarbij zij ecnen villen hoed en schoenen , zonder kousen , dragen.
Dc stoffen , die overigens deze eilanders lot kleeding dienen , worden niet
door hen zclven vervaardigd, maar uit Java en Bengalen aangebragt.

liet luchtgestel op -deze eilanden is zeer gezond , zoodat de Euro-
peanen er minder aan ziekte onderhevig zijn , dan op de meer weste-
lijk gelegene ; hetwelk men schijnt te moeten toeschrijven aan de
gematigde hitte , die hier heerscht , doordien de winden , die zieh
m onderscheiden moussons regelmatig afwisselen, over e.-ne uitgestrekte
waterv lakte herwaarts slroomen , en daardoor aanmerkelijk bekoeld
worden.

Deze eilanden zijn sedert het begin der 17de eeuw in bet he/.it der Neder-
landers, en onder hun bestuur gebleven , tol in de maand November
van het jaar 1793 , toen zij door de zwakke bezetting aan dc Engel —
schen werden overgegeven, die ze, ten gevolge van den vrede van 1815 ,
in ecnen zeer vervallen staat , weder aan de onzen overgaven.

AMBOINA, in het Maleitsch Tiiad, eil. in Oost-Imliï, wel niet het
grootste maar het voornaamste der landvoogdij Ainboina en dc zelel
van den Gouverneur der Molukscbe eilanden. Het heeft het cd. Ce-
ram lenN. , Oma, Houimoa en Noussa-Laoet ten 0. , Boero ten W. ,
en eene onbegrensde zee ten Z ; 3^ 41' 4" Z. Br. , 1 VY 47' 0. L. Het
hwft op zijne grootste lengte 85 m. cn , op zijne kleinste lengte 4| m., en is
van 4 tot 42 ra. breed wordende door eenen zeearm genoegzaam in tweeën gc-

(1) Zie deze beide beschreven, in Ourint Lon l- en Zeetogten, D. I,
W. i3a , en voorla over dc llccdiiii; der Aiuboiuexeii omataudig gehandeld,
D. U, U. 6*.

AMB.

deeld , zoodat het twee schiereilanden vormt, die aan clkanderen vast zijn ,
door eenc smalle landengte van niet meer dan drie honderd zestig roeden,
de Pas van linguela genaamd. Het noordwestelijke en grootste dexer
schiereilanden wordt Hitoe, het zuid-oostelijke Leytimor gehecten.
De noordelijke kust van Hitoc ligt 2 m. van Ceram en de oostelijke
van datschiereil. Ijiu. van Oma. De haai, die de twee schiereilanden
scheidt , wordt in de binnen- eu de huitenbaai verdeeld , welke laatste xoo
diep is , dat een schip slechts op weinige plaatsen ankeren kan ; ook
gaat hier somtijds een zoo zware stroom , dat de schepen daardoor naar
zee worden teruggedreven.

De grond op Aiboma is , hoewel berg- en rotsachtig , evenwel zeer
vruchtbaar , maar aan aardbevingen onderhevig. Zoo had er op den
12 Mei 1613 zulk eenc verschrikkelijke aardbeving plaats . als men bij
meiisi'hcu geheugen hier niet had ondervonden. Zij begon in den
morgenstond, duurde den gehcclen nacht door, en was van een
zoo hevig on w eder vergezeld , dat het scheen , als of hemel en aarde vergaan
zouden ; den 17den dier zeilde maand ontstond er weder eene aard-
beving , die wel 8 of 10 dagen aanhield , waardoor de grond alom open-
gescheurd werd en zware rotsbrokken neder stortten. Een dergelijke
ramp trof dit eiland op den 12 Junij 1075, 's avonds omtrent 6 ure,
wanneer onderscheiden sterke schokken , >ergezeld van ongemecne zeer
schrikkelijke donderslagen en zware bliksemstralen met eene sterke
schittering, werden waargenomen. Pit was echter niette vergelijken
bij hel gene den 17 Februarij daaraan volgende voorviel , als wanneer dit
eiland, des avonds, bij schoon maanlicht en stil weder, zonder cenig
voorafgaand gedruiseh, van zoodanige schuddingen aardbeving werd aange-
tast, dat er met den eersten schok 78 chincsche woningen benevens een
gasthuis nederstortten , waardoor 75 mensehen gedood en 3!$ zwaar
gekwetst werden , ook werden de overige steenen gebouwen zoodanig1
gescheurd en ontzet, dat de bewoners er zich niet meer in durfden
vertrouwen ; over het gebeelc eiland kwamen er bij deze ramp 2322
personen om. De laatste dezer aardberocringeu begon den len No-
vember 1833, en duurde eerst met geringe tusschenpoozingen , en
vervolgens afnemende, ruim twee maanden voort; hierdoor werd mede
eenc verschrikkelijke verwoesting aangerigt ; het Chinesche kamp
stortte grooteudeels in ; in bet fort Victoria lieten onderscheiden
menschen het leven en het vernieuwde hoofd rukte geheel uit el-
kander. Het gebergte op de kust van Hitoe. naar den kant van den
Pas Rag u e la, leed bijzonder veel, zoo zelfs, dat daarvan stukken
afgevallen zijn. Het spleet ook op verschillende plaatsen open, waar-
door later nog klompen dreigden af te storten , zoodal het niet zonder
gevaar te naderen was. Door het nederstorten der kruinen , geraakten
«•enige riviertjes verstopt , ten gevolge waarvan een zwarte modder
tiit den grond opwelde, die, nadat de rivieren weder haren loop hadden
genomen , opgedroogd is. Verscheidene doessons (tuinen) in de valleijen ,
niet vrucht- en andere voordeclgevende hoornen , weiden door den
nedergestorten grond 1 meestal bestaande uit een zandachtig grint ,
bedolven , waardoor de aangrenzende negorijen groot c schade leden ; ook
sloegen er vele woningen om , en de Moorsche tempels werden onbruik-
baar gemaakt. Het eiland had echter aan den zuid- en zuid-westkant
bijna niets geleden ; de schokken waren in die rigting minder hevig ; en
in het algemeen werden de mcestcn van een zwaar onderaardsch geluid
voorafgegaan, dat ecnige seconden aanhield, en dikwijls de gelegenheid
gaf, om in lijds dc open lucht te kunucn kicz.cn. Het scheen als , of

AMB. 127

«ene geheele vernietiging zoude plaats hebben ; het geluid was als van
xwarekanonschoteu. Men heeft opgemerkt , dat de schuddingen zoowel bij
helder maau-cu sterrelicht , als met donker, regenachtig weder plaats
hadden , en dal te Amboiva niet het minste ^an eenen bezetten zwavel-
achtigen dampkring is waargenomen , maar nu en dan donder met
flikkerende bliksemstralen , die , als het Mare , lot op den grond ne-
dervielen.

Van de reede gezien , levert dit eiland een allczins fraai en verrukkend
gezigt op. Schilderachtige vlakten , tusschen de kleine , menigvuldige,
bosschen gelegen , allen in bekoorlijk groen getooid . doen zich daar
aan het oog voor. Hooge steile bergen , met groene bosschen bedekt ,
strekken zich over het gehecle eil. uit. In het verschiet , als in de
lucht verheven , zijn de kruinen der bergen omzoomd met ondoordring-
bare , donkere wouden van kolossaal geboomte , dat in den helderen
dampkring de hier en daar verspreid liggende hutten nog duidelijker
doet uitkomen , en aan het geheele land eenc onbeschrijfelijke schoon-
heid bijzet. Bij het aanschouwen van dit verheven tooneel , vindt het
oog eeue zachte verpoozing , in groepen van landvolk en grazend vee ,
welke men hier op de minder steile afhellingcn der naastbij gelegene
bergen ontwaart , terwijl nu en dan een wandelaar , die naar het hoog
gelegen Ba toe Gadja. het buiten\erblijf van den Gouverneur, op-
klimt, dit heerlijke tafereel nog schilderachtiger maakt. Aan het
uiterste westelijk einde vertoonen zich , op de lagere helling der ber-
gen , langs de zee. uitgestrekte boomgaarden van kokosboomen.
Deze zoogenaamde klappertuinen maken een der aangenaamste gedeelten
van het eiland uit. De weg derwaarts gaat , even als de grond van
het geheele eiland, nn eens berg op dan weder berg af, terwijl men,
den ganschen weg over, aan de regterhand, het gezigt op de blinkende
seevlakte en de schepen van de reede heeft.

Groote rivieren worden hier niet gevonden. Menigvuldige heken, die
gord drinkbaar water opleveren , storten hier en daar in bruisende wa-
tervallen van de hooge bergkruinen af, sluiten al spattende op de uit-
stekende rotsgevaarten ,en banen zich eindelijk ecnen w eg naar de vrucht-
bare daien. De voornaamste dezer riviertjes zijn : de Tomo , de A 1 1 a ,
deNitoe, de Ba toe Gadja of01ifantsrivier,dcMaroewa,
de Lateri, de Poet eh - T sj i na , de Lopa, de Mal ene
de Toewa, de R oehoe, de Lela, de Ame, de Let ie, de
S ah oer o, de Laa, de Masisi, de Pia-Kilsjil de Pia-
B e s a r , de Wcti, de Wcsa, de Opolari, de Wolawa,
dc ïetcn, dc Matale, de Lava, enz.

De hoogsle bergen liggen op Hitoe en heeten de Wa n a n i c en dc
Ka p a ha.

Dc gesteldheid van den grond schijnt voor den rijstbouw weinig ge-
schikt ; dit voorname voedingsmiddel wordt van Java naar Amboina ,
overgebragt. Koflij en indigo worden er niet goed gevolg aangekweekt.
Groenten en vruchten zijn er minder overvloedig dan op Ja\a, en
aardappelen worden alleen in enkele tuinen van Europeanen gevonden. Het
belangrijkste voortbrengsel uit het plantenrijk is evenwel de kruidnagel ,
van welken elke, in volle groeikracht staande, boom , jaarlij ks van
25 lot JjO Nedcrl. oneen , cn niet zelden meer, ja zelfs somwijlen
vier of vijfmalen zoo veel oplevert; terwijl men de geheele hoeveelheid,
die jaarlijks gewonnen wordt, op 250.000 tot 300,000 Nederl. pond.
schat. Ook worden hier de kostbare Moliikschc oliën , (ouder anderen
de kajoepoetie-olie) verzameld.

128

AMB.

Behalve de hoofdstad Ambon (zie dit art. hieronder) welke op Le j li m or
lijft, zijn dj) de Lusten ecnigc blokhuizen hij de aanzienlijkste dorpen
gelegen , waarvan de voornaamste zijn : Larika, Hila, Hitoc-
L a ui a . en Middelburg op de landengte Bagucla.

Voor het einde der 16de eeuw werd Amboiia, dat toen in de han-
den der Portugezen Mas , al door de Nederlanders bezoelit. Stevei
van pei\ Hagev, die het in 1G00 reeds aangedaan ha*d , maakte zieh
in 1(K)j meester van het fort, dat de Portugezen hier aangelegd had-
den, en noemde het, naar deze overwinning , Victoria, welken
naam het thans nog draagt ; dit was dus de eerste 'bezitting der Ne-
derlanders in die streken, en deze verovering kan als de eerste
grondslag aangemerkt worden van het uitgestrekte gebied, door de
Nederlanders, sedert, in Indic verkregen. Vóór de grondvesting van
Batavia, was op Amuoha de zetel van den Gouverneur der Oost-
Indische Maatschappij, en nog wordt dit eil. als de sleutel der Mo-
lukschc eilanden beschouwd. In 10 13 barstte er een opstand op
Auboixa uil, veroorzaakt door het misnoegen over het verdrag
met de Nederlanders aangegaan , om gecne kruidnagelen , dan aan
de Oost-Indische Maatschappij , te verknopen , maar de Gouverneur
Herbak van Speult dwong de opstandelingen , die zich in eenc bijkant
onwinbare vesting verschanst hadden ; door honger, tol de overgave.
Ecne gebeurtenis, die in 1623 op dit eiland plaats had, was van veel
heilloo/.er gevolgen voor ons vaderland , daar men het als de bron be-
schouwen mag. waaruit de vroege re afk» er der Kngelschen van de Nederlan-
ders is opgeweld. Men meende mmclijk ontdekt te hebben , dal de op \u-
boijja gevestigde Engelsehen hel voornemen hadden , om verraderlijk het
fort Victoria le overweldigen, den Gouverneur te vermoorden, cn
diegenen der bezettelingen, welke geen wederstand zouden bieden , gevangen
te nemen. Dien ten gevolge werden de verdachten in hechtenis geno-
men, welke, op de pijnbank gehragt, hunne schuld beleden. en diensvolgens
ter dood gehragt werden. Daar nu de Engelschen beweerden , dat het
gchcele geval een uitvloeisel van den naijver der Nederlanders * as,
en dat deze laatste hun geen volkomenc voldoening, of bewijs van de
rcgtmaligheid van hel geslagen vonnis gegeven hadden, gebruikten zij het
als een voorwendsel , wanneer zij iels van de Nederlanders weuscht.cn
te ontvangen, of verlangden hun den oorlog aan le doen; terwijl het
in 16-52 cn 1661> de regering van Engeland diende , om het volk legen de
Nederlanders op te winden. Onder het bestuur van den Gouverneur Gekard
Deüber , rees er, in 16 «5 , weder een opstand op dit eiland, doordien hij de
posten van Kapitein cn der vier inlandsche bevelhcbl>ers op II i to e geheel
willekeurig afschafte. De misnoegden hadden den sterken posl K a p a h a
bezet , die door den Gouverneur belegerd , cn na herhaalde malen
vruchteloos aangevallen te zyn , door de onverschrokkenheid van den
Nederlandsehcn Kapitein Jakob Verheide?!, eind. lijk veroverd werd.
Acht jaren later zag de Gouverneur, Ar*oldde Vlasim; va* Ocdshoors. zich
weder genoodzaakt lot het dempen vaneenen opstand, veroorzaakt door
het bevel tot uitrocijen van ecue zekere hoeveelheid nagelbomen.
Kort nadat de Nederlanders weder bezit van de Ambonsche eilanden
genomen hadden, barstte er, in Mei 1817, op Amboi>a weder reu
opstand uit , die echter weldra gedempt werd , aangezien hel eiland , op
het naderen van onze krijgsmagt , door de hoofden der opstandelingen
verlaten werd en de meeste der inwoners zich onderwierpen.

AMBOINA, st. in Oost-Fndiè' , op hel eil. jémboina. Zie Abbov

AM BOK , gch. in Oost-I ndiv , op hel Jtnbonsche eil. toesta
li ar ou.

A M B.

121)

AMBOLOE , d. in Oott-fnthï, op het cil. Jata. Zie Aiboeloe.

AMBOX , ook wel Axboha , en door de inlanders Apos genaamd ,
•t. in Oo*t-IitHiê t res. en eil. Amboina, dj hoofdst. van deze resid.
tn van dit eil. , en de zetel van den Gouverneur der Molukschc eilanden
en der hoofdadministralii; van dat gouvernement , op de noordzydc en
aan dc groote baai Leytimor , op eencn fraaijen , en , naar den kant
\an den berg Soija , langzaam opgaanden grond. Zij is fraai gebouwd , icer
regelmatig doorsneden niet breedc en regte , doch ongeplaveide , straten ,
lejjen en paden , die met de Ier wederzijde geplante houtgewassen
en de daaraan grenzende lusthoven , tuinen enz. , een fraai geheel
nitmaken. Dc stad is nagenoeg een halfuur lang en breed, en heeft
de gedaante van eencn langwerpigen driehoek.

Van de reede doet zich Amboiua niet gunstig voor, en gcHjkt wel een
nederig visschersdorp ; gecue noemenswaardige gebouwen of andere op-
merkenswaardige voorwerpen zijn er te zien. Een zeer ver uitstekend
palenhoofd strekt er tot landingsplaats , en is met cenc kraan , tot het
Useu der goederen uit de koopvaardijschepen, voorzien. Dc grootste
«hepen kunnen voor dit hoofd ten anker komen, en liggen er zelfs vci-
lijer. dan verder van den oever , waar de diepten zeer ongelijk en hier
en daar van bijna honderd vademen zijn. Dit hoofd langs gaande , komt
men voorbij de batterijen cu door ecne poort in het fort Victoria (zie
dat woord.) Wanneer men hel fort is doorgegaan, bevindt men zich op
een uitgestrekt met gras bewassen , zeer effen , fraai plein , met wandel-
paden doorsneden , en omgeven met fraaije rijk aangelegde en wel on-
derhoudene woningen der voornaamste ambtenaren , welke door eene
laan van muskaatboomcu beschaduwd worden. De voornaamste pu-
blieke of meest opmerking verdienende gebouwen ziin twee Protestant-
»ehe kerken, de eene voor Europeanen en de andere voor inlandsche Chris-
tenen , beide nette gebouwen , doch niet oud . daar de vroeger hier bestaan
hebbende kerken door de aardbevingen van 1756 xoo bouw vallig geworden
waren . dat men ze eindelijk heeft moeten afbreken. Voorts het paleis
van den Gouverneur aan de Ba toe Gadjaof Olifants rivier,
het stadhuis , het weeshuis, hel gasthuis, de schouwburg en einde-
lijk dc woninjjen der hecren officieren en ambtenaren. Dc huizen zyn
meestal ruim, van hout opgetrokken, en slechts eene verdieping hoog,
als daardoor minder aan het gevaar blootgesteld , om bij aardbevin-
gen in te storten ; terwijl de eigenaars van groote stecnen huizen , om
dezelfde reden , veelal des nachts hun verblijf houden in een bam-
boezen huisje , dat geheel afzonderlijk op het erf tot dat einde g*;
bouw dis. Bij sommige huizen zijn tuinen . die veelal een fraai uit-
iijt hebben. De wachthuizen zijn van. steen gebouwd. Dc ruime over-
dekte markt , ten YV. van het kasteel aan het strand gelegen , waar-
din het dak op stijlen rust . is van onderen open , en van allerlei
levensmiddelen rijkelijk voorzien ; de visch wordt in een afzonderlijk
ffedeelte dezer markt te koop geveild.

Be bevolking der slatl wordt op 15,000 zielen geschat , waaronder
5000 slaven.

In de omstreken der stad treft men allerwegen dc fraaiste buiten-
plaatsen. lusthoven en wandelplaatsen aan. Aan den kant der reede
*>jn, buiten liet fort Victoria, nog twee niet onbelangrijke forten,
Hitiasecn Loc geheel en , en tegen de overzijde der stad ligt het fort
kapellen, dat voor weinige jaren door den Generaal-Majoor Cochivs
aangelegd is , boven op den kruin van eencn berg. Voorts liggen nog

I. Deex. Ö

130 A ■ B.

■

in au omsl reken van Victoria, dc forten Larike. Ocrivn. Am*
Man, de Pa», Oma en llatoecha, alle echter , even als dc

ine.' \ -genoemde , in vervallen toestand.

A.MU'. V\t >G O' A*Botin , st. in Unl-lndie op dc N. \V. kust van
het Sundasche eiland Home o , 6 16' N. B. 131° 14' O. L. Mon
heeft er eene goede, ruime en gemakkelijke haven.

AMBOI.'.M, riv. in Onst-Judit" , op de noordoostkust van het Sun-
das he eil. Horttvo , distr. Pajxti. Zij heeft eeuen oostelijken loop.

AMBOYNA, eil- in 0>.*l-hu\ïf. Zie A.moisa.

AMIIOYNV, st. in Oosl/ndin'. Zie Abbok.

AMRIIE (tiiU)OT en KLEIN), binnenwaters in West-Indi? , op het
Antillische eil. Curapio.

AMBSEN, buurs. prov. Gelderland. Zie Abmeh.

AMBY . gein. in hel Laml ran Valkenburg, prov. Lintburg, distr.
en arr. MauslriclU , kant. Meerssen, (6 ni. k. , 1. s. d.) palende
N. aan dc gem. Meerssen , 0. aan Berg- en- Terbly t en Be melen , Z.
aan Heer en W. aan Maastiicht.

Het bevat niets dan held. Ambycnccnige verstrooid liggende h.
en daarin ongeAccr 6'50 inw. , die meest iu landbouw hun beslaan
vindeu , en onder welke 20 Herv. die tot de gem. Meerssen behooren.
De R. K. hebben hier eene statie, die 630 leden telt, tot het bisd.
van Luik, dek. van Meerssen behoort , en waarvan dc kerk doorecnen
Pastoor bediend wordt.

Hel d. Amby ligt { u. 0. van Maastricht, 1 n. Z. ten W. van
Meeissen , * W. xcin Bemelen en £ u. N. van lieer. Van dit dorp
wordt als eene bijzonderheid opgegeven , dat de inwoners afslanmielin-
geu zouden zijn van eene troep Heidens of Zigeuners, die ruim drie
eeuwen geleden, hunne zwervende levenswijze moede, zich aldaar aU
landbouw pi-S urderyezet hebben.

AW.HIE, kleine riv. in Afrika, in Opper Gninea , aan de Goud-
kust, die in het kon. Akim op ecucn hoogen berg ontspringt en in het
kun. Fan tv n in zee valt.

AME of Way-Abe , riv. in Oost-I ndiv , op het eil. Amboina , aan dc
Zuidkust van het schiereil. llitoe. Zij valt met ecnen zuidwaartschen
loop in de biunenbaai tusschen de schiercil. Hitoc en Lcytimor.

AMEI(Sl-), eil. in Oost-Indic , in den Sunduschen Archipel , ten
K. O. van Burneo.

AMEIDK , gein. in den Alblasscnraard , onder het Waterschap van
den ()n ruaurd , prov. Zuid-IloWind , arr. en kant. Garinchctn ,
palende \. aan de Lek, O. aan Zederik , waardoor het van Lcksmontl
gescheiden is , en W. aan Tienhoven. Hel bevat niets dan het d.
Am e i d e , liggende onmiddellijk aan de riv. de Lek ; eenige verstrooid ,
meer zuid w aarts gelegene huizen , en daarin 1 korenmolen , 1 gruttcry g
1 brouwerij, 171 h. en ruim 1000 inw., meest allen Hervorm-
den, die hier eene kerk hebben, tot d' gem. Ameide-cn-Tiin-
hervn behoorende. De R. H- » die 7 in gelal zijn , behooren tot dc
statie van VianeU*

Deze gem. is eene hecrl., die vroeger aan het huis v.\n HtitLAAn be-
hoorde . w.;;i;\an hel slot. tusschen Ameide en Tienhoven , op hel grondge-
bied von Tienhoven, gestaan heeft, later kwam zij door huwelijk van
Hi.M>Bik va* \asn met dc oudste dochter van den Heer Ja* vak
IIini.AAR , die geene zonen naliet, in het huis \.m Viase* ; maar in
17i2:j kochten de Slalen van Holland dc hooge Heerlijkheden van
Yu*u cu Akeide, mei l.elge. ii daartoe behoorde, van Simos Hesdbik

Digitizëd by Google

AME.

131

kooit Gravo iwn der Lippe Dctmold , wiens grootvader , door huwe-
lijk met AitLU vah Doka , dochter van Grave Chbistiaan vah Albbecbt
en van ecne zuster van den laatsten Hoer van Vianen , uit den huize
vm BcEDtnouK , in liet bezit dezer heerlijkheden gekomen was ; de huldi-
ging geschiedde op den 2 November van dal jaar aan den Hollandschen
Generaal Graaf u» lioamcu , in naam van H. Ë. G. M. In 1729
ïerd AasiDC door gemelde Staten weder verkocht aan den Heer Akpioud
Liebs. Schepen van Rotterdam , maar zij behielden het hoogc regtsgebicd.
aan zich. Ouder de voorwaarden van den verkoop was bepaald, dat de
Ambachtsheer, in vervolg van tijd , de afzonderlijke aanstellingen van
Schout en Sekrctaris zoude hebben , welke ambten tot hiertoe onder
Ameide en Tienhoven gemeen waren. Thans wordt deze heerl. in ei-
gendom bezeten door den Heer Mr. L. T. Nefveü N. U. te Utrecht.

Aieme en V tanen hebben hare eigene handvesten en regten gehad ,
welke iuct cenen Latijuschen commentarius zijn uitgegeven , te
Ctrccht, in 1686, door Mr. Joba* Ardbirs van der xMedlék. Deze
handvesten ziju van Walraven vak Bbedebqdb , Vrijheer tot Vianen en
liter tan der Ametjde en anderen uit het geslacht der Bbeherodes ,
ran 1615, 1629, 1680 en 1684.

Op de lijst der goederen van de Utrechtsche kerk wordt Aiode ge-
aoctodeeue landstreek, door de Bisschoppen van Utrecht ter leen gegeven
aan de Graven vak Goor. Indien het namelijk Ameide is , waarvan daar
onder den naam van Amütbor gesproken wordt ; hetwelk evenwel niet
onwaarschijnlijk is, aangezien daarin ook visscherijen vermeld worden,
waartoe deze gcm. bijzonder gelegen is.

Het dorp Ameidb of Aseyde , in den omtrek meestal Ter Met
geheeten , ligt aan de Lek , 3 u. N. van Gorinchem , \\\x. 0. ten N,
Tan Schoonhoven en 2* u. W. ten Z. van Vianen , 81° 87' 27" N. Br.
42^ 37' 56" O. L. Het was voorheen eene stad met poorten voorzien ,
en men noemt het nog de stede Ameidb , welke woorden tot heden toe op het
cachet van het gemeentebestuur , rondom het wapen , te lezen staan ,
ofschoon het thans geheel ontmanteld en het voorkomen van een d.
heeA. Hel is niet wel te bepalen , wanneer de ontmanteling plaats
gehad heeft . hoewel er redenen zijn om te veronderstellen , dat
de Utrechtschen dit zullen gedaan hebben, toen deze plaats in 1827
door hen beinagtigd werd. In den oorlog, ten jare 1588, ont-
staan , tnsschen Orro , Heer van Arkel , en Hekdrik , Heer van Vianen f
ten gevolge van mishandelingen en doodslag , jegens vier Gorinchemsche
burgers te Meerkerk bedreven, werd Ameide door Ja* vak Arkel,
den zoon van Otto, geheel in de assche gelegd.

Toen de Franschrn in het jaar 1672 ons vaderland overstroomden ,
hadden de Staatsrhc troepen . op den dijk , aan de sluis bij Ameide ,
«ne verschansing van rysbossen opgeworpen , die zes of zeven voet
boog . zonder grachten noeh borstweringen , en alleen vooraan met pa-
litsaden voorzien was. Uit dezen post, die door het regiment van
BtiraiELT ,\eti de mariniers van den Zeekapitein vah Brarel, te zamen
«nauwelijks 500 man . bezet, was , liepen vier soldaten naar den
'ijand over , wien zij , zoo niet de gelegenheid als met de sterkte , he-
lend maakten. Waarop deze , onder het geleide van de verraders , wet
oM) man voet- en 200 man paardevolk . op de verschansing aanvielen,
•elke. na eenen zeer goringcu tegenweer, door de Nederlandsche solda-
den verlaten, endoor de Franschrn bezet \»erd, die daarop naar het
«Vp trokken , dat door hen uitgeplunderd en vervolgens aan kolen
jelegd werd. De kerk, die tij mede met takkebo&écn wilden inbrand

AME.

steken , werd. op de bede van den Predikant , door voorspraak van eenen
Onroomschen bevelhebber der Franschen , gespaard. Na ecnige uren
verwijl, trokken deze weder af; maar in Hi73 kwamen zij er weder
eenigen lijd post vallen, en meenden van bier naar Langernk op te bre*
ken, dit hun echter belet wordende . moesten /ij ook dit dorp verlaten.

De kerk is vrij groot , en op hel vierkant, «aarhoven de achtkante
spits slaat, van eenen trans of omloop voorzien. Er is hier ook een
raadhuis , naar hetwelk men , ter wederzijde van de pni , met trappen
opklimt, en uit welks dak een achtkant koepeltorentje oprijst.

Het wapen van A hei ut bestaat in een rood veld met cencn zilveren
balk in liet midden , en een smal zilveren balkje ter wederzijde.

AMEIDE (SLOT TE) voorin, slot. pro?. Zuid- Holland. Zie Herlaar.

AMEI DEEN-TIEN HOVEN, kerk. gein. , prov. Zuid-Holland, klass.
van Gouda, ring Fianen , met 1180 zielen en twee kerkt u , die door
éenen Predikant bediend wordt. Het beroep geschiedt beurtelings door
den Ambachtsheer van Ameide en door dien van Tienhoven.

AMEIDEN-ZIJD-WIND , voorm. bedijking, prov. Zuid-Holland ,
die langs de Zederik lag.

AMELAND (1), eil. tot Friesland behoorende , thans cene griet,
dier prov. uitmakende , en tot hel arr. Leeuwarden , kant. Holwerd
(6 m. k. , 5 s. d.) gerekend wordende. Het ligt op ruim 33° N.
B. , en 24 O. L. , ongeveer 2 of 3 u. ten N. van de Fneschc kust,
ten naastenbij 2 u. 0. van het eil. Terschelling , en ongeveer 3 u.
YV. van Schiermonnikoog. Ten N. heeft dit cd. de Noordzee, ten
0. het Pinkegat, ten Z. de Wadden, ten W. het Amelander gat.
Het strekte weleer, door zijne gunstige ligging, ten voormuur van
de Provincie Friesland ; beeft in eene zuidwestelijke en noordoostelijke
strekking thans eene lengte vau 4 u. op eene breedte van byna
1 u. , hoewel het aan den oostkant merkelijk smaller is, en be-
val drie dorpen , namelijk : Hollum , Kalium en Nes met het geh.
Buren en daarin ongeveer 2100 inw., onder welke ruim 90O
Herv. , die 2 gein. uitmaken , welke 3 kerken bezitten , waarin de
dienst door 2 Predikanten verrigt wordt ; 1000 Doopsg. . die 3 ver-
gaderplaatsen hebben , waarin de dienst door 1 vasten Predikaut . en
6 Broeden Vermauers wordt waargenomen , en 100 R. K. , die eene
static uitmaken , welke eene kerk heeft , die door eenen Pastoor bediend
wrordt, en tot het aartspr. van Tweuthe behoort. Daar de weinige
Lutherschen , die hier gevonden worden . niet in staat waren , eenen
leeraar te onderhouden , gaf de klassis van Amsterdam voorheen jaarlijks
vijftig gulden aan den Predikant te Leeuwarden , mits hij zich drie-
malen in het jaar naar Ameland begaf, om aan zijne geloofsgenootcn
hetH. aNondmaalte bedienen; thans echter heeft dit niet meer plaats.
Voorts heeft men op het eil. 4 scholen , 3 pakhuizen tot berging van
gestrande goederen , 1 huis , waarin ccnigc krankzinnigen verpleegd wor-
den, 1 koninklijke paardenstocterij , 1 cendekooi en 2 korenmolens.
Het weleer zoo bloeijcnde en welbebouwdc eiland bevindt zich thans

(r) Dit art. i* , eren als die , waarin de op dit eil. liggende dorpen zal Ion be-
handeld worden, grootendeele overgenomen uit het: Iets over het eiland
Ameland, in het Mengelwerk -ier Lee uwa rder Couranten v»n
a<i November, t en i5 December i835 voorkomende, hetwelk, zoo wij wel onderrigt
«ijn , uit de wel versuedene pen van onzen rjverigen medewerker , den lieer
YV. EiKUOir, vuorlge*lo«id i*.

— Digitized by Google

A M E. 153

over het algemeen in eenen kwijnenden en verarmden toestand.
Een groot getal der inw. houdt zich met de visscherij bezig, of
vaart ter xec , ofschoon de scheepvaart thans merkelijk verminderd is.
Immers het getal van meer dan honderd jjrootschippers of kapiteins en
kommandcurs , die hier nog vóór slechts vijftig jaren woonden, is nu
tot zeer weinigen ingekrompen. De landbouw staat hier nog op geen zeer
fcoogrn trap. De vruchten, die er thans gcteehl worden, bestaan hoofd-
zakelijk in rogge , garst , tarwe , erwten , boonen , aardappelen en
groenten, die, vooral de rogge , hier vrij goed lieren. Van meer be-
lang is hier de paardenfokkerij , die zeer bevorderd wordt door de op
dit cd. gevonden wordende koninklijke paardenstoclerij . waarin vijf
schoone hengsten ten dienste der bewoners geplaatst zijn , ten einde
het Amelander paardenras, dat vrofger wegens schoonheid, vlugheid,
fijnheid en sterkte beroemd was , en sedert eenige jaren in goede ei-
genschappen verminderde , te verbeteren , en den paardenhandel , dio
voorheen hier bloeide, cu gecne geringe voordcelen aanbragt, weder
te herstellen. Deze maatregel is van zeer goed gevolg , daar er
jaarlijks 150 veulens op het eiland geteeld worden. Ook de veeteelt
is hier niet onbelangrijk. De runderen, die in de dorpsweiden grazen ,
worden telken avond op stal gezet , ofschoon het grootste aantal hun
voedsel vindt in het zoogenaamde builenveld, welke groote uitge-
strektheid lands , hijzonder aan de zuidzijde , goede kleigronden en
graslanden bevat. Hoewel de Amelanders door en bij den wa-
tervloed van 1823 een verlies van 140 stuks hoornvee en een hon-
derdtal schapen te betreuren hadden . zoo is deze ramp nogtans reeds her-
steld . zoodat men weder in staat is, jaarlijks 200* stuks jongvee naar
Friesland en Holland te vei voeren ; ook is de hoexeelheid boter, die
hier gewonnen wordt, voor eigene behoefte meestal meer dan ge-
noegzaam. De konijnen , vroeger zoo talrijk in de duinen , welke zij
ondermijnden, zijn thans grootcndeels uitgeroeid. Boomen , en vooral
v ruchlboouien , worden er zeer weinige gexonden. In de dorpen vindt
men wel enkele rijen , meest ijpenhoomen , elders eenige w illigen en vlier-
boomen . maar hun schraal aanzien toont duidelijk , hoe nadeelig de
scherpe zeewinden op hunnen groei werken.

Vroeger was dit eil. veel grooter : naar sommigen willen wel viermaal
zoo groot als thans. Het bevatte toen daar , w aar thans ccne
diepe zee gaat, behalve minder bekende plaatsen, aan de west-
zijde nog het dorp Sier met deu vuurtoren .aan den mond der Middel-
zee, en aan de oostzijde de dorpen : Oo» thuis en en Oertj
terwijl er van tijd tot tijd verschillende ontdekkingen langs de stran-
den v an dit eiland gedaan zijn , waaruit men moet vooronderstellen . dal er
meer dorpen ef gehuchten hebben gestaan , welke alle zijn verdwe-
nen , en waarvan men bij de geschiedschrijvers geen melding vindt
gemaakt. Bij nienscheu geheugen is het aan de zuidzijde , door het
verloopen van hel \aarwaler, wel een uur gaans afgeslagen; ja. men
rrkeiit , dat hel gehcele eil., in de laatste honderd jaren, bijna een
vierde van zijne oppervlakte verloren heeft: want waar nu de zee over
diepten spoelt , waren destijds groote velden en graslanden aanwezig.
Ï(A3 weidde de pachter der vogelkooi, ongeveer vijftig jaren geleden,
aan de oostzijde des cilands , een tv iulij;Ul hoornbeesten , \ aaiden en
vhajirnop eenc weide, vaanan I hans niets meer overig is. Men ver-
moedt luet waarschijnlijkheid, hoewel het niet bewezen is, dat Ameland
eenmaal aan den vasten wal van ïrialund is gcherht geweest . aangezien
Pluus,»! het begin onzer jaartelling. re«ds van 23 eil., lusschcu den

154 AME.

mond des Rijn* en den Jntlandschen kaap , gewaagt , en de Wadden , of-
schoon toen minder breed dan thans , reeds bij de ouden , onder den naan»
Tan Mare Vadosum , bekend waren. Het is onbetwistbaar, dat, door
de menigvuldige stormen en watervloeden , die Friesland gedurende
eenc reeks van eeuwen teisterden , ook dit eil. , hetwelk hel eerst en
meest aan den geweldigen golfslag blootstond , ontzaggelijk veel heeft
geleden j waarbij nog komt , dat men voor seker houdt , dat de
grond, in den geduchten stormvloed van 1284, ongeveer 3 a 4 v. is
ge lonken. Ook beeft men , op die diepte , onder den zandbodem , waaruit
de oppervlakte grool endeels bestaat , eenen kleigrond, met steenen , ge-
reedschappen en andere zaken vermengd . gevonden. Nog dage-
lijks gaat de zee voort aan de zuidzijde , waar strand en land zieb
plotseling scheiden , het schijnbaar vaste strand , uit verschillende lagen
zaad en klei zamcngc«teld , door gedurige kabbeling te ondermijnen,
waardoor het zand onder de bebouwde oppervlakte van hel land weg-
gevoerd wordt , en de bovenste lagen allengskens overhellen , instor-
ten en medegeslcept worden , om met dc eb in den boezem der
Noordzee te verdwijnen , of met den vloed de noordwestkust van
Friesland door aangronding te verrijken. Aan de overige zijden
is het eil. , daarentegen , door cene reeks hooge en brecde zanddui-
nen, waarvan dc hoogste zich somwijlen 80 a 00 v. boven de opper-
vlakte der zee verheffen , als ecne natuurlijke zeewering, tegen de
Noordieo omgeven. Deze zijn, wel is waar, in staat den hoogsten
vloed te wederstaan , maar zij hebben nog met eenen anderen , niet
minder gevaarlijken vijand te kampen, namelijk met den wind, cn wel
bijzonder den storm , die somwijlen zoo veel kracht op dc duinen uitoefent,
dat zij zich, door geweldige verstuivingen, niet zelden verplaatsen ,
of de nabijgelegene akkers, die melde schoonste vruchten prijken,
geheel met zand Wdekken en bedelven , en daardoor dc hoop des land-
bouw ers verijdelen. Om dit gevaar af te weren , en deze nadecligc
gevolgen te voorkomen , heeft bet Gouvernement . sinds twintig jaren ,
onder het bestuur van eenen Opziener , weder de zoo heilzame dninbeplan-
tingen met belniriet ingevoerd ; en het is bijna onbegrijpelijk , hoe
Amelatid dus zijn behoud, in dit opzigt , niet aan millioenen schals,
maar aan deze plant cn aan eenige bossen slroo en dunne takjes .
waarin het belmriet vast gezet wordl , te danken heeft , dewijl openc vlak-
ten daardoor thans van nevestigde duinen voorzien zijn. Door de aan-
planting van dit helmrict , welks lange , taaije en vczelachtigc wortelen
zich al kruipende ver cn soms wel zes v. om zich heen in hel dorre zand
uitbreiden , worden dc duinen middellijk voor verstuiving bewaard ;
terwijl de grond bovendien, door verrotting en natuurlijke bemesting,
van tijd tot tijd eenigzins vruchtbaarder wordende , aanleiding ontvangt ,
dat ook andere planten - daarin ontkiemen en tot de vastheid van
de anders losse zandheuvelen bijdragen , ten einde den sterksten stormen
wederstand te bieden. Er is echter ecne plaats , ongeveer in het midden
des eilands , even bewesten Nes, waar zeer lage of liever geheel
geene duinen zijn , door welke opening de Noordzee alleen bij nooge
vloeden gelegenheid heeft, langs ecne laagte, holle nf slenk zich eenen
doorlegt dwars door of over het eil. te banen en het in twee deelen
te scheiden. Hoe nadeelig zoodanige doortogt ook zijn moge , moet echter
de vrees, dal het eil. hierdoor van elkander gescheurd koude worden,
zoo als men vroeger vooronderstelde , ongegrond zijn: want, hoewel de
pogingen . om dit gcv;iar geheel af te wenden, door deze slenk te dempen ,
even als die om den stroom af le leiden, mislukt zijn . neemt deze in-
slrooming d<s waters toch \un lijd lot lijd meer af dan toe.

bigitizêd byTTöOgle

AME. 13J

Welke nevelen de belangrijke geschiedenic van Ameland in de
troepte tijden ook mogen omhnllcn ; — met hoe weiuig zekerheid
men ook kunne stellen, dat het als een nllodiaal goed door de Fransehe
Koningen bezeten werd : — dit meent men met grond te mogen vast-
zeilen : dat Koning Radboud hier , aan den mond van de Middelzee ,
der Godinnc Fosta ecnen tempel had gesticht, waarnaar hel cil. den
naam van Fostelajd foude bekomen hebben. Nadat deze Koning, door
Kakel den Grooten verdreven was , kwam Amelaid aan Tekla , de
beminnelijk* dochter van den Fneschen Koning Go>debvld , die in het
huwelijk trad met Taeke va* Cassimgha , den eersten Vrij- en Erflieer van
Aielaid, welke, zoo men wil , in liet jaar KOG, den tempel van Fosta in eene
christenkerk veranderde. Deze kerk groeide later tot een IL'ncdiktijner-
Vlooster aan , hetwelk in de 12de eeuw naar Ferwerd in Ferwerderadeel
overgebrngl zijnde , het aanzijn aan het bekende klooster Foswcrd
Jfgevcn heeft. Na dien tijd is de geheele erfhecrlijkheid van Ameland
in vrede aan het huis van vu Caïbmgha gebleven tot aan het jaar 1 10.1 ,
wanneer de toenmalige Grielman van Ferwerderadeel hel anders be-
greep en het eiland wilde beschouwd hebben als onder zijn begier
staande, in Melk beweren hij echter door de Stalen van Friesland in
het ongelijk gesteld werd , hetgeen vermoedelijk niet zoude gebeurd
zijn, indien Ameland toen nog zoo naauw met Fiiedand was ven-enigd
ffeweest als in de jierrcnde en tiende eeuw. 1'ikteh va:i Cavvivuiia be.raf
tieh in 1491 naar Keizer Masimiliaah , die zich toen binnen Antwer-
pen bevond , en verkreeg van hein eene ruime bevestiging dier voor-
reden, welke door de Sinten van Friesland, le Harlwerd , aan de
keerlij khcid van Ameland waren toegekend. In hel jaar 1510 verhoorde
nien cenige oude lieden , die eenparig getuigden , dat zij en hunne
onderen nooit van ecnen Heer van Ameland hadden hooren spreken ,
dan uit den huize van tas Cawsikgba , en dat het land, voor zooveel zij
wisten , aan niemand anders onderworpen was ; waarmede ook
volkomen overeenkomt het getuigenis der llceren Gedeputeerde Staten
van Friesland, aan de admiraliteit te Kokhuizen gegeven in 1!>88.
Toen Ou vier Cbobwel , Protector van Engeland, in 1G32 onzen Slaat
den oorlog verklaard had. zonden de Amelanders, bekommerd voor
de stremming van hunne visscheiïj en scheepvaart door de Engelsehe
kapers, in ïebmarij 1GÜ4, twee personen uit hun midden, onder
den titel van Afgezanten van het eiland Ameland, derwaarts, om
hem te overtuigen , dal hun cil. volkomen onafhankelijk van Fries-
land was , en diensvolgens als gebeel onzijdig moest aangemerkt
worden ; hetwelk hun door den Protector dadelijk werd toegezegd
die zelfs niet naliet, deze lieden, naar de wijze der Afgezanten van
Koningen en Vorsten . op 's lands kosten te onthalen . en aan zijne
eigene tafel te noodi^eu ; hoewel de houding en eenvoudige manier
*an spreken dezer lieden , geen gelijkheid hebbende met den hoof-
«elien trant, aan Croiwel en onderscheidene Engelsehe Grooten, gedu-
rende cenige dagen , veel stof tot schertsen gaf. In den oorlog van
1672 viel bun weder het geluk le beurt , van als neutraal beschouwd le
«orden , mnar ditmaal op verzoek des Keizers , die Abelaxd te dezer
•;ï^rnheid , hoewel le onregte , als een leen van het keizerrijk
ne^chreet .

'hutiTiil liet jaar 161-$ ontstond er een hevig geschil over het
Imirenrt van dit eil. . hetwelk toen bestuurd werd . door llrer Pieten
'ol\niiu,n\ . wiens zuster, G\th\bma , iu het huwelijk trad met Ehnst
ZtM. uit 1'ommcren. Kapitein Majoor der Infanterie van den Staat.

Digitized by Google

150

AME.

die daardoor in de gelegenheid kwam , om alle oorspronkelijke papie -
ren , rakende de heerlijkheid van Ameland , te xien en af te schrij-
rcn. Later met zijnen schoonvader , over familiezaken . in geschil
geraakt , werd hij hierdoor aangespoord , om te beproeven . of hij de heer-
lijkheid Ameland niet voor zich zoude kunnen verkrijgen. Hij be-
dankte hierom voor zijnen militairen post , en reisde naar Weenen ,
alwaar bij zich bij de Ncderlandschc residenten Foppe van Aisha ,
Antrqnt Oetses van Waveren en Sibon van Beaubont vervoegde , hun
voorhoudende , dat Ameland ecne vrije heerlijkheid en le *i roerig aan
den Keizer was, die bet dus naar zijn welgevallen koude belee-
nen. Deze drie Heeren vonden zijn voorstel niet ongegrond , en wis-
ten het zoo ver bij des Keizers Staatsdienaren te brengen , dat van
Cammingma naar Weenen opontboden werd , om zich te verantwoorden
en toen deze zulks weigerde , als uiet aan den Keizer onderworpen
lijnde , verkregen Zumm , var Aksma, van Waveben en van Beakbont
een keizerlijk diploma , waarbij Ameland hun werd opgedragen. Pieter vak
Cammingra , middelerwijl overleden zijnde , liet de hccrl. na aan zijnen
broeder Whtse, die zich over deze zaak bij de hooge Regering dezer
landen vervoegde , en aldaar alle mogelijke bescherming vond , hetgeen
ten gevolge had , dat de drie Hollauusche Heeren te Weenen , bespeu-
rende dat de zaak , zoo zij verder gingen , voor ben van zeer kwade
gevolgen konde worden , voor de beleening bedankten , die toen aan
Ziihk alleen werd opgedragen, hoewel zonder eenige vrucht: Mant,
ofschoon er ecne soort van Afgezant des Keizers naar Ameland ver-
trok , om den nieuwen Heer aldaar te huldigen , was er bijna nie-
mand , die Wijtsb van Cammingha verlaten wilde. Dus werd dan ook
eindebjk Zbbm genoodzaakt, vooreerst van zijne eischen af te zien, te
meer , dewijl de Staten Generaal den handel , in dezen gehouden , bij
manifest van» 16 Maart 1637 , onwettig keurden. Men boorde toen
vooreerst weinig meer van deze zaak ; maar in het jaar 1684 w ist Zihm
dooreen boekje, genoemd Genuinus Atnelandiae Status , by Keizer
Ferdinand 111 eenc ordonnantie te verkrijgen , bij welke alle inwo-
ners van Ameland geboden werden, aan Zihm, als hunnen wettigen
Heer , trouw te zweren ; terwijl de Keizer levens aan \\ illem Fbeuehik
van Nassau, Stadhouder van Friesland, verzocht , om hem , tot verkrijging
van het eiland, bijstand te bieden; maar ook «lil werkte niets uit, en
later, toen de Overste Karel van Dijk en de Notaris Joban Schol op
Ameland verschenen, om de ingezetenen, en van Cahbingra in het bijzonder ,
eene afvraging te doen, of zij genegen waren de bevelen des Keizers
al of niet te gehoorzamen , vervoegde zich de toenmalige bezit-
ter wederom tot de Staten van Friesland, met dien gevolge, dat
deze daarop eenen nadrukkclyken brief naar W eenen schreven. Zihm ,
al zijne pogingen verijdeld ziende , liet evenwel zijn voornemen
niet varen , maar kwam b\j nacht , met een Keizerlijk diploma en
vergezeld van ernige soldalen , op het eiland aan , om hel te vermeeste-
ren en van Cambisgba gevangen le nemen. Dan ook deze aanslag werd
door eenig volk , tydig uit Friesland overgekomen, verhinderd; terwijl,
tot meerdere geruststelling voor het toekomende , een Frieseh oorlog-
schip in het noordwestelijke zeegat van Abeland gelegd werd. Zcrm ,
inmiddels te Weenen geene meerdere hulp kunnende bekomen , en ,
door zyne gedane pogingen , geweldig verarmd zijnde , bewoog een
voornaam kassier van Amsterdam , Martini;* Doelen genoemd . hem
met cene aanzienlijke som gelds hij te staan ; waan au deze naderhand
nooit eenen penning heeft terug gezien , dewijl Zibb eindelijk . zonder

Digitized by Google

A M E.

557

Heer van zijn leengoed geworden te iijn , verdienen is. De erf-
genamen van Doeüen wilden iutusschen gaarne hnn geld terughebben,
waarom rij, met verlof van Heercn Burgemeesteren van Amster-
dam, i.i 167!) , liun regt op Arllami , wegens dc aan Ztn» opgc-
schotcne penningen, voor cene bepaalde som, aan den Graaf va»
Kövjgsek overdroegen. Deze Graal', insgelijks door Keizer Lkopold
met een diploma voorzien zijnde . wierf te dien einde ruim 1!>0 soldaten
te Riemen aan, die bij in vijf vaartuigen inscheepte, terwijl ecnige
lieden , ouder v erzonnen namen , den toestand van hel eiland zouden
"bespieden ; toen deze echter het eiland omtrokken , en de schepen
door tegenwind opgehouden werden, ontdekte men iels van de zaak,
waardoor de bespieders te Leeuwarden in hechtenis geraakten, en de
soldaten zoo wel ontvangen werden , dat hun en den Heer Kojigsrk
de onderneming zeer kwalijk bekwam , en deze geheel in rook verdween.

Dc laatste lieer uit het geslacht va> Carrisgha, die dit eil. bezat, was
Frass Dtco, de ecnige zoon van Watsl vajc Cahrisgha en Rut Dom* ,
welke laatste , nadat haar zoon, op den 10 November 1680 , overleden
was, tot haren dood in hel bezit dezer heerl. gebleven is. Van
hare erfgenamen is deze heerl. , met het regt van volstrekt vrij erfelijk
eigendom, bij verkoop , overgenomen door Amelia , Vorstin van Avdalt-
Dessac, weduwe van Prins He* dril Casirir , Stadhouder van Friesland , en
vi el ten behoeve van haren eenigen zoon , Prins Jas Willes Friso, Erfstad-
houder van Friesland , voorde som van 170,000 gld. , benevens 10,000
wegens onkosten van verkoop. Sedert werd het van wege den Krfheer door
cenen Baljuw en eencn Sub-Baljuw , door Volmagteu en Burgemeesters,
bestuurd, die zelfs, ouder approbatie van den Erfheer, de civile en
criminele justitie uitoefenden , volgens de Statuien , Ordonnantiën en
Coslumtn ran Ameland f in 16-2 door \\ atse vai Garrihgh a vastgesteld.
Thans behooren de duinen en de cendekooi tot de llijks domeinen, en
wordt hel eiland, als een onmiddellijk deel van Friesland, door een
Grietenij -best uur beheerd .

In 1723 zocht zekere Bisschop der Jansenisten hiereene kweekschool
op te rigten , maar dit bekwam hem zeer slecht, daar de B. K. dit
»oo euvel opnamen , dal zij zells door de glazen der kerk scho-
ten , om dien ketter het leven te benemen. Prinses Maria Loiisa ,
weduwe van Jas Giller Fr.iso , zond wel een detachement soldaten
lcr zijner bescherming derwaarts . doch de Bisschop , ziende dat hij
er toch niets kon vordcreu , vond best hel eiland te verlaten.

De hevige stormen en watervloeden , die van lijd tot tijd ons Vader-
land teisterden , hebben , zoo als wel te denken is, Aielasd nietonaan-
grrand gelaten. Zoo waren, onder anderen, de geweldige storm en wa-
tervloed van 5 November 1Ö7J5 voor dit eiland zeer noodlottig, dewijl
de meeste dijken verwoest werden en vele landerijen afspoelden. Onder
anderen werden die van liollum hierdoor in de noodzakelijkheid ge-
Dra gt . om hunne dorpsweide aanmerkelijk le verkleinen. Bij den vloed
van 1685 leed Arelavd insgelijks met weinig : want het water rees toen
zoo hoog, dat er een schip, door dn slenk, uil dc Noordzee inde
Wadden werd gedreven. De geweldige storm en watervloed van kers-
nacht 1717 was voor dit eiland niet minder verwoestend , dan voor vele
andere plaatsen. AHc dijken werden daardoor weggespoeld , het
water klom eenigc voeten hoog in de meeste huizen, voornamelijk te
Ne», alwaar men den ondergang van het gehcclc eiland verwachtte.
Intnsschen kwamen er geene inenschen bij om , cn dc dijken werden
eerlang weder her«teld , doch spoelden andermaal ten gi ooien decle

138 A M F.

weg in den hoogen vloed van 1719. Op den i6 October 1723 pin-
den de visschers volgens gewoonte *s moi(|nis met hunne booten in
zee , dbch werden door ecnen zoo hevigen slorm bcloopen , dat de
meeste schuiten in de branding van h»'t strand werden omgeslagen en
daarbij 31 personen van Kalium het leven inschoten , meest allen on-
gelukkige weduwen eu weezen nalatende.

J)c meeste der Amelanders . die hun bestaan in de veeteelt vinden ,
tonden in de maand October 1824 een verschrikkelijk onheil , daar
getal van honderdveertig stuks hoornvee , door eenen lu.igen wind.
en feilen regen tot in zee voortgedreven , met den plotseling stijgenden
vloed allen werden verzwolgen en geen kondc worden gered. Bij den
storm en hoogen vloed van Februarij 1823 , toen al het land overstroomd
wrerd , de dorpen II o 1 1 u m , K a 1 1 u m en Ne* onderliepen , het water
twaalf nalmen hoog in sommige huizen stond , verloren wel geene men-
schen het leven , maar er verdronk een honderdtal schapen en het
toonccl van verwoesting w.is, na het afloopen van het water , treurig en
beklagenswaardig. De dijken , die de lauden van Hollum , Balluin ,
Nes en Buren moesten beschermen tegen de zee , waren niet alleen
weggeslagen, maar wel twintig gaten, sommigen van zes el diepte
waren daarin gescheurd. De duinen aan de noordzijde , die anders glooi-
jende oploopen , stonden nu steil, als een muur, langs het strand, en
iet gevaar van doorsnijding en verdere verwoesting was bij het ge-
ringste toeval niet af te wenden. De hooi- en hnuulanden waren niet
duin- en zeezand overdekt — al wat nog vruchtbaar was, door over-
stuiving bedorven ; onderscheidene huizen waren vernield of zwaar bescha-
digd , pulten en bakken bedorven en al het zuivere water ondrinkbaar
gemaakt.

De bewonen van dit eiland hebben over het geheel een gezond ,
vriendelijk en rond voorkomen , en gelijken , daar hunne taal ook veel
van hel stadfrieseh heeft, met vele Ilollandschc woorden vermengd, en
met eenen llollandschen tongval uitgesproken, meer op stedelingen dan
op landlieden. De meeste mannen hebben een sterk ligehaamsgesJel ,
en zijn eenvoudig gekleed ; terwijl de vroegere wijde broeken en bruine
rokken, meer algemeen , behalve bij de zecv arenden , door de gewone
Frieschc kleeding is vervangen. De Amelander vrouwen en meisjes
mogen met regt schoon genoemd worden : sommigen zelfs achten haar
de schoonste van geheel ons land te zijn ; even innemend van gelaat ,
nis zacht van aard en inborst , zijn zij daarenboven in het gezellig
verkeer beschaafd en ongedwongen , daar de meesten met haar
zestiende jaar in Holland gaan dienen , en na verloop van cenige jaren
weder huiswaarts keeren. Hare nette en zindelijke kleeding . bij ccne
ranke gestalte en gezonde blos, draagt niet weinig bij, om het be-
vallig geheel te voltooijen. Deze klceding en vooral het hoofdversiersel
(een oorijzer met naald en krulletjes langs het voorhoofd) is bijna
geheel aan de Noordhollandsche gelijk , schoon de zwarte kapers of
kaproenen , welke daar nog gedragen worden , hier haren opschik niet
meer ontsieren. Over het geheel is de gezellige verkeering bier onder-
houdend en aangenaam , terwijl de zeden er nllezins prijzenswaardig
zijn , daar er onder de jonge lieden zeer zelden onzedelijkheid of onge-
regeldheid plaats heeft. De staat der gezondheid is er bovendien
hoogst gunstig, en er bestaan vele voorbeelden van hoogen ouderdom.
Het wapen van Ameland bestaat uil twee vakken , waarin op een
geel veld drie schuinsclic balken en op een M.ianw veld eene kwartiermaan.
Hetgeen de Tcrschellingers zeggen . ontleend te zijn van drie balken , die

Digitized by Google

A \1 E. 130

de Amelanders hun bij kwartier maan zouden ontvreemd hebben , tot
bet bonwon van eene galg.

AM ELAN DE . voorm. graafsch. , dat door Koning Hwdmk III in het
jaar 1010 aan de kerk van It recht geschonken werd. Het moet ge-
legen hebben ter wederzijde van den IJ>sel. De grenzen «orden
opgegeven , als loopende van llullink , eene plaats niet ver v au het huis
lf Dort, inde buurschap Znidloo , langs Ter Hunncpc , het voorm. slot
Weggcslapel , W i sip.- , en Stoutenburg , uaar Staveren; voorts door de
Loe«ii w>ciie vecnen langs Eerbeek , Suy tempé en Eschede weder naar
Rolluik . zoudat het een gedeelte van bel kwartier Sallaud , een
gedeelte van de Vcluwe , en een klein gedeelte van het graafschap

ZutphtMi Insloeg.

AMIiLWDEIl GAT, zeeengte ten N. W. -van Friesland, aan de
Noordi«v . lusscheu '1 erseliclling en Ameland. Zij neemt hare rigting
beoosten Torsciiclling en strekt zich naar Ameland en de Wadden
wit. Het wordt op zieli zelve gehouden voor het ruimste en beste
zeegat aan de Noordzee, doch v\as vroeger van wciuig gebruik , om-
dat het binnenwaarts legen de banken stoot , en geene schepen , die
boven de acht voet diep gaan, koude doorlaten. Üudcrtusscbcn kwamen
er wel eens groote sehepen , die wegens kwaad weder geen zee konden
bouwen , voor eenigen tijd , ten anker. Thans echter wordt het ook
door groote schepen bevaren.

De betonning en bebakening in het Ahelahser gat, de Jetting ,
de Krommehalg , de Abt, de Friesche Wadden tot
aan het Groninge rdiep en het K o rnveerd er zand, welke door de
gemeene armenkamer te Harliugen werd gevoerd , en voor de bekostiging
van welke kustverlichting, bctonning enz. eenige reglen op de door-
varende schepen werden gevorderd , is , met allen aankleve van dien , en
daaruit voortvlocijende baten en schaden , tegen lwhooilijkc , en , bij
overeenkomst met de belanghebbenden , vastgestelde schadeloosstelling
aan de steden Harliugen , Stavoren en de genoemde armenkamer, met
den 1 Julij 1835, overgegaan op het departement van Marine; terwijl
de voormelde regten eu tollen , niet den 1 Mei 1836 , zijn vervangen
door de . bij Z. M. besluit van 28 Maart 1830 , bepaalde beding van
bniten- en hinncn-vuurgcld, ton- en bakengeld.

AMELANDS-HL IS, aanzienlijk adellijk gebouw binnen Leeuwarden.

Zie CA>SI1GMA-HtlS.

AMKLESTE1.N, kasteel in Zuid-Holland. Zie AïAiirvsTïis.

AMKLKNBKUG, ook wel de Kleise Warande geheel en, voorin,
hnis van de Heeren \\f Breda , thans eene boerenwoning , die aan
bet donnin behoort, in de Baronie ran Breda, prov. Mnord-Bru-
hnnd, arr. , kant. en l u. N. van Breda, distr. en 2 u. N. ten O.
van Prinsenhage , gein. eu £ u. VV. van Terheide.

Men wil , dat dit huis door Ahclberca , eene dochter van Piptk var
Lasbew , zoude gesticht en alzoo van zeer ouden oorsprong geweest
lijn.

AMELIAPOLDER , porn-, Prov- Ïïoord-Braband. Zie Emïua-
HM.

AMELIAPOLDER, pold. in het Land ran Kadsand , prov. Zee-
land, distr. Sluis arr. Middelburg, kant. Uzendijk , gein. Bierrlief.
Deze polder, op oelrooi van 1038, ten ja re 103!) bedijkt , is , volgons.
de kadastrale opmeting , 374 bond. , 00 v. r. 13 v. e. groot en schat-
baar voor eene grootte van 317 blind. , 03 v. r. 93 v. e. Hij hel
onderwater zetten van een gedeelte van het Land v.an Ladzand . m

140 *. M E.

1831 , ten gevolge van den Belgischen opstand, heeft deze polder niets
geleden , als buiten de linie van defensie liggende.

AMKMSWAARD of Abelisweerd , anders ook Heer-Areliswberd of
Heer Melisweerd genoemd , amb. heerl. ook ridderhofst. Oio Arelis-
weerd in het Overkwarlier, prov. Utrecht , arr. en 3 u. Z. van A-
mersfoort , kant. en 4 u. N. W. van ff 'ijk hij Duurstede, gein. en £ u.
van Rijnauvev. De heerl. is ongeveer 103 bund. groot , ligt aan
eencn bogt van den Krommen Rijn, was vroeger leenroerig aan
het huis va* /uilenburg, en heelt, naar men wil, haren naam ont-
leend van zekeren Arelis va» Weerde, of Arelws de I.vslxa , die
een der oudste bezitters , of misschien wel de stichter van het huis
moet geweest zijn.

In 1672 werd het door de Franschen verwoest. Van toen af be-
stonden er alleen eene koepel aan den Hijn , de fondamenten van het
oude slot en een huis van weinig aanzien , tot dat Jonker Gerhabd Go-
daard Taats tan Arerosger. Maarschalk van hel .Nedcrkwartier vat»
Utrecht , in 1707 hier ccne brug over den Rijn liet leggen , en er
een aanzienlijk huis ontrok , nadat hij reeds te voren fraaijc tuinen
had doen aanleggen. Toen zij in 1537 en 1338, voor eene ridder-
hofstad erkend werd, behoorde zij aan Jas van Rebessb var Wrtp.
Een harer vroegere bezitters was Jonker Johak vak Huchte* broek, die ,
als Kapitein van een Stichtsch regiment, in het vermaarde beleg van
Oostende , gekwetst werd , en aldaar , in 1601 , aan zijne wonde over -
leed. In liet jaar 1808 is zij van den toenmaligen bezitter Gerarb»
Arvocw Baron Taets va* Areko>gkr , Heer vaji Schalkwijk., in eigem-
dom overgegaan aan Lodewijk Napoleon , toen Koning van HollauoV,
die er eenigen tijd zijn verblijf hield , en doorwien deze goederen innt
de ridderhofstad N i e u te - A tn c l i s tr a a r d in 1810 verkocht z«s n
aan den Kommandcur J. P. var Wicrevoort Crorselir. In het vol-
gende jaar werden zij weder verkocht aan den Heer Mr. Pavxcs Wi x-
xe» Boscu var Drakesteir, na wiens overlijden zij bij boedelscheiding
in 1833 zijn overgegaan aan zijnen zoon Jonkheer Mr. Hesdr jr
Wille» Bosc» var Drakesteir , Lid van de Ridderschap der provincie
Utrecht.

Het wapen van deze heerl. is een schild van goud , beladen met drie
zwarte hanen . met roode kammen en baarden, geplaatst twee en een,
vergezeld van boven van de letters A en H. Het wapen der Ridder-
hofsehap is hetzelfde, uitgezonderd de letters A en H.

AMELISWAARD , veelal Nielw Abelisweerd. ridderhofst. in het
Overktrarlier , prov. Utrecht, arr. en 3£ u. Z. W. van Amersfoort ,
kant. en 4£ u. N. Wr. van ff 'ijk bij Duurstede, \ u. W. van Rij-
nauwen , aan den Krommen Rijn , over welken hier een brug ligt.
Het was vroeger leenroerig aan de proostdij van Oud-Munster te Itrecht,
en is thans een sierlijk gebouw , met vier gedekte schoorstecnen. Het
staat evenwel niet op de plaats van het oude huis , dat meer voor-
waarts , lussehen het tegenwoordige huis en den Krommen Rijn , ge-
staan heeft , en waarvan de grondslagen , vierkant in zijne grachten
liggende, nog aanwezig zijn. Het heeft eenen fraaijen tuin, aange-
naam plantsoen en fraaije wandelingen , voornamelijk in een bosehje,
aan de overzijde van den Rijn , dat zieli . van die rivier lot aan
den rijweg, naar Wijk bij Duurstede uitstrekt. Zij werd eertijds
Groenewuide geheelen , omdat zij bij liet geslacht van dien naam
bezeten is gefeest. Men denkt echter, dal de oudste en oorspronke-
lijke naam Abelisweerd geweest zij. omdat Arelis va* Weerde, van

Digitized by Google

AM t.

het jaar 1233 tol 1279, als bezitter \an dit huis voorkomt; nader-
hand, eerst in 1350, is hetaan het placht van Gkoexewocde gekomen. Toen
het in 1*558 door de Stalen der provincie llrecht, voor riddermatig
erkend werd , was Albert van Ltttv\t>BtnG er bezitter van. In wolk
geslacht het omtrent 11500 van Ber.ht 1'uons is gekomen. In 1810
verstrekte het huis tot verblijf aan de houtje officieren van het paleis
van Lodevvmk Napoleon (zie het vorige art.). Te gelijk met O u d-
A melis tr e e r d is deze ridderhofstad toebedeeld aan Joukheer Mr.
Hevdrik Willes Bosch va* Drakestein , lid van de Ridderschap der
provincie llrecht.

Het wapen van Nieüw-Aïeliswaard is een schild, beladen met acht
golvende strepen , van goud en rood.

AMELROY , gein. , prov. Gelderland. Zie Ahserzodbn.

AMEN, geh. in Rolde, diugspil , prov. Drenthe, kant. en 1£ u.
ten Z. O. van Assen, gem. en 1 u. Z. W. van Rolde.

AMENÖEBAN . d. in Oost-Indië , op de zuidelijke kust van het
Bandasche eil. Timor, in welks omtrek veel Sandelhout valt.

AMER, riv. , die bij Geertruidcnberg uit de vereeniging van dc
Oude Maas met de Donge ontstaat , door de zoogenaamde Werker;-
daiuschc killen , ccnen aaumerkelijken toevoer van water uit dc Mer-
«ede ontvangt . voorts bezuiden het Bergsehc veld westwaarts stroomt
voorden Moerdijk en Willemstad den naam van Hollakdsdiep , bij Hel-
voelslui» dien van IIarhgvi.iet draagt, en bij Goederede door eencn
wijden mond zich in de Noordzee ontlast.

AMER, watcrlje in den pold. Ruitjenhil , prov. Noord-Bruband ,
dat zich niet oenen zuidelijken loop in deu Dintel ontlast.

AMER (GROOTE) , watert je in den pold. Ruitjenhil , prov. IVoord-
Braband , ten Z. van de Willemstad, dat eerst noordwest, vervol-
gens west loopt , en zich bezuiden den pold. Mallha, in het ffollandsck-
diep ontlast.

AMER (KLEINE) , watertje in den pold. Ruigenhil , prov. N >ord-
Brahand, dat met eenen zuidwestelijke!) loop door eenen sluis , tegen
over de Rolleplaat, in den mond van den Dintel uitloopt.

A3IERONGEN , gom. in het Orerkirartier , prov. llrecht, arr.
Amersfoort , kant. Rhenen (7 m. k. , 4 s. d.) , palende N. aan
Ilenswoude en Woudenberg, O. aan' Rhenen en Veenendaal , Z. aan den
Rijn en W ijk bjj Duurstede en W. aan Leersum en ten dcele aan
hangbroek. Zij bevat behalve het d. Ameron gen , een gedeelte
van do buurt Eist, alsmede de buurschap G i n k e l en dc ridder-
hofsteden Amerongen met Liovendaal, Waijestcin, Berke-
strin en Natcwisch, is 3205 bund. groot, en tolt daarin ruim
16<K) inw. , die meest hun bestaan in tabaksteelt , k< ornbouw en vee-
houderij vinden.

De Herv. gem. , die hier 1300 ziel. lelt . en tot de klass. van
* ijk bij Duurstede, ring ra» Rhenen, behoort, was vroeger met
dit» van Le e r s u m vercenigd , en deze combinatie had tot eersten Pre-
dikant He>ric(S Raesfelimus, die omtrent het jaar 1621 overleed.
In het begin der vorige eeuw , worden deze vereenigde kerken echter
Tan elkander gescheiden, en, in 171 3, werd Gebrabdcs van Oosthcm
al» eerste Predikant bij de afgezonderde gem. van Axeboxgen beroe-
pen. Dez« gom. heeft hier cone grooto on ruime kerk, op welks
midden voorheen een sierlijk spitsje st>nd . dat voor eeuige ja-
ren afgebroken is. Dc toren , die op ooi* hoogte gebouwd is ,
•» vierkant en hoog, naar boven verdunnende, met twee tran-

U* AM E.

«en voorzien, en met eene lage ipits gedekt. Vóór de Kerkher-
vorming was deze kerk in het kapittel te Utrecht iugclijfd, en er wm
eene vikarij aan liet altaar van St. Jüstis. De goederen , zoowel van
de vikarij , als van de kerk, zijn doorliet gemelde kapittel geëigend.
Thans wordt deze kerk door eenen Predikant bediend , die door den
Kerkenraad beroepen wordt. De K. K. inw. hehoorcn tot de static
van // erkhoren-en-Kothcn .

Areromïkk is ccnc hecrl. , waartoe echter de hunrt Eist niet moet
gerekend worden. Dc eigendom en het regtsgebicd in de moerassen
of veenen van Abebosgen hebben weleer aan den Proost en het kapittel
van den Dom te Utrecht toebehoord , en toen Godebald , de vier en
twintigste Bisschop van Utrecht , deze aan anderen vervreemd had ,
moest hij die, in 1126, op hevel van Keizer Lothabius II , weder aan
den wettigen eigenaar, den Domproost , teruggeven, die in 1280 ook
nog het burgerlijke regtsgebicd over A*ebo*«e* , benevens drie vierde
gedeelte vau dc inkomsten aldaar verkreeg ; want daar er over dit
regtsgebied grootc geschillen , tussehen den Domproost en Swedeh vak
Abcoude , gerezen waren, en deze in het gezegde jaar tot zulk. eene
hoogte stegen , dat rij aan regtsgeleerdeu ter bcplciling in handen
gesteld werden , verklaarde Gysbbecbt van Abcoude , lieer Swedrrs
zoon , dat hij afstand wilde doen van al hetgene hem in deze heerl.
mogt toekomen , ingeval de Domproost zweren wilde , dat hem het
regtsgebicd in vollen eigendom toekwam , en aangezien deze den eed
deed , was het geschil spoedig beslecht. Evenwel verbleef het
hooge regtsgebicd aan den Bisschop van Utrecht terwijl zij beide het
middelbaar regtsgebicd uitoefenden. Het bisschoppelijke gedeelte of
de halve ambachtsheerlijkheid , moet. in vervolg van tijd, op an-
dere Hceren , en ndfs aan de Gravcu van Holland overgegaan zijn ;
althans , in het jaar 1451 , beleende Filipb de Goede f Heer Gvsbhecht van
Myemuide met het huis te Aseronck* , benevens den boomgaard , liet
raaphof , broek ca veld , met al zijn toebehooren , zoo als die gocile-
l'cu den Graaf opgedragen waren door Gkrakd , den Basterd van Ciilrb-
boixur, namelijk, den Grave cn zijne nakomelingen, Graven of
Gravinnen van Holland , tot zulken regte cn leene . als Emas vau
Ankboicen en zijne voorvaderen die van de grafelijkheid te leen ge-
houden hadden. Bij deze overgave behield Gebard van Gulehborch
echter do lossing dezer goederen aan zich , zoodat Gvsbrecrt yaw
Nyenbode verpligt werd dc goederen wederom aan hem af te staan,
waarmede hij andermaal in het jaar 1 168 , door Karei, den Stou-
te , Hertog van Bonrgondie, beleend werd. Toen Filips II, Ko-
ning van Spanje, in 11561, urn geld verlegen was, vergunde hij het
schoutsambt van Aheroncen , de thinsen cn den landtol , benevens
cenige andere partijen aldaar , alsmede dc hooge Heerlijkheid voor
eene som vau achtduizend gulden aan Godard van Reede , Heer van Saas-
feld f die deze heerlijkheid in het midden der vijftiende eeuw gekocht
had. Maar in 16 1 «5 werd dit pandschap weder gelost door dc Gede-
puteerde Staten der prov. Utrecht, die voortaan het regtsgebicd te
Amerongcn, uit hunnen naam, door het hof cn den Maarschalk van het
Overkwartier deden uitoefenen. Het bleef dus aan de Domeinen vau
die provincie tot in het jaar 1629 , -wanneer die van bet geslacht van
Heede het weder in pandschap ontvingen ; hetwelk echter niet langer
duurde dan tot het jaar 1676 , wanneer de stalen, uit aanmerking van
dc getrouwe dienst door den Heer Godard Adbiaas Baron van Ukedp ,
Vrijheer van Axeaon&en G ine kei, Eist enz., tot welwezen van dan

DigitizedTSy GoÖgle

AME.

145

lande gedaan , hein vau alle pandschap onthieven , eu het buts en de
bccrl. van Aeeeoigen , zoo wijd en breed die zich eenigzins uitstrekken ,
tot ecne huoge en vrije hecriijkh. verhieven , met een crllijk re<rt , om
Hoor hem eu zijne niualou vermaakt eu geërfd te kunnen worden ,
als een vrij en eigen goed , cn aldaar bet hooge , lage cn middelbare
regts-jebied tc oefenen. Deze Godaar» Adriaan van Kheede , die, na
onderscheidene gezantschappen bij verschillende mogendheden bekleed tc
hebben , in 1691 als Afgezant aan bet bof tc koppenhagen overleed,
maft met het volste regt onder onze verdienstelijke Staatslieden geteld
«orden ; even als zijn zoon , de Luitenant-Generaal Godard vau Relde ,
die door zijnen moed ecu einde maakte aan den oorlog in Ierland, in
1691 , en deswege door Willes III lot Graaf van Alhlone cn Baron
van Atjrim verheven werd , altijd cene eervolle plaats onder de krijgs-
lieden verdient. Thans wordt deze hccrl. in eigendom bezeten door
den II. E. II. G. Heer GEoncE Godaet He.mit, Graaf va* Reebb en Athlonb
Deze geni. voert tot wapen een rood schild , waarop een zilveren
balk met zes zilveren leliën.

Het d. AsEnoncE* ligt nagenoeg in bet midden der gem. , !j£ u.
0. vau Utrecht, H u. Z. Z. O. van Amersfoort en 1^ W. van
BJicnen. Voorheen werd het ook wel Hejlii-Esge cn door anderen
Eiieringek geheetcu.

Het is ecu aanzienlijk cn fraai dorp , dat echter veel van de ram-
pen de* oorlogs heeft tc lijdm gehad. Omtrent het jaar 1420 of
1422, hebben de Gcldcrscbeu , die toen bel sticht van Utrecht afliepen,
ook dit dorp op cene omnenschelijke wijze vernield en in brand ge-
stoken , terwijl zij er vijfjaren later niet veel beter huis hielden. In
1383 behaalde de Spaanschcn troepen , onder den Overste Jan Babtista
Taais, bier eene overwinning op de Slaatschen onder den Graaf tan
Mkces. In 1672 had dit dorp wederom zeer veel van den moed-
wil der Fransehe soldaten door tc staan , die , onder andere baldadig-
bedcu , ook bet Hu i s te A m e r o n g c n (zie het volgende art.) in
brand staken. Door den storm van 29 November 1836 zijn hier
vier tabaksschuren omver geworpen.

Er is te Amcrongen een distributiekantoor voor de brieven.

AMERONGEN (HKT HL IS TE), oud adell. buis in het Ocerhcar-
titr, prov. Utrecht , bij het dorp vau dien naam van Amcrongen. Het was
reeds in 1313 bekend, maar het is onzeker, wie stichter geweest
lij van hel oude huis, dat een der oudste sloten van het Slicht
»as. Nadat dit door de Fransehen , in 1C72 , verbrand en verwoest
*a» , werd ter zclfder plaatse het tegenwoordige gebouw opgetrokken ,
dat zich zeer fraai voordoet, boven den sierlijken ingang; een balkon
heeft , door eenen fraaijen , van rondom in eenen \ij\cr besloten
tuin omgeven is cn om zijne trolsehe bouworde ecue bijzondere opmer-
king verdient. De menigte levensgrootc en fraai geschilderde
afbeeldingen der vroegere bezitters van dit huis , welke de gaan-
derijen versieren, bet antieke huisraad, uit vorige eeuwen af-
komstig en door de latere bezitters , met de meeste zorgvuldigheid
in denzelfden toestand bewaard en eene uitgebreide bibliotheek , waar-
in men zeer vele kostbare werken onderscheidt , allen keurig net in-
gebonden , en tot de laatste jaren bijgehuuden , xijn vooral beziens-
waardig.

I>it huis was voorheen leenroerig aan de graaflijkheid van Holland,
Mialve den voorburg, die, als een Gaashccks leen, onder de lcen-
Nwrijjheid der Slateu van Utrecht behoorde.

▲ M K.

De Borre* tas Amrrotige* , een adellijk geslacht , dat ia het begin
d.T vorige eeuw uitgestorven is , bezat het in het jaar 1370. Van
deze is liet door huwelijk in 1123 gekomen aan Jak Bor tan Hererteü y
waarna dit geslacht het heeft bexetcn tot omtrent 1570 , Gysbertis ,
zoon van J\> vak Herertes , he.fi het huis al» toen vertimmerd en
verkocht aan Heer Guuart vak Reede . wiens zoon lieer Frederik , na*
lange proeessen , met zijne oudsten broeder , de Heerl. bij revisie in
het jaar 1608 heeft vorkregen. Thans is het een eigendom van
den 11. E. II. G. Heer George Godard Uenrt Graaf va* Reede en
Atüloke.

AMERONGER BOSCH , boseh in het Owrkwarticr , prov. Utrecht ,
arr. Amersfoort, kant. Jihenen , gem. Amerongen.

De storm van 29 November 1830, heeft ook in dit boseh groote
verwoestingen aangeregl , zoodat het getal ontwortelde en verbroken
sparren op 3000 begroot wordt.

AMERSFOORT , arr. , prov. Utrecht , palende N. aan de Zuider-
zee, O. aande pro\. Gelderland, Z. aan de riv. den Rijn;, die het van
Gelderland , en de Lek, die het van Gelderland en Zuid-Holland seheidt ,
W. aan het arr. Utreeht en de prov. Noord-Holland. Het bevat in de
volgende 4 kantons : Amersfoort No. 1 en 2 , R h e n e n en
W ijk bij Duurstede ruim 49,000 inw.

AMERSFOORT, kant. No. 1, prov. Utrecht, arr. Amersfoort , na-
lende N. aan de Zuiderzee. O. aan de prov. Gelderland, Z. en W.
aan het kant. Amersfoort No. 2, en be\attende de volgende 5 gem.
Amersfoort, Bunschoten, D u i l s- d c - II a a r - e n - Z c-
ven hui zen, .Hoogland cu Stou ten burg. en daarin
14.000 inw.

AMERSFOORT, kant. No. 2, prov. Utrecht, en Amersfoort, pa-
lende N. aan de Zuiderzee , en aan het kant. Amersfoort No. 1 , O.
aan het kant. Amersfoort No. 1 en aan de prov. Gelderland , Z. aan
de kant. Rhenen en Wijk bij Duurstede en W. aan het arr. Utrecht
en de prov. Noord-Holland. Het bevat de volgende 8 gem. Baarn,
de Bildl, Eemnes, Leusden, Woudenberg, Zeist, Zocst
en de Vuursche. en daarin ruim IS.tMX) inw.

AMERSFOORT , klas. , prov. Utrecht. Zy is verdeeld in de vol-
gende twee ringen. Amersfoort en Tienhoven, en bevat 21 gem.,
met even zoo vele kerken , die door 23 Predikanten bediend w oretal ,
en ongeveer 23.000 zielen tellen.

AMERSFOORT, kerk. ring, prov. Utrecht . bevattende de volgende
10. gem. Amersfoort, Baarn- e n- Eemb ru gge , Bunschoten,
Kemnes- llinnendij ks , Ee m n es-Buitcndij ks , Lensden, de
Vuursche. Woudenberg. Zeist en Zoest. Deze ring heeft 10
kerken . die door 12 Predikanten bediend worden . en telt 12,000 ziel.

AMERSFOORT , gem. in Eemland , prov. Utrecht , arr. en kant.
Amersfoort (6 m. k. , 3 s. d.) , paalt ten N. aan de gem. Hoogland,
N. O. aan de Geldersche gem. Hoevelaken , ten O. aan Stouten-
burg, ten Z. aan Lensden en ten W. aan Zeist en Zoest, en bevat
niets , dan de stad Amersfoort en eenige verstrooid liggende huizen in
hare omstreken , die allerbekoorlijkst zijn , want ten N. ziet men
vette weilanden , ten O. tabaksvelden , ten Z. zeer vruchtbaar
bouwland en ten W. uitgestrekte heigronden , met kreupelbosch cn
sommige heuvelen. Zij strekt zich meest naar hel 0. en W., ook
ten Z., ruim een half uur gaans uit, beslaat lOiO morgen, heeft
2597 huizen , en bevat eene bevolking van ruim 12,000 inw .

Digitized by Google

A MK.

14ü

De stad Ai Mts pookt , in het Latijn Arisfubth , ligt 4 it.
ii. O. van Utrecht, 8J u Z. O. van Amsterdam, 18 u. N. O. van
's Gravenhage, \\r W ÜO" N. B. , 43* 3' 8" O. L. , ca
ontleent vermoedelijk haren naam van hare ligging aan dc ri-
vier de Eem; althans in oude kronyk.cn der 13de en 14de eeuw,
wordt xij AumoE, Hemesfurt. en Heersfort, ook wel Eexsfort,
Aehsboet. Eehfort , Arsfort , Ebksfoort , Arisvoort , of Exesfort
genoemd , en op dien grond gist men , dat xij haren oorsprong ont-
vangen heeft, van een veer of eene waadbare plaats , ook voort genoemd ,
•f wel van een «lot, aldaar aan de Kern gesticht, hetwelk, als een
riddermatig goed , aan een bijzonder geslacht , dat daarnaar gchceten
«as , toebehoorde. Deze gissing heeft te meer waarschijnlijkheid ,
«laar men in sommige der vroegste handschriften , Heeren vaji Amers-
foort vermeld vindt, die hunnen naam van zoodanig een slot
ontleenden. Men wil, dat dit slot zoude gestaan hebben, waar
later het stadhuis gevonden werd, en dit vermoeden wordt eenigs
waarschijnlykhcid bijgexet , doordien het pleiu vóór dit stadhuis,
hetwelk thans tot korenmarkt dient, nog tegenwoordig don Hof
genoemd wordt , als xijnde geweest den voorhof of het voorplein ,
waar langs men naar het slot ging; terwijl dc straat achter het
stadhuis, thans nog de Vijverstraat geheeten, dien naam zoude
dragen, omdat daar de vyver was gelegen, die het huis van achte-
ren omgaf; wat hier van zij , zeker gaat het , dat het stadhuis , of-
schoon door den tijd aanmerkelijke verauderiugen ondergaan hebbende
bij de slooping , in 182£, nog sporen van hoogen ouderdom droeg. De tijd
der slichting van de stad is volstrekt onbekend. Iu cc tien giftbrief van
Ka hm. den Groole , \an het jaar 777, wordt gewag gemaakt van Lusidika
of Lecsdes aan de Een» , dat omtrent £ u. van Amersfoort ligt ; en
van vier wildernissen , ter wederzijden van de Eem } welke men op
den Atnersfoortschen berg schijnt te moeten zoeken ; doch van Amers-
foort xelf nordt in dieu brief geen woord gerept. In dc elfde eeuw
vindt men er misschien het eerste gewag van gemaakt, onder den
naam van Bacrevortr , in ecnen brief van Bisschop Arsfrio van het
jaar 1006. gegeven ten behoeve van het Bencdiktyncr-klooster, door
hem op llohortt , nu den Heiligen berg , gesticht ; meer zeker wordt
bet vermeld, onder den naam van Abesforoe en Arersforthe , in
t»ee brieven van Keizer Koek raad en Bisschop Berxold, van de jaren
1028 en 1050 , waarin xij gewag makeu van de tienden van Amerser-
foort. De plaats was echter, in het jaar 1006, nog niet met muren
omringd . xoo als sommigen hebben aangeteckend.

De stad is een arrood. en kant. hoofdpl. , en als zoodanig heeft
men er eene reglbank van eersten aanleg en twee vredegeregten ; ook
is zij de zetel van den tegctiwoordigen Aartspriester van Utrecht, en
telt titans binnen hare muren ruim 10,000 inw.

Eertijds was dc stad veel beperkter van onuang, maar xy is later
uitgelegd en door eenen nieuwen ringmuur omgeven ; waarom zjj
voorbeen in dc Oude en dc Nieuwe $tad onderscheiden werd ,
hoewel die benaming thans niet meer in gebruik is. Sommigen wil-
len , dat deze vergrooting in het jaar 1561 hebbc plaats gehad;
maar hiermede is geenszins overeen te brengen eene oude aan-
teekening, waarin men vermeld vindt, dat de inw. van Utrecht,
om een geschil met die van Amersfoort , over eene dubbele Bisschops-
verkiezing , namelijk van Rudolf vanDiefholt en Zwederva* Coleirorcr,
en waarin de Amersfoorlcrs Diefrolt's zijde kozen, reeds ten jare

l. Deel. 10

AMR.

» 14*$' de nieuwe Mud , Idj de Utrecht sehc poort, in den brand staken ,
waaruit men toude Moeten eordeelen , dat die vergrooting meer dan
ecno ecnw vroeger moet Itebbcu plaats gehad. De gracht , die weker
om den nimir der oude stad 4ien , is nog overgebleven , en wordt thant
de singel genoemd ; aan den binnenkant , «aar de oude muur gestaan
Iteeft , zïju van rondom kmten gebouwd , die daarom noj lieden , de
Mn n ra uizeu genoemd «orden $ -des» z$n ten deele aangenaam te be-

amper- en 11 1 o e in end alc r-bi n-
iclpoort, nng Ung naderbaud «taan, maar desa zijn , de
eerste ih 1KS4 , dc laatste reeds vroeger, almede weggebroken. Bij
de uitlegging beeft de stad hare tegenwoordige gedaante gekregen .
die zich in de lengte , va» bet 2. w . naar liet N. O. , veel vérder
nit* trekt dwu in de breedte , van bet N. W. naar bet t. O. ; heb-
bende in éiarc ligging de gedaante van een ei. De straat , die
baar ia de lengte , van de eene naar de andere poort , doorloopt ,
wordt daarom, met regt , dc Lo*gttra*t genoemd. De buitenmmar,
die Van twmt(g uitspringende torens voorwen , en door cene goede
buitengraeht omringd was , (Kende, in vroeger tyd , tot versterking
der stad , maar is sedert bet jaar 1829 voor het grootste gedeelte
afgebroken en in fraaije wandelplaatsen herschapen , xoodat Aras-
rooav thans volstrekt niet* meer van eene vesting heeft. Men w as na
bet jaar 1649, toen dc stad aoo spoedig door Ho^tbodcou vermees-
terd werd, begonnen nog eenigc andere buitenwerken, die de gedaante
van ravelijnen of halve manen hadden , rondom de stad , vóór de
poorten , te leggen , maar dese zijn daarna vervallen , ook is de stad ,
door hare ligging in eene laagte , en zoo nabij den Amersfoordcr
berg, dat zij geheel en Al voor het geschut, dat men daarop planten
mogt , bloot Kgt , ten eenenune ongeschikt , om immer tot eene vee*
ting van eeaig belang te worden aangelegd.

AaaasrooBT bad vroeger6 hoofd- en o bijpoorlon. De zes eerste zijn de
K o el- , dc Utree htscbe, de 8 I y k-, dc St. A n d r i es- , de
Kamp- en dc fi'1 0 e m e n d a a I s c h e poort. De vijf andere z^n de
de Heer-, de K o n i n gs- , de S t. Aagten-, dc Varkcns-
en de Kleine Koppelpoort, van welke echter thans drie hooi n-
poorlen , namelijk: de Utrechtsen c, de Slyk- en de St. A n-
dries poort, en twee tyjpoorton , met name: dc Heer- en de
Kleine Koppel poort aodert hét jaar 1829 afgebroken en
door bekken vervangen zijn. Dc Koppelpoort, voorheen ook
de Spoeipoort genaamd, wordt onderscheiden in de Groot e>
en dc Kleine Koppelpoort. Zy' staan ter wederzijde van
de haven , en hebben eene groole waterpoort tnsschen haar beide ,
vraarin een schot is, dat vroeger schijnt gediend te hebben, om

scheidene wateren , die hier vcreenigd of gekoppeld worden. Buiten
dese poort is de veerkaai en eene fraaije haven in de Eem. De
-Korenmarkt fs eene ruime vierkante plaats, en wordt daarom ,
ter onderscheiding van de Visch-, Groen- en Varkenmarkten,
die veel kleiner zyn, dc frrootc ma r*k t genoemd. Zeven straten
loepen daarop uit , en de landlieden nit de omstreken komen , des
Vrydags , bier hun koren te koop vcileu. Aan deze markt sUot

».

Digitized by Google

AME. 147

iU' Sl. Joris kerk, op welke men evenwel een vrijer uitligt
zoude hebben, indien dit niet door de zoogenaamde Beurs, eene

overdekte gaanderij, belemmerd werd. Op de- Varkenmarkt ligt een
bijzonder groote keisteen , die in het jaar 1C61 door Jonker Evza-
maxd Mustek , te midden der heide gevonden , en van daar tot binnen
Amersfoort gebragt is. Over het algemeen vindt men in deze stad
goede huizen niet hoekige , uitgetakte gevels , die meestal meer door
hare groote ruimte , dan wel door fraaiheid van bouworde uitmunten ,
co binnen de wallen een getal van 3097 uitmaken.

De Hcrv. hebben hier cene kerk , staande aan de noordzijde der
markt, omtrent in het midden der stad. Nadat men cenigc
jaren daaraan gebouwd had , is zij in 1248 voltooid , op den
23 September van dat jaar, door Otto III, den zes en dertigsten
Bisschop van Utrecht , cu broeder van Flokis IV , Graaf van Hol-
land , ingewijd, en onder de bescherming van den II. Groacius (St.
Jüiis) , gesteld. In een oud handschrift leest men wel , dat het groot
alUar van St. Georgi us kerk , den 25 -September 1148, ingewijd is
door Otto III, Bisschop van Utrecht, maar dewyl wij uit de geschie-
denis weten, dal deze Otto, den 11 April 1249, gestorven is, moet
bier ongetwjjfeld eene sdiryflbut plaats hebben , en deze inwyding
zal in het jaar 1248, een halfjaar vóór Orro's dood, hebben plaats
gehad. Deze kerk w as eerst , toen Azkesfoort nog gecne stadsregtcu
had , niet meer dan cene kapel ten dienste der buren , maar , van
tijd tot tyd vergroot en verfraaid zijnde , werd zy ten laatste eene
parochiekerk , die prachtig en rijk aan kerksieraden was , en waarin
vijftig altaren gevonden werden. Destijds was zy de ecnige parochie-
kerk der stad en werd zelfs in 1337 door Jodasm* vak Diest , den
vijf en veertigstcn Bisschop van Utrecht, tot eene kollegialc of kapit-
telkerk verheven , waarvan het kapittel uit één Deken cn 12 Kanonnikcn
bestond, die me l.;oede prebenden begiftigd werden. Drie jaren daarna ,
namelijk in 1340 , werd zy , benevens een groot gedeelte der stad, door
de vlammen vernield ; bij welke gelegenheid er, volgens den naam-
loozen schryver van de Amcrsfoortsche kronijk, een groot mirakel
zoude gebeurd zijn , hetwelk gelegenheid zoude gegeven hebben tot
eene jaarlijksche processie. » Het li. Sakramcnt des altaars , » zegt
hij, «had van Witten Donderdag af, in dc kerk ten toon gelegen.

• Een godvruchtig man, zijnde een leek, kwam in de kerk, die in

• vollen brand stond , geloopen j eu vond den knoop van dc kelk , daar
» de kelk al begon te smelten , ongesmoltcn cu ongeschonden ; zoo

• heeft hy die dan met alle eerbiedigheid daaruit gedragen , zijnde
>zelfc zijne beenen gebrand. Van dien tijd af, tot op den dag

• van heden toe , is daar over alle jaren op het octaaf van Paschen ,
•eene processie gehouden. » Naderhand is zij weder zeer treffelijk
opgebouwd , en , in het jaar 1614, met vele en zeer fraaijc geschil-
derde glazen versierd , die door den tijd veel geleden hebben ,
en thans geheel ziju weggenomen. Dit gebouw is 30,13 ell. breed en
57.18 cll. lang, behalve hel koor aan de oostzijde, dat zich 18,7G
ell. verder uitstrekt, cn bestaat uit drie byzondcre vakken, welker
daken van gelijke hoogte zijn. De toren, die eertijds builen den voor-
gevel aan dc westzijde der kerk stond , is sedert de vergrooling in i;>54
boven het dak van het zuidelijkste gedeelte geplaatst , cn mogt , om die
reden , van gecne groote hoogte of zwaarte wezen. Dc kerk is van een on-
j^meen fraai orgel voorzien , cn bij het koor ziet men een eenvoudig gr-
dcnktcekt'fi , ter cerc van den vermaarden bouwmeester van het stadhuis

Digitized by Google

AME

te Amsterdam, Jakob var Kamper , Heer van Randenbroek, geboren te
Haarlem , en overleden op zijn huis Randenbroek bij Amersfoort , den 4
Maart 1638. Vóórhel jaar 1787 , hadden dc Herv. hier nog eenc tweede
kerk, dc Kleine kerk gchcetcn. Dit was van ouds geen paro-
chiekerk , maar eenc kapel , en werd ter eere der II. Maagd Mabia ,
waaraan zij toegewyd was , de Lieve-Vrouwc-Kapcl geheeten.
Deze kapel was , vóór dc Reformatie , zeer vermaard m dc omstre-
ken en werd veel bezocht door eenc onlelharc menigte vreemdelingen ,
ter oorznke van een Lieve Vrouw ebeeld , dat aldaar bewaard
werd , en waaraan men de kracht toeschreef >an wonderwerken tc
doen (1). Het gebouw , dat ten jarc 1787 tot ccn magazijn gehroikt
werd , en toen , door het springen van ecne bom , onbruikbaar gew or-
den , later geheel gesloopt is , was eene kleine kruiskerk , en praalde
met eencn fraaijen toren , die nog bestaat , en , ten aanzien der bouw-
orde , veel gelijkheid met den domtoren van Utrecht heeft , zijnde,
even als deze, vau drie omgangen , maar met ecne veel fraaijcre kap. voor-
zien. Zij is 98,21 cll. hoog, en heeft een .voortreffelijk klokkenspel,
een kunstgewrocht van den vermaarden Fr aks Hemony. Meer dan
eens is deze toren , uithoofde van zijne hoogte, door den bliksem
getroffen . en merkelijk beschadigd geworden ; zoo als in 1547 , 1558,
1623, 1C51 en het laatst in 1803 , waarna hij van eencn afleider voor-
zien is. De Herv. gein. , die reeds in 1579 bestond , toen Rutcercs
Top ar der als eerste Predikant tc Amersfoort beroepen werd y telt 5900
zielen , behoort tot dc klass. cn ring van Amersfoort, wordt bediend
door 3 Predikanten cn een Proponent, cn heeft een vrij beroep.

Voortijds was hier ook cene Waalschc gem. , aan welke, bij dc
overkomst der Hugenootcn , in 1685, de Kleine kerk ter godsdienst-
oefening toegestaan was ; maar, deze eerste vlugtelingen gedeeltelijk
uitgestorven , cn gedeeltelijk door huwelijken bij dc Ncderlandsche natie
ingelijfd zijnde , is die gemeente weder verdwenen.

Dc Luth. gem. , die door céncn Predikant bediend wordt , 420
zielen telt, en tot den ring van Utrecht behoort , heeft, hier ook
ecne kerk , zijnde ccn klein gebouw , dat vroeger eencn spitsen toren
bad. Maar toen in 1836 het inwendige en in 1837 de voorgevel var»
deze kerk geheel vernieuwd' zijn , is die toren geheel weggebroken
en door ccnen anderen vervangen. Vóór de Hervorming was dit gebouw
dc H. Gccstkapcl, cn het werd in 1686 aan dc Luth. gem.
afgestaan door dc regering, die toen 100 dukatons schoot om het te
herstellen , cn tot het bestemde gebruik in te rigtcn.

De Rcmonstrantsche gem. , die hier eenc kerk heeft, waar vroeger bet
B c gg ij nh of stond, cn tot dc derde klattit van die gezindbeid behoort,
wordt door den Predikant van Utrecht bediend.

Dc R. K. static , die 5550 zielen telt , onder welke ook ecnigen
uit dc nabuurschap mede gerekend w orden , heeft twee kerken , welke
ieder door eenen Pastoor en ccnen Kapellaan bediend worden, en
onder het aartspr. van Utrecht behooren. Eene dezer kerken is een
ruim en trotsch gebouw , dat in 1818 gesticht is, inwendig niet ccn
kostbaar orgel, cn uitwendig met eenen* fraaijen voorgevel cn een
sierlijk koepeltorentje , pronkt.

(i) Omtrent tien oorjjirong Tin dit wonderdadig? beeld vindt men eene legenda
indeUtrechticho Volksalmanak, voor het jaar i858 # bl. 167, mede—
Bedeeld, waarbij ook ecne afbeelding ran den toren gerocgd is.

Digitized by Google

A tt H. 149

Ook die van de oude Cleresij der R. K. hebben hier 2 kerken ,
di« ieder door ecncn Pastoor bediend worden ; terwijl die gezindte hier
tn>k eeu seminarie bezit, dat in 1726 opgerigt is, en cencti toevloed
van kweekelingen heeft, die daar in uc kost besteed worden, en,
ouder bet opzigt van ecnen. President , het onderwijs van verscheiden
leermeesters in onderscheidene wetenschappen , waar inzonderheid in
de godgeleerdheid , genieten en ook gebruik van de hier ter stede ge-
vestigde latijnsehe school maken.

Aangezien het getal Joden door den tyd sterk toegenomen was ,
heeft de regering hun in 1726 vergund, eene synagoge binnen deze
stad te bouwen, zoo als zij ook eeue afzonderlijke begraafplaats, buiten
de Bloem endaalsche poort, hebben aangelegd.

Vóór de Reformatie was Amersfoort van een goed aantal kloosters voor-
zicn, waarvan cenige sedert dien tijd geheel te niet geraakt en cenigc
tot ander gebruik verordend zijn. Onder deze verdient vooral vermeld
te worden het Klooster der Franciscanen of Minder-
broeder», dat in 1494 gesticht was, later de Stads Doelen
of het Schuttershof geworden , en thans tot eene kaserne in-
gerigt is. Dit gebouw was , nog een klooster zijnde , merkwaardig ,
doordien de Ulrcchtsche Bisschop David va» BouitcoRDiii , als het
hem te Utrecht , door den opstand der burgers , te bang gemaakt
werd , naar Amersfoort vlugtende daar binnen eenigen tijd zijn vexbhjf
genomen heeft, waardoor eenigc daarbij staande, en eertijds aan het
klooster behoord hebbende huizen , nog heden , ter gedachtenis daan au ,
Davidshof gehecten worden.

Onder de gestichten van liefdadigheid munten voornamelijk uit hel
Burger-weeshuis voorhecu het klooster der Reguliere Kanun-
niken , Marien hof genoemd , wcrwaarts de weczen, in 1611 , overge-
bragt zijn, uit het oude weeshuis, dat ten jarc 11)152, voornamelijk
uit eene gift van Cithabisa. Sobuis, gesticht was, en hel St. Pi eters
gasthuis, gesticht vóór 1590, waarin thans 25 oude mannen en
15 oude vrouwen hunne wouing en onderhoud hebben. Dit laatste is
een ruim gebouw , voorzien van een torentje met eeu luidklokje en
een kerkje, waarin nog iedcren zondag door de llerv. Predikanten,
voorde armen gepredikt wordt. Inhei zoogenoemde Sac. ramcnls- of
Bleklands gasthuis, dat in het jaar 1875, door Wouteb vak
Bloslasb en zijne huisvrouw Jobaitba Piek., gesticht is, werden vroeger
12 oude mannen onderhouden . maar dit is in het laatst der voor-
gaande eeuw met het St. Pietersgasthuis vereenigd , en bestaat
nietuneer afzonderlijk. Het Sl Elisabcths-gas thuis, in 1577 opgerigt ,
is eigenlijk een ziekenhuis, strekkende alleen, om zickeu , die be-
hoeftig ziju, te huisvesten, en van voedsel en de noodigc geneesmidde-
len te voorzien, liet 11. Geesthuis ook het Pothuis gehecten ,
strekt tot geen woning, maar uil de inkomsten. van dit geslicht,

• ordt wekelijks brood en boler aan hehoefligen uitgedeeld. In dit
hui» werd voorheen een pot warm eten gekookt, en aan de armen uit-
gedeeld , waarvan het zijnen naam ontleent, thans houden er de zoo-
benoemde Potbrocders of Begentcn der armen , de Pot geheelen, hunne
bijeenkomsten. Oudtijds hadden de Polbroeders ook onder hun bestier
een W'a nd el li u is , waarin behoeftige reizigers reuen nacht gehuisvest wer-
den . doch deze huisvesting is, om het misbruik dat er van gemaakt

• erd . in liet jaar 16öl afgeschaft. Het Stads kinderhuis, weleer
d«' Noodhulp of de Armen Nuodhulp genaamd, dal in 1717 ge-
»ti«-|it was , is in 1X05 niet liet llorgcrwecshuis vereenigd en Itcstaat
'net meer afzonderlijk. Ook had men in 1818, ecu \\ eik instituut ter

Digitized by Google

!Ö0

AME.

wering der bedelarij opgerigt , maar dit heeftin 1848 opgehouden te
bestaan.

Onder de wetenschappelijke inrigtingen binnen deze stad , teit men ,
behalve het Seminarie der R. K. vah de oude Clerezlj, cenc
Latijnsrhc school, die door oenen Rector , eenen Conrector en eeuen
Onderwijzer in de wis-, geschied- en aard rij ksknndc bediend wordt.
Deze school , die in 1623 , in het voormalig klooster van 9t. Asivcs
geplaatst werd , moet vroeger in een ander gebouw gevestigd zijn ge-
weest , want men vindt daarvan reeds gewag gemaakt in het • jaar
1880. In de 16de eeuw oefenden sich hier twee fndiaanscbe Prin-
sen in de laujnsche taal. Voorts sijn cr 10 scholen voor het lager
onderwijs, cene in 1834 geopendeHandwerkschool , ter opleiding van
timmerlieden, smids, architecten ent. bestemd en een, den 27 De-
cember 1817, opgerigt Departement der Maatschappij, Tot
Nut van 't Algemeen, dat ruim 100 leden telt , en tot het
honden van welks bijeen komsten , in de nabijheid van de Utrecht-
sche poort, aan de nieuwe wandelingen, ter plaatse van de oude stads
wallen , een fraai gebonw voor partiktiliere rekening is opgerigt ,
hetwelk tevens geschikt is ,om , btj plegtige gelegenheden, tot vcrecni-
ging van talrijke geselschappen te dienen.

Een voorname tak van handel der Amcrsfoortcrs bestaat in granen,
voornamelijk boekweit, die op den nabij gelegen heuvclachtigen grond ,
en op de Veluwe welig groeit, deze handel is nog zeer bloedende. Van *
nog meer aangelegenheid voor deze stad was voorheen bet bierbrouwen, en
de AmcrsfoorUche bieren waren niet minder vermaard , dan de Delftsche
Dcvcntcrschc , en werden niet alleen naar de nabij gelegen provin-

, Br

Gelderland en Holland , maar zelfs naar Zeeland , Brabant! en
Vlaanderen verzonden voor den zeer goedkoopen prij» van 15 of 14 stuivers
de ton. Ter aanmoediging van dezen handel, verbood Kakel V, dat er7
in dèn onilrrk van anderhalve mijl rondom deze stad , cenige brouwerij
wezeii mogt, terwijl de Amersfoortsehe brouwers, eenen tijd lang , vrij-
dom van tollen in Holland genoten hebben , waardoor het getal brou-
werijen in die stad zoodanig toenam, dat cr, in het begin der 16de
eeuw, tussehen de 50 en 40 gevonden werden. Ook vindt men in
de oude gedenkschriften verhaald, dat, in 1427, toen de stad door
Fmrs We Goede , Hertog van Bourgondië , belegerd was, drie honderd
brouwers geheele brouwketels met kokend bier op de wallen bragtcn ,
hetwelk zij den belegeraren , als zij met stormladders de muren be-
klimmen wilden, op het lijf goten , waardoor deze zich genoodzaakt
vonden , niet groot verlies het belejj op te breken. Thans echter telt
men niet meer dan cene brouwerij binnen Amersfoort. Ecne andere
hoofdnering der Anicrsfoorters Mas vroeger het lakenweven , en dc
daaraan verknochte handel in wol ; deze is echter geheel te niet ge-
gaan , maar daarentegen zijn de dieniet- , bombazijn- en marseillcfabrij-
ken thans in vullen bloei ; men vervaardigt er mede eene stof arners-
foorts genoemd ; ook is er een aanzienlijke handel in bokking, zyride de
Amersfoortsehe hokking zeer beroemd , en er was vroeger even buiten
de poort der stad cene glasblazerij, waarin grof glas tot flessehen
geblazen werd , deze is echter te. niet gegaan , daarentegen is er
in 1836, cene zijdereedcrij opgerigt , waar naai- en stikzijdc vervaardigd
wordt , wrlkc mcldie van Lyou kan wedijveren , en wordt alhier mede tcn-
tedock vervaardigd. De tabaksteelt blijft ook nog een middel van be-
staan voor vele inwoners der stad en omstreken, in het jaar 1656
telde men te Amersfoort reeds vijftig planters , en in 1670 honderd
en twintig; Melk getal, na dien tijd. somwijlen tot twee honderd

Digitized by Google

AME.

m TOTWcrdcrd (^worden. Voorheen wat er in tabak eene veel grooter ,
verzending, dan tsuws , naar Zweden, Denemarken en Noorwegen ,
alwaar hij met smaak gemokt werd , dewijl men tent , dal hij ore»
sec geroerd wordende , door de zeelucht, die scherpte, welke
anders aan den inlandsehen tabak eigen is , grootendcels verliest , en
«aehtcr en aangenamer wordt. Thans wordt hij te Amersfoort gespon-
nen , en , in vaten gepakt y naar Duinkerken , St. Ümer an andere
Fmnsche plaatsen ten behoeve der regie r maar bijzonder ook naar Italië
verzonden , waar hij tot snuif gemalen, en van daar vervolgens in menigte
naar de Nederlanden terug gevoerd wordt. De Amcrsfoorters hebben

der vorige eeuw, wat de inlandsehe tabak tot snik eenen lagen prijs gedaald,
dat de soort y die vroeger voor li en. IS stuivers bet pond verkocht werd ,
niet meer dai> 2 st. gelden mogt, hetgeen veroorzaakte , dat dc planters

rltyks kunne onkosten konden goedmaken , daar
tabak lagen opgevuld , en- zij. geen aftrek daarvan hadden ; zoodat
sommige hunner, na lang bewarens en uHdroogcns, dien met de
helft verlies moesten verkoopen , hetwelk aan de grootste planters
weel schade , m aam de mindere genoegzaam bannen ondergang be-
rokkende. Later b die nering echter weder toegenomen, en Üians
ecnigzins aan hel Woei jen.. Ter vervoering van tal>ak en andera
koopgoederen , is dc rivier de JEem een bekwaam, hulpmiddel , het-
welk veel tot bevordering van de scheepvaart over de Zuiderzee
naar Amsterdam en elders bedraagt, terwijl ook eertyds vele DuiUchc
waren , met de aoogeuoemde Hessenkar ren-, derwaarts gebragt en aldaar
naar Amsterdam ingescheept werden. De af- en aankomst te lande , is
er mede zeer geriefelijk , daar de snelwagens (diligences) r die tuut-hen
Aa uier-dam , Arnhem y Deventer en Zwolle been en weder rijden , ge-
deeltelijk door deze stad komen j turwyl er bovendien nog huurwagens
van en naar Utrecht rijden r werwaarts , over den Amersfoortschen
berg , een regt doorgaande straatweg is aangelegd. Er is hier ook
-e<*ne belangrijke wekeiijksche korenmarkt, die des Yrydags gehou-
den wordt, even als dc boter-, kaas-, hoender- erjermarkt enz. Dc
jaarüjkiche markten zijn vier in getal : als daar zijn : dc mid vasten markt,
dn paaschmarkt, de Bartholomeusmarkt en de St. GaUcnmarkt. Dc
valt in op den tweeden Maandag , na f October. Den 17
of, aU deze op- eenen Zotidag komt , des Zatnrdags te voren,

és hot paardenmarkt ; den 11 , of, zoo deze op Zou dag valt , den
10 , b het ossenmarkt , en de volgende Vrijdagen , tot den laat-
oten Vrijdag in Mei , vette-beestenmarkt. De magere-beesteiunarkt
wordt op de Vrijdagen , die na de Paaschmarkt volgen , tot elan
laatslen Vrijdag in November toe, gehouden. Bovendien wordt er nog
al eenig vertier aan de stad bezorgd, door het garnizoen, dat
thans tut rijdende artillerie bestaat , en vrij talrijk is, waarvoor dan
ook in 1835 eene nieuwe ruitersinaiicgc gebouwd is, die, zoo ten
aanzien van hare ruimte , als oro hare docliuntige inrigting, voor een
-«W fraaiste gebouwen van deze soort kan doorgaan, terwyl men er
tevens in 1831 en 1836 twee UvaUeriestailen , berekend voor KÖ8
paarden, aangebouwd beeft, welke zoodanig geplaatst zijn, dat de
zich nagenoeg in het midden tasschen de beide stallen bevindt,
cze stad, die eertijds, ah cene vrije hoerl., door hare
Heeren , was bestuurd geweest , reeds zeer vroeg aan deu bit»-
•cboppelijkrn stoel van Utrecht onderworpen geraakte , is ontwijfel-
baar, ofschoon men , omtrent dc wyic hoe, even min aU van dm

m aie.

Ujd, wanneer dit geschied ity, eenfg zeker narigt beeft. Vermoede-
lijk zal «en der fteeren dezer plaats, ten einde zyne beerlykheid
des te veiliger t* bezitten , die vry willig als een leen aan den Bisschop
hebben opgedragen. Een der gevolgen dezer opdragt mbs , dat zy ,
in 1289 , door Herbbbir var Viarber , acht en dertigsten Bisschop van
Utrecht, met het stadsregt begunstigd werd. Niet lang daarna moes-
ten de burgers evenwel dc wrange vruchten der Bisschoppelijke re-

Jcring smaken , door dc • verregaande twisten, waarin zy leefden met
ah var Nassab , Jar var Vebxbkbdrg en Fbedbbik var Blarieibeu , den ne-
gen en dertigsten, acht en veertigstcn en een en vijftigsten Bisschoppen van
Utrecht f waardoor zij menige belegering hebben moeten uitstaan ; behalve
dat zy «likwyls betrokken waren in de oorlegen , door de Bisschoppen
tegen hunne naburen , namelyk de Hollanders en Gelderschcn , gevoerd.
Meest hadden lij, in tyd van oorlog , van de Gdderschen tc lijden, voor-
namolijk, gedurende de regering van Kabel, Hertog van Gelder, die,
iu den jnre 1524. zeer misnoegd was, oScr de benoeming van Herdbjk
var Beurser tot Bisschop, welke in den beginne, zoo wd door die
van Amersfoort , als door die van Utrecht, zeer begunstigd werd. Na
dien tyd, hebben de Gclderschen onderscheiden malen oenen aanslag
op deze stad gedaan, welke hun eiudelyk gelukte in 11545 , toen de
Veldoverste Maarter var liossza, na cenc korte , doch hardnekkige
belegering , zich daarvan meester maakte, en , niettegenstaande de plun-
dering, voor eene som van 80,000 caroli guldens , afgekocht was, leuren
syn gegeven woord, den ingezetenen van hunne bezittingen beroofde.
Later was de stad , met de andere steden dezer provincie , niet zoodra
onder dc gehoorzaamheid van Karei V gebragt, of zij moest dc
biltere gevolgen der binncnlandsche onlusten ondervinden, wordende
nu eens door het Staatsche , dan weder door het Spaanschc krygsvolk in-
genomen. En dcwyl de burgers, uithoofde van het groot aantal
Jloomschgezindcn , dat zich onder hen bevond , der Spaanse be r«ge*
ring meer , dan der Staatsche waren toegedaan , konden zy niet beslui-
ten' tot het aannemen der Utrcchtsche unie van het jaar 1879,
dan na daartoe door het Staatsche krygsvolk tc sijn gedwongen.
Sedert dien tijd is Amersfoort bestendig aan de Staatsche partij ge-
bleven, en was ecnige jaren van alle oorlogsrampen bevrijd. Maai-
de belegering van 's llcrlogcnboscb , door Prins Frboebir, Hjuidebik
var Obarjb , in het jaar 1629 , gaf aanleiding , dat de stad wedW
een vijandelijk bezoek te lijden had; vermits Graaf Hbrdrik van
der Bers, om cenigc afwending van *s Hertogenbosch te maken , met
eencn troep Spanjaarden, ondersteund door 14.000 man keizerlijke
troepen , onder bevel van den Graaf Ernst var Mortecixuli , door de
Veluwe , in het Sticht van Utrecht drong , en den 3 Augustus voor
Amersfoort verscheen. De bevelhebber Tertuluaar var Dorf zag
zich genoodzaakt, dewijl het dc stad aan genoegzame sterkte en be-
zetting ontbrak, haar, den tweeden dag van het beleg, bij verdrag
over te geven. Ofschoon de regering der stad aan Mortecoculi grootc
sommen tot afkoop van de plundering had gegeven , werd zy nog-
tans , tegen dc voorwaarden van het verdrag , deerlyk geteisterd en
geplunderd. De schade, hierdoor veroorzaakt, werd op meer dan
70,000 gulden geschat. Deze troepen hielden Amersfoort in bezit ,
totdat de verrassing van Wezel, door dc Stalen, hen noodzaakte bet
geheelc Sticht, en dus ook Amersfoort, weder tc verlaten, uit
vrees van tc worden afgesneden. Toen hierop de vijanden , den £4
clierzelfde maand , weder Maren afgetrokken, werden verscheiden pci -

Digitized by t^OOQle

A ME.

135

tonen, die tot de overgave hadden medegewerkt, door den Raad van
State met geldboete of ballingschap gestraft, ; wordende onder anderen
de Bevelhebber var Doar gebannen.

Bij den inval der Franschcn in Gelderland en Utrecht in 1G72, be*
tond Abebsfoorv ach tc zwak , om cenigen tegenstaivd te kunnen
bieden, weshalve de Markgraaf de Rochet ort zich van deze stad
verzekerde, welke, gedurende 17 maanden , door zware inkwartie-
ring , brandschatting en velerlei gepleegde baldadigheden der soldaten ,
jammerlijk geplaagd -werd, waartegen de Roomschgezindc burgert
«ene andere vertroosting hadden, dan dal de Groote of S t.
Joris kerk. hun ter godsdienstoefening was ingeruimd. De stad
grnool , sedert dien tyd , cene tamelijke rust , tot in het jaar 1703 ,
wanneer eene geweldige beroerte tusschen de regering cn de burgerij
ontstond , die zoo Iwog liep , dat zij de gehecle stad met den ondergang
bedreigde, maar , door het onthalzen der twee voornaamste bdhamcb ,
Pi ma va» Hoirrzn cn Ricbabd Saai, twee aanzienlijke burgers . cn de ver-
banning van den Oud Burgemeester Willeb Tuebar , die eerst met het
zwaard over het hoofd gestraft werd. gelukkig werd gestuit cn geëin-

^Bij de burgertwisten in 1787 , heeft een gedeelte der Staten van
Utrecht hier cenigen tijd huu verblijf gehouden. Van de onlusten
van dien tyd , en de w range vruchten , welke zij den Nederlander ,
zoo vele jaren achter elkander, deed smaken, bleef Amersfoort ook
geenszins verschoond; terwyl het Fransche dwangjuk, dat, van
179o tot 1813, onder zoo vele onderscheidene vormen den Neder-
landercn op de schouders drukte . zich hier ook al tc knellend heeft
dom gevoelen, om reeds door de ingezetenen vergeten tc zyn.

Behalve door de oorlogsrainpen, is Aiuc rs foort dikwijls door andere
plagen bezocht geweest , als door brand , pest , en byzonder ook door
watervloeden, «hè meest veroorzaakt werden door het Rijnwater, dat
bij dykhrenken,- tusschen Rbeenen en Wagen i ngen , door en laags
deze stad, den weg naar de Zuiderzee nam. Van zoodanige water-
vloeden zijn voorbeelden geweest in de jaren 1477 , VSÓi , 1595 ,
1613. löol cn 1702; door welk ongeval somwijlen geheele poor-
ten en stukken der wal weggespoeld izftn.

Amersfoort heeft onderscheidene beroemde mannen in allerlei vak-
ken voort gjebragt. De godgeleerden noemen er : W ili.ii IIbkuzizseji ,
in de geleerde wereld meer bekend onder den naam van Guutxaes
Hzzaici , eerst Regent der llieronymusbroeders te Amersfoort , en
later , in 1580, Generaal der geheele orde van den H. Fraaciscgs ,
»an den denlcu regel ; Euas vaz Amersfoort . Ilooglceraar in de
godgelecrdhoid , aan de hoogcschool tc Bazel ; Jacobcs TavaAZcs ,
gewoonlijk Jacobus va* AxzasrooBT, Hooglecraar inde godgeleerdheid,
en . in 1491 . President van hrt St. LaurenscoUcgie tc Keulen; Mabcbl-
us Lekt , Generaal der Reguliere Kanunniken van geheel Diütschland;
Tbeodobbb vai Ebbdc*, Overste van het St. Agneskloosler tc Gorin-
ebem , en een dier geestelijken welke den 8 Junij 1372, door de
soldaten van Lvbet, op eene wreedaardige wijze werden om het
leien gebragt . en door de Roomsche kerk als martelaars vereerd
worden ; CnnisTUAX va* Rbusecob , Hooglecraar in de godgeleerdheid
tc Leu\eii; Nicolals Zocsius. (eigenlijk Nicolaas vai Zoest) de vijfde
Bmrhop van 's Hcrlogcnboscli , gel), li Augustus 1364 , t 22 Augustus
; GtALTBCRLS de Bntis , Hooglecraar in de godgeleerdheid te l Ircclil,
7 Julij 1GJ3 ; Ltoo\iLi5 Wolzoqe*, Hoogleeraar in do kerkelijke ge-

134

A X K.

scbtt deni» aan dc doorluchtige aciiool te Amsterdam , f W No». HWXH
un Am«ha« Abebd be» AI e mi «cm , Hoogleeraar ia de godgeleerdheid en
kcrkclykc geschiedenis , aan de kweekschool der Remonstranten te Am-
sterdam ,gd/. den 22 Fcb. 1720, t 13 April 1794.— Do regUgelcerden :
Jobasbbs Yoj»k>, President over dc Nedcrlandscbe zaken, van wegc dea>
Koning van ïmanjc , en Gexant b(j de vredehandeling te Keulen , f j.
Axubtos ocv Wus , Ambassadeur Tan Kcixer Maxibiuaa» . II, aan het
Turkse he bof, f SI Oct. 11*88; Joabnes Bezmnoios, Raadsheer in den
Hoogeu Huad te Mechelen ; zijn broeder Jacobvs Bebbixchw , Ilooglceraar
in de rcglen te Ilouay , f 1611; Wiublsos Vo»a, Ambassadeur van
den Koning van 8panje , aan hei hof van Denemarken ; Jobaa de Uidbeb r
Hooglef raar in de rekten te Douay; Thomas Zoesius of va« Zoest, Hoog-
leeraar in de regteu te Leyden ; zijnen zoon Haaatcus Zomos , -fc 1627 en
Jacob v*» Sabtvomt , beide llooglecrarcn in de rekten fee Leuven. — Do
{jenaevkundigen : Hebdbiw Botte», Hooglecraarte Marpurg. — De naiuur-
en wiskundigen : Etbbah» Mebevelb, Hoogleer aar in de natuurkunde te
Bremen, — I)e wijsgceren : Abioldcs va» Hee , Hoogleeraar in de wijsbe-
geerte te Praneker. — Voorts de staatslieden: Padups Beis, geb. 1*31 ,
f 1504, Jobak van Oldeseabweveld , geb. 14 Sept. 1847 , en op hei hof-
schavot onthalsd , den 13 Mei 1619, heide Advok aten van de Staten van
Holland; Ecuebt »e Vauz Tnnuica, geb. 1791 , f Juatj 1783; Puxza
'Bots, de eerste Gouverneur-Generaal van Neerland» Indië, op zijne
temgreue naar bet Vaderland, in 1615, door eene schiphnuk op de-
kast van liet eil. Manritiu» geworpen en aldaar overleden |1) , en Areho
J— al ■ ^ die in 1659 Gouverneur-Generaal op de Kust van Guinea was. • —
De gesclüeasohrijver»: Mi«a»l va» Isbcat , f 1597, en Mr. Guuuv
Wnxn va» Ooste» db Ban», geb. 17 Oct. 1737, f 10 Ju lij 1797.
De geschied- en oudheidkundigen : Kattbzs Tebbmcb , geb. 20-
Febr. 1734, f 24 1>cc- 1814- Nedcrduitscbe dichters: Fiusrow
LnmnicK geb. 11 Jan. 1717 f 13 April 1792 , en Pitna Praam* ,
geb. 14 Dee. 1749 t*>Junü 180»; — en de «ckHders ca bouwmeesters,
Labbbbt va» Oobt , die in het midden der 16de eeuw geleefd lteeft^
Hei wapen van Amersfoort is een rood kruis of

prinsekroon daarboven , en ter wederzijde «m nmim nciw,
net wapenschild vast houdt. Op het oude zegel , dat zy reeds voor
1389 voerde komt dc stad als Abbbsvoibde voor.

«•!. AmAoma t op de oostkust van bei
Way en Tolehoc. Later stond hier een pagar
den zelfden naam , die nn ook al verdwenen is.

AttEiLHKMKTSCJlE BERGEN, hooge en zandige landstreek in de
prov. Utrecht , vol van heuvels , nollen en kleine boskchnadjeu , die
zich ten Z. van de vcenlandcn van de Yuurscbc, tusschca de sleden
Utrecht en Amersfoort, in eene strekking van het Z. O. naar bei
N. W. , wel 4 uren ver, tot digt aan den Rijn , mist rekken.
De breedte, langs den Amersfoortsclien weg, die er, genoegzaam
in eene regie l\)n , zuidwaarts overheen loopt , is ruim 2 of 2£
u. gaans. Naar den kant van Utrecht, schijnt weleer de kerk van
Si. Pieier op dc bergen gestaan te hebben, tot

fi| Zijn naam ia op hei eiland Mauritui vereeuwigd, door eenen Luogcn cn wu-
derliugen kegel berg, dir »teeda den uaa*J van l'ietcr Bol li draagt.

Digitized by Google

A M E. 155

wing, nadat sty afgebrand was , door Keizer ÏIehdhik IV, zekere land-
hoeve, Broekhoven of Broekcrhnven genoemd , gelegen op de Veluwe,met
al haar toebehoort- n geschonken werd. l)fc hoogste dezer bergen , de
Ainersfoordcrbcrg, ligt slcchls 15 min. Z. W. van Amersfoort j.
terwyl men op zijnen kniin , even ten 0. van den- weg , onder ccnigo
booraen eenc verhevenheid ziet , die voormaals tot gcregtsnkiats diende.

AMESTELLE, ondc naam van de riv. den Aistbl. Zie dat woord.

AMETH of Asrt , neg. in Oost-lneUe , resid. Amboina , op den
noordoos thock van het eil. iïott$a-Laout , ^ n>. N, van Akoong, met
welke het langs eenen xeer aangename» weg gemeenschap heeft , e»
i m. O. van Nalabia , digt bjj den berg Errie,

Zij staat onder eenen Radja , die ook te. gebieden heelt ever den
Patü van Akoong , en telde in het begin der vorige eeuw ltKX) inw. ,
ouder welke 510 weerbaren mannen eu 197 dati's. In 1>824 bestond*
de bevolking uit 814 z. , onder welke 16» leden der Herv. kerk , en
195 schoolkinderen.

AMEYDE , gem. en d. in den Alblaxserwanrd. Zie Amejde.

AJMFOÜ, bergketen in Oost- In die , op het Sundascke eil. Titnor.
Zij doorsnijdt dit eil. in zijne gcheele lengte.

AMFÜAN , neg. in Oott-lndië, op het Sundasche cü. Tin
staat onder eenen Radja, die aan het Nederlandsen* Goui
eij inbaar is.

AM1S <KLBW>, eil. in OoU-IndÜ , ten N. van het eil. Java,
ea tot de prov. Japara behoorende.

AM IS VOORT , oude naam van Aberspoort. Zie dat woord.

AMinÉ (LA BON NE) , kostgr. in JVederlamslsek Guiana, kol. Snri-
namc, aan den linker oever der Parakreek, tussehen Akona kortgr. ,
bovenwaarts, en Mor ha , kostgr., benedenwaarts; 3648 akk. groot.

A WK.AMA , voorm. klooster van Frcmonstreiter monniken T prov.
Friesland , kw. Westcrgoo , griet. Menaidumadeel, onder het è. Ber-

AMMAHOLOof Ahaboio, voorm. neg. in Oosi-Indie , eil. Ccram ,
niet ver vande riv. de La toe. Het lag op de landengte Hoewamohel { m.
N. van Essan, maarwerd indel7dceeow reeds aan deneg. Lcssida {^trokken.

AMMERS (GROOT-) , gem. in den Alblasserwaard, prov. Zuid-
Holland, arr. Gormciem, kant. Sliedreekt (8 m. k. , 4 s. d.), pa-
lende N. aan de Lek, O. aan Nieuw poort , Langerak en Oitd-en-
Nienw-Gondriaan , Z. aan Ottoland, W. aan Brandwijk-en-Gijbeland
en aan Streefkerk. Zij bestaat uit de polders Gelkenes, An-
mers-Graveland, Achterland en Pculwijk, en bevat het d.
Groot-Ammcrs , benevens ecnige verstrooid liggende woningen. Be
gem. beslaat 1538 bund. , 36 v. rood. , 57 v. cll. grond* , en heeft 139
h. , 1 korenmolen, 1 dorpsckool en 850 inw., die meest in landbouw,
melkerij en veehandel hun bestaan vinden. Zy is ecne heerKjkheid,
thans behoorende aan het domein.

Het d. Groot-Assers is tamelijk groot , en ligt 5£ u. N. W. ten
N. van Gorinchem, 3 u. N. ten O. van Sliedrecht, $ u. W. van
Nietiwpoort en 5 u. Z. ten 0. van Gouda , op den grond van
Gelkenes. Tot de Hcrv. gem. behooren , behalve alle de inwoners van
Groot-Abbcbs , ook nog die van den Opperstok, zy' nde een gedeelte
van Streefkerk, dat aan GaooT-Aaatas paalt, en ook alt$d êrn
ouderling en één diaken in den kerkenraad heeft. Dcxe gem. heeft
hier ecne kerk , die in de lengte gebouwd is , en eenen hoogt- u toren
ecuc achtkante spits heeft ; telt 1000 ziel., cn wordt lot dc klas».

Digitized by Google

136

A M M.

van Gonda t riitjf van Vinnen gerekend. De Predikant werttt door den
kerkeraad beroc]ien.

Het wapen van Groot Assers is een schild van goud , beladen met
cene arhtpUntigr ster van sabel (zwart).

AM.MKliS (KLK1N), gem. in den Critnpenretcoard. Zie Arberstoi.

AMMERS-GRAVELAIND , pold. in den Mbtauerwaard , prov.
Zuid-Hollmnd , arr. Gorinchem , kant. Sliedreeht , gem. Groot- Am-
tner$ , teu IV. bepaald dooc Achterland , ten 0. door Oud Goudri-
aan , ten Z. door ÜUuland , en ten W. door Laag-Bloklaud en
Brandwijk. lDj staat , met Achterland en PcuWijk , onder het be-
stuur van 7 Heemraden, 1 Waardsman , 1 Polderschout en Secre-
taris ca 1 Penningmeester, en beslaat met dexe polders 934 bund.
grond , die door 3 molens droog gemalen worden. Het land ligt
o palm. 1 duim 3 strepen onder A.P.

AMMERSTOL of Kxeik-Abrers , gem. , in den Crimpen revaard y
prov. Zuid-Holland, arr. Rotterdam, kant. Haastrecht, (17 m. k.,
3. s. d. 2 afd.) , palende W. , N. en 0. aan Bcrg-Ambaclit Z. aan
de Lek , die het van Groot-Ammers scheidt. Het bevat het dorp A m-
merstol en ecnige verstrooid liggende huizen, beslaat 64 bund.
7. v. r. 1 v. c. gronds en heelt 82 h., 2 scheepuaakerrjen , 3 touw-
slagerijen 1 dorpscbool en ruim «500 inw. , die meest van den landbouw ,
de hoepelmakerij en de zalmvisschery leven. Deze gem. is ecno
lieerl. , thans in eigendom bezeten door den Heer Gtsbert KarelDuco
Baron var Hardenbroer va* Harderbroek, te Slcrkenbiurg , prov. Utrecht.

Het d. Aswebstol ontleent zijnen naam van eenen tol , die hier
voorhecu pleeg te zijn en den 23. Augustus 1401 door Alrrecrt var
Bmjeren naar Schoonhoven verlegd is. Vroeger werd het , zoo als nog
meest in de wandeling, Kleir-Abbers genoemd. Het ligt zeen
aangenaam in het geboomte, 15 u. 0. van Botterdam , 2 u. Z. van
Haastrecht , 1 B. \V . van Schoonliovcn , en £ u. N. van Groot- Am-
mers , binnen deu Lekdijk, waaraan ook ecnige huizen staan. Men
gist, dat het zijne stichting aan hel geslacht van va* Abeel zal verschuldigd
zij u , hetwelk hier, zoo binnen als buiten den Lekdijk , vele goederen,
zoo door gift, als door koop bezat; welke goederen zelfs in 1347
nog door Robbert var Arrel , die in dal jaar in. eenen slag hij Luik sneu-
velde , bezeten werden. Dat het van hoogen ouderdom is , hjdt geen twij-
fel, aangezien nog in hel begin dezer eeuw voor zeker luikje , buitendijks
slaande , waar in vorigen tijd de kommiezen tot de ontvangst van
den tol geplaatst waren , het jaartal 1321 te lezen was. Men wil , dat
de plaats tot cene stad zoude aangelegd zijn, waarvan men nog ecnige
merkteekenen , onder anderen aan de haven , meent te vinden ; zeker
is het , dat het ten jarc 1300 zoo welvarend was, dat men er twee-
maal 's weeks marktdag hield , hetwelk niet te verwonderen is , als men
weet , dat hier van alle goederen en koopmanschappen . die binnen
Schoonhoven te koop werden aaugebragt, alsmede van die welke on-
verkocht weder teruggevoerd werden , zekere daartoe lx*paaldc tol moest
worden betaald , maar dat alle zulke goederen en waren , die door
de inwouers van Schoonhoven gekocht en niet naar elders vervoerd
werden, vrij wareu van den tol j tcrwyl tevens, de bewoners der
omstreken van Schoonhoven , die hunne goederen en koopmanschap-
pen op de wek» lijkschc markten te koop bragten en van daar onver-
kocht terugvoerden , van het betalen van den tol uitgezonderd
waren. Dit nu had noodzakelijk eenen gestadigen aanvoer van
koopmanschappen herwaarts ten gevolge, en, daar de handel groolcn-

Digitized by Google

A MM.

137

deels bestond in hout, planken , kolen , granen , wijn enz., welke langs
den Rijn herwaarts afkwamen , bevorderde zulks merkelijk den bloei
van dit plaatsje , die evenwel , na het verleggen van den tol naar
Schoonhoven , allengs afnam. Toen echter vrouw Jacosa va* Bemerk*
den burgers van Ammerstol , ten jare 1421 , een uitsluitend privilegie
gaf, waarbij zij vrij verklaard werden van cenige tollen in Henegou-
wen enz. . had dit ten gevolge , dat onderscheiden burgers van het
naburige Bergambacht en andere omgelegen plaatsen hier hun bur-
gerregt kochten , ten einde dezen vrijdom mede te genieten.

Men heeft, er eene kruiskerk met eenen kleinen toren , die vóór
de Hervorming eene parochiekerk was , onder het dek. tustchen den
Lek en den IJ stel.- De keus van cenen Pastoor stond aan den Scho-
lasticus van Oud -minster te Utrecht ; de instelling werd door den
Proost van dezelfde kerk gedaan. De kerk van Abkekstol is thans
in gebruik bij de Herv. gcm., welke, van de Reformatie af , tot het
jaar 1658. met Bergambacht is gecombineerd geweest, maar in het
laatst gemelde jaar daarvan afgescheiden werd. De eerste Predikant
die deze gemeente afzonderlijk bediende was Hekkajos va* Halen.
Alle de inw. van Aimerstol , behooren tot deze gein., die tot de:
klass. van Gouda, ring van Scfioonhoren gerekend wordt. Bij vaca-
ture heelt de kerkeraad een vrij beroep.

Het wapen van Aimerstol is een in tweeën gedeeld schild , van lazuur,
welks eene zijde beladen is met eenen klimuicnden Leeuw van zdver ,
-en de andere met eenen klimuicnden zalm van goud.

AMMERZODEN of Amerzode* , gera. in de Bommelerwaard , prov.
Gelderland , kw. en arr. Tiel } distr. Bommelerwaard, kant. Bommel,
(21 m. k., 7. s. d.) palende N. aan de gcm. Kerkwijk , O. aan Hcdcl,
Z. aan de Maas, die haar van Noord-Braband scheidt, W. aan
Neder-Hemcrl , en bevattende de dorpen Ammerzodcn en Well en
de buurschap Wordragcn , welke tc zamen eene Hoogc Heerlijkheid
uitmaken , die voorheen aan de va* Arkels toebehoord heeft , maar
thans een eigendom is van den Heer Lotis Alexa*dre Alfho*sk Baron
de Woklxosd , te Op-Lccuw , in Belgisch-Limburg. Zij beslaat 1090
bund., 54 v. r., 17 v. c. grond , en bevat 240 h. en ongeveer
1800 inw. , onder welke ruim 1200 R. K. , 550 Herv. en 10 Evang.
Luth. Meest allen vinden in den landbouw hun bestaan en zij kwee-
ken veel aardappelen en hop aan. Men heeft; in deze gem. 1 R. K.
cu 2 Herv. kerken , 2 kasteden en 2 scholen , die te zamen 's winters
door ruim 350 leerlingen bezocht worden.

Het dorp Amerzode* , door de landlieden meest Akelrot of Aiiel-
■©ye* genoemd , is vrij groot, en ligt tc midden van geboomte en
bouwland, 6$ u. Z. W. van Tiel, 2 u. Z. van Bommel, 13 u.
Z. W. van Arnhem en £ u. N. 0. van Well. Men heeft er 116 h.
en omtrent 900 inw. De Herv. hebben hier 1 kerk , die tot de ge-
combineerde gem. van W ell-Ammerzoden-en-Jf'ordragcn behoort. De
Matic der R. K. , die 1160 zielen telt , behoort tot het voorin, bisd. of
»ie. gen. apost. van 's Hertogenhosch , dek. van Driel. De Luth.
behooren tot de gem. van Bommel. Er is hier ook eene school , die
's winters door ruim 200 leerlingen liezocht wordt.

Het wapen van Amerzode* is hetzelfde als dat van Arkcl, bestaande
in een gouden veld met twee roode banden , van boven met vier en
van onderen met drie getakte pennen.

AMMERZODEN (Kasteel te) , prov. Gelderland, kw., arr. rn6j u.
Z. W. van Tiel, distr. Bommelerwaard, kant. en 2 u. Z. van Bom-

158 AMM

7ïi f i u . m ».». Het is een deftig huw mei vier ronde torens
waarvan de eene roet ecne sierlijke kap gedekt is. Het kasteel is door
twee grachten omgeven , die door eenen hoogen aarden wal van een
gescheiden zijn.

Voorheen schijnt dit kasteel door de H cc ren tab Abkel tc njn
bezeten geweest. In 1590 brandde het af, als wanneer Heer Geobgb
vam Abeel , zes dagen na den brand , aan de gevolgen van dien , overleed ,
terwyl alle titels en papieren , zoo betrekkelijk de heerlijkheid als
«nderzins , verloren gingen. Tien of twaalf jaren daarna was het
in mijne tegeuwoordige gedaante weder herbouwd.

Thans is het een eigendom van den Heer Loc» Alexabiibb Alpbossb
Baron bi Woelbobd te Op-Leeuw r in Belgisch-Limburg.

AMMKllZODEN-WELL-EN-WOBJ)RAGEN heerl. prov. GeioVr-

iand. Zie Abbbezodbb.

AMMERZODEN-WELL-EN-WORDRAGEN (POLDER VAN) , pold.,
in de Bomrnelervoard , prov. Gelderland, kw. en arr. Tiel , distr.
Bommelertcaard , kant. Bommel, gein. Ammerzoden, palende N. aan
Kerkwijk , O. aan Hedel, Z. aan de Maas en W. aan Neder-Hemert.
Hij bevat binnendijks 840 bund. en met de buitengronden of uiter-
waarden 1096 bund. »4 v. r. 17 v. e.

AMMILATOE , strand aan een binnenwater in Oott-Indie , op de
westzijde vaa het Ambmucha cil. Bonoé. Men vindt er twee riviertjes ,
waarvan het water benedenwaarts brak is.

AMOERA, golf in 0»tt-lndie, op het eil. Celebet, aan de kust
van Manado. Zij is wel vijf mijlen diep , heeft eenen goeden an-
kergrond en is vrij wel tegen alle winden beschut , zoodat de sche-
pen er veilig in kunnen loopen , mits zij den Oosthoek vermijden ,
waar een breed rif is, dat al vrij verin zee uitsteekt.

AMOERA of Aboerahc, voornaam d. in Oott-Indië , prov. eil.
Celebes, 8 mijlen Z. W. van Mcnado , aan cenc golf van dcnzclfden
«aam, O. 35' N. R. 141° SI' O. L. Er is een opziener die onder den
Adsnttent Resident van Mcitada staat.

AMONJE, kl. riv. in Oott-Indie, op de Noordoost kust van het
cil. Jara, resid. Gristee. Zij ontlast zich , na oenen loop van het W.
naar het O., bij de stad Grissee , legen over den hoek van Kamang
op het eil. Madura, in den mond der straat van Madura. Vóór
haren mond liggen drie kleine droogten.

AMOR, naam , dien de riv. de Lwcb voorheen van Leerdam af tot
aan haren uitloop , bij Goriiichem droeg.

AMPAT LA WANG, distr. in Oott-Indië, op het eil. Suwalra ,

ads. resid. Benkoelen.

AMPEL , eil. in Oott-Indie, ten N. van het cil. Java, resid. Soe-
mbaija , wordende door twee uitloopcn van de riv. Kadiri gevormd.

AMPEL, d. in Oott-Indië, op het eil. Jara, resid. Soerakarta. Men heeft
hier eenen zeer groolcn en prachtigen Moorschen tempel , en naast dezen
het graf van eenen nazaat van Sjecb Ibb Moelara of Bes Isbael , den voor-
naams len grondvester der Mohamedaansche godsdienst op Java , dien zij
Sultan Aarii, of anders de Panombahan, en ook welden Machdoem ,
d. i. den Heer , noemen , en van wien zij vele wonderen verhalen. Het
graf op zich zelf is onaanzienlijk , en ligt slechts een weinig hoogcr ,
dan eene menigte anderen daar rondomliggende Moorschc graven,
die allen den vorm hebben van gewone tuinbedden , aan welker beide
uiteinden men eenen steen van 2 of 3 v. lang hoven don grond ziet
uitsteken, indien" men omtrent deze graven iels onreins bragt , zoude

Digitized by Google

a at p.

159

wit toa goed zijn , als of men met zijn leven t peelde ; het is zelfs
«roste eer , wanneer iemand tot deze graven mag naderen , daar
beweert , dat het allen groot* Heiligen zy*n , die hier liggen.

AMP1 NAN , st. en haven in Oott-liuiiè' , op het eil. Lombok , aan de
straat van dien naam. Het is de voornaamste stad van het eiland.

AMPSfcN , ook wel, ofschoon verkeerdelijk Absszn of Ajusck gespeld ,
huur», ia het graafs. Zmtpken t prov. Gelderland , kw. , distr. , arr.
en 5 0. ten N. van Zntpken , kant. en £ u. N. van Lochem , gem.
ea { w, Z. O. vaa Ijarcn. Het is eene heerl. , toebehoorende aan het
aanzienlijk geslacht der Naaaua, en thans in eigendom bezeten wordende
door den H. £. H. G. Heer J. A. C. Baron vak Naceu tot Aarsaii ,
te 's Gravenhage. ,

Kr ligt hier een fraai buitengoed van denzelfden naam, en men
telt er 150 inw.

AMSFORT, ondc naam van Abezsfoobt. Zie dat woord»

YM6TEL , van ouds ook Abeztzlle gchecten , riv. in Anutelland ,
prov. /Yoord-HoUand. Zij ontleent haren oorsprong uk den Rijn ,
daar non Anr en de D ree kt f altmede door de Kromme My-
dreeiit. onULaat op de grenzen der prov. Utreekt t een weinig boven
den Uithoorn , nit de verecniging van dc Drecht en dc Kromme
Mijdrecht, cn heeft bij dit dorp, door middel van «ene sluis , ge-
nwemchap met hot S ij del meer. Van daar vloeit «ij noordwaarts
l»nrs Tfanmen , de Vinkebuurt , de Nes , de Zwalnwenbuurt en Waard-
ouizen , Vraaray* een eilandje vormt, naar Ouderkerk ; ter reglercijda,
doarde anogenaamde Nesse rsl uis gemeenschap hebbende met den W aoer
ra bij Ouderkerk merkelijk door de Utrechtsche Vaart versterkt
wordende ; voorts, in dezelfde rigting, haren loop naar Amsterdam voort-
zettende, loost zQ een gedeelte van haar water, doordc W eesptr-
n a o r < , welke daar tevens het zuidelijke gedeelte der R i n g s l o o t
ran ket D temer meer uitmaakt, in de nabijheid van het d.
Dicmcrhrug , in bet Niemte diep uit , tcrwyl zij nader bij dc stad
komende , ter andere zyde van dat meer , door de Schulpbnig weder
Jaugs de Ringtloot , nog een gedeelte in het IVieuve o7e/> afzet,
van waar zJj| door de Upeslootersluis bij Zeeburg , hare uitloozing heeft
ta de Zuiderzee ; maar het is niet alleen door deze , des Abstels eigen
wt watering , dat zy zich ontlast , zij doet dit ook ten docle door dc stad
zelve, welke laaUtc sy' met onderscheiden armen doorstroomt, \un
«elke de middelste dc sterkste is. In dezen middclsten arm , aan-
vankelijk de Bmkzz-Abstbi. , vervolgens het Rozjk cn cindclyk het
Wateb genoemd , ligt de zoogenaamde Yy gen dam , die alleen het water
onder zich doorlaat, doch de doorvaart belet, waarom dc schepen,
ten einde in het IJ te komen , kort nadat zg' binnen de stad zgn , regU
af den Binnen-Amstel verlaten , en, of door de Zwanen-burger-
gracht , langs de Oude Schans, of door de Prinsengracht
m Nieuwe Kapeuburgergracht varen.

Vsocger was de vaart langs den Abstzl alleen voor kleine schepen bruik-
baar, en alle vaartuigen, die van vaststaande masten voorzien waren, of eene
«merdcre breedte hadden , dan rnini 4£ Noderl. cl , moesten , even als die ,
«elke met hooge opperlaateu voorzien, ofoeuigzins diep geladen waren,
over het Haarlemmermeer en het IJ ofwel over het Haarlemmermeer en
den Overtoom, naar Amsterdam komen. De verhindering in dc vaart uit
Amsterdam naar den Abstel , voor schepen met staande masten .
«erd veroorzaakt door de gemetselde bogen, in dc zoogenaamde

waar dc Aasiti. m dc

AMS.

slad komt; van deze zijn , in 1822, dc twee middelstcn , ten
dienste van de lorn verlegd wordende Keulschc vaart, webgebroken,
en hierdoor is eene opening ter doorvaart daargestcld, die van eene
dubbele valbrug, met daaraan verbonden nedcrslaande balansen, voor-
zien en tusschen de hoofdmuren 8 el en 1 palm wijd is. Om even-
wel den Abstel ook voor diepgaande schepen bevaarbaar te maken ,
is de riv. , in het verband met de Drecbt en de Aar (zie dit art.) ,
in 1824 en 182<f, op het voorstel van den lieer Jacob de Jobs (1),
die het plan hiertoe en tot het doorbreken der bogen in de Iloo-
gesluis, te Amsterdam, hetwelk daarmede in onmiddellijk verband
staal, reeds in 1817, aan Z. M. den Koning had voorgedragen,
van haren oorsprong af tot aan den Omval , ter breedte van 16 cll. in
den bodem tot op 3 cll. beneden A.P. , uitgediept , terwijl , van den Omval
tol aan bet paalwerk vóór de Hooge sluis, deze diepte zich over eene breedte
van 41 ell. uitstrekt. De reden , waarom men de geul bier brecder, dan
in het overige gedeelte , gemaakt beeft , is , omdat aan den Omval dc
van Keulen op Amsterdam varende schepen op den Abstel komen. Voorts
sijn mede, volgens het plan van gezegden Dijkgraaf, de bruggen aan den
Uithoorn en te Ouderkerk zooveel verbreed , dat zij thans eene wijdte
van 8 cll. , 7 palm. en 8 d. binnen dc kapitale hoofden , benevens
eene byzondcre doorvaart voor de vlotten hebben, terwijl zij, ter
wederzijden , van stevige remmingwerken ter lengte van 230 cll.
voorzien zijn. Hiermede in verband zijn ook de bruggen , die binnen
dc stad, over den Bi me* Abstel , de Zwanenburgwal en de
Oude Schans lagen, namelijk de Magere brng, de Blaauwc-
brng, de Zwanen burger brug, dc St. Anthoniesbrug,
de Keizersbriig, de Riddersbrugen dc Kalk markt s-
brug, die , op twee na , allen slechts eencn val hadden , door dubbele
ophaalbruggen , met eene wijdte tusschen dc kapitale hoofden van 9
ell. , vervangen , en daar nu van dc beide , op deze vaart liggende ,
schutsluizen , zynde dc Ams te 1 sl u is en dc St. Antoniesluis,
dc eerste, tusschcu dc slagstijlcn , 8 ell. en 7 nalm. wyd, cn in de
kolk 47 ell. , 7 palm. lang is , en dc tweede , tusschen de slag-
stijlen , 8 cll. cn 6 palm wijdte, en in de kolk 47 ell. , 6 palm.
lengte heeft, zoo kunnen thans alle schepen, die 8 cll. breed cn 43 ell.
lang zijn, door Amsterdam, uit den Abstel naar het IJ varen. De
uitvoering der werkzaamheden , zoo tot uitdieping van den Abstel ,
als tot verwijding der bruggen, was, bij Koninklijk besluit van
3 April 1823, opgedragen aan het Heemraadschap vttn J\ ienwer-simstel r
welk collcgie toen den titel bekwam van Heemraadschap van den
Amttel en Ikieuwer-Amttel , en bij hetwelk genoemde Heer Jacob bc
Jok6 gelijktijdig eerst als lid , vervolgens , gedurende dc werkzaamheden ,
als Dijkgraaf werd aangesteld. Thans bestaat het Heemraadschap uit
eenen Dijkgraaf, vyf Heemraden en cenen Secretaris.

liet aanleggen van het Oosterdok of dc Oosterhaven te Amsterdam,
heeft weder eenige verandering in de gemeenschap tusschen den Abstel
cn het IJ tc weeggebragt , cn wel , dat dc Scharbicrsluisen
de St. Antoniesluis te voren aan dc schepen van den Abstel
komende ter doorschutting in het IJ dienden , terwijl die schepen nu

li) Het ü uit '» mant, Diet ie den handel aanwezige, gedrukt* bejehrijring ,
getiteld: De Amstet, de Dracht en do Aar roor grootere achepen
bevaarbaar «ceniaakt, dat wij , aoo nopens deae werken, al» die aan do
Aar on DrectjjjS» onlloand hebbeu.

Digitized by Google

A MS.

door deze sluizen in dc voorzeide haven komen , uit welke zij , door
de Oostcrdoksluizcn , in het IJ geraken. Die schepen echter , welke
het Oosterdok niet willen aandoen , varen links af uit de Oude Schans
langrs de Waal , onmiddellijk in het IJ.

AMSTEL (BINNEN), het gedeelte van den middelstcn arm der riv.
den Amstel , binnen Amsterdam, van de Hooge Sluis tot aan de Hal-
vemaausbrug.

AMSTEL (KROMME) , riv. in Amstelland. Zie Bouewmk.
AMSTEL (NIEUWER-) , kant., prov. Noord-Holland , air. Amster-
dam, palende N. aan dc kant. Amsterdam , n°. 1, 3, 5 en 6 , 0. aan het
kant. Ouder- Amstel , waarvan het gedeeltelik door den Amstel ge-
scheiden wordt, Z. aan het kant. Aalsmeer en W. aan het Leg-
meer, het kant. Aalsmeer en het Haarlemmermeer. Het bevat in
dc twee gcm. Nien wer-Amstel cn Rictwij k-en-Rietw^ keroord
8000 bund. land , en ruim 4900 inw.

AMSTEL (NIEUWER ) , oudtijds Nuek-Abstel , gem. in Amstelland,
prov. IV oord- Holland , arr. Amsterdam (4 m. k. , os. d.) , palende N.
tan Amsterdam, O. aan den Amstel ,x die haar gedeeltelijk van de gem.
Watergraafsmeer en Oudcr-Amstcl scheidt, Z. aan Thamen-en-Uit-
kooro . cn W. aan de Legmeer , dc gem. Aalsmccr-en-Kudelstaart ,
Rietw ij k-en- Riet w ijkeroord en Sloten-Sloterdijk-Osdorp-en-de-Vrye-Geer.
Zij bestaat uit verscheiden polders, als daar zijn: de Buitcnveld-
sche polder, de Amstel veensche ofM iddelpolder , de Boven'
kerkerpol der , de Outewalcr-of Over-Amstclpolder, benevens
een gedeelte der Stadspolder. Zij bevat het d. Amstelveen, de
buurten: Aan -de-Sch» lpbrug, O ver-Ouderkerk, Zwaluwen-
buurt, De-Hand-n a ar-Leydcn , Aan-de-Noordammcrbrug, de
Dubbele-buurt-aan-den-Overtoom, benevens gedeelten van
de buurten de Nes, Waardhuizen, Aan-d c- W eesper-zydc,
Aan-de-Utrechtsche-zijde en Aan-den-Ovcrtoom-
schen-weg ; alsmede de A m s t e 1 d ij k , de L e g m e e r d ij k, de
Amstel veensch e- weg, Buiten veldert en Bovenkerk. Dc gem.
Nieuwer- Amstel beslaat 4877 bund. 19 v. r. 61 v. e. grond» , en
beeft 1400 h., 1 Uerv. kerk, 55 Roomsche kerken, 4 scholen, een
dep. der Maatschappij Tot Nut van 't Algemeen, dat den 25 Octobcr
1820 opgcrigt is , en 16 leden telt. 1 pottenbakkerij , 1 kaarsen-
makerij , 2 kaloendrukkerijen , '1 kruidmolen , 1 glasblazerij , 2 grut-
terijen , onderscheidene leerlooierijen , eene leerlakkerij , vele buiten-
plaatsen cn 4850 inw , die meest in landbouw, vetweidcry , melken) en
veenderij hun bestaan vinden , en onder welke ongeveer 2300 Herv. ,
die allen tot de gem. van Amstelveen bchooren, ruim 1400 R. K. , die
tot de statiën van Bovenkerk , Buitenveldert , de Nes- en- Zwaluwen-
buurt en de Quakel gerekend worden , van welke laatste statie dc kerk
eigenlijk builen de gem. Nieuwe»- A»stel gelegen is, ten* ijl daaren-
tegen de meeste leden der statiën , waartoe dc onder Nieuwer- Amstel
staande kerken op het Rustenburgcrpad en dc Liefde, aan
deLangeblcekcrsloot, bchooren, onder im te rdatn wonen.
Voorts heeft men onder Nieüweh-Amstei. 140 Luth., ettelijke Doopsg. en
«enige Joden , die tot hunne respective gem. te Amsterdam bchooren.

Het bestuur der polders onder Nikdweh-Aistel of liever over den
Buitenveldschen , den Middel- en den Vrijen Bovenkerkerpolder, werd,
volgens octrooi van Keizer Kahel V , gegeven den 51 December 1520,
aan eenen Dijkgraaf, vier Heemraden en eenen Secretaris opgedragen.
De Keizer noemde dat collegie toen Dijkgraaf en Heemraden van
1. Deel. 11

m A M s.

de» lande en dorpc van Amstelveen, later schreef het xich Dijkgraaf
en Heemraden ter Nieuwer Amstel, en dezen naam heeft het behou-
den tot in 1825 , toen het met één Heemraad vermeerderd werd , en
den titel ontving van Heemraadschap van den Amstel en Niewcer-
Amstel.

Deze gcm. is eene heerl. , dié meestal onder den naam van Am-
bachtsheerlijkheid va* Ahstelvebx voorkomt. En ofschoon , in ecnen brief
van den jare 1131, het Ambacht van Amstelveen van het Ambacht van
Ni je* -Amstel onderscheiden wordt , is het evenwel waarschijnlijk , dat
men indien brief, door het Ambacht van Amsteiaee* , het dorp van
dien naam, en, door dat van Ni je*- Amstel, de rondom gelegen lande-
rijen te verstaan hobhe. De naam van Nieuwkr-Amstej. wordt niet vóór
bet jaar 1334 gevonden. Geheel Amstelland, in het begin der veer-
tiende eeuw , ua het ©verlijden van Güido va» Hhnbsouwen , Bisschop
van Utrecht , in handen der Graven van Holland gekomen zijnde ,
werd het Ambacht van Ahstblvebn , door Hertog Albrbcht van Bei-
jrrbn, in bet jaar 1309, voor ruim 5000 schilden (d. i. 4200
gulden) , verkocht aan Heer Koenraad van Oosterwijk , den zoon van
*s Graven Hofmeester Wihem Kuier , die deze ambachtsheerlykheid ,
vier jaren later , weder overdeed aan Marüaretra van Kleef , gemalin
van den genoemden Hertog Albrecht, na wier overlijden zij kwam
aan hare moeder , insgelijks Margarbtha van Kleef genaamd , die zc ,
in het jaar 1411 , overdeed aan hare andere dochter Catharina van
Kleef, van welke zij verder, in het jaar 1430, by koop overging
aan Hendrik van Borselen, Heer van Vecrc , wiens kleindochter Mar*
6ARETHA van BojisRLEN haar , by haren echt met Walravs van Brederooe,
ten huwclyk bragt. Haar zoon Beinood van Brederooe verkocht zc
eindelyk , in het jaar 1329 , voor de som van 5000 gulden in gerecden
gelde en cene eeuwige on losbare rente van 560 gulden jaarlijks ,
aan de stad Amsterdam , door welke zij thans nog bezeten wordt.

Het wapen dezer gem. is een rood schild , met twee zwarte dwars-
balken doorsneden ; op den bovensten balk staan drie witte kruisen en op
den ondersten één.

AMSTEL (OUDER-), kant. , prov. Noord-Holland, arr. Amsterdam,
Dalende N. aan het kaul. Nieuw er- Amstel en het LI , O. aan de kant.
Weesp en Baainbrugge , welke laatste tot de prov. Utrecht behoort ,
Z. weder aan het kant Baainbrugge , en W. aan het kant. Nieuwer-
Amstel , waarvan het hier door den Amstel gescheiden is. Het bevat
de volgende 3 gem. Ouder-Amstcl , Dicmen en Watergraafs-
meer, en daarin 4237 bund. 65 v. r. 96. v. e. gronds , en ruim
3300 inw.

AMSTEL (0UDEB-) , oudtyds Ooder-Armktele , gem. in Amstel-
land f prov. Noord-Holland, arr. Amsterdam , kant. Ouder- Amstel ,
(4. m. k. , 8 s. d.) , palende N. aan de gem. Watergraafsmeer ,
0. aan de gem. Dieracn , Bylmermeer en Abcoude-Proostdyc-en-Aas-
dom , welke laatste tot dc prov. Utrecht behoort , Z. aan de gcm. Wa-
veneen , mede in de prov. Utrecht jjclcgen , en W. aan den Am-
stel , die haar van de gcm. Nieuwer-Amstel scheidt. Zij bestaat uit
vijf voorname polders , zynde : dc Groote-Duivendrechter polder,
de Kleine-Du ivendr echter- polder, de Hol endrcchter-polde r\
dc BiiUéwyk en de Rond c n - Hoep e n -polder , en bevat het d.
Ouderkerk - aan - den - A m s tel , de buurten : Aan - den - Om va l ,
Groot-Dn i v en d r ee li t , Kle in - D ui vend recht , Hole nd ree h t ,
dc Bullcwijk, Rijke-Waver en gedeelten van de N es en Waar d-

Digitized by Google

A MS.

163

knizen. De gem. Ouder-Ahstel beslaat 3049 bund. 94 v. r. 48 v. c.
grond», en heeft, 306 h., 1 Herv. kerk, 2 R. K. kerken, 1 bus-
kruid- , 1 verw- , 1 tras- of cement- en 2 snuifmolens , 1 grutto-ij , ecne
alg^meene burgerlijke begraafplaats , eeue afzonderlijke begraafplaats
voor dc R. K. , en een fraai kerkhof der Portugeschc Joden , dat,
naar men meent , op dezelfde plaats is , waar Reigersbroek of Reigert-
bosch , een lusthuis der Heeren var Abstel, gestaan heeft. Vroeger
bestond hier ook ecne porseleinfabr\jk , maar deze is sedert onderschei-
dene jaren vernietigd. Men telt er 2000 inw. , die zich méést met
landbouw , vetweiderij , melkerij en veenderij generen en (ftider welke
zich ruim 900 Hcrv. , die allen tot de gem. Onderkerk-aan-den-Am-
sUl behooren , 1050 R. K., die tot de statiën BulUwijk cn Duwendrtckk
gerekend worden , 15 Ev. Luth., 5 Rem. en 20 Joden bevinden , die
tot hunne respective gem. te A «sterdam behooren.

Deze gem. is eene heerl. , meest onder dén naam van Ameachts-
izermjkjieid van Ouderkerk bekend. Zy was, even als geheel Amstel-
land , in het begin der veertiende eeuw , in den boezem der grafeiyk-
hcid van Holland gekomen , en bleef daarin tot in het begin der vorige
eeuw , zonder ooit in leen uitgegeven , verkocht of verpand te zijn
geveest. De stad Amsterdam had reeds vroeg het eigendom over Oodbr-
Ajutel trachten te verkrijgen , vooral werden hiertoe pogingen aange-
vend, in het jaar 1658, toen Gecommitteerde Raden van Holland
dienstig gevonden hadden , ecnige der Grafelijkheidsdomeinen te ver-
knopen , als wanneer de Vroedschap van Amsterdam , onder anderen ,
ook van deze heerl. door aankoop trachtte meester te worden , hetwelk
echter te dier tijd niet gelukte. In 1674 wendde de Vroedschap dier
stad weder pogingen aan, om deze heerl., voor eene redelijke som ,
in pandschap te verkrijgen , maar het verzoek , te dien einde ingezon-
den , werd door de Staten van Holland van de hand gewezen , zoodat
de stad eindelijk besloot , er door aankoop eigenaar van te worden , het-
welk evenwel eerst in 1731 gelukte , toen deze heerl. voor ecne som van
25,100 gulden , aan haar overging; zoodat het heerlijk regt over Odder-
AatTBx thans wordt uitgeoefend door Burgemeester en Wethoudercn der
stad Amsterdam.

Het wapen van Ou9eb.-Am.stel is een rood schild , met twee zwarte
dwarsbalken doorsneden ; op den bovensten balk staan drie en op den
ondersten twee witte kruisen.

AMSTEL (SLOTTE), voorm. kast. in Amstelland , prov. Noord-
UtUandy vermoedelijk gestaan hebbende op een gedeelte van den
grond , waar nu Amsterdam ligt, en wel bewesten den Amstel , op
of aan den dijk , omtrent of op de hoogte der Oude- en Papenbruggen ,
naar sommigen willen tusschen de Vrouwen- en de Dirk-van-Hasselt-
steeg (waarschijnlijk eigenlijk de DTRR-TAH-As-zHn-stecg). De gis-
ting, dat dit slot te dier plaatse gestaan hebbe , schijnt te meer gegrond ,
omdat men aldaar , oude stukken van muren en grondslagen van torens
gevonden heeft. Men vermoedt , dat het door Ecbert var Abstel , die in
M'ó'ó leefde , gesticht zij ; ten minste irt de twaalfde eeuw was het
Reeds in stand. Het schijnt dc eerste aanleiding tot het bouwen van
Amsterdam te hebben gegeven. Men gist namelijk , dat ecnige vis-
sehers, omstreeks het jaar 1177 en 1200, hunne hutten aan deover-
njdc van den Amstcl , onder de beschutting van het slot , hebben
nrder geslagen , welke buurt , allengs toenemende , eindelijk tot de
tegrnwoordifre grootc en wijd vermaarde koopklad is aangegroeid. Het
» niet onwaarschijnlijk, dat dc Oudebrug tol verecniging van de buurt
in et het slot gediend hebbe.

AJIS.

Dit slot werd , omtrent 1805, door dc Kenncmers en Westfriezen , onder
aanvoering van Wouter va» Egboüd en AlmkCit, Baanderheer van Buede-
rode , in brand gestoken. Later schijnt het weder ongebouwd , cn , in
1382, door Jas vas Perst* beurten te xijn. In vervolg van tijd echter
zonden de Hollandschc Graven het in hunne magt hebben gehad.
In de veertiende eeuw andermaal geslecht zijnde , is dc grond gedeel-
telijk eenigen tijd onhetimmerd gebleven, en naderhand door de grafe-
lijkheid bij pereeelcn aan partikulicren verkocht.

AMSTElDAM , si. in AmsteUand. Zie Arsterdah.

AMSTEIjDIJK , dyk in Amstelland , prov. Noord-Holland , arr.
Amsterdam f kant. en gem. Nieuwer- A instel. Zij strekt xkh van het
tolhek, 10 min. buiten dc Utrechtschc poort der stad Amsterdam ,
langs den Amstel tot aan de buurt Over-Oudcrkerk uit.

Aan dezen dijk vond men voorheen eene bijna onafgebrokene reeks bui-
tenplaatsen , van welke echter dc meesten , in den aanvang dezer eeuw,
gesloopt , en door landerijen en boerenwoningen vervangen zijn , ruim
halverwege op den ft. O. hoek van het Kleine Loopveld ligt het Kalfje,
eene herberg, die nog al dikwijls door de Amsterdammers bezocht wordt.
De buurt langs dezen dijk , welke dient , om den Bmtenveldschen en drn
Amslelveenschen polder tegen het Amslelwater te beschutten , bevat om-
trent 150 inw.

AMSTELEINP, voorin, gch. in de Meijerij tan 's Hertogenbosch r
kw. Maasland, prov. N oord-B 'raband , arr. en ongeveer 4 u. O.
ten N. van '* Hertogenbosch, distr. en 5 u. N. O. vau Boxtel,
gem. en ruim £ u. Z. W. van Oss , | u. N. W. van Hcesch.

De Heeren van Oss hadden hier hunne hoeve.

AMSTELHOF, oud adellijk huis in Atnstelland. Zie R<jischerstbiii.

AMSTELLAND, in vroegere tijden onder den verkorten naam
Arextelle voorkomende, voorm. baljuwschap, prov. Holland, dat,
volgens -de oudste verdccling dier provincie, tot Kennemerland ca
W est friesland gerekend werd, maar, volgens eene latere verdccling,
tot het Zuiderkwartier behoorde. Het grensde ten N. O. aan het
IJ, ten O. aan den Muiderban , Wccsperkerspel en het Bylemcr-
meer, ten Z. Z. 0. cn ten Z. W. aan de prov. Utrecht, en ten W.
aan een gedeelte van Kcnncmerland. Het bevatte dc stad Amster-
dam, benevens dc dorpen Amstelveen, Ouderkerk, Dicracn cn
Wavcrveen , alsmede de amb. hecrl. Waveren , Botshol en
Ruige— Wilni s , en werd door den Amstel in twee deelcn gescheiden.
Aan dc westzijde lag N ieuwer-Amstel of het Rcgtsgebied vai»
Amstelveen. Aan de oosUjjdc lag Ouder- Amstel of het Regts-
gebied van Ouderkerk, de Outewalcr of Over- Amstelsche
polder, de ambachten Diemen en Wavcrveen, behalve nog het
Dicnier- of Watergraafsmeer, Waveren, Botshol cn Ruige-
Wil nis. Zoodat het, in het tegenw. Noord-Holland, het kant.
Ouder- Amstel cn het grootste gedeelte van N ieuwer-Amstel , en ,in de
prov. Utrecht, een klein gedeelte van het kant. Baambrugge besloeg.

Twee Dijkgraaf- en Hoogheemraadschappen zijn cr die Amstellaad
betreffen , en waarover dc Baljuw van ouds als Dijkgraaf is aange-
steld , als : het Hoogheemraadschap van Amstelland
en het Hoogheemraadschap van den Zeeburg of D i e-
m e r- cn Muider-zeedijk.

Dc grond is hier laag, weck en moerassig, zoodat cr weinig
zaailand, maar mee*t wei- cn veenlaud gevonden wordt, van welk
laatste een aanmerkelijk gedeelte tot waterplassen is uilgcvecnd.

A M 8. 165

Hier wordt ook , voornamelijk in de nabijheid van Amsterdam ,
veel groente aangekweekt , die dagdyks in gezegde stad ter markt
wordt gebragt. In den Amstel, de veen plassen en de andere wate-
ren wordt eene groote hoeveelheid baars, snoek, karper, brasem,
maar vooral paling, gevangen.

Amstellard was vroeger eene heerl. , van welke de Heeren den titel
van Heeren van Amstel voerden. Het eerst dat men daarvan ire-
wag gemaakt vindt, is ten jare 1019, in eenen brief, die aan
Adelbold, den negentienden Bissohop win Utrecht f wordt toegeschreven-,
en waarin de Hoeren van Amstel , als leenmannen der Utrechtactie
kerk , voorkomen. Op hot midden der twaalfde eenw bezat Kobert va»
Arstel dc heerk van Amstel nog als leenman der UtrechUche kerk.
Na reeds vroeger met Hebbest , den zes en twintigstcn Bisschop , in ge-
schil te zijn geweest, geraakte Egsert weder in twist met Godeva art
var Raeeres, die in 1156, na het overlijden van Herbas va* Hoorn,
als Herserts opvolger , tot de bisschoppelijke waardigheid verheven was.
Beze o-necnighetd was veroorzaakt, doordien de Heer var Amstel dcu
Risscbop de inkomsten van Amstel en het omgelegen land onthield ,
op welke Godeva art een gegrond regt meende te hebben: Kgsert
werd diensvolgens gebannen, en moest zich op bevel van den Keizer weder,
op zeer nadcclige voorwaarden , niet den Bisschop verzoenen ; zoodat
hij na alles , wat hij voorheen in Amstel leenroerig bezeten had ,
slechts als Stedehouder van den Bisschop Inhouden kon. Zijnen zoon,
GfjsiERT l , Heer var Amstel , vinden wij echter weder als leenman
\an den Bisschop van Utrecht vermeld. Deze koos, in den twist
liisschen Graaf Lodewijk, var Loon en Willem Graaf ran Holland',
even als zijn leenheer Otto I. , de drie* en dertigste Bisschop win Utrecht ,
des eersten zijde, en hielp hem, met zijne gemalin Ada , naar Utrecht
«rit vlugten; maar dit kwam hem duurte staan, want dc Kennemers
en Westfriezen staken don dam iu den Amstel door, en liepen
geheel Amstellard , al roovende en plunderende af. In den oorlog
tusscben Otto II. , den vier en dertigsten Bisschop van Utrecht , en
Rtdolt , Kastelein win Koeverden, met den Bisschop te veld ge-
trokken zijnde, werd hy , by Anc . onder Gramsbcrgen , zwaar
gewond en gevangen genomen , terwijl de Bisschop in den strijd
omkwam. Van zijnen overwinnaar vrijheid bekomen hebbende , om
tegenwoordig te zijn bij de verkiezing van eenen nieuwen Bisschop, mits
hij op zijn krij-gsmanswoord beloofde , dadelijk na den afloop dierver-
f lezing terug te komen, werd hij door den nieuw verkoren Bisschop.,
Wilbrand var Olderbcro , van zijne gelofte ontslagen , onder voor- ,
geven , «lat Rüdolb voor niets anders dan een oproermaker tc houden
was, aan wien men zijn woord niet behoefde gestand te doen. Na
dien tijd vinden wy de Heeren var Amstel altijd, met betrekking
tot hunne heerlijkheid Amstellard , als leenheeren van de Utrechlsche
kerk gmo-c-md. Toen echter Gijsbrecht IV , Heer var Amstel , om
zijne medepligtigheid aan den moord van Floris V , Graaf rnn Hol-
land. het land moest ruimen, werden zijne goederen verbeurd ver-
klaarden* heeft, sedert dien tijd , Amstellard dan eens onder Utrecht,
dan weder . onder Holland behoord. Uit een vredesverdrag tusschen
W illem tam Mecmelbr , den een en vcerligsten Bisschop ran Utrecht f
en Jam I, Graaf ran Holland, in 1207 gesloten, blijkt het. dat
de Bisschop over deze hccrl. gezag had . of waande te hebben. Volgens
deic n\rrroti komst moest de Bisschop haar aan den Graaf te leen op-
dragen . odi er naar zijn welgevallen eenen man iu te zeiten, die

166 AM 9.

den Bisschop moe*t hulde doen. Graaf Jan 11 gaf, omstreeks bet
jaar 1 300 , de heerl. aan zijnen broeder Goino tas Avbsres , om die
tc behoudeu , tot dat tijj in hei besit Tan een Bisdom of iets anders
van gelijke waarde sonde gesteld sijn , of anders tot aan zijnen duod ,
in welk geval die goederen weder aan deu Graaf moesten komen ,
maar , ofschoon Gouw den Bisschop Willem , die , na eenen inval in
A «stellas» gedaan en daar vele verwoestingen aangerigt te hebben , in
1301, in een gevecht gesneuveld was , dadelyk opvolgde , bleef hij nogtans
in het bezit van Arstellar» , tot in 1311 , wanneer hfy het aan Willeb
III, Graaf van Holland , afstond, op voorwaarde , dat deze heerlijkheid
nooit van de graaflijkheid mogt gescheiden, of als een eigendom van
het Sticht beschouwd worden. Keizerin Marsaretea verklaarde , bij
handvest van het jaar 1346, Assterdab , waaronder men hier ook
Ahsteaaaso verstaan moet, nooit te zullen scheiden van de grafelijk-
heid, waaraan het sedert, zonder verhindering der Utrecbtsche Bis-
schoppen , schijnt gebleven te sijn.

In het jaar 1887 leed Abstellasd veel overlast van eenen hoop
Engelsche ruiters, die in het Sticht lagen, en hunne soldij, welke sij
van hunne Koninjrin moesten vorderen , uit 's Gravenhagc dreigden te
halen , waarom zij Holland aan vele oorden afliepen.

AMSTELLAND,dek. , aartspr. van Holland-en- Zeeland , prov. JVoord-
Holland j bevattende de volgende 30 stat en: A msterdatn (18) , Ab-
coude, Bovenkerk, Bui ten vel tiert, Bul lewy k , Die mer brug ,
Duivendrccht , *t Kalf , Kudels taart , Nes- en- Zwaluw en-
buurt, Nieuwcndam, Quakelen Zaandam, die bediend worden
door 31 Pastoors , en ongeveer 44,000 zielen tellen.

AMSTELLAND (HOOGHEEMRAADSCHAP VAN). Dit bestaat m
het bestuur over de wateren , die over Abstellard in het IJ en de
Zuiderzee uitgcloosd worden , en is van wijder uitgestrektheid dan
het Baljuwschap van dien naam; want het bevat alle landen, zoowel
buiten, als in Abstellaho gelegen , die met clkandcren over Abstexaak»
uitwatcren, in het LI cn de Zuiderzee.

De landen van Abstellard en anderen , welker wateren met die
van Abstellard gemeenschap hadden, plagten, in overoude tijden,
cene vrije uitwatering tc hebben door den Abstel in het IJ. Maar
toen in de veertiende eeuw , ter plaatse , waar nu Amsterdam ligt ,
een dam in den Amstel gelegd was , werd daardoor deze uitwate-
ring verhinderd. De Heeren var Ahstel stonden haar wel aan de in-
gezetenen hunner heerl. toe , maar vreemden , die voorheen over Ab-
stellard plagten uit tc wateren , moesten deze vryheid nu koopen. .Die
van Nieuw veen en Kalslagen deden dit vóór het einde der dertiende
eeuw , toen de Heeren va» Aistel nog Heeren van Amsterdam wa-
ren, en werden in het jaar 1364, door Hertog Albrkcht va» Beijb&e» ,
in het gekochte regt , bevestigd. Tc zijne tijde bestonden er reeds
een Heemraad cn eenigc Sluisuicesters in Abstellard, zoo als blijkt uit
eenen zijner brieven van 17 October 1387, gegeven ten overstaan van twee
Heemraden, Pieter Allart en Godevaart Trude»sz. Het regt van
uitwatering werd, in het jaar 1411, ook gekocht door die van Rci-
jerskoop, Bijlcvcld, Aehthovencn Mastwijk, allen op Sticht-
schen bodem , ten Z. van den Ouden Rijn of de Leydsche vaart gelegen ,
die, sedert, cene uitwatering gegraven hebben , de Bijlcvcld genaamd.
0>k blijkt het uit brieven , die op het einde der vijftiende en in
het begin der zestiende eeuw uitgevaardigd zijn , dat de Proostdij van
Mcijcrl ol* Mijdrecht, in het gemeen de Proostd ij va u St. Juuge-

AM 8.

167

nanmd , en hare aanhoorigen omtrent Onder- cn Nieuwer Amstel . bc-
grijpende Mijdreeht , Thaincn , Uithoorn, Wilnis, Weslveen,
Blokland, Stichtsch - Kudelstaart cn Achttienhoven, toen
ook reeds het regt , om over Amstellaad uit te wateren , verkregen
hadden.

Het Hoogheemraadschap van Ahstelland staat , op- bevel van
Keizer Kaml V in dato 25 September 132», onderhol bestuur van
renen Dijkgraaf en zes Heemraden.

AMSTKLODAMÜM , latynschc naam van de sUd Amsterdam. Zie
dat woord.

AESTELREDAMMK T oude naam van de stad Amsterdam. Zie dat woord.

AMSTELSLUIS , sluis binnen Amsterdam in de riv. den Amstel.
Zie dit laatste woord.

AMSTELVEEN, oudtgds Amstblrevee!» , d. in Amsl eiland , prov.
Noord- Holland, arr. en l£ u. Z. van Amtterdam , kant. cn gem.
Nieuwer- Amstel , 1 u. W. van Ouderkerk, 1£ u. N. 0. van Aalsmeer
cn 2 u. N. van den Uithoorn , in den Amstelvecnschen of Midden-
folder , aan dc Poel t zijnde een plasje , dat met het Legmecr gemeen-
schap heeft. Het d. , dat ontwijfelbaar zijnen naam ontleent van
de menigte daar rondom gelegen vecnen en dc nabijheid van dc rivier
den Amstel , is tamelijk, groot , cn bestaai iu cene regtc straat , ter
wederzijde met huizen bebouwd.

De oudste kerk uit dit d. is , door de Kenncmcrs of dc Sticlitschcn ,
gedurende dc Hockschc cn Kabcljaauwsche twisten afgebrand ; de gidshuis-
bewaarders of kerkmeesters moesten toen , om de kosten tot het her-
bouwen der kerk te vinden , eenige kerkegoedcren verkoopen. \óórdc
Reformatie was de Kerk van A «stelt eer aan den H. Urrarcs toegewijd.
Wy vinden opgeteekend , dat de tegenwoordige kerk, die bij de Herv.,.
gebruikt wordt , in 1594 zoude gesticht *yn , zoodal het jaar 1641 ,
dat aan den toren te lezen staat , zal moeten aanduiden , dat zyv
toen vernieuwd is. Het is eenc nette, mime cn luchtige kruiskerk,
die een zeer goed orgel heeft , en met een fraai gr aftreken voor den Ne-
derdurtschen en Latynschen dichter Johai» va* Broekmoizek , die aldaar
begraven ligt , prijkt. Het koor, dat achler den predikstoel is, wordt
door een hek van bet schip der kerk afgescheiden. Midden op het
kruis staat een fraaije spitse toren , die van uur- en slagwerk
voorzien is. De dorpsschool , die door ruim 150 leerlingen bezocht wordt ,
is achler dc kerk gelegen. De Herv. gcm., die ongeveer 2200 zielen telt ,
behoort tot de class. van Amsterdam , ring van H'eesp. Het beroep vau
den Predikant geschiedt met agreatie van dc Regering van Amsterdam.
Na de Reformatie waren dc gem. van Amstelveen cn Ouderkerk
aanvankcHjk gecombineerd. De eerste Predikant in deze com-
binatie was Gehard Pauli , die er in 1586 de dienst waarnam. In
1595 werden deze gem. echter gescheiden , sedert wanneer de Predi-
kant Pietrr Poppbus Edesb, die tot dus verre de combinatie bediend
had, alleen te Amstelveen dc dienst waarnam. De R. K. worden gedeel-
telijk lot de statie van Bovenkerk, gedeeltelijk tot die van Buitenveldert
gerekend , terwijl die vau de overige gezindten tot hunne respective gem.
te Amsterdam behooren.

Alen beeft hier ook een aanzienlijk, in 1765 gebouwd Diakoniehuis
en een wel ingcrigt Armhuis, bcidfc voor de Herv., terwijl in het laatste
ook de Ltith. weczen uit de gem. Nieuwcr-Amstcl besteed worden. Het
R. K. Weeshuis, dat bier vroeger stond , is bij den brand, die in den
nacht tuAschcu 2tf eu Üü Junij 1702 dit dorp teisterde, met 73 of 7 1

168

AUS.

woonhuizen in kolen gelegd , zijnde t bij dit ongeluk , in het gezegde
gesticht een kind vau negen jaren in de vlammen omgekomen. Ma
dien tijd is er een R. K . Wees-en Armhuis aan den Ovcrtoom-
schcn weg geslicht.

In het jaar 1523 werd Amstelveen door Keizer Kabel V met ecne
vrije paardenmarkt begiftigd, die hier nog deu 51 Augustus gehouden
en vrij druk bezocht wordt. Ook heeft dit dorp des zomers veel door-
logt van rijtuigen , daar de gewone weg van Gouda naar Amsterdam
hier doorloopt, terwijl deze weg, die voorheen door het mulle zand
liep , thans , tot aan de Hand naar Leyden , bestraat is.

Den 30sten Sept. 1787 had er te Amstelveen een scherp gevecht
tusschen de Hollandschc Patriotten , onder aanvoering van den Kolonel
j>z Pobtb , en de Pruissen , onder den Luitenant-Generaal voi* Knobbels-
dobp , plaats , tengevolge waarvan de eersten , na eenen hardnekkigen ,
tegenstand , ten laatste het dorp moesten outruimen.

In het jaaT 1806 is hier ook aan de sluis , w aardoor het water uit
de ringsloot van den Bovenkerkerpolder zich in de Poel en daardoor
in het Legmeer , ontlast , eene verschansing opgeworpen , die , in
verband met de werken te Halfweg-Haarlcm , ter verdediging van
Amsterdam moest dienen , maar deze is , onder het Fransche bestuur, •
in verval geraakt en thans geheel geslecht, hoewel de sporen der
batterijen nog aanwezig zijn.

In de nabijheid van Amstelveen is de dichteres Agatma Debbn, den
lOden Dec. 1741 , geboren ; zij f 14 October 1804.

AMSTELVEENSCHE POLDER of Middenpoldeb, pold. in AmsteUuml,
prov. Noord- Holland , arr. Amsterdam, kant. en gcm. Nieuwer- Amstel t
palende N. aan den Buitenveldschen polder, O. aan den Amstcl , Z. aan
den Bo>cnkerkerpolder en W. aan den AmsteUecnschen weg. Zij is
171 bund. 39 v. r. 3 v. e. groot, ligt onder A. P. en bevat,
behalve het d. Amstelveen zelf, eenige aanzienlijke buitenplaatsen,
langs den Amslel, zoo mede goed weiland. Aau en iu dezen pold.
ligt ook de aauzienlyke buurt O v er - Ouderkerk. Niet ver van
daar. een weinig zuidelijker, staat een g route kruidinoleu , waarloc
verscheidene gebouwen bchooreu. Almede worden er twee steenen
mylpalcn gevonden , een aan den Amsteldijk en een aan den Aiustcl-
veeuschen weg, welke den afstand aanduiden , binnen welken de stad
Amsterdam voorbeen het ban- en dwangregt uitoefende. Nog ligt
hier een Watertje , Bankrasmeer genaamd.

Deze polder staat onder het ouzigt van vier poldermeesters en wordt
door twee watermolens , die beide op den Amstel uitmalen , van
liet overtollige water ontlast.

AMSTELVEENSCHE WEG, streek in Amstelland , prov. Noord-
Holland , arr. Amsterdam, kant. en gem. N ie utcer- Amstel, ziek*
uitstrekkende van het dorp Amstelveen tot aan het Kleine Loopveld
en meest uit boerenwoningen bestaande. Veelal wordt de geheele weg
van Amstelveen tot aan de Dubbele buurt aan den Overtoom, aldus
genoemd , maar bet gedeelte tusschen die buurt en het Kleine Loop-
veld beet eigenlijk de Buitenveldertxchen weg.

AMSTENRADE , gem. in het land vau Valkenberg , prov. Limburg ,
arr. en distr. , 3/ aast richt , kant. Oirsbeck , (7 m. k., 2 s. d.) palende
N. aan dc gcm. Oirsbeck en Merkelbeek, O. aan Brunssum , Z. aan
Hoen&broek en W. aan Nuth en \Y ijuandsrade. liet bevat het d.
Am steur ad c en eenigc verstrooid liggende h. , waaronder bet kas-
teel van den Heer J. B. Graaf van Ansenbolbu , en telt V60 iuw. , die
allen R. K. zijn , en iu den landbouw hun beslaan vinden.

A M S. 169

Hel dorp Ahstemude ligt 4. u. N. 0. van Maastricht, £ u. Z. 0.
van Oirabeck, 1 u. 0. ten Z. van Schuinen, £ u. W. van Brunssum
en { u. N. W. van Uoensbroek. Er 4s hier ccne R. K. kerk. De
statie behoort tot het bisd. Luik, dek. van Schinnen.

AMSTERDAM , arr. prov. Noord- Holland , palende N. aan het IJ ,

0. aan de prov. Utrecht , Z. aan Utrecht en Zuid-Holland , en W.
aan het Haarlemmermeer. Het bevat de volgende 12 kantons: Am-
sterdam N°. 1-6, Nieuwer- Amstel , Oudcr-A instel , N aarden,
Hilversum, We esp en Aalsmeer.

A31STERDAM (DE ZES KAxNTONS DER STAD) , Kant. No. 1 ,
palende N. en W. aan het kant. Amsterdam No. 2, O. aan het kant.
Nieuw er-Amstcl en Z. aan het kant. Amsterdam No. 3. Het beslaat
het eerste poUcickanton , benevens het noordoostelijke gedeelte van
het tweede, en bevat de burgerwyken No. 13 en 14 geheel, No.
11, 12 en 18 gedeeltelijk , mitsgaders de buitenwijk No. IS.

Kant. No. 2, palende N. aan het IJ , O. aan het kant. Amsterdam No.

1 , Z. aan het kant. Amsterdam No. 3 , en W. aan hel kant. Amsterdam
No. 4. Het beslaat een gedeelte van het tweede en ongeveer de helft
van het derde policiekanton , en bevat de burgerw ijken No. 1—10 en
16 geheel, en 11, 12 en 13 gedeeltelijk.

kant. No. 3 , palende N. aan de kant. Amsterdam No. 2 en 4,0.
aan het kant. Amsterdam No. 4 , Z. aau het kant. Nieuwer-A instel en
W. aan het kant. Amsterdam No. 3. Het beslaat het grootste ge-
deelte van het tweede policiekanton , en bevat de burgerw ijken No. 28 ,
33, 88 — GO geheel en 34—32 gedeeltelijk, mitsgaders de buitcn-
vjjkcn No. 1 en 2.

Kant. No. 4 , palende N. aan het IJ , 0. aan het kant. Amsterdam
No. 2, Z. aan het kant. Amsterdam No. 5, en W. aan de kant.
Amsterdam No. 3 en 6. liet beslaat een gedeelte van hel tweede ,
benevens ongeveer do helft, van het derde policiekanton . en bevat de
burgerwijken No. 17—27 , 29-32 geheel , eo 34-52 gedeeltehjk.

Kant. No. 3, palende W. en N. aan het kant. Amsterdam No. 6 , 0.
aau heikant. Amsterdam No. 4, Z. aan de kant. Amsterdam No. 3,
en Nieu w er- Ams tel. Hel beslaat ongeveer de helft van bet vierde po-
liciekanton , en bevat gedeelten van de burgerwijken , No. 58—46 ,
mitsgaders de buitenwijk No. 3.

Kant. No. 6, palende N. aan het IJ, 0. aan het kant. Amsterdam
No. 4 , Z. aan het kant. Amsterdam No. 8 en \V. aan het kant.
Haarlem No. 2. Het beslaat ongeveer de helft van het vierde poli-
ciekanton , mitsgaders de gem. S loten -Slotcrdijk-Osdorp-cn* de-
\ rije-Geer, en bevat gedeelten van de burgerwijken No. 47 — 82 , als-
mede 85 en 84 geheel , benevens de buitenwijk No. 4 en de gem. S lo-
ten- en- S lo t e r d ij k - 0 s d o r p - e n - de- V rij c G c c r.

AMSTERDAM, klass. , pruv. $ oord- Holland , verdeeld in de vol-
gende drie ringen: Amsterdam, W'ecsp en Naarden. Zij bevat
20 gem. met 30 kerken , die door 84 Predikanten bediend worden ,
en ruim 1 10,300 zielen tellen.

AMSTERDAM, kerk. ring , prov. Noord- H olland , klass. van Am-
sterdam. Zij bevat niels dan de gein. Amsterdam, met tien kerken,
die door 28 Predikanten bediend worden , en telt 100,900 zielen.

AMSTERDAM , Luth. kerk. ring. , prov . Noord- Holland. Zij licvat
nicU da» de gem. Amsterdam, met 2 kerken , die door 8 Predi-
kanten bediend worden , en teil 32,000 zielen.

AMSTERDAM , gem. in Amxtellaiid , prov. Noord-Holland , zrr.
Amsterdam , kant. Amsterdam , No. 1 — 3 en een gedeelte van No.6 >

170

AM S.

■

(1 ui. k. , 1 s. tl.) palmde N. aan het IJ , O. aan degem. Dicmcn , Z.
aan Nicuwcr-Amslel en \V. aan Sloten- en Slotcrdijk-Osdorp-cu-de-
Vrije-Gecr. Zy bevat, bdialve de stad Amsterdam, dc Zaag-
paden, het 11 aampad, het Steenenpad of de Varkeni-
g a n g , het Lange Hlcekerspad, het Korte Bleekers-
p a d , het 8 1 ij p p a d , het kwakerseiland, het Leiderdor-
per pad, hctS cn n lp pa d , hel Zandpad, het Schap en bur-
g c r p a d , het Mennonietenpad, het Ot t e r »pa d , helNoor-
de 1 ijk e Zaagmolenspad , het Zuidelijke Zaagmol ens pad ,
het Hoedenmakers- oudtijds het Spiegclpad, het 01 i fa ut s-
of Oute walerpad, liet Octgcnspad, het Achtcr-Oct-
genspad, dc Stads r i c 1 1 a nd c u en dc S t a d s b-u i te n si n-
gels, benevens gedeelten van den Rynlandschen Zeedijk,
in het gemeen de Sparendammer-, de Hooge-ofdeHaarlem-
m er dijk gehecten , van den H a a r 1 cm me rw eg, van de Kosl-
vcrloorcuvaart of Nieuwcwetcring, van het Jauhan-
s c n p a d , van dc Overtoom sche vaart, pad euweg, dc
laatste van ouds de Heilige weg genoemd , van de woningen
langs d e O n d e Wetering, van dc Utree htsche z y' de,
van dc O n d e S c h a g e r 1 a a n , van het Kuiperspad, van het
Rustenburger-, oudtijds Rust- en Werk pad, van de
Wcespcrzijdc, van den Outewalcrweg en van den Zee-
burg of Diemcrdyk, alsmede ecnigc hier en daar verspreid lig-
gende huizen. Deze gem. telt ruim 200,000 inw., die meest in
den liandel hun bestaan vinden , hoewel er ook vele fabrijken {ge-
vonden worden , als daar zijn : sehecpstimmen» erven ; masten- cn
zeilmakerijen ; lijnbanen ; ankersmederijen ; 1 labrijk van gcoctroijeerd
jscJieepsbckicediiigsvilt ; 1 koper- , metaal- en klokgiclcrij ; 2 lettergiete-
rijen j cnl plcttcry tot het vervaardigen van rood koper in bladen, waartoe
in 1807 hét eerste stoomwerktuig hier te lande opgcrigt is , welke bla-
den aldus geplet , niet slechts met die lüt Engclsche fabrijken kun-
nen wedijveren , maar die zelfs door hetere hoedanigheid van bet koper,
o\ertrelï'cn; 1 schecpskombuizenfabrijk } 1 brandspuitfabrijk , waarvan
het fabrijkaot zoowel in Duitsehland als in de Engelsche koloniën-
gebruikt wordt ; rijtuigfabrijken ; 1 in 1827 opgerigte fabrijk van
stoom- en andere werktuigen , bestaande uit cenc yzer- en kopergieterij
cn onderscheidene andere werkplaatsen , waarin dagelijks 130 tot 200
werklieden arbeid vinden , cn waarvan het zoogenaamde geblaas door
eene stoomwerking van 10 paardenkracht, hooge drukking, gedreven
wordt, terwijl de dm a ij e rij in beweging gebragt wordt door een
stoomwerktuig van 14 paardenkracht , lage drukking ; fabrijken van
wis-, natuur,-gczigt , weer-, heelkundige cn andere instrumenten ; 1 pijp-
gazfabrijk ; 1 fabrijk van klein zilveren spijkers ; goud- en zilverslagcrijenr
smederijen cn- draadtrekkcrijon ; ouderseheideuc juweliers , onder wel-
ke tevens goudsmeden zijn , die ook ridderorders vervaardigen j
diamantslijperijen ; salpcterfabrijken ; 1 sterkwater» , terpentijn- eu
vermiljnenslokerij j 1 vermiljoen- cn borax fabrijk, waarvan de Fran-
schc akademie getuigt, dat zij dc eerste geweest is,' alwaar vermil-
joen werd gestookt ; 2 kamfer- cn bnraxrafltnadcrijen ; fabrijken van
chemicaliën ; 1 spicgeifoclic-fabrijk ; 2 loodwitmoleiis ,* zegcllakfabrij-
keu ; lijmfabrijken ; teer- en traankokerijen ; olieslagerijen ; looijerijen ;
1 vilrioolfabrijk , welke in staat is, zelfs by eene verdubbelde cousum-
lie, zoo binnen- als buitenslands , aan de behoefte te voldoen , terwijl de
hoedanigheid van het zwavel-, het salpeterzuur en het zoutzuur, dat

■--

A MS

171

altlaar vervaardigd wordt , door deskundigen goedgekeurd is ; 1 fa brij k
van verlakte lederen hoeden en van zadelmakers-, militairen- en schecpsle-
derwerk ; hoedeufabryken ; leerlooijerijen ; marokijn fabrijken ; reiskoller-
fabryken ; 1 glasbuigerij ; glasslij peryen ; wasbleeken ; waskaarsen-
fabrijken ; 1 zydcfabiijk ; 12 verwcrijen , waaronder 12 katocu-
2 turkschgaren- cu 2 zijdevcrwcrijen , terwijl de overige zich tot geen
bijzonder vak bepalen j sergicfabryken ; katoendrukkeryen ; eene in
1853 — 1856 opgerigte tullcfabryk , waartoe een getal van 200 tot
500 personen, meestal kinderen', beuoodigd zijn, zoodat daardoor voor
dc arbeidende en minvermogende volksklasse een waarlijk nieuwe
bron van volkswelvaart geopend is, tcrwyl het daartoe ingcrigtc
gebouw , staande op den Stadswal bij de Reguliersgracht , ter hoogte
van drie verdieningen, voorzien is van 1)55 ijzeren ramen en 7 buiten-
deuren , en in net geheel, in bet voor- en achterfront, eene breedte heeft
van 76, bij eene diepte van 11 en eene hoogte van 12 Nederl. dl.;
1 lakmocsfabryk j 2 fabrijken van behangselpapier ; boek- , kaart- en
plaatdrukkerycn ; 1 fabrijk van alle soorten van albastenkunstwerken ;
1 planuurdery ; houtzaagmolens ; korenmolens , waaronder twee , die
door stoom iu beweging gebragt worden ; een door stoomwerkendc ry st-
en pelmolen; 7 bierbrouwerijen, van welke 2 tevens azynuiakcrycii
zyn , terwyl er bovendien nog twee afzonderlijke azijmnakcryen ge-
vonden worden ; mouterijen ; 55 suikerraffinaderijen , waaronder die met
stoom gedreven worden ; chocolaad molens ; zeepziederijen en een aantal
tabakrfabrijken.

De gemeente Amsterdam wordt verdeeld , behalve in 6 , hierbo-
ven omschreveu , vredegeregten . in 4 policickautons al» ook in 60 bur-
gerwijken en 5 buitenwijken. Voorts met betrekking tot de stedelyke
dienstdoende schutterij in 8 bataillons ; voor den landstorm in 18 ba-
taillons ; voor den ontvangst der directe belastingen in 6 perceptiën j
voor dc Nederd. llcrv. diaconiescholen in 5 kwartieren , voor de Nederd.
llcrv. diaconie in 4 kwartieren, voor de Waalsche diaconie in 14 wijken
voor dc Nederd. Hcrv. Predikanten in 27 binnen- en 4 buitendijken,
voor de stedelyke Gcnceshecrcn in 12 medicinale wijkeu enz.

l)c stad Amsterdaji , oudtijds Asstelredasie of Aeastelhedajue , door
soinmigen ook Amteldab en in het Lat. AasTELooAaca geheeten, voorbeen
de hoofdst. van Amst eiland , en de vijfde onder dc stemhebbende
sleden der prov. Holland, Üians de hoofdstad en tevens ór grootste
van het geheclc Koningrijk', eene arr. en kant. hoofdpl. en als zoodauig
dc zetel van rcglbanken van eersten aaideg en koophandel en van
zes vredegeregten, ontleent haren naam van de riv. den A instel,
die er doorstroomt en van cencn dam , iu die riv. gelegen. Zij ligt
3 u. O. van Haarlem , 8 u. N. O. van Lcyden , 8 u. N. \V. van
Ltrecbt en 7 u. Z. ten W. van Alkmaar, ter plaatse waar de Amstel
zich met het IJ vercenigt, 52- 22' 30" N. B. 22' 32' 54" O. L. ,
op ecnen lagen , weeken en moerassigen veengrond , waaronder , op
eene diepte van ongeveer vijftig voet , een vaste zandgrond ligt , die
dc palen draagt , welke men hier in den grond moet heijen , alvorens
dc grondslagen van een huis te kunnen leggen. Nog dieper onder
de aarde wordt eene harde klei gevonden, die men, nu en dan, bij
bet boren of graven van putten of regenbakken , ontdekt. De waterige
cn moerassige grond in Abstebdah maakt dc lueht aldaar cenigziiis
onzuiverder , dan iu andere liollandschc steden ; ook geven de grachten ,
vjh welke de stad doorsneden wordt , inzonderheid bij dampig <-n
vochtig weder, eeneu wasem uit . die vooral onaangenaam cn bomtyd»

172 A a s.

nadcclig is voor hen , die er niet aun gewoon ziju. Evenwel kan men
niet zeggen dat er , in evenredigheid van hel getal ingezetenen , te
Asstehdas incer inenschen , dan in andere gedeelten van ons Vaderland,
sterven, ja, men be\»eert zeik, dat er de luchtsgestcldheid zeer ge-
sehikt is, voor teringachtige gestellen. Tot hevordrring der gezondheid
draagt vooral hy de zorg , die men aanwendt , om het water in de stad
zooveel mogelijk tc verversehen , door het IJ water langs de menigvuldige
grachten te leiden, hetwelk volgcnder wijze geschiedt: Het IJ of Zuiderzee
water, dat, bij geregeld getijde, tweemaal in de vier en twintig uren , van
het O. met den vloed voorde stad komt, wordt door de intappende slur-
zen , lot op eene bekwame hoogte , dat is , tot op eenigc duimen beneden
A. P. , ter stad ingelaten, terwijl de Nieuwe Rapcnbur ge r- en
St. Anlhouiesluizcn, die het ijwater afschutten , en de Een-
hoornsluis,dic alleen dient , om uit te tappen , digt gehouden wor-
den. De stroom komt, met geregeld getijde, uit de Zuiderzee, over
Pampus , in het IJ , en loopt van den vuurtoren bij Durgcrdam , waar hij
het diepste is , eerst, uict eencn ilauuwcn bogt , naar den Watcrland-
schen dijk , waarna hij zich stedewaarts wendt , en het sterkst aan-
loopt , op de sluis onder de St. Anthonics- of N i c u w c m a r k t ,.
al naar men het eerst het wassen van het water waarneemt , om welke
reden het kantoor van den opziener der stadswateren ook vóór deze
sluis, in een houten huisje, over het water gebouwd, geplaatst is^
Nadat alzoo het water, binnen de stad, tot ceue genoegzame hoogte
geklommen is, zet men de drie eerstgenoemde sluizen open, waardoor
het water zich in het IJ ontlast en plaats maakt voor eencn verschen
aanvoer, die bij eenen volgenden v leed geschiedt. Men heeft er evenwel
gebrek aan drinkbaar water, hetwelk de brouwers, van boven Weesp, uit
de Vecht moeten halen. In deze behoefte wordt voorzien , zoo door het
pompwater te laten komen van Utrecht , als door regenbakken , welke
in de meeste huizen gevonden worden , en tevens door waterhaajlders ,

{gewoonlijk icalerschuiten genoemd, die allerwegen in de grachten
iggen en het water, dal zij boven Woesp intappen , voor -eencn
stuiver de twee emmers aan de ingezetenen verkoopen. In het jaar
1837 heeft men tc Absteiidai eene putboring beproefd, waarbij men
wel geene Artesische springbron , maar toch goed welwater, verkregen
heeft , zoodat men thans de hoop voedt , van , door meer dergelijke
putboriii^en , Absteiidam van verseh water te voorzien. Aan de Oost
de West- en de Zuidzijde is de stad van grasrijke beemden omgeven ,
terwijl aan de Westzijde bovendien ongeveer 5$0 zaagmolens gevonden wor-
den ; ten N. wordt zij bespocld door het IJ, langs hetwelk zij zich in de
gedaante van eeuc halve maan uitstrekt, wier beide hoornen in dien
waterboezem indringen en het Oostcr- en het Westerdok , benevens
het daarlusscben liggende open gebleven gedeelte der haven insluiten.
Z(j wordt door den Amslcl , die haar aan de Zuidzijde binnen-
dringt , en na eencn vry kronkeligcu loop aan de noordoostzijde
weder verlaat , in twee deelen , de Oude eu de Nic uwe z ij d c,
gescheiden, en is met een aantal grachten doorsneden , die 90 eilanden
vormen, langs wier boorden de fraaiste huizen staan, in welkopzigt
de Heer en- en Keizersgrachten bovenal uitmunten. De
kaaijen langs deze grachten , over welke meer dan 280 , meestal stccnen
bruggen liggen, zijn grootendecls breed, met boomen beplant, en,
even als dc andere straten , goed geplaveid , ook wordt de geheele stad
des nachts door 28,000 lantaarnen verlicht. Onder de bruggen munt
vooral uit dc ruim 181 cll. lange en 20 cll. brcedc A m s t c 1 b r u g of

173

Ho o ges lu is, die op vijf en dertig overwelfde bogen nist , vaii
welke dc twee middelste in 1822 zijn weggebroken ; terwijl de ope-
ning voorzien is van een 3 dubbele valbrug , niet ncdcrslaande balan-
sen daaraan verbonden , oni Keulenaars en andere groote schepen , met
staande' masten door te laten. Langs den Amstel heeft dexe stad,
door middel der scheepvaart , gemeenschap met schier alle onze ten
Z. en 0. van haar gelegen Vaderlandschc provinciën; langs het
IJ en de Zuiderzee , niet alleen met Noord-Holland , Groningen
Friesland , Overijssel en een gedeelte van Gelderland , maar met
de geheele handeldrijvende wereld, terwijl zij door straatwegen in
verbinding staat met alle de voornaamste steden van Europa.

De Noordzee , met welke Amsterdam , nu mede door het Noord-Hol-
landsctie kanaal , gemeenschap heeft , en waarvan zij, langs dit gerekend,
omtrent 15 u. afligt , brengt langs de Zuiderzee en het IJ de ebbe en
den vloed tot vóór en binnen de stad. Bjj nieuwe en volle maan
heeft men , des morgens te drie ure , het hoogste water , en bij
kwartiermaan heeft men op datzelfde uur het laagste water vóór
Amsterdam. Als het water te dier stede het hoogste is , is het
op de reede van Texel het laagst , en zoo omgekeerd ; zoodat het ver-
schil tusschen Amsterdam en Texel juist een getijde is.

Het Amsterdamsche waterpeil , dat overal in dit werk , met de let-
ters A.P. wordt aangeduid, heeft, tot vergelijkingspunt gediend van alle
de waterpassingen der rivieren , dijken en wateren in Nederland , en de
daarbij opgenomen peilschalen en gestelde of gekozene verkenmer-
ken zijn alle herleid geworden tot een denkbeeldig horizontaal vlak ,
door dit punt gaande, hetwelk sladspcil genoemd wordt, en sedert
meer dan 60 jaren onbewegelijk gebleven is. De stand van dit peil
vindt men opgegeven en bepaald op 9 v. en 15 d. Amstcrdamsche
maat, of 8d. 6 v. Z{ 1. Rijulandschc , beneden de groef van de dijks-
pcilsteenen , die in den muur van de Kelks waterkeering , in die
onder de Nieu webrug en elders , zyn ingemetseld. — Op den
22 December 1812, is door den Luitenant-Generaal Baron Krauek-
auFF en eene kommissie , van wegc den Mairc der stad Amsterdam
daartoe benoemd , dc stand van dit stadspcil , met betrekking tot dc
groef in de steen aan dc Kolkswatcrkceri n g , met alle oplet-
tendheid onderzocht en b'y uitstek naauwkcurig bevonden. Dit onder-
soek heeft ten gevolg gehad , dat , tot bétere verzekering van dit vaste
punt , vier stcenen zijn ingemetseld j de eerste in den muur van den
westelijken koker der groote Amstclsluis nevens de peilschaal ; dc tweede
ia het oostelijke contrefort van het achterfront der beurs j de derde in
de Schreijerstoren ; en de vierde in den hoofdmuur van dc kolkswa-
terkeering , beneden den dijkspeilstccn , op welke vier stcenen het A.P.
door eene ingehakte groef is aangewezen. Dit Amsterdamsche stadspeil
ts bij de voornaamste Waterschappen in de provincie Holland, zoowel
in het Zuidelijke als Noordelijke gedeelte , op onderscheidene plaatsen
overgebragt en tot rigtsnoer aangenomen. Ten einde dc naauwketi-
riyheid der bepaling van deze peilmerkcn te beproeven, zijn, den 5,
6 en 7 Januarij 1815 , alle de uitwaterende sluizen dezer Waterschap-
pen gesloten gebleven , terwijl het ijs de oppervlakte van het water
bedekte, en is voorts op gelijke uren, gedurende deze drie dagen,
de stand van het water in betrekking tot het A.P. met alle naauw—
keurigheid opgenomen. Den 6 Januarjj bleven de watermolens in
Rijnland, Delfland en Schieland geheel stil staan , en maalden alleen
gedurende den nacht ; dc beide andere dagen gaven zij eenig water ,

171 A M 8.

daar de sluizen erlilrr gesloten bleven , kwam het aangevoerde water
weldra tot den horizontalen stand , en dc hierdoor veroorzaakte klim-
ming «as op alle plaatsen , waar de waarnemingen geschied zyn ,
nagenoeg even groot.

De opkomst en eerste aanwas van Amsterdam is geheel in het duister
bedolven. Het meest algemecne gevoelen is , dat zij van zeer geringe
beginselen aangegroeid zij , en aanvankelijk geen bijzonderen naam gehad
hebbe , tot dat zij allengskens aangewassen, vermoedelijk niet vóór de
dertiende eeuw , den naam van Amstelbedamme (dat is Amsteleb-bam) heeft
aangenomen. In cenen Latijnschcn brief, in het jaar 1108, door Bunc-
■AHoden drie en twintigsten Bisschop ra» Utrecht, gegeven , wordt van
zeken* n Wolfceb , Schout van Amesteile , gesproken ; maar het is
onzeker, of men, door dit Ahestblle , eene bebouwde plaats of wel het"
Land der' Ileeren va» Amstbl moet verstaan. Evenmin moet het
verhaal van Melis Stoke, dat de Ken nemers omtrent het jaar 1205
Aeimtel sine vetten in brand staken , op Amsterdam toegepast worden ,
want het blijkt uit andere schrijvers, dat hierdoor het slot te
Amstel bedoeld wordt. Zeer waarschijnlijk is het echter , dat om-
streeks dien tijd reeds eenige lieden , vermoedelijk visschers , zich ,
in dc nabyheid van den Araslcldijk of den dam , die reeds in den
aanvang der dertiende eeuw lag , ter plaatse , waar nu de Papenbrug-
ligt, gevestigd hebben.

Flohu dc V , Graaf van Holland , spreekt , in het oudste bekende
handvest van Amsterdam , dat in het jaar 1275 gegeven is , van.
hotniurs inanente* apud Amntelrcdamme dat is : lieden die by Amstcrdaim
hun verblijf hielden. Het plaatsje , het moge een vlek , een dorp
of slechts maar eene buurt geweest zyn, was toen al, naar het schynt,
tamelyk in aanzien toegenomen, want uit hetzelfde handvest blijkt,
dat de Amsterdammers , tot vergoeding van zekere schade , hnn door
's Graven volk aangedaan , verlof kregen , om hunne eigene goede-
ren tolvrij door het gcheele land te voeren. De schamele visschers waren
dus toen reeds welvarende binnenlandschc kooplieden geworden, of leg-
den zich ten minste zoo wel op den handel als op de visscherij toe.

Amsterdam is vijfmalen vergroot geworden , eer zy hare tegenwoor-
dige gedaante verkregen heeft , als dc eerste maal in het jaar 1482 ,
toen de stad niet alleen uitgelegd, maar ook met muren en torens
omringd werd ; de tweede vergrooting werd in het jaar 1588 begonnen ;
roet de derde maakte men in het jaar 1593 ecnen aanvang; dc vierde
werd in het jaar 1612 en dc vijfde in het jaar 1658 ondernomen. Bij
deze laatste vergrooting verkreeg de stad van buiten omtrent dezelfde
gedaante, die zij nog tegenwoordig heeft, behalve dat zij van de land-
zijde met wallen omgeven was , welke vóór eenige jaren ten deele
geslecht en in aangename wandelplaatsen herschapen zijn.

Voorheen was Amsterdam vooral om hare ligging zeer sterk te
achten . alzoo het land om de stad door middel van verscheiden slui-
zen ligtchjk onder water kan worden gezet. Na de laatste uitlegging
is de stad binnen hare muren met aanzienlijke grachten, fraaije stra-
ten en nog onderscheidene uitmuntende openbare ffcbouwen versierd.

noch bolwerk

Aan den IJ kant is zij met geene muren , wallen noch bolwerken ,
gedeeltelijk met palen omringd.

In 1829 zyn aan die zijde van Amsterdam , twee havens aangelegd
en sedert voltooid: dc eene genaamd het Oosterdok. welks dijk
eencnaanvang neemt , tegen den Diemerdyk by Zeeburg , ongeveer 2000
ellen van de stad, terwijl hy , met insluiting der eilanden Oosten-

'Dlgitized t»y Google

AMS.

17.1

burg, Wittcnbnrg en Katten burg, benevens het dok
'der marine, aan de kraansluis eindigt, bevattende eenc lengte van
ongeveer 4500 tot 4600 ellen ; de andere genaamd het Wester-
dok, welks dijk eenen aanvang neemt tegen den Sparendamschcn
zeedyk , ongeveer 600 ell. van de stad , van waar hij , met inslui-
ting van het Bikkers-, het Prinsen-, en het lleaalen ei-
land, eindigt aan de Nieuwe Haarlemmersluis, bevattende ccne lengte
van ongeveer 2000 tot 2100 ell. Beide deze havens zijn in de haar
omgeveude dijken met kapitale zeesluizen voorzien , cn kunucn voor-
taan tot eeuc veilige ligplaats voor grootc schepen dienen. Omtrent
terzelfder tyd is men achter de Oosterhaven begonnen een voortreffe-
lijk entrepotdok aan te leggen , welks omtrek men nu bereids eene
kleine stad van enkel pakhuizen zoude kunnen noemen, waarvan het getal
nog van tyd tot tijd vermeerderd wordt. De invaart in genoemd
entrepotdok uit de Oosterhaven , eeniglyk door de Scharbiersluis plaats
windende, wordt nu (in 1838) door nog eene geheel nieuwe schutsluis van
eene veel grootere uitgebreidheid , voorzien , ten einde de schepen ge-
laden uit cn naar zee , tot en van de pakhuizen aan cn af te voeren.

Het open gebleven gedeelte tusschen de beide nieuwe havens van
Aimaoii wordt met drie hoornen afgesloten , de K r a a n s- , de
Nieuwe-brugs- en de liaarlemmcrboom genaamd.

De dijken om voornoemde havens worden , bij gunstig weder , veel
door de inwoners van A «sterdam bezocht , om zich met het fraaije
gezigt op het IJ tc verlustigen ; terwijl zich bovendien , binnen de stad
ui de Plantaadje , langs den Buitenkant, het Nieuwe-werk (de voor-
malige wallen of zoogenaamde schansen) , de Hecren- en Keizersgrachten ,
den Singel enz. en daar builen langs deu A instel , den Overtoom of de
fraaije Buitensingels ruimschoots de gelegenheid tot wandelen aanbiedt.

Een ander vermaak voor de Amsterdammers bestaat in het varen
met spccljagtcn en boeijers , zoodat onderscheidene inwoners een der-
gelijk vaartuig in eigendom bezitten , waarom men dan ook hier drie ,
met palen en hoornen afgesloten jagthayens heeft , waarvan twee aan den
IJkant en een in den Amstel tegen de groote Amstelbrug. De eigenaars
der jagten zyn gewoon jaarlijks in de maand Augustus , het eene jaar
op het IJ , en het andere jaar op den Amstel , in orde eene spele-
vaart en een spiegelgevecht te houden , al* wanneer de jagten onder
eenen Admiraal , eenen Vicc -Admiraal cn eenen Schout bij nacht geschikt
worden , hetwelk men Admiraalzeilen noemt.

Ajutzrda* heeft thans in haren gcheclcn omtrek binnen de stad ,
eene oppervlakte van 760 buud. 41 v. r. 46 v. e. Zij telt acht
poorten als: drie aan de westzijde; de Haarlemmerpoort,
het Zaagmolens- en het Raarapoortje, twee aan de zuidzijde,
de Leidschepoort en het Wetcringspoortje en drie aan de
oostzijde, de Utrcchtsche- , dc Weesper- en de Muider-
poort. Drie dezer poorten, de Lcidschc- de Utrcchtsche- , en
de Weesperpoort, zyn sierlijke gebouwen , cn de beide laatste gc-
genoegzaam van eenerlei gedaante. De Haarlemmerpoort, die de
lraaiste van allen en in 1617 gebouwd was , is in het jaar 1837 afgebroken
en wordt door eenen nieuwen toegang vcrvangen,zoodat de M u i der poort,
die in 1771 gebouwd enalzoo de nieuwste is , thans met het volste regt , de
fraaiste kan genoemd worden ; het Zaagmolens-, hel Pt a a a ui - en het
Weteringpoortje zijn slechts uitgangen onder de wallen door . en
alleen * oor voetgangers bestemd ; hoewel de hoornen, waarmede zij afgeslo-
ten zijn ; wel eens geopend worden om wagens en karren xan molenaars

170

AMS.

en andere reglhcblicnde door te laten. Men heefter 15 opene plaatsen,
van welke de Dam de grootste is.

Naar alle waarschijnlijkheid heeft het oudste stadhuis van Arster-
dax gestaan in de Engc-Qudczijdskapclstceg , ter zelfdcr plaatse , waar
men thans nog vóór een huis het Oude stadhuis leest. Wanneer dit
evenwel gesticht was , is even zoo onbekend , als de tijd , wanneer het
weder verlaten is. — Het tweede stadhuis stond op den Dam en
was reeds in het jaar 1411 bekend; zeven jaren later werd cr eene aan-
zienlijke vierschaar bij gebouwd; in 1421 en in 1432 werd het door de
vlammen verleerd , maar deftiger weder herbouwd en vergroot,door er het
St. Elizabcts - gasthuis en de daartoe behoorende kapel , die er naast
stonden , aan te trekken : ook werd het toen met eenen vrij hoogen toren
voorzien, welks spits in het jaar 1615 , bouwvallig geworden zijnde,
afgenomen werd ; eindelijk zag men het gelicele gebouw , den 7 Julij
1632 , door brand in de asschc gelegd. Intusschen was men
reeds sedert het jaar 1639 er op bedacht geweest , om een nieuw
stadhuis te bouwen op den Dam , achter de plaats waar bet oude
stond , maar het liep tot in het jaar 1648 aan , eer men met '
het uitvoeren van dit voornemen eenen aanvang koude maken , zoodat
eerst den 20 Januarij van dat jaar de eerste der 13,659 palen , waar-
op het rust , werd ingeheid , terwijl den 28ste n Octobcr van dat zei file
jaar de eerste steen werd gelegd. Na het verbranden van het oude
stadhuis werd bet bouwen van het nieuwe met zoo veel ijver voort-
gezet, dat de Wethouderschap er op den lsten Augustus 1655, voor
de eerste reis , plcgtig zitting konde nemen. Het gebouw had echter
toen geen dak , en er moesten nog verscheidene jaren besteed worden ,
eer het geheel voltooid was. Maar toen het nu ook volbouwd was ,
overtrof het , zoo in de schikking en sieraden der veelvuldige kolom-
men , als door vertrekken , gaanderijen , voetstukken , het aanbrengen
van licht , en wat er meer kan genoemd worden , dat een gebouw
groolsch en sierlijk maken kan , al wat men tot dus verre in de Ne-
derlanden gezien had , en strekt als zoodanig tot eene onsterfelijke
eer voor de bouwmeesters Jaeob vak Carpex en Daniël Stalpert , die
het ontworpen hebben en onder wier opzigt het gebouwd is. In het
jaar 1808 werd dit gebouw aan zijne oorspronkelijke bestemming
ontnomen , en door Koning Lodewijk in een koninklijk paleis herscha-
cn , waartoe het nog isingcrigt, dienende het Z. M. onzen geëer-
icdigden Koning ten verblijf, wanneer het hoogstdenzelven behangt
de hoofdstad te bezoeken. Het gebouw, dat vroeger wel eens het
Kapitool tan Europa genoemd is , en door velen als het Achtste Wonder der
wereld geacht werd , heeft eene langwerpig vierkante gedaante , staat met
den voorgevel naar het oosten en met den achtergevel naar het westen
gekeerd , is langs deze voor- en achtergevels ongeveer 80 Ncderl. ell.
lang, langs de beide zijgevels omtrent 63 ell. breed, en met het
dak , maar zonder den toren , 35 ell. hoog. De voornaamste in-
gangen zijn , van voren door zeven poorten of ronde bogen , en van
achteren door eene deftige steenen poort, en verder door eene
vierkante deur, die in tweeën opengaat. Op ieder der vier hoe-
ken van het dak , dat zes en dertig vensters heeft , en waar acht-
tien witte schoorsteenen uitsteken, ziet men de vergulde keizerlijke
kroon , door vier vergulde koperen adelaars gedragen , naar men wil
ten terken, dat A «ster dab eene Keizerlijke vrije rijksstad geweest is. Ook
heeft men onder de twee zijdaken twee groote regenbakken , waarin hel wa-
ter bewaard wordt, om er zich b\j ongeval van brand in het pa-

♦

AMS

177

Iets van tc knnnen bedienen. Voorts pronken de voor- cn dc achtergevel
ieder met ccne fraaije kap of frontespics , waarin een groot getal , meer dan
levensgrootc , beelden , door den kundigen bceldliouwcr Artcs Qcellyh
vervaardigd , geplaatst zijn . In de kap van den voorgevel ziet men
Amsterdam | voorgesteld door het beeld ccner deftige maagd, met de
keizerlijke kroon op het hoofd, houdende ccnen olijftak in de regter-
hand en het wapenschild met dc linkerhand op de knie. Haar zetel
wordt door twee leeuwen bewaard. Vier -zeenimfen bieden haar ter
wederzijde kransen aan , terwijl twee anderen haar aard- cn boomvruch-
ten in den schoot storten. Neptuics op zijne schelpkocts, met den
drietand gewapend , bekleedt hare regtcr zijde , cn vóór den zetel dob-
beren twee tritons en ecnigc andere stroomgoden en godinnen , die
door kinkhorens der wereld haren roem verkondigen. Op dc lijst
dezer kap ziet men drie, twaalf voet hooge, metalen beelden, zijnde
de Vrede met den palmtak in dc regter- en den slangenstaf van Mm-
ccrics in de linkerhand , dc Voorzigtigheid cn de Regt vaardigheid. In
bet midden boven dc kap van den voorgevel staat dc 19 ell. hooge
toren. Deze , welks kap op kolommen rust, is , even als het geheele buiten-
werk des gebouw», van Brcmer- en Bentheimcr steen opgcliaald, en van
een- kunstig klokkenspel cn uitmuntend uurwerk voorzien. Het speel-
werk , welks ton ruim 2 dl. 1 palm. 2 duim. over het kruis groot is , weegt
ruim 2210£ Nederl. ponden. Boven uit de kap van den toren rijst eene
lantaarn, die 2 ell. 4 palm. 4 d. hoog is,cn op welks top een kogge-
schip, zijnde bet oude wapen Tan Amsterdam , ten wiudwijzcr staat. In
de kap des achtergevels wordt de koophandel van Amsterdam vertoond
door een vrouwenbeeld met den hoed van Msrcorius op hel hoofd , eu
rustende met den voet op eenen wereldbol. Men ziet rondom haar aller-
lei stuurmansgereedschap en aan hare voeten de beelden van het IJ en
den Amstel ; terwijl de bewoners der onderscheidene wcrelddcelcn haar
de schatten van hun land komen toebrengen. Het toppunt van de
lijst prijkt met een, twaalf voet hoog, metalen beeld van den Atlas, die
eenen vrij grooten , rijk vergulden wereldkloot torsent , terwijl men
ter wederzijde op deze lijst eeu , eveneens twaalf voet hoog , metalen
beeld ziet , van hetwelk dat ter regterzijde de Waakzaamheid cn dat
ter linkerzijde de Matigheid voorstelt. Het inwendige is niet minder
bezienswaardig, dan het uitwendige. Ons bestek gedoogt echter niet,
om alles in het bijzonder te beschrijven. De buitengemeen fraaije Troon-
zaal , die vroeger tot Burgemeesters kamer diende, en door alle vreemde-
lingen als de fraaiste in Europa besehouwd wordt, alsmede de 34 ell. lange,
15.60 ell. breede en 28 ell. hooge Groole zaal , die tot het geven van groote
partijen zoo als bal* enz. gebezigd wordt, mogen wij echter niet geheel met
stilzwijgen voorbij gaan. Zelden heeft men voortreffelijker getigt in eenig
gebouw ontwaard , dan zich , bij dc eerste intrede in deze zaal, die niet twee
zware koperen deuren kan afgesloten worden , aan den beschouwer voor-
doet; waar hij ook zijne oogeu wendt, niets ziet hij , dan zeldzaamhe-
den , grootschheid en pracht, niets dan hetgeen door kunsten schikking
uitmunt. Dit trotsehc gebouw , welks aanzien aller oogen lol zich trekt ,
werd in dc maand October 17C2, des avonds omtrent elf ure, door
het alles vernielende vuur aangetast. De eerste ontdekking daarvan ge-
schiedde door bel ontwaar worden van eenen zwaren damp en stank ,
van welke men de oorzaak niet bespeuren konde . tot dat , bijna één
uur later, ecnige voorbijgangers zagen , dat er aan dc zuidzijde van
hei toenmalige stadhuis . tiisscbeu het dak eu de tweede verdieping,
boven de zegelkauicr , brand was. De ontsteltenis was tc grooter,
I. Deel. 1*

178 AMS.

omdat men er niet spoedig vist b\j tc komen , vermits in het bovenste
gedeelte van het gebouw alles gesloten was : doch , door den gewo-

nen ijver der brandspnitliedcn en de spoedige komst van een der
Burgciueestercn , geraakte men welhaast aan het werk ; de vlam sloeg
intiiKScheii uit zes ramen te gelijk , en men voorspelde sich eenc vrees-
selijkc verwoesting; maar, tegen alle verwachting , werd men den brand
*s morgens omstreeks vijf ure reeds meester. Men verhaalt, dat een va-
rensgezel, van builen tegen den muur opkl oa terende , de pijp van de
eerste spuit naar binnen bragt, voor welke stoute daad hij door Bur-
gciueestercn , spoedig daarop , naar genoegen beloond werd. En schoon
de brand nog byna den geheelen volgenden dag smeulen bleef,
was de schade echter minder , dan de schrik , die daardoor veroor-
zaakt werd. In het jaar 1806 werd dit gebouw andermaal door de
vlammen bedreigd , zijnde toen de brand aan dezelfde zyde , maar
nu op de zegelkamer ontstaan. Hoewel het vnur , dat in den nacht
ontdekt werd en in den ochtend reeds gebluscht was , aan het gebouw
zelve geene groote schade aanrigttc , waren er evenwel vele belangrijke
papieren op de zegelkamer verbrand.

Het tegenwoordige Stadhuis staat op de Oudcztydsvoorburgwal , niet
ver van de Oude- Doelenstraat, en is , naar sommigen meenen , reeds tns-
schen '1542 en 1552 gesticht, maar was toen het Cccilicnklooster. Na de
vernietiging der kloosters werd het aanvankelijk , en wel in het jaar
1578 , tot een logement voor Prinsen en Heercu van groot aanzien aan-
gelegd, zoo «Is het onder anderen den Graaf v*s Leicesteh in 1586,
en Maubits , Prins van Oranje , in 1594 , tot huisvesting diende , en werd
diensvolgens het Pri nsenhof genoemd. In het jaar 1597 werd
het echter tot eenc vergaderplaats voor het collcgie der admiraliteit
geschikt, waarvan het sedert den naam van Admiraliteitshof
of Zeekantoor bekwam; ofschoon het later nog weder eene enkele
maal tot woning voor eene Vorstelijke personaadje is ingeruimd, namelijk
in 1638. voor Muuv de Mroicis, Koninginne-weduwe van Frankrijk.
Nadat het in het jaar 1661 deftig herbouwd was, werden ook de ach-
terste gedeelten , die tot woningen voor de afgevaardigde leden uit
andere provinciën dienden, veel vertimmerd en doelmatiger ingcrigt.
Als echter in 1808 het toenmalige stadhuis tot een koninklijk paleis
afgestaan werd , veranderde hel Admiraliteitshof mede van
bestemming , en werd tot S t a d h u i s in orde gebragt, waartoe bet
ook thans nog gebruikt wordt. Het heeft twee toegangen , éenen
aanzienlijken op de Ondczijdsvoorburgwal en ééncn in de Prinscn-
hofsterg , welke laatste onder een gebouw heen loopt , op welks dak een
spits torentje met een klok staat. Met den cerstgenoemden komt men door
een ijzeren hek, waarop twee lantaarncn prijken , op eene ruime vierkante
plaats , in wier midden eene fraaije pomp , die tegen eene blaauw arduin-
steenen zuil staat, daar eene sierlijke glazen lantaarn boven op' is. Do
plaats is omrigd door onderseheidene gebouwen, die inwendig onderling"
gemeenschap nebben en van welke sommige geheel of gedeeltelijk tot
woningen van lieambten by het stadhuis dienen. De gevel van het
hoofdgebouw , grootcndecls van gebakken steen , rust op een wit voetstuk
en zuilen van witten hardsteen. De kap is versierd niet den Holland-
schen leeuw , die , door twee engeltjes bekranst , den Hollandschcn
tuin bewaakt , en twee kruiswijze ankers , het voormalig wapen der
admiraliteit . >astiioudt . alles uit fraaijen hardstern gehouwen. Ter rerr_
terzijde staat het beeld der Gercgtighcid , vergezeld van een kind ,
dat den hoorn van overvloed bij zich heeft ; daarachter ziet men N

Digitized by Google

A M S. 179

mts op eeneri walvisch , met een schip , kompas r graadboog cn passer.
Ter linkerzijde bespeurt men den Zeeoorlog, omgeven van Beschut,
rolpaarden , kruidvaten , ankers , zeilen , scheepskisten en koopwa-
ren . cn gevolgd door tritons, meerminnen , zeepaarden en andere ge-
drochten. Vier netgebouwde schoorstecnen , die de vier oorlogschepen der
vlagvoerende oppcrofficicren , als van den Admiraal, den Luitenant- Ad-
miraal , den Vice-Admiraal en den Schout by nacht , tot windwijzers heb-
ben , steken ten dake uit j terwijl beneden , ter wederzijde van den in-
gang, op fraaije arduinsteenen pilaren, twee leeuwen het wapen der
admiraliteit vasthouden. Ook inwendig is dit gebouw zeer beziens-
waardig , zoo om de onderscheidene fraaye vertrekken, onder welke do
voormalige raadkamer, thans tot burgemeesters-kamer dienende , bijzon-
der uitmunt , als om de zeldzaamheden, oudheden en schilderden enz.,
die er bewaard worden. (1)

Het Paleis van Justitie, was te voren het Aalmoeze-
niersweeshuis. In het begin der zeventiende eeuw diende
het gebouw , waar thans de Latijnsche school gehouden wordt,
tot onderhoud van kranken en armen , ter wering van bedelarij en tot
opvoeding van vondelingen en andere ouderlooze kinderen; maar in-
1663 besloot men een nieuw Aalmoezeniersweeshuis op te
rigten , dat aan de Zuidwestzijde der Prinsengracht , tusschcn de Leyd-
sehe gracht en Lcvdschc straat , gebouwd werd. De eerste steen van
dit gebouw werd den 17 Maart 1664 gelegd, en het was toen tot hetzelfde
doel als het vorige gesticht ingengt ; in het jaar 1684 werd echter
besloten de aalmoezeniers alleen roet het onderhoud der gemelde weczen
te belasten cn dit buis alzoo bestemd voor weezen , te oud om in het Bur-
gerweeshuis te worden opgenomen, voor verlatene kinderen, voor
die van gevangenen of ter dood veroordeelden en voor vondelingen ;
terwijl bet onderhoud der armen voor de htiiszittenhuizen over werd
gelaten. Dit aalmoezeniershuis was een deftig gebouw , dat van voren eene
breedte had van 96 ell. 3 palm. 5 duim., behalve de zijvleugels, die ieder
12 ell. 1 palm. 3 duim. breed wareu. Het was ter afscheiding van jongens
en meisjes , in tweeën verdeeld , had in ieder gedeelte eene ruime
vierkante binnenplaats en was voorts van alle die geriefelijkheden voor-
zien , welke men in zoodanig een gesticht wenschen kan ; terwijl het
zooveel ruimte bevatte, dat er, omtrent het einde der zeventiende eeuw,
tussehen de 1500 en 1400 kinderen in waren. Dit gesticht bezweek ech-
ter onder den last der tyden en der kosten , en werd in bet jaar 1823
geheel vernietigd , terwijl de 1267 kinderen , die cr zich op dien
tijd in bevonden, naar de koloniën der Maatschappij van Weldadigheid
werden overgebragt, by welke toen reeds 730 besteed waren. Het Luis,
thans tot een Paleis van Justitie herbouwd , cn den 4 October 1836
door den Voorzitter der regtbank van Eersten aanleg te Amtebdab ,
den Staatsraad Mr. M. C. vak Hall , met eene redevoering , pleg-
ta'g ingewijd , heeft, eenen trotschen voorgevel , die alles , wat zich van
dien aard m Amsterdam bevindt , 's Konings paleis alleen uitgezonderd ,

(i) Zij, diebegeerigmogtenïijn, meer te weten , ook van dcie beaienawaartüglieden,
tonnen bunnen weetlust voldoen bij C. va» dm. Vurn, W a u delingen
in en om Amsterdam, bl. 373 , in welk welgeschreven werkje, dat
oo» in dit art. veel ton gids Teratrekt heeft, men nog raenigo belangrijke bijzon-
derheid omtrent Neerland» hoofdstad tal vermeld vinden, welko ons bestek niet 50-

ISO

AMS.

overtreft , en waarop men , ter wederrede van hel Ncdcrlnndsche wa-
pen , waarboven het jaartal 1829 , het volgende opschrift leest : Auspi-
ciis Gulielme tuis August e refeeta haec Aedes legtest Justitiaeque Soera,
dat.* is : Onder irw bewind, koning Willes , is dit gesticht herbouwd en
aan wet en geregtighcid toegewijd. Langs eenen fraayen trap treedt
men door een verheven portaal den tempel der geregtighcid binnen,
waar stille eenvoudigheid , zonder eenig versiersel , door alle de zalen
heerscht, even als of de bouwmeester de gedachten der beschouwers ,
door geenc afleiding bezig gehouden , alleen in zich zeiven had willen
bepalen. In de voorzijde van het gebouw vindt men de onder-
scheidene zalen voor de regtbank van eersten aanleg , de v rede-
ge regten en de regtbank van enkele politic, met de daarbij behoo-
rende vertrekken voor de Regtcrs , den President der regtbank , den
Officier van justitie , den Prokureur crimineel enz. , alsmede voor de
griffie , terwijl de ingangen voor het publiek aan de achterzijde, ge-
vonden worden. Maar door eenc koude huivering en stillen eerbied
wordt men bezield , wanneer men de ontzettend ruime en hooge zaal,
voor het hof van assiscs voor de provinciën Noord - Holland en
Utrecht bestemd , en in het midden des gebouws gelegen , binnen-
treedt. Het licht, dat door de, in eenen Grickschcn styl gemaakte en
hooggeplaatste ramen naar beneden valt , veroorzaakt , door de hoogte
der zy vleugels, niet de minste breking of schakering. Men verbeeldt zich
in eenen schooncn, antieken tempel te zijn, waarvan de pilaren tot
aan de kroonlijst achter een stijl behangsel zijn bedekt, terwijl zich
boven de muren de losse bogen des portaals zonder glazen vertooncn.
Het, door de hoogte, buiten het gezigt des aanschouwer* gelegen pla-
fond , dat zeer kunstig aan het dak is aangehangen , is schoon , in
eenen trotschen stijl, en verwekt door zijne uiterlijke zwaarte een
aangenaam gevoel voor het schoone , en eerbied voor het grootsche der
bouworde. (!) Het gebouw, dat weleer , onder den naam van Rasp-
ef Tuchthuis, tot ecne gevangenis voor misdadigers verstrekte ,
dient thans tot Vereen igd huis van Arrest en Justitie;
terwijl in het voormalige Spinhuis de hoofddirectie der politie en
het kommissariaat van het tweede poliliekanton gevestigd zijn. Het voor-
malige Verbeterhuis, aan de Weteringspoort, dat onder het Fransche
bestuur tot ecne Militaire en Civiele Gevangenis diende, en
in 1827 tot een Stads-Zydewin dhuis ingerigt was, is geheel
gesloopt.

De koophandel , die reeds vroeg in Amsterdam begon te bloeijen ,
maakte , dat men er spoedig behoefte had aan ecne vergaderplaats voor
de kooplieden ; het is dus te verwonderen , dat men niet , dan vóór het
einde der zestiende eeuw , er met ernst op bedacht was , om eene Beurs
te bouwen. Vóór dien tijd kwamen de kooplieden aan het einde der
Warmoesslraat bijeen , en schuilden , by regenachtig weder , onder de
luifels der huizen. Deze plaats te eng wordende, werd de vergader-
plaats verlegd naar het westeinde der Nieuwebrug , alwaar destyds een

(1) Wfj meenden niet beter to kunnen doen, dan hier, voor »oo reel ons bestek
gedoogde, te volgen de froije beschrijving, die van dit trolsch* gebouw te vinden
ia, in -Je Merkwaardigheden nil elko provincie va D ons Vader-
land van omen geachteu raidearbeider J. van Wiik . Ri I" welk «eer aaubeve .
lenawaardif; werkjo men, vooral omtrent d* nieuwere ijcbouweii onze* Vader lauds,
menigo bijzonderheid vinden zal, dio cider» te vergeer» gc»»cht wordt.

AMS.

181

vierkant houten huisje stond , het P"a e 1 hu i » k e geheeten, wordende
het pleintje , waar dit geslaan heeft, nog wel de Platjesbeurs
efdeSchipnersbeurs genoemd. Aangezien de kooplieden hier echter
te veel aan het gure weder blootstonden, besloot de regering in het
jaar 1 586 deSt. Olofskapel, nu OudezijdskapeL geheeten, tot
ecne Beurs voor de kooplieden bekwaam te maken. La Ier moet men
echter ook in de Oude kerk beurs hebben gehouden , altham in eene
orde van kerk meesteren , dd. 17 December 1603 , wordt aan de twee
hondenslagers dier kerk betast, dat aij te beurstyd een van beide in
de kerk moesten zijn. Maar in het jaar 1608 begon men, op het
Noordeinde van het Rok-in, eene geheel nieuwe beurs te bouwen, die in
1613 zoo ver gereed was , dat men er de eerste vergadering houden
Vonde. Dit gebouw was toen 156 ell. 6 palm. 9 duim lang en 515 el. 3
palm 9 duim. breed, en prijkte met eencn toren, die van een fraai klokkenspel
en vier uurwijzers voorzien was , maar het bad naauwelijk» eene halve
eeuw gestaan , of men was reeds op de vergrooliug daarvan bedacht ,
welke m het jaar -1668 plaats had. Na deze vergrooting was de beurs
binnenwerks 70 ell. 8 paj[m. 1 duim lang en 39 ell. ö palm. 1 duim breed.
Bij die gelegenheid werd ook de toren afgebroken, en vervangen door
een kleiner, maar sierlijk torentje, waarin alleen eene slagklok hong , be-
halve het klokje , dat bij het aangaan der beurs geluid werd. Deze
Beu rs rustte op vijf bogen, welke in het Rok-in gelegd waren. De middel-
ste boog , die verre weg de grootste was , diende eerst tot doorvaart voor
schepen met gestreken masten , maar in het jaar 1623 ontdekte men r
dat zekere Balthazar Pacl , door de Spanjaarden omgekocht was , om
te Assterdah brand te stichten , en nadat deze- in hechtenis zat, liep
bel gerucht, dat liij voornemen» geweest was, om, door middel van
een vaartuig met buskruid , onder heurstijd, het gebouw te doen in de
lucht vliegen. Wat hier van zij , zeker gaat het , dat deze doorvaart
sedert altijd afgesloten is gehouden. Van binnen, boven dezen mid-
dclslen boog, bestond de beurs, tot welke men aau beide einden , dooreen
dubbel hek , toegang had , uit een groot langwerpig vierkant plein ,
omringd van breede gaanderijen , waarvan de verwulfsels op zes en
veertig pilaren van blaauwen arduinsteen rustten. In den gevel , die
ever het Rok-in uitzag , was een groot beeld van Msrcurius ,
die vruchten en koopwaren onder den linkerarm had , m steen
uitgehouwen , en in de kap van dezen gevel zag men het wapen der
stad door pakken , balen enz. omringd , terwijl de voorgevel mede
met hel wapen der stad versierd was. De vertrekken boven de beurs
waren het laatst ten dienste der Koninklijke akademie van beeldende
kunsten ingerigt. Daar men, om ue verzakkingen, die men in dit voor-
treffelijke gebouw ontwaarde , voor ongelukken beducht was , heeft men
zich genoodzaakt gezien , het in 1837 af te breken en voorloopig eene
hulpbeurs op den Dam op te slaan , terwijl er een prys uitgeloofd
werd aan hem , die het beste plan zoude indienen tot bouwing van
eene nieuwe beurs, welke naar het schijnt op de plaats, waar thans de
Groole Vischmarkt gehouden wordt, zal opgetrokken worden. Behalve deze
Beurs, is er in 161 V op het Water, tegen de Oudebrug , ten dienste der
graanhandelaars , eene Koornbeurs gesticht ; de eerste was van hout,
«n is in!768, wegens hare bouw valligltcid, ter zelfder plaatse door een
fraai steenen langwerpig vierkant gebouw vervangen, dat van voren ge-
sloten wordt door een ijzeren hek met deuren , waarop men korenaren
*n den staf van Mkrcurius afgebeeld ziet. Van drie zyden heeft deze
beur» eene gaanderij die door 18 pilaren geschoord wordt. In deze

182

AMS.

gaanderfy , *Jjn langs de wanden genommenk kastjes en Iaden ter
bewaring dor monsters graan ; ook vindt men, in dc vertrekken achter
en nevens deze gaandery , tafels met balansen , gewigt enz. , ten dienste
der koornkoopers. Niet ver van deze beurs, op de kolk, slaat hei
Koornmc tershuisje , een sierlijk sleenen langwerpig vierkant gebouw,
dat ter wederzijde eenen steencn opgang heelt, met het stadswapen
in den gevel prykt , en boven eenen ruimen , overwelfden kelder staat.
De meeste arbeiders en arbeidsters in granen onthouden zich hier.

Tot het lossen en laden van grove waren en tot het inzetten en lig-
ten van zware masten, heeft men de Groote kraan, op de hoogte
van het Kamperhoofd in het IJ, die sedert het jaar 1498 bekend, ia
1606 verbeterd en in 1824 geheel nieuw opgetimmerd is. Vroeger
was er nog ecne Kleine Kraan, aan het Uikkcrsciland , die tot het
lossen en laden van molcnsteenen diende , maar deze is in 1837 afgebroken.

Amsterdam had voorheen drie wagen als : de Waag op den Dam,
dc St. Anthonieswaag en dc Regulierswaag. De Waag «p
den Dam, de eerste en de oudste, waarvan de houw in het jaar
1560 aangevangen en in 1565 voltooid werd^ stond tegen over hot
paleis, en was een hecht vierkant gebouw, van blaauwcn arduin-
steen opgehaald. Men woog cr met zeven schalen , behalve ecne
schaal voor ftjne waren , die midden in de waag hing. Ter wederzijde
van de voordeur ging men, langs eenen fraaijen trap , naar het wacht-
huis voor dc soldaten. Dit trotsche gebouw werd echter in 1808, op
last van den Koning Lodewmk , gesloopt , ten einde het palcis een
ruimer uttzigt te geven. Dicnsvolgcns werd de waag verlegd naar de
Westermarkt in een gebouw, dat in het jaar 1619 opgetrokken was,
om tot eene vlceschhal te dienen, en de We ster hal gfnoemd
werd , tcrwyl het bovenste . gedeelte tot een wachthuis der schut-
terij verstrekte. Later echter wederom van bestemming veranderd
zijnde, werd dit gebouw tot een kantoor van den ijk der Nedcrl.
maten en gewigtcn ingcrigt. De St. Anthonieswaag, ook wel, naar
hare standplaats op de Nicuwcmarkt , dc Nieuwe waag genoemd,
heeft in dc uitwendige gedaante veel van een oud kasteel , en diende
vuur de laatste vergrooting der stad tot poort, dragende den naam
van St. Anthoniespoort. Het benedenste gedeelte werd echter
in het jaar 1617 tot ecne waag ingcrigt, maar is thans tot een olie-
pakhuis verhuurd, terwijl dc bovenste vertrekken hctThcatrum ana-
tomicum, het Collegium Chirurgicum, dc Ontlcedplaats voor
de Hoogleeraren in de ontleedkunde , gemeenlijk dc Snijkamer gehec-
tcn, en de Stads Schcrin-akadcmie bevatten. Ook wordt , bij open-
bare strafoefeningen , het schavot vóór dit gebouw opgeslagen , sedert het
Stadhuis op den Dam, waarvóór dit vroeger geschiedde , in een paleis is her-
schapen . Dc R c g u 1 i c r s w a a g , op de Botermarkt , is mede eene der onde
stadspoorten, die in 1655 gebouwd was, en de Regulierspoort,
heette. Zij werd in 1668 tot. cene stadswaag vertimmerd. Het bo-
venste gedeelte > dat toen tot wachtkamer voor de bnrgery ingcrigt
werd, dient thans tot ecne provoost der schutterij. Het is een deftijj
vierkant hardslccncn gebouw , dat in den voorgevel met dc oude en
nieuwe wapens der stad prykt; en thans tot wachthuis voor het gar-
nizoen dient. Naderhand heeft men hier dc zoogenoemde K c u 1-
sche waag opgerigt , dienende om dc goederen , te wegen , die
. door Kculsche schepen vervoerd worden. Zij bestond voorheen in
ccn vlottend huisje , dat aan den Buitenkant vóór hel West- Indische
pakhuis aan den wal lag, en sedert 24 Augustus 1824 vervaugeu

A MS.

183

is door een gebouw , in den Binnen-Amstcl op palen geheid, la
deze waag , die om hare beknoptheid geroemd wordt , is ook merkwaar-
dig dc unster , door den bekwamen werktuigkundigen , Willkm Lix-
pitXAX , vervaardigd , waarmede men 3000 pond wegen kan. Het
vlottend huisje , dat na het bouwen der Nieuwe Kculscbe waag , ten
dienste van de Amsterdarasche stoombootmaatschappij gebruikt werd ,
is nu weder door ccne andere waag voor het Oosterdok vervangen,
zynde er toen tevens eene gebouwd aan de binneuzydc der Wcster-
doksluizen en ccne aan den noordwcstvleugel der Nicuwebrug vóór het
openliggende gedeelte der haven.

Het Algemeen groot magazijn , voorheen het Admiraliteits
magazy n genoemd , aan den IJ kant, op den zuidwesterhoek van Katten-
burg , met welks bouwing men den 12den September 1635 ecnen aanvang
maakte , en dat negen maanden later reeds tot bet gebruik , waartoe men
het bestemde , bekwaam gemaakt was, is 62 cll. 2 palm. 2 duim. breed eu
5tf ell. 6 palm. 2 duim. diep. Du voor- en achtergevels zyn met zinnebeel-
den, van dc scheepvaart ontleend, versierd. Langs eene stcencn brug komt
men in het portaal, en dit doorgaande komt men op eene groolc vierkante
binnenplaats , omgeven door eene gaanderij, die op 46 pijlaren rust.
Het van hardsteen opgehaalde gebouw heeft drie verdiepingen , be-
halve de kelders , waarin watervaten , granaten , kogels en ander grof
Ijzerwerk geborgen worden. Op de eerste verdieping vindt men de
bergplaatsen van zeilen , touwwerk , spijkers , bonten enz. Op do
beide andere zijn blokken , vlaggen , kardoezen, lantaarns, kompassen,
ketels en andere schecpsbehocftcn geplaatst. Op dc tweede verdieping
wordt bovendien ccne zeil- en ccne kompasmalcrij gevonden; terwijl
een?root gedeelte van deze verdieping tot wapenkamer dient In 1791
werd dit gebouw inwendig geheel door de vlam vernield , maar binnen
weinige maanden was het herbouwd en even als > oorheen rijkelijk van
het benoodigde voorzien, hoewel de schade, door dit ongelukkig toeval
veroorzaakt , zeer belangrijk was. Achter dit magazijn ligt het scherps-
dok, binnen hetwelk de oorlogschepen, onttakeld zijnde, opgelegd
en bewaard worden. De bij dit magazijn gelegen en daarmede ge-
meenschap hebbende Rijkswerf, waar vaartuigen van alle grootte,
van linieschepen af tot de kleinste jollen toe, vervaardigd worden ,
strekt zich, van het magazyn langs bet IJ, ter lengte van 421 ell.,
5 palm. 8 d. uit. De toegang der werf is door eene grootc stcencn
poort, die vroeger met een fraai koepeltorentic prijkte, nu nog van
een uurwerk voorzien is , en in de (iroote Kattcnburgcrstraal staat ,
even als dc gebouwen, die tot dc werf behooren , en waarin de woning
van den Schout-bij - nacht , de bureaux van den Equipagemeester , Onder-
equipagemeester , Constructeur , Onderconstructcnr , Magazijnmeester
en Scheepsbouw meester , alsmede de smederij, de houtplaats, de schil-
derswinkel, dc beeldhouw ersw iukcl , deblokkcnmakcrij , de kuiperij en
het takelmagazijn gevonden worden. Nog heeft men op deze werf 12 groote
met leijen overdekte kappen , waarvan 9 dienen , om schepen onder
te bouwen rn elk een stcencn huisje hebben , om het hout in gereed
te maken , en de drie andere tot berging van het hout , en eene zes-
en vierdubbele kap , waarvan zes gedeelten tot aanbouw van kanon-
neerboten en dc vier overige tol berging van hout ingerigt zijn , voorts
eene mallen- of modcllrn-loots , eene mastcnmakersloots , enz.

De R y ks ly nbaan , op Oostenburg , pronkt , in den voorgevel, met
het wapen der admiraliteit onder ecu sicrhjk feston , terwijl in de
li>t van den gevel een leeuw met het generaliteit* wapen afgebeeld is.

184 AM S.

De tecrketels tot het teeren en dc stoof tot het leenig maken Tan
touwwerk lijn , voorzigtighcidshalvc , tot voorkoming van brand , door
muurwerk omgeven.

DcKaserne O r a n j e-N man, by dc Muidcrpoort , welke men
op het luaLst van 1810 begon tc bouwen, werd aanvankelijk Kaserne
Sl. Charles genaamd, omdat de toenmalige Opperbevelhebber van
het observatieleger in Holland , Charles Oidihot , Hertog van Retjgio ,
er den eersten steen aan gelegd heeft. Zij is naar het plan van den
kapitein der genie Picot de Mor aas , door den bekwamen Slads-Archi-
tect M. A. var oeb Hart, opgebouwd , heeft van het N. O. naar het .
Z. W. eene lengte van 274 ell. en eene breedte van 27 cll. en be-
slaat met dc achterwaarts uitgebouwde vleugels eene oppervlakte van
8598 v. ell. Het is een zeer regelmatig gebouw, dat, behalve de
zolders , die onder het dak zijn , drie verdiepingen heeft , en
zoo ingcrigt is, dat er 3000 man in kunnen gehuisvest worden. Het
is , echter tc bejammeren , dat een , anders voor het doel, waartoe het
opgetrokken is , zoo geschikt gebouw , naar het oordcel van alle
deskundigen , in ccnen zoo ongezonden hoek der stad gelegen is ,
waarom ook het grootste gedeelte der tc Amsterdam in bezetting lig-
gende troepen in het voormalige Evangclisch-Lnthcrsche
w c e s h u i s is gehuisvest. Het laatstgenoemde gebouw, dat in 1678 gesticht
is , op den grond van eenen tuin , die tot oenen goudledermakerij Was aan-
gelegd , en ten gemelde einde aan de Evangclisch-Luthcrschc gemeente ,
door den eigenaar , Jam Geerkens , vereerd was , werd sedert uit aanzien-
lijke vermakingen verbeterd en vergroot , en in 1759 deftig vertimmerd.
Maar tijdens de Frausche overheersching werd het aan zijne oorspron-
kelijke bestemming onttrokken en tot een hospitaal ingcrigt , later was
er eene stadstusschcnschool gevestigd , tot dat het in 1836 tot eene ka-
serne bestemd werd. Bovendien zijn er nog onlanjs twee nieuwe barakken
bij de Utreehtsche poort gebouwd , en nu weder met eene kaserne langs
de Achtergracht , mede van hout , vermeerderd , alles ten dienste der
Kavallerie, die, behalve de stallingen in deze gebouwen, ook nog an-
dere aan de Leydsche poort en het Drilveld betrekt. — De hoofdwacht
is aan het paleis , de garnisoensziekcnzaal aan het Drilveld cn dc
beide kruidhuisjes met hunne kogelwerf aan het Nicuwewerk.

Behalve dc bovenbeschreven afzonderlijke melding verdienende gebou-
wen en die , w elke een wetenschappelijk of weldadig doel hebben , en later
zullen vermeld worden , heeft men nog in Amsterdam de volgende openbare
gebouwen : de B a n k van Leening of Lombaard, aan de West-
zijde van den Oudezijds Voorburgwal , in 1548 gesticht tot een M a ga zij n
voor de huiszittende armen, maar in het jaar 1615 tot het
tegenwoordige gebniik bestemd , cn in 1669 merkelijk vergroot ; het
Koninklijke postkantoor, op de Nieuw eiijds Voorburgwal, in het
jaar 1753 opgerigtopde plaats, waar voorbeen de Stads Paardenstal
en de Stads-Apotheek gevonden werden, cn behalve hetwelk men nog zes
in verschillende wijken der stad geplaatste , brievenbussen heeft j het
voormalige Oost-Indische Kompagniesbinnenhuis, in de
oude Hoogstraat , waar thans het Rommissariaat der in- cn
uitgaande regten en de Burcaux van 'sRijks entrepot
gevestigd zijn; hel voormalige \V est- Indische Kompagnicshuis ,
thans het Koloniaal Bureau; het Lokaal dcrNationalc
Militie, op den Singel, dat voorheen een der stads wapenhuizen
was, cn waar thans de militieraad zitting houdt, ter goed- of afkeu-
ring der jongelingen, die jaarlijks in de loting voor de krijgsdienst

Digitized bylToogle

A M s. m

Tallen , terwijl het onderste gedeelte van het gebouw lot Stalling van
paarden cn rijtuigen des konings is ingerigt ; het Bureau der
dienstdoende Schutterij; het zoogenaamde Huis on de r het
Zeil, over het Paleis, dat gedeeltelijk tot Bureau van Buitealandsche
paspoorten, gedeeltelijk voor het plaatselijke kommandement en gedeel-
telijk tot woning van den Kommaiidant der stad dient ; de voormalige
La»ken-Z ij de-en Saaihal, in de Slaalstraat , waar de Hoogleer-
aar in dc scheikunde thans zijne lessen geeft , tcrwyl in een ander ge-
deelte van dit gebouw het Kommissariaat van bet eerste policickanton
gevestigd is ; het Kiste m akerspa nd, tnsschen de Kalverstraat en
het Rok-in , op den hoek van de Olieslagerssteeg , hetwelk , gedurende
de Fransche overheersching , tot Latijnsche school was ingerigt , en
thans hij parlikulieren in gebruik is; het Bureau der Marine,
op den Kloveniersburgwal , voorheen een der stads wapenhuizen ; het
Magazijnvan levensmiddelen en het K 1 ee d i n g s m a ga-
zyn voorde Marine, met het daaraan palende S la g t li u i s
der Marine, welke gebouwen , aan het einde der groote Oosten-
burgerstraat gelegen , voorheen als pakhuis der Oost-Indische compagnie
onder den naam van het Suikerhnis bekend waren; de Hout-
zaagmolen der Marine, aan het Funcn ; 's R ij ks ge s c h u t-
werf, op een gedeelte der plaats , waar vroeger het Oostindi s che
Luitenhuis gestaan heeft , wcrwaarts zij van het einde der Kadijk ,
waar zij vroeger geplaatst was, overgebragt is; het Amortisatie
Syndicaat, inde Korte Spinhuissteeg , eertijds, onder den naam van
St. Jorishof, een proveniershuis, en door Lodewije Napoleon tot zijn
ministerie van Finantien herschapen. Vroeger had men hier onderschei-
dene vleeschh allen , als : de G roote vleeschhal in de Nes , voor-
heen een kerkje aan St. Pibteb toegewijd; de Kleine Vleeschhal,
eertijds het kerkje van het St. Mabgaretha klooster , naast dc groote
staande , maar in 1779 weggebroken , toen dc groote Vleeschhal ver-
groot werd; de Hal op de Wcstermarkt, voorheen gehouden
in bet gebouw , thans tot ijkkantoor bestemd , en , in 1808 , toen
dat gebouw ingenomen werd, om voor waag te dienen , overgebragt
in de tegenwoordige tusschensehool ; de Hal op de Botermarkt
in 1737 gebouwd, en dc in 1815 geslichte Joden Vleeschhal,
op dc Weesperhoutmarkt, van welken alleen de laatste nog slechts als
zoodanig in gebruik is.

Er zijn in Aisterdas drie visch markten : dc Groote Zee- en Rivi cr-
v ischmarkt, beuoordenden \ ygendam aan het Damrak, die waarschijn-
lijk in de 14de eeuw reeds in wezen was, en in tweeën verdeeld is,
namelijk: in eeue Zcev ischmarkt , en in eenc Ri viervisch markt ;
de tweede genaamd dc Boe re n- ook wel de Kleine visch markt,
eeniglijk dienstbaar voor Amstel- cn andere rivierviseh, die door de
boeren op het Rok-in wordt aangevoerd , is gelegen in de Nes , bezuiden de
voormalige groote Vleeschhal cn de derde is de Jodenvisch markt,
op Vlooijcnbur^. Er plagt nog eeue \ ischmarkt aan den Singel mj de
Haarlemmersluis te bestaan, doch deze is, sedert cenigc jaren , als zoo-
danig niet meer in gebruik. Voorts heeft men hier eenc 0 ssc n mar k t,
waar alle Maandagen, en in het najaar ook op Woensdag cn Vrydag,
markt gehouden wordt, terwijl er, op marktdag in hel voorjaar, om-
trent 1000 beesten te koop staan ; onmiddellijk daaraanpalende eenc
kalveren-, schapen- cn la mm eren markt; eene afgeslo
ten varkenmarkt, waar, in den slagttijd, ongeveer 400 varkens op
i dag worden aangebragt. Tcveus worden hier , vooral des Maandags ,

Digitized by Google

18G - AMS.

zijnde dc gewone marktdag , allerlei levensmiddelen cn andere waren op
onderscheiden markten te koop gebragt. In dc maand September valt
dc gewone jaarlijksche kermis in , die drie weken duurt*

De voormalige Doelens of Schutt er shoven zijn thans tot andere
gebruiken ingcrigt of door andere gebouwen vervangen j xoo staat thans
op dc plaats, waar voorheen de Voetboogdoelen gevonden
werd, eeue R. K. kerk ; de Handboogdoclen is grootendcels tot
burgerwoningen vertimmerd , terwijl het overige gedeelte nog onder
den naam van de Groote Doelen tot logement dient j cn de Klo-
veniers Doelen, is mede tot een logement ingcrigt. Ook had men
voorheen , te Asstebda» , vijf voorname Stad s-h er be r gen : namelijk:
het Oudczijds-Ueercnlogeracnt, dat thans tot het houden
van publieke verkoopingen gebezigd wordt ; het Nieuw ez ij ds-Hee-
ren logement, nu tot een Wees-, Arme-, Oude Mannen- en
Vrouwenhuis voor de Herstelde Lutherscbe gemeente ingcrigt ;
dc Oude Stadsherberg, die in de helft der voorgaande eeuw ge-
sloopt is, cn waarvan dc grondslagen , by het aanleggen van den dij k
aan den IJkant, weggeruimd zijn; de Nieuwe Stadsherberg, zijnde
een hecht vierkant gebouw op palen benoorden de IJ brug, dat van rondom
in het water ligt cn door eene ophaalbrug van de stad kan ge-
scheiden worden , waarin men nog logement houdt en gelagen zet , als-
mede de Stadsherberg, in dc plantaadje , die thans tot een
Museum van Natuurlijke historie is ingcrigt.

De onderscheiden Stad s- \V crkplaat sen zijn : dc S t a d s - Sme-
derij en daaraan verbonden Stads Timracrtuin, tusschen de Wees-
perpoort en Amstclbrug, waar, behalve dc onderscheiden lootsen , in
welke het hout, dat hier te droogen ligt, bewaard wordt, dc wagenmakers-
winkel , de timmcrloots, de loodgieters- cn leidckkerswinkel , de smids-
winkel, de brandspuitinakcrswinkcl, de emmerlappcrswinkcl, de schilders-
winkel , benevens de loots , waarin de schilders of verwers werken , cn ook de
brandspuiten geplaatst zijn, alsmede dc molenaars winkel gevonden worden j
de Stads-Mctsel tuin , vroeger ook wel Stads-Steentuin genaamd,
thans mede nabij den Stads-limmcrtuin geplaatst. De voormalige Stad s-
Geschut- en Klokgieter^ is sinds lang niet meer in werking , maar dient
thans tot eenen stoomkorenmolen, ook Mas hier vroeger eene S tads-Tap ij t-
xu aker ij , by de Lltrechtsche poort , welk gebouw vroeger tot een der
stads-pakhuizen , waarin oorlogstuig werd bewaard, diende, cn thans
voor een gedeelte door partikulicrcn bewoond wordt , cn voor het an-
dere gedeelte tot Stalling voor paarden van asch- cn vuil-
niskarren is ingcrigt. Hel voormalig Stads-Tuighuis, op het
"W ater , ten O. van de Oudcbrug , dal in 1(537 en 1638 vernieuwd
en vergroot is geworden cn twee gevels met hardsteenen kolommen
heeft , iu een van welke de beide stadswapens fraai uitgehouwen zijn ,
dient thans tot woning van particulieren, cn dc voormalige Stads-
Timmcrwcrf, op Oostenburg, waar vlotschuiten , modderschouwen en
dergelijke vaartuigen ten dienste der stad gemaakt werden , is vernietigd.

Behalve dc torens, die aan de kerken gevonden wordeu , heeft men in
A msterdam nog drie torens, die op zich zchc staan. Dc 11 eg ul iers-
toren aan het einde van de Kalvcrstraat cn den Singel, waar, vóór
de derde vergrooting der stad ,de Regulier spoort stond , dus ge-
noemd naar het daarbuiten gelegen Rcgulicrskloostcr, wordt
ook wel dcMuntsloren genoemd , naar het gebouw , dat cr naast staat
en , hoewel oorspronkelijk tot een biirgcrwachlhnis gesticht, in het
jaar 1672, toen dc Franschen du provinciën Gelderland, Utrecht eu

Digitized by Google

AMS

187

Overijssel overhecrd hadden cn de Amstcrdaimchc kooplieden zwarig-
heid maakten , om hun goud en xilver naar de buitenmuntcn te zenden ,
tot cene munt werd bekwaam gemaakt, en omtrent tien maanden
daartoe diende. Nadat de vijand het land geruimd had, werd deze
munt wederom vernietigd en het huis later tot een logement en koftij hui»
ingerigt, dat thans nog bestaat en den naam van de Munt draagt. Deze
toren is van een klokkenspel voorzien. DeSchreijerstoren, ge-
mecnlyk deScbrcijershoek genaamd , naar het schreijen der vrou-
wen , die vroeger hier ter plaatse afscheid namen van hunne mans, als dezen
aan het Kampcrhoofd , scheep gingen , staat bij dit hoofd aan den
ijkant , ter plaatse, waar voordezen de stadsmuur aan de oostzijde ein-
digde. Deze toren , waarin thans het kantoor , van den Haven- otj Dok-
meester en dat van den Waterschout zyu , is een groot , halfrond ,
hecht gevaarte, dat met een spits dak en van boven van eene*
omgang en eene borstwering voorzien , in 1482 gebouwd is. Boven
de deur ziet men nog ecnen steen, waarin eene wcenendc vrouw en
een schip, met de woorden: Scrayeb Houck 1569 er onder, zyn uitge-
houwen , naar men wil , ter gedachtenis van eene vrouw , die het vertrek
van haren man zoodanig betreurde , dat zy er krankzinnig van werd.
Van den Mont-Albaanstoren, staande op de Oude Schans y
digt by den IJ kant , is de naamsoorsprong met geene zekerheid op te
geven. Vast gaat het echter, dat men dien niet moet aileidcn van het
verblijf des Hertogen van Alba, te Amsterdam, aangezien men reed*
in 1520, in de oude registers der stad, van het huis te Montcl-
b aa n gewaagd vindt. In het jaar 1606 werd deze toren merkelijk
veranderd , verhoogd en omtrent in den tegenwoordigen staal gebragt.
Vier jaren later bevond men , dat hij meer dan zeven voet op zijde
gezakt was , waarom hij van onderen merkelijk verzwaard en van nieuws
op palen gezet werd. Vóór eenige jaren bestonden er nog twee andere
torens. De Haringpak kerstoren, aan den IJ kant , niet ver van
de Nieuwe Haarlemmersluis , ter plaatse , waar voorheen de oude stads-
muur eindigde , en toen de Heilige kruistoren geheeten , ter-
wijl zijn latere naam ontleend is van de haringpakkers en keurmees-
ters van den visch , die hier hunne vergadering hielden , werd in Au-
gustus 1829 voor afbraak verkocht. De andere, genaamd dcJanRoode-
poortstoren onderging inOctober van datzelfde jaar een gelijk lot. Deze
stond op cene groote stccnenbriig op den Singel , en had, nadat hy in het
jaar 1616 verzwaard en aanmerkelijk verbeterd was, drie omgangen ,
met eene doorluchtige lantaarn cn een slaguurwerk.

De Herv. gcm. te Arsterdax, die tot de klass. en ring van Am-
sterdam behoort cn 100,900 zielen telt, heeft een vrij beroep tot ver-
ruiling der bij haar ontstaande vacaturen. De eerste, die hier de leer
der hervorming predikte , was Jin Aresds, een gewezen mandemaker
van Alkmaar, die, in het jaar 1566, hel eerst in dcLastaadjc,
toen nog buiten de stad gelegen en thans de Geldcrsche kade geheeten ,
bet Woord Gods verkondigde. Tc dien tijde kwamen ten zelfde einde
herwaarts over : Hermajbs Bicberes , Jurriaa* Iepes , Jobashes Datum ,

KoPPIBCA JZLLKS , JoHAXKE» BtLI>ERBEEE , ApPIÜS ReGNERI . KoSRELIS Ba*>

ker en Albert Harderberg j maar de eerste vaste Predikanten zyn ge-
weest Joakkes Keuchliscs , Petrus Habdenbercius , Martihus Ltuius ,
Joarkes Nicolai a Wassenaar , Hillebraxdcs Ccseus cn Joames Axbro-
sres , van welke de beide eersten in 1578cn de overigen in 1580 her-
waarts beroepen werden , de laatste naar het schijnt ter vervanging
van Hajlheabeasios , die intusschen naar Zwolle beroepen was j zoo-

188 AMS.

dat het getal vaste Predikanten aanvankelijk op vyf moet z^n be-
paald geweest, tcrwyl in 1883 nog een lesdc , afzonderlijk voor
het gasthui* , heroepen werd ; in 1601 werd echter het getal tot zeven , in
1602 tot acht en in 1610 tot tien vermeerderd, welk getal later zelfs tot
dertig aangegroeid is. Thans echter zijn er , als men den Hoogleeraar
in de godgeleerdheid aan de Doorluchtige school mederekent , acht en
twintig , onder welke één voor de hoogduitschc taal. De Herv.
hebben tien kerken, zijnde de Ou de kerk, de Nieuwe kerk,
de Nieuw czydskapel, de Oudezijdskapel, de Zuidcr-
kerk, de Westcrkerk, de Noordcrkerk, de Ooster-
ker k, de Eilandskcrk en de A instel kerk.

De Oude kerk, in de Warmoesstraat, wordt voor de oudste kerk
van Amsterdam gehouden , daar zij reeds opeen , in het jaar 1300 getee-
kenden , platten grond der stad voorkomt. Door wien en wanneer zij ge-
sticht zij , is echter geheel onzeker. Vóór dat zij in 1578 aan de Hervorm-
den overging , was zij aan de H. H. Jodamjies deti Door er en Nicolaas toe-
gewijd , en telde toen 33 altaren en 18 kapellen, waaraan onderschei-
den vikaryen verhonden waren. Men vond er eene menigte kostbare*
beelden , onder welke een levensgroot beeld van den II. Nicolaas van
massief zilver , hetwelk men in 1378 versmolten heeft, om er geld van
te munten. In het hooge koor was eene kunstig gewerkte zilveren hos-
tiedoos van groote waarde , die echter in 1844 gestolen en versmolten
werd. Men had er ook eene menigte van allerhande kerkgereedschap-
pen van louter zilver , fraaije altaarstukken en kunstig gewerkte tapij-
ten , waardoor deze kerk voor eene der rijkste van het geheele land
gehouden werd. De pastory was vercenigd met het kapittel van O. L. V.
kerk te *s Gravenhage , en werd begeven door den Deken van het
kapittel. De Pastoors dezer kerk waren in groot aanzien , zoodat zij
den voorrang vóór den Schout , de Schepenen en den Raad hadden , en»
genoemd werden Bcwindhehl>ers of Meesters der parochijkerk van den
H. Bisschop en Belijder Nicolaas. In 1372 was hier Pastoor Philitfos
a Leidis of van Leyden , die , ofschoon tot den geestelijken stand opgeleid
zjjndc , een tijdlang , niet zonder roem , Hooglceraar in de Rcgten
te Parijs was , en zich vooral vermaard gemaakt heeft door zijn werk
orer de Staatszorg en het lot der regenten {de Cu ra Reijtuhlieae et
sorte principantium). De koster werd door de stedelijke regering aan-
gesteld , welk voorregt door Willeb VI, Graaf van Holland , in Juny
1409 , aan de stad was toegestaan. Deze kerk , die 76 dl. 9 palm. 3 duim.
lang en 63 ell. 7 palm. breed is, terwijl de geheele omtrek van binnen 185
cll. 1 palm 8 dnini. beslaat, wordt voor een proefstuk der bouwkunde gehou-
den, vooral , omdat zij zoo ligt van houtwerk, muren en dak is en des-
niettegenstaande reeds zoo vele jaren staat. Zij heeft vier ingangen ,
waarvan de voornaamste aan de westzyde onder den toren is. De
toren is , van den grond af tot aan den w indwijzer , 67 ell. 9 palm. 4 duim.
hoog , beslaande het metselwerk de helft van deze hoogte en de op eene
kunstige wijze , vast en sterk in elkander verbonden , houten kap of
spits , die drie omgangen heeft , de andere helft. Meer dan eens is deze
toren, die van een welluidend klokkenspel en uurwerk voorzien is,
vernieuwd , en omtrent het midden der vorige eeuw zyn de grondslagen
nog aanmerkelijk verzwaard. Het schip der kerk , waarin twee koperen
lampkroonen hangen , rust op 42 zware pijlaren. Te midden van het niim ,
aan de noordzijde , staat de predikstoel , welks trap eene fraai gewerkte ko-
peren leuning heeft. Het hooge koor is door een schoon koperen hek.
van het schip der kert gescheiden , en ter plaatse , waar voorheen

Digitized by Google

A M ft

189

het hooge autaar stond , ia een kleine predikstoel , die by* het in-
zegenen van huwelijken gebruikt wordt , om er het formulier
■van af te lezen. Het orgel , waarmede deze kerk versierd is , is even
merkwaardig oni de welluidendheid als om bet baaije schilder- en
beeldhouwwerk , waarmede het prijkt. Het is in het westen legen den
grooten ingang geplaatst. Het oudste , dat hier gestaan heeft , was
maar7ell. 5 palm hoog. Doch tussehen de jaren 11550 en 1840 werd er
een gemaakt door Hexdrik van NiEUWEttaor, en zijne beide broeders, waar-
van de deuren door Maarten van Heerskerk. geschilderd waren. Dit
orgel werd van tijd tot tijd, en onder anderen in den jare 1589, met
nieuwe registers vermeerderd. Doch omtrent het jaar 1724 werd het,
door Crristiaan Vatte» , orgelmaker van den Keurvorst van Han-
novcr, geheel van nieuws hermaakt en in den tcgenwoordigen staat
gebragt. Het werk is voorzien van vier en zestig registers, vier en
vijftig stemmen en acht blaasbalken. Dit orgel , dat in welluidend-
heid veel overeenkomst met dat van Haarlem heeft , rust van binnen op
vier zware marineren pilaren , waarvan de kapitcclen en voetstukken
kunstig versierd zijn. Voorheen was er nog een kleiner orgel, waarvan
liet werk naar Gouda vervoerd, maar de kas nog aanwezig en
van builen met gesneden en verguld houtwerk versierd is , waarin
men het wapen en zegel van Amsterdam afgebeeld ziet. De buiten-
zijden der deuren zijn, door den beroemden ConNELis Brizé, met vele
speeltuigen en muzykbocken fraai beschilderd. De geschilderde glazen
van deze kerk verdienen vooral met aandacht beschouwd te worden ,
aangezien er onder gevonden worden , die reeds drie eeuwen oud zijn ,
en eene frisehheid behouden hebben , als of zij slechts sedert drie of
vier jaren vervaardigd waren. Onder de merkwaardigheden van deze
kerk telt men , in een kamertje , boven in den muur van eene der oude
kapellen, het zuidcr kruispand , gemetseld, en eerst met eene ijzeren
en dan met eene houten deur gesloten, eene eikenhouten kas, waarin de
oorspronkelijke handvesten en privilegiën , door de Graven van Holland en
andere Vorsten , van de oudste tijden af , aan de stad Amsterdam geschon-
ken , bewaard worden. De kapel is door een houten beschot en hooger
door een zeil van de kerk afgesloten. Vroeger bewaarde men hier ook
een model van eene koepelkerk , dat , omtrent het jaar 1700, door Nt col aas
Listinc, een bekwaam landmeter en bouwkundige, ontworpen is, om
daarnaar, op de Botermarkt, eene kerk te stichten. Dit model is ech-
ter sedert jaren uit elkander genomen en op de kast van de zuider-
deur der Nieuwckerk geplaatst. In de Oude kerk vindt men ook de
grafsteden van dcu Veldmaarschalk Paul Wirtz, van de Zeehelden,

JaCOB VAN HeERSEERK , IsAAC SWEERS , ABRAHAM VAN DER HlJLST , WlLLF.M

van oer Zaan en Cornelis Jansxoon , bijgenaamd de Haav of het Haantje ,
en van den Kunstschilder Pieter Laurejszoon , by genaamd Lange Pier j
voorts vindt men er het familiegraf van den Burgemeester Cornelis
be Graaf, Vrijheer van Zuid- Polsbroek , het graf van den Zweedscbui
Admiraal Zeerolr , het dubbele graf van de familie Crorrout en ue
grafstede benevens het monument van de Dichteres Lccrbtia Wilbelhiba
vanMerren, echtgenoote van den Dichter Nicolaas Si bon v as Winter.

De Nieuwe kerk, op den Dam, werd in 1408 gesticht, door
Willeb Eccert , Heer van Purmcrendc , die in 1417 overleed en hier
hegraven is. Zy werd voorheen de parochiekerk van O. L. V. en dc
H. Catrirma genoemd, van welke laatste men wilde , dat het gebeente
hier, op het hoofd-altaar, in een looden kistje bewaard werd. In 1421
werd zy , benevens een derde gedeelte der stad, door brand vernield

Digitized by Google

A MS.

of ten minste zwaar beschadigd, maar ook spoedig weder in haren
vorigen «iaat hersteld. Het was toen eene zeer sierlijke en nette kerk,
waarvan hel model naar die van Amiens genomen was. De Pastorij
stond , even als die van de* Ondekcrk , Ier begeving van den Deken
van het kapittel van O. L. V. kerk te 's Gravcnhagc. Men vond er
34 altaren -en vele fraaijc priesterlijke klecdercn en kostbare kerksie-
raden ; onder anderen een verguld zilveren kruis, dat 25 mark woog , in
hetwelk men geloofde , dal een stukje van 's Heilands kruis opgesloten
was , een verguld zilveren H. Sakramentshuis , wegende 38 mark , en
een zilveren Lieve Vrouwenbeeld , dat 32 mark zwaar was. De kapellen
waren almede rijketijk begiftigd en onderscheidene vicarijén daarin
gesticht. Weinige maanden na de verandering in regering en godsdienst ,
die, ten jare 1378, in Abstebdax plaats had, werd deze kerk,
van alle beelden en verdere sieraden beroofd. Doch op den 11 den
Jan narij 3(143 trof haar eene nog zwaardere ramp, daar z\j toen
andermaal eene prooi der vlammen werd , maar zij was spoedig
m zoo verre hersteld , dat er den lOden Mei 1648 weder de eerste
predikatie koude plaats hebben. Ter gelegenheid van deze herbouwing
besloot men, in 1646, aan de westzijde eenen zwaren hardstcenen toren
op te trekken , en voer daarmede voort tot in het jaar 1647 , maar Het
toen hrt werk steken, waarom hij de onvolmaakte toren ge-
noemd werd. H\j bleef in dien toestand tot in bet jaar 1795 staan,
als wanneer dit gevaarte tot den grond gesloopt werd. De kerk heeft, bij
die herbouwing, omtrent dezelfde gedaante gekregen, die zij tot nu toe
behouden heeft, is 89 ell. 1 palm. 7 duim. lang en met de kruispanden
37 ell. 4 palm. 3 duim. breed. Deze kerk, wier zuidergcvel meteen
zonnewijzer prijkt, heeft een vrij hoog spits torentje en vier ingan-
gen , van welke die op de Donkere Sluis de voornaamste is. Het

Elf rust op 52 zware pilaren. In het ruim hingen vroeger 4 groote
■en kaarskroonen , ieder met 30 , en in den omgang 12 kleinere
met 20 tot 16 armen , die echter thans door 5 lampkroonen
vervangen zijn. Men heeft in deze kerk eene gaanderij voor de bur-
gerweezen. Beoosten de zuiderdeur is de consistoriekamer en bewesten
de noorderdeur het gebouw , waar de Diakens vergaderen . hunne uitdec-
nngen doen enz. Onder de bezienswaardigheden dezer kerk maff met regt
genoemd worden de met uitmuntend beeldwerk versierde nianonijhou-
ten predikstoel , zijnde een kunststuk van den beroemden Albebtts Vibc-
KBWBBiifCK y onderaan ziet men, in vier vakken, de vier evangelisten ,
en nevens die vakken staan de Sterkte , het Geloof , de Liefde , de Hoop ,
de Geregtigheid en de Voorzigttgheid afgebeeld. Hooger worden de zeven
werken van barmhartigheid door gevleugelde beeldjes voorgesteld. Het
klankbord is van rondom met fraai loofwerk versierd , en draagt eenen
toren met verscheiden omgangen , op welke kleine beeldjes schijnen tc
wandelen. De leuning van den trap is met wijngaardbladcn door-
K^rkt , en het bovenste gedeelte stelt een dik bogtig touw voor, het-
welk zoo kunstig uit hout gesneden is , dat het van hennip schijnt
gedraaid te zyn. Deze kerk heeft twee orgels , waarvan men het grootste
als een meesterstuk beschouwen mag. Het heeft 43 register» ol stem-
men , onder welke de vox humana of menschenstem zeer beroemd is.
De versierselen van dit orgel , zoowel in schilder- als in beeldhouwkunst,
zijn uitmuntend bewerkt. Het koor is van het ruim gescheiden door
een koperen hek , dat op een wit en zwart marmeren voetstuk rust j
het dient ter voltrekking van huwelijken , ter bevestiging van aannc-
uiclingen, en , tweemaal in het jaar, omcr de prijzen aan de lcerltngcu

A MS.

191

der Latijnsche school uit te reiken. Maar hetgeen boven al in deze
kerk de aandacht verdient , is het praalgraf v an de» beroemden Admiraal
db Ruiter , aan het einde van het koor , waarop men het beeld van dien on-
vergelijkelijkcn Zeeheld , door den bekwamen Robbout VEitarLsTuit witmar-
mer gehouwen , levensgroote ziet liggen , hebbende in de regterhand den
staf des gebieds , terwijl de linker op de borst en het hoofd op een
stuk geschut rust. Voorts vindt men hier nog de graftomben
van den Schout bij nacht Jas Wolter Baron Bejttiscr , van den Kom-
mandeur Jas tan Gales , van den Zeekapitein Datid Sweers , van den
onverschrokken Luitenant ter stee Jas Carel Josefhvs yas Spet* en van
den Vorst der Nedcrlandsche dichters Joost vas des Vojdbl , benevens een
monument ter cere van den Luitenant- Admiraal Jas Hesdrik vav
Kissrercbs , wiens stoffelijk overschot in de kerk te Apeldoorn
hegraven is. Deze Kerk is voor altijd, gedenkwaardig , omdat daarin ,
op den 29 en 30 Maart 1814, de grondwet aangenomen, onze Koning
als Souvereine- Vorst gehuldigd , en dus de onafhankelijkheid van ons
Vaderland op nieuw gevestigd werd .

De Nicuwezijdskapcl , tusschen het Rok-in en de Kalver-
straat , is voor eene der oudste kerken van de stad te houden ,
hoewel de tijd liarer stichting geheel onzeker is. Eertijds droeg zij
den naam van Heilige stede, naar zeker wonder, dat, in het jaar
1345, ter plaatse, waar nu de kapel staal, zoude voorgevallen zijn,
wanneer de gewijde hostie, door eenen zieke zijnde uitgespuwd en in
het vuur geworpen , onbeschadigd weder daaniit gehaald werd. De
kapel brandde den 23ste n April van het jaar 1421 af, en men wil,
dat zij naderhand, en wel den Sisten Mei 1432, nog eens afgebrand
zij. Sedert is zij veel sierlijker weder herbouwd. Vóór de hervorming
had zij zes altaren. De priestcrkl cederen en bet altaargewaad waren
velerlei en in groot getal. Onder anderen was er een gouden kelk ,
benevens andere groote geschenken door Keizer Maxihiliaas aan de
Heilige stede vereerd ; ook vond men er eene doopvont van een uitstekend
maaksel. De kerk draagt een torentje, rust op twintig nette gekoppelde
steenen pilaren , en heelt eene gaanderij alsmede een uitmuntend orgel ,
dat in het jaar 1636 vernieuwd werd en , hoewel klein, beroemd is om
zijn krachtig geluid , ook is het voorzien van deuren , die van binnen
fraai beschilderd zijn. Nog beeft deze kerk , die , bij den avondgods-
dienstoefening , door gaz verlicht wordt, boven den gevel, aan de
tijde der Kalverstraat, eene klok. Zij beslaat in de lengte 32 cll. 3
palm. 7 duim. en in de breedte 36ell. 8 palm.

De Oudczijds kapel, aan den Zeedyk , oudtijds de S t. Olofskapel
geheeten , werd in het begin der 13de eeuw gebouwd en aan den H.
ÜLor of Olaüs , Patroon van Noorwegen , toegewijd , ten bclieve der koop-
Beden uit de Oostzee , die Arsterda* kwamen bezoeken. Naast deze kerk
werd in het jaar 1500 eene andere kapel gebouwd, gelijkende, naar men wil,
naar den tempel teJcrusalem met het graf des Zaligmakers. Men ver-
moedt , dat zij gebouwd was door de broederschap der Jerusalemsvaar-
ders , die hier , omstreeks dien tyd , bestond en haren oorsprong verschul-
digd is aan de bedevaarten naar het H. Land , welke toen nog door sommi-
gen ondernomen werden. Na de Reformatie werd de Oudezijdskapcl , die
bouwvallig was , afgebroken en in 1646 weder opgebouwd en vergroot. Zij
is 33 cll. 3 palm. 8 duim. lang en 23 ell. 4 palm. 7 duim. breed,
en van een net torentje met eenen trans ca een uurwerk voorzien.
In het midden rust do kerk op v ier pilaren , ter zijde tegen de mu-
ren staan er nog zeven, wier kapitcclcu , als ook de dwarsbalken ,

19* A M S.

nog sporen dragon van OTcroud snij- en bceldhoiiwcrk. In het rnim
handen lampkransjes. Boven cenen der vier ingangen ziet men , in
voortreffelijk hceldhouwcrk , een geraamte , doodshoofden en been-
deren , uit welke eenige koornan*ii wassen , en daar onder de moor-
den : Spes altera vitae , dat is : de hoop des anderen levens.

DcZuidcrkcrk, in de Zandstraat, kort na de Kerkhervorming in 1603,
naar het ontwerp van den heroemden Hendrik de Keyzeb , die ook de
bouwmeester der beide volgende kerken geweest is , begonnen , doch eerst
in 1611 voltooid, is 39 cll. 6 duim. lang en 23 ell. 7 palm. 6duhn. breed, liet
midden der kerk steekt ver boven de twee zijdaken uit, en rust op tien
zware, ronde , arduinstecnen pilaren, tegen een van welke de predikstoel
staat. In den beginne had zy geschilderde glazen , doch deze zijn ,
om de duisterheid , die daardoor veroorzaakt werd , in het jaar 1639 ,
weggenomen en ongeschilderde in de plaats gezet. De kerk, die van
drie gaanderijen , van lampkroonen , en sedert 1823 van een fraai en
welluidend orgel , bekostigd uit de bijdragen van eenige leden der . ge-
meente, voorzien is, pronkt met eenen aanzienlijken toren , die in 1614
voltooid werd , 67 cll. 7 duim. boog is, drie omgangen en eencn door-
lnchtigen koepel met een fraai uurwerk en klokkenspel heeft , en is voor
eenige jaren met cenen nieuwen predikstoel begiftigd. In de consisto-
riekamer ziet men een kunstig schilderstuk van Febdihakd Bol , ver-
beeldende het aanbrengen ran geschenken tot ojtbouw van Salomons
tempel. Het kerkhof is het ceiiigste, nabij eenc kerk gelegen, en
wordt nog, hoewel weinig, gebruikt.

De Wcsterkerk, waaraan in 1620 de eerste steen gelegd
en waarin den 8 Junij 1631 de eerste leerrede gehouden werd , is
een regelmatig gebouw , dat 47 ell. 3 palm. 6 duim. lang en 27
cll. 4 palm. 6 duim. breed is. Het gebouw , dat 's avonds door
Iamj>cn verlicht wordt , die aan elf kroonen hangen , is twee sta-
tiën hoog , die beide met pilaren van de Toskaansche en Ionische
bouworde versierd zijn. De onderste stalie is 13 cll. 8 palm. 8
duimen, de bovenste 11 ell. 4 duim. boog. Op deze statie rust het
dak , dat 10,47 cll. hoog is. Het gebouw vormt een dubbclkruis ,
maar is beneden door aangebragte transen langwerpig vierkant.
Het gewelf rust op tien zware pilaren, elk als eenen drieling zamen
gekoppeld , tegen ecne van welke de predikstoel staat. In 1687 werd
boven den voornaamsten ingang een bij uitstek fraai orgel geplaatst ,
dat op vier marmeren pilaren rust , en 37 registers heeft ; behalve om
het fraaije marmeren beeldwerk , zoo als het Geloof, de Hoop en de Lief-
de is het ook , om de door den beroemden Gehard de Laibesse geschilderde
deuren, bezienswaardig. Ook is er in deze kerk ecne gaanderij.
Dc toren , dc boogstc en fraaiste der stad , heeft drie omgangen of
transen en bevat met den kap tot aan het kruis , eene hoogte van 84
cll. 6 palm. 4 duim. Voorts beeft zy een welluidend klokkenspel en goed
duurwerk, en prijkt met de Boomschc Koninklijke kroon en het wapen
der stad. Dc groote slagklok , die boven den derden omgang hangt ,
weegt ongeveer 7400 Ncd. pond. Op Zondag, 27 Junij 1704, terwijl
de Predikant bet voorgebed naauwelyks geëindigd had , stortte een ge-
deelte van den noordelijksten boog dezer kerk , met een geweldig ge-
kraak naar beneden , waardoor zes aalmoczcnierskinderen verpletterd ,
en vier en veertig min of meer zwaar gekwetst werden.

DeNoorderkcrk, op de Noordcrmarkt , waaraan almede in
1620 dc eerste steen gelegd is, was in 1623 reeds zoo ver vol-
bouwd, dat er den 16den April van dat jaar de eerste predikatie

Digitized by Google

A M S. 193

gedaan werd. Het is een fraai kruisgebouw , dat drie deuren heeft ,
Fwven ecne van welke de tien geboden , het geloof en het ome vader te
lezen staan. Het gewelf rnst op vier dikke, als drielingen zaamgekop-
peldc , kolommen , tegen eene van welke de predikstoel staat j uit het
midden van het dak rijst een sierlijke toren, die tot aan den kloot,
welke bet kruis en den windwijzer draagt, 13 eli. 2 palm. 8 duim.
hoog is.

Dc Oostcrkcrk,op Wittcnburg , waaraan men in 1669 is be-
gonnen te bouwen en die in 1671 voltooid was , werd gebouwd in de
plaat* van eene in 1639 getimmerde houten loots , die tot het hou-
den van openbare godsdienstige vergaderingen gebruikt werd en aan
het einde van het Rapenburg stond , ter plaatse, w aar sedert de nieuwe
Rapenbnrgerslius gelegd is , om welke te leggen men de gezegde loots
moest afbreken. Het is een vierkant gebouw , waarvan iedere sijde
28 ell. 3 palm. 4 duim. lang is. liet gewelf rust op vier vierkante
pilaren van de Ionisehe bouworde. De predikstoel , die tusschen twee
pilaren in het midden dor kerk staat , is rondom met fraai becld-
, in paneelen gesneden , versierd. In 1829 is deze kerk , die met
n sierlijk achtkantig koepeltorentje prijkt, door ecnige godsdienst-
vrienden met een orgel begiftigd.

IK- Eilandskcrk, op het Bikkerseiland, in 1639 geslicht , was
aanvankelijk eene loots , die men in het jaar 1731 bes'.aot door eenen
steenen kerk te laten vervangen , welke in 1736 volbouwd was en eene
langwerpige gedaante heeft. Het dak rust van binnen op zestien witte ,
ronde hardstcenen kolommen , tegen ecne van welken de predikstoel
staat. Midden uit het dak steekt een koepeltoren, die doorluchtig en
van uurwijzer en slagklokken voorzien is. In de kerk hangen 12 ko-
peren -^arskroonen , vier in het midden, van welke de twee middelste
de fti ooiste zijn, en vier aan elke zijde.

De Ainslelkcrk, op het Amstclveld , eigenlijk slechts ecne hou-
len loots, die in 1669 en 1670 gebouwd werd , twee statiën hoog is ,
zeven ingangen heelt en inwendig niets bijzonders oplevert, dan een
zinnebeeldig tafereel , dal door Luns Fibricii'S Dovwocrg geschilderd
en in het kostershuis opgehangen is. Dc kerk wordt, bij den avond-
godsdienst, door lammen verlicht, en is onlangs, uit de nalatenschap
\an een lidmaat met eene aanzienlijke som begiftigd, ten einde daaruit
verfraaid te worden.

Voorheen hadden de Hcrv. hier nog eene kerk , namelijk dc G a s t-
huiskerk, die thans voor het Grootboek der Nationale
schuld dient, terwijl m de daaraan belendende huizen, de Ne-
derlandschc bank en hare Directie gevestigd zijn .

Behalve het Kerkhof aandcZuiderkerk, heeft men bin-
neu Akstebdax nog zes kerkhoven; zijnde: het Lcydschc of Hei-
ligen weg s-, het Karthuizcrs-, het St. Antonie-, het
Raam- of W ester-, het P a 1 m- of N o o r d er- en het St.
Pieterskerkhof; dit laatste , eigenlijk over de vest met eene
brug aati bet Funen vercenigd , dient racestal voor armen , voor de
genen, die in het gasthuis overlijden enz.

De Waalschc gemeente, die hier 1100 zielen telt, voorheen door
t*s Predikanten liediend werd en twee kerken had, heeft thans slechts
p»-n«* kerk, waai in de dienst door vier Predikanten verrigt wordt,
terwijl er bovendien nog tweemaal 's weeks in het Walen weeshuis ge-
predikt wordt. Reeds in liet jaar 1378 werd vóór de zich te A«-
sTtaots gevestigd hebbende Gereformeerden uit de Waalsche Neder-
I. Dtu. 13

Digitized by Google

AMS.

Linden , door zekeren Jeau »e Greve , dien men voor den eersten Franschcit
Predikant te Amsterdam houden moet , in die taal gepredikt, zonder dat
men weet op te geven in welke kerk; maar in het jaar 11586 werd door
de regering Iteslutcn den WaaLschen Gereformeerden de Nieuw ezijdskapcl ,
tot verrigting van de openharc godsdienst , toe Ie slaan , hoewel daar-
aan geen gevolg schijnt gegeven te zijn , want kort daarna moet hun
dc tegenwoordig nog door hen gebruikt wordende kerk van het Pau-
linenklooster zijn afgestaan , die in 1616 reeds moest vergroot worden.
In 1617 werd zij vertimmerd en in 1661 anuernia.il vergroot, als
wanneer op het midden van het dak een koepeltorculje geplaatst werd ,
dat eehter later weder afgebroken is. Naderhand zijn er ook nog van tijd
lot tyd , en laatstelijk in den jare 1822 , verbeteringen aan de kerk ge-
daan , terwijl in 1837 hel kostershuis en de consistoriekamer geheel
terbouwd en vergroot zijn. De kerk heeft een fraai orgel, dat in 1680
gemaakt en omtrent vijftig jaren later vernieuwd is. Het gewelf rust
op veertien rende stcenen kolommen. De andere kerk, die dc Waal-
schc gemeente hier gehad heeft, en de Nieuwe Wal en kerk
genoemd werd, stond ter plaatse , «aar voorheen dc schermschool Mas ,
op den hoek van de Prinsengracht en het Molenpad. Dit gebouw dient
thans lol eene stadsschool.

Dc Engelse h c Presbytcriaansche gemeente , die door
twee Predikanten bediend wordt, welke tot dc klass. van Amsterdam
behooren, heeft sedert 1607 , als wanneer Jou* Pacvbt tot eersten vasten
Predikant dezer gemeente beroepen werd, dc gewezen kerk van het
Beggijnhof in gebruik , welk gebouw, dat voor eene der oudste kerken
van Amsterdam gehouden wordt , in 1665 op stads kosten vertimmerd en
vergroot, en in 1727 wederom vernieuwd is. Zij heeft eenen toren,
waarop eene hooge spits staat. In 1733 hebben dc voornaamste le-
den der gemeente, op hunne kosten, een nieuw orgel in deze kerk doen
plaatsen.

Vóór «lezen hadden de' Engclschcn , die men Brownistcn noemde ,
ook eene kerk in de Barndcslccg , die , na den z waren brand des
jaars 1662 , weder opgebouwd werd. Maar de gemeente nam sedert zoo
sterk af, dat zij, in het jaar 1708, slechts uit ééuen Ouderling, éénen
Diakeu en drie broeders bestond , die toen tot de Prcsbijlcriaanschc
gemeente overgingen en het kerkhuis aan de Ncdcrduitschc Hervormde
diakonic overgaven, welke het in 1714 verkocht heeft.

Dc Engelse hc Episcopalen hebben hier eene zeer kleine
gemeente, welke door ééuen Predikant wordt bediend, die zijne zending
van den Bisschop van Londen heeft, en door den Koning van Groot-Bril*
tanjc bezoldigd wordt, \crmocdclijk heeft deze gemeente hier geen
aanvang genomen vóór het jaar 1700, want omtrent dien tyd huurde
»ij eene bovenkamer van een huis op den Oudezijds-Achterburgwal , dat
to voren tot eene Roomschc kerk was gebruikt geweest. In dit huis
hielden zij hunne vergaderingen tot het jaar 1763 , ab wanneer deze
in de kleine gehoorzaal der Doorluchtige school verplaatst zijn gewor-
den , welke zaal zij echter in het jaar 1767 , op aanzegging der regering,
weder hebben moeten verlaten. Sedert hadden zy' eene kerk op dc
Groene Burgwal, die, wegens bouwvalligheid, eenigen tyd naar de
Heei-en gracht verplaatst zijnde, later weder hersteld is, terwijl men
den gevel eenige jaren geleden in eenen Goihisehen stijl ge-
bouwd heeft. Inwendig is dc kerk fraai gestueadoord , van mat gesle-
pen glazen , twee predikstoelen , cn , in plaats van stoelen , met banken
voorzien. Terwyl zy voorts met een orgel benevens een fraai wapen
van Engeland prijkt , cn 's winters door eenen kagchel verwarmd wordt.

■"•■gle

A M S. 195

De Remonstranten hadden , vóór en na dat hunne loer , in de Synode
te Dordrecht van de jaren 1618 en 1619, veroordeeld was geworden,
te Amsterdam in onderscheiden burgerhuizen , heimelijke vergaderingen
gehouden, maar het liep aan tot in den zomer van het jaar 1650, eer
zij ondernamen zeker huis of hoedenmakerij , aan de westzijde van de
Keixersgracht , bezuiden de Prinsenstraat, tot eene kerk te vertimmeren ;
welke den 8 September van dat Jaar, door Simoü Enscofius, ingewijd
werd. Deze gcm. , die tot de Eerste klasse behoort en 800 z. telt,
wordt door 2 Predikanten bediend , en de Hoogleeraar aan de kweekschool
neemt er mede jaarlijks een bepaald getal beurten waar. De Re-
monstrantsche kerk is een eenvoudig, maar net en vierkant
gebouw , dat uitwendig door burgerhuizen geheel aan het oog onttrok-
ken wordt. Men gaat derwaarts, door twee lange gangen. Boven
den predikstoel , die in het zuiden staat , is het orgel , en aan de drie
andere zijden der kerk zijn twee gaanderijeu boven elkander , die ieder
door twaalf houten kolommen ondersteund w orden. By de avondgods-
dienst wordt de kerk met lampen verlicht. In de kerkekamer ziet
men afbeeldsels van de vermaarde Rcmonstrantschc Hoogleeraren
Jacobqs Aaantivs , Siao* Episcomvs en Pbilippus va* Libbobcb , van den
Predikant Jobakxes Uytenbooaabt en van den Ontvanger Pieter Utteji-
bocaabt. Ook is er eene fraaije boekcry , voorzien van eene menigte
der nuttigste werken voor de studenten der kweekschool.

De Evangelisch-Luthcrsche gemeente, die tot den ring van Am-
sterdam behoort, en ruim 32,000 zielen telt, wordt door 5 Predikan-
ten bediend , heeft twee kerken , deLuthersche Oudekerkcnde
Lutherse he Nieuwekerk geheet en. De eerste vaste Predikant
bij deze gemeente was A.idbeas Nesscbeb , die ten jare 1385 herwaarts
overkwam. De leer van Lutbeb was te dercr stede vroeger bekend dan die
der Gereformeerden , want reeds in 1520 hielden de volgelingen van
Lutbeb hunne heimelijke vergaderingen in bijzondere huizen, waarin
zekere Meester Willeb , Priester van Utrecht, leerde. Ook kwamenzij som-
tijds buiten de stad bijeen , alwaar zij Lvtbebs overzetting van hei
Riciiwc Testament , in de Nedcrduitsche taal , lazen. In het jaar
1566 verzochten zij aan' de Regering , die toen nog Room#chgezind
was , om de St. Olofskapel , dewijl men de Gereformeerden toeaelatcn
had , in de Minderbrocdcrskerk te prediken , maar dit verzoek werd afge-
slagen. Na de verandering in regering en godsdienst, ten jare 1578
voorgevallen , predikten zij in een pakhuis , op den Singel , by' de
Handboogsdoclen, niet zonder kennis van de Gereformeerde W ethouder-
schap, maar toen zij, tien jaren later, eene openbare plaats ter verrig-
ting hunner godsdienstoefening verzochten , vonden zij zoo weinig gunst
bij de toenmalige regering, dat men hen niet alleen afwees , maar
hun verbood cenige bijeenkomsten te houden ; zelfs werd hen in het
jaar 1601 aangezegd, dat zij hunne heimelijke vergaderingen zouden
hebben na te laten of de stad te ruimen , want men verstond toen ,
dat hier geen andere godsdienst dan de Gereformeerde behoorde uitge-
oefend te worden.

De Luthersehen bekwamen echter allcngskcns meerder vrijheid
en vergaderden eindelijk openlijk in hun pakhuis , op denhoek van het
Spui en den Singel, de Pot genoemd, alwaar zij, in het jaar 1632,
in getal zeer toegenomen zijnde, en de Regering, in het stuk van
godsdienst , thans verdraagzamer vindende, eene openbare kerk be-
gonnen te bouwen, die op kerkdag van het jaar 1653 ingewijd is. en
tegenwoordig de Luthers che Oude kerk genoemd wordt. Zij

1!)6 AMS.

beeft vier ingangen , als een op den Singel , waarvoor een plein , dat
mol wn Ijzeren hek afgesloten is , twee. op het Spui en een hl de Hand-
boog* t raat. De kerk, welke in 1837 veel verbeterd is , heeft van binnen
drie gaanderijen boven elkander, waarvan de onderste op hardstcenen
pilaren van de Dorische orde rust, een vierkant w el geschikt doophuis, eenen
deftigen predikstoel en een zeer fraai orgel , niet kunstig gemaakt beeld-
werk versierd, welks deuren door Pattip Tideiajt schoon beschilderd waren,
doch , in het jaai 183b\ bij de herstelling van het orgel , weggenomen zyn
en thans in de consistoriekamer bewaard worden. Voort* hingen in deze
kerk drie grooteen twee en twintig kleine koperen kaarskroonen , die thans
door lampen vervangen zijn. In de consistoriekamer is mede een echt
geschilderd afbeeldsel van den grnoten Maarte* Lftbjer te zien , bene-
vens vier kleine stukken , dien Hervormer , zijne vrouw , zijnen vader
en z'rjnc moeder voorstellende. Men vindt er ook nog een houten
model , waarschijnlijk van het gewezen pakhuis de Pot en drie daar-
aan palende huizen. Het is in deze kerk, dat de Maatschappij Tot
/Vut van 't Algemeen hare jaarlijksc.be algcmeetie vergadering, door het
houden cener plegtige redevoering opent.

De L u t h e r s c h e Nieuwe k e r k , die in het jaar 1668 ge-
sticht was, stond mede op den Singel, niet ver van de Nieuwe Haar-
lemmersluis. Zij was een der fraaiste gebouwen der stad . naar de
schets van den Bouwmeester Dorsman vervaardigd , en geleek in gtv
daante naar de kerk de Rolonda te Rome. De fraaije ronde kap van
het voorgebouw der kerk, uit welke een sierlijke lantaren stak, die
eenc zwaan, het zinnebeeld van Lgther , tot windwijzer had, wns
van buiten gedekt met rood koperen platen . en rustte op vier paar
ronde gekoppelde en zes half ronde steenen pilaren van de Doriselie
orde . die op vierkante voetstukken gevestigd waren. Dit ronde voor-
gebouw werd , van achteren, omvangen met een half rond gebouw, dat
van binnen , daarmede vcreenigd en welks plat van boven desgelijks met
koperen platen gedekt was. De kerk had vier ruime ingangen , r»«
van binnen in het halfronde gebouw, twee gaanderijen boven elkander,
naar welke men langs eenen brecden wenteltrap zonder spil , en d ie
altijd voor een meesterstuk der bouwkunde gehouden is , opklom. Naar
den predikstoel , die met kunstig snijwerk , verbeeldende de voornaam-
ste Evangelische geschiedenissen, versierd was, en in het voorste of ronde
gebouw stond , ging men langs eenen trap , die in den muur verborgen
was. Het sierlijke dubbele orgel , dat met fraai geschilderde deuren
en kunslig beeldwerk versierd was, was in 1719 boven den predik-
stoel geplaaUt. Het gebouw ontving het licht , behalve door den lan-
taren , die op het midden van den ronden koepel stond , door twee
rijen glasramen boven eikanderen. Onderden lantaren hing een zware
koperen kerk kroon en daar rondom zeven en twintig kleine. Het ge-
lieele gebouw was , van den grond af tot in den lantaarn , 48,86 dl.
hoog. Deze kerk, die op Kersdag 1671 ingewijd was. werd den 18
September 1822, binnen zes uren tijds, op de buiten muren na , ge-
heel afgebrand. De algcineene kerkelijke vergadering der Evangelisch Ln-
thersche gemeente besloot dadelijk, om den herbouw uit vrijwillig bijcen-
gebragte penningen te beproeven ; de inzameling en deelneming , zoo
te Amsterdam zelve als elders , was zoo ruim , dat men spoedig met
de herbouw ing een aanvang maakte , en de kerk op den 18den Sep-
tember 1826 tot hernieuwd gebruik inwijdde. Dit gebouw is bijna in
alle opzigtc gclijkvonmg aan het afgebrande , met dit onderscheid ,
. dat het halfronde gedeelte, dat vroeger aan de zuidzijde niet zoo ver,

Digitized by Google

AHS.

197

als aan den noordkant, het ronde gebouw omgaf , thans, door aankoop
van betendcude gebouwen , zich ter wederzijde even ver uitstrekt ; dal de
vrouwenstoeten, die voorheen matten zittingen hadden, nu met paar-
deharen, door zwart fluweel of trijp overtrokken, zittingen voorzien,
en de mansbanken alle van fraai gebruind eikenhout zijn; dat de lan-
taren van eenc andere gedaante is en dat bet gebouw sleehls drie
ingangen heeft; ten» ijl het geheel in alles een nog veel fraaijer voor-
komen , dan vóór den brand , heeft , en ook het koepeldak 4 ell. 3
palm. 4 duim, hooger dan dat der vorige kerk , ofschoon naar men uil ,
niet zoo stevig gelwuwd , is. En zoo slaat dan nu dit kerkgebouw
daar . als oeu toonbeeld vau den liodsdienstigen zin der Nederlaudew ,
die , even als hun edele koning en zijn waardig gezin . niet geaarzeld
hebben, om, door ruime bijdragen, de Lutherschc gemeente te A*-
sTLitDAa in staat te stellen , haren tempel zoodanig te herbouwen , dat
hij met zijn prachtig koepeldak, even als weleer, tot een der hoofd-
sieraden van de Amstelstvd verstrekt.

Omstreeks hel midden der achl tiende eeuw nuUtondcn er onder de.
Lutherschcn , bijzonder in Duitschland , vele geschillen ten aanzien der
Hervorming en kerkleer. Eene overmatige gehechtheid aan bet oude
aan de eene zijde , eene gretige gesteldheid op nieuwigheden aan den
anderen kant , verbitterden de partijen en deed hen , hoe langs hoe
wijder uit elkander loopeu. Lit dien hoek waaiden deze geschillen
ook hier te lande over , en beroerden eene en andere gemeente , der
AugsburgscJte geloofsbelijdenis toegedaan. Nergens evenwel liep dit
geschil hooger dan in A «sterdam , waar men de aanzienli jkste en
talrijkste geuiecnte dier belijdenis hier te lande aantrof. Ken cu ander der
Leeraren drukten zich , ten aanzien van deze of gene leerstelling ,
niet op de oude wijze uit , en werden daarom geoordeeld schadelijke
liegrippen te koesteren en voort te planten. Zij vonden echter hunne
aanhangers , die met den naam van Voorstanders run het Nieuwe Licht
bestempeld werden; terwijl allen . die geen smaak in hunne leerwijze
vonden , zich gaarne met den titel van Voorstanders r»i» het Oude Licht
xagen onderscheiden. Reeds eenige jaren liad het vuur van dezen kerk-
twist inde Amsterdamsche gemecule gesmeuld en gevonkt , toen het ten
jare 1791 met zulk een openbaar geweld ten dake uitsloeg, dat het
eene volkomen scheuring ten gevolge had. Ken aantal leden der
Luth. gein. konde niet langer goedvinden . zich te verren «gen met
de thans in hunne kerk openbaar voorgedragene leeringen , en kwam
lot het veel gerucht makende Itcsluit , om zich \an de kerkgemeenschap
hunner overige medeleden af te scheiden en eene nieuwe gem. op
te rigtcn. Eene openbare scheiding was eenc drnid van zulk eenen
«*ard , dat zij zonder toestemming en goedkeuring der Regering vau
A ■stf.rbaji niet mogt plaats hcbltcn. Uiervan bewust, verzochten eenigen
dier leden, den 115 Maart van dat jaar . dat niet slechts aan hen,
maar aan allen, die met hen in godsdienstige begrippen gelijk stonden,
en verder tot hun gemaakt plan zouden willen toetreden, hel houden
van vrije en openbare godsdienstoefening mogt verleend worden; het-
welk hun, op de p'cgligc verklaring . dat geen andere, dan de zuivere
Lutherschc religie, volgens de Oririrandcrde yinrfthtirt/itche (iehwfsve-
Iijffenis, onder hen zou worden geleerd, toegestaan werd. /.ij. die
Ifl U->loor over de nieuw npgerigtc gemeente, welke zirh de Herstelde
Lu th ersche noemde, op zich genomen hadden , noodigden hierop, in
het begin van Sïei , de deelnemer* in hun plan uit. om de sommen,
waarvoor zij ingeschreven haildni, in den loop dier maand te betalen,

198

AMS.

tc gelijken tijde alle hunne geloofsgenoolcn , die zich met hen vilden
vereenigen, aanmanende, om , binnen dien tijd , hunne milde giften t
ter aangewezene plaatse , te doen bezorgen ; terwijl zij aan alle welda-
dige lieden , in of buiten de gemeente , die genegen mogten zijn , het
hunne tot opbouw dier gemeente bij te dragen , zonder daarvoor be-
kend te willen wezen, biertoe gelegenheid gaven; en deze uitnoodiging
was niet tc vergeefs , want niet weinigen uit andere kerkgenootschappen
openden de milde hand voor hunne broederen Lutheranen , die zij ,
in onderscheiding Tan de anderen , als zoodanigen , wilden erken-
nen. Daar het nu de Herst. Luth. gem. aan ecne plaats ter vergade-
ring ontbrak, en deze niet onverwijld in gereedheid konde z\)n, ver-
kregen de oprigters van Burgemccsteren , op hun aanzoek , ter hand-
having van de openbare eerdienst, bij voorraad, het gebruik van de
Nieuwe Walen kerk, voor de morgenbeurten op zon- en feestdagen; en
van de Gasthuiskerk , voor de avondbeurten des Zondags en Woens-
dags , onder betaling van zoodanig eéne som , als Directeuren der nieuw
opgcrigte gem. met Kerkmeestcren dier beide kerken zouden kuu-
nen goedvinden. Ingevolge hiervan hield de medeuitgeweken 1 ..eeraar
JoaiRiizs Hajielau , die eenc hoofdrol in al dit .bedrijf gespeeld had ,
voor deze afgescheidene gem. de eerste leerrede , op den 3 ■ Augustus
1791 , in de Gasthuiskerk. Door de ruime bijdragen in staat gesteld ,
kochten de Herst. Luth. eerlang het stadsgebouw , op den Kloveniers-
burgwal naast het Oostindische huis , onder den naam van het Krank-
zinnigen- of Dolhuis bekend. Dit braken zij af en bouwden
op dien grond eeoe ruime kerk , die in 1793 voltooid was , en thans
nog tot Kerk voor de Herstelde Lutherschc gemeente
dient. Het is een langwerpig vierkant gebouw , dat van binnen zeer
doelmatig ingerigt is, twee gaanderijen heeft en , boven den predikstoel ,
met een zwaar orgel prykt ; terwyl aan de fraaije koperen kaars-
krooncn in het ruim lampen van hetzelfde metaal hangen. Van de vijf
ingangen zijn twee in den voorgevel. De frontespies rust op eene kroon-
lijst , die door zes pilaren geschoord wordt , wordende iu deze frontespics ,
door zinnebeeldige figuren , de godsdienst en hare gewone attributen voor-
gesteld. Op de kroonlijst leest men , in gouden letters : En tij Heven
volstandig in de leen der J pot telen. Thans wordt deze gem. , die onge-
veer 10,000 zielen telt, door i Predikanten bediend. In het jaar 1820
werden er door de Synode der Ev. Luth. kerk pogingen aangewend
tot eenc zoodanige wijdere of naauwere vereeniging met de Herst.
Luth. gem., als met de belangen der beide gemeenten meest over-
eenkomstig zoude zyn , welke pogingen echter vruchteloos afliepen.

De Hernhutters, eene gezindte, die niet voor het jaar 1731 be-
kend is geworden , en w ier gevoelens meest met die der Lulherschen
schenen overeen te komen (1), hadden hier vroeger ook hunne bijeen-
komsten , in een huis in de Haarlemmerhouttuinen , maar dit heeft
thans niet meer plaats.

De Doopsgezinden, die ook wel, naar Mkmo Simoksz, Mennonitcn
genoemd zijn, hebben reeds kort na hunne opkomst, omtrent het jaar
1530, heimelijke vergaderingen in en buiten Amsterdam gehouden ;
maar konden, aangezien zij destijds aan zeer gestrenge vervolgingen
ten doel • stonden , toen aldaar uog gecne gemeente vestigen. Nuilal

(i) Over dcir tjriiu.lU' zullen wij op bel AvX. Z r i » I gtrlrgenlicid vindm, ïudtr
lu »i>nkrji.

AMS.

100

dc tijden echter gematigder werden , kwamen zij allengskens bijeen
en kregen et'nc aanzienlijke gem. , welke evenwel , door de hevige twis-
ten en scheuringeu , die er onder de Doopsg. iclven plaats hadden ,
later merkelijk verviel. Ten gevolge van deze twisten waren er drie
of vier afzonderlijke gcm. der Doopsg. te Abstbrbab ontstaan , die
zieh allen echter later verecnigd hebben en nu slechts cene gein.
uitmaken , welke 2100 zielen telt , en door 3 Predikanten bediend
wordt ; terwijl de beide Hoogleeraren der Algemeene Doopsgezinde
Sociëteit ieder jaar nog twaalf predikbeurten waarnemen. Er is
thans niet meer, danéene Doopsgezinde kerk te Absterdab , staande
lusschen den Singel en de Heerengracht, niet ver van het Konings-
plein. Deze kerk is in het jaar 1039, van den grond af, in de te-
genwoordige gedaante gebouwd op de plaats, waar te voren een pak-
huis stond , dat tot de brouwerij het Lam behoorde, naar welke stand-
plaats zij dan nu ook bij den naam van de Doopsgezinde kerk
het Lam bekend staat. Zij heeft drie ingangen, twee op den Singel
en een op de Heereugracht , en van binnen twee gaanderijen, die op
zes houten pilaren rusten, ook is zij van een net orgel voorzien, en
wordt bij den avondgodsdienst met lampen verlicht. Vroeger bestonden
er nog meer Doopsgezinde kerken te Amstkroab ; als , onder anderen ,
twee op den Singel , van welke éénc in dc nabijheid van den Jan
Rodenpoortstorcn , de kerk bij den Toren genaamd, thans tot
bergplaats dient, en dc andere bij den lliaauw burgwal , de Kerk de
Zon gehecten, later tot vergaderplaats van de beide Anistcrdamsche de-
partementen der Maatschappij Tot JYut tan 't Algemeen gediend heeft,
en tegenwoordig tot verkoopplaats van roerende goederen gebruikt
wordt.

Dc Kwakers , die oorspronkelijk uit Engeland afkomstig zijn , en
zekeren Georse Fox tot stichter hadden , vergaderden te Amsterdab
eerst in of kort vóór het jaar 1636 . zeer geheim , iu bijzondere hui-
zen , en voornamelyk in den Engclschen gang aan dc Schans , bij dc
Regu I ierspoort , naderhand echter meer openbaar iu een huis in dc
Driehoekstraat bij de brouwersgracht, tol dat zy in het jaar 1673 een
huis op de Keizersgracht kochten , waar zij iu een ruim binnenvertrek ,
dat tot eeue kerk ingcrigt is, bijeenkwamen. Deze gcm. telt thans
slechts één lid.

De R. K., die vóór dc verandering der regering, in 1378, al dc
openbare kerken te Absterdab in gebruik hadden, moesten zich ler-
itond na die verandering in bijzondere huizen behelpen , waar dc re-
gering hunne heimelijke bijeenkomsten oogluikend toeliet. Maar toen
de afval van den Graaf vas Reskebeug in liet jaar 1380 aanleiding gaf,
om den R. K. te verbieden, in de Provincie lloliand . Ir.inne
godsdienst uit te oefenen , werd ook te Absterdab het prediken ,
trouwen , doopen enz. naar de R. K. wij*e , bij eeue bijzondere
keur, vcrlnjden. Na hel jaar 1G09 hebben zij echter van tijd tot tijd
meer vrijheid gekregen cn genoten eindelijk , even als alle andere gc-
zindhrdeu , ecne ongestoorde rust , hoewel hunne kerken echter uit-
wendig iu niets van burgerwoningen onderscheiden moglen rijiu Na de
omwenteling van 1793, en zelfs kort tc voren, zijn dc meeste dezer
huizen in wezenlijke kerken veranderd, hoewel men ze altijd bij dc
vorige namen blijft onderscheiden. Thans b.loopt het aantal R. K.,
te Arstekoab , 32.000 en met die. welke builen de poorten, maar
onder het reglsgebied der stad wonen , 13.000 , zij behooren tot het
aartspr. vau J/oUuiid-cn-Zteland . dek. Anti/eiland , maken binnen

AMS.

de itad 16 station uit en hebben even zoo vele kerken. Deze kerken werden
door 16 Pastoors en 28 Kapellanen bediend, terwijl bet Jongens- Weeshuis ,
hoewel geene afzonderlijke statie uitmakende , nog ecnen eigen Pastoor
heeft. Dc kerken zijn: de Mozes-en- Aaro nskerk ; het Boompje;
het Stadhuis -van -Hoorn ; dcTorcn; dc Pt.K. Franscbc kerk;
de Ster; de kerk op het Beggynhof; de Nieuwe R. K.
h e t-Ge loof-dc-Hoop-en-de-Liefde ; de Posthoorn ; het Roo-
de-Hert; dePapegaai ; de Pool; het Duifje; de krijtberg; de
Zaaijer; en dc Kerk- i n - het- Maagdenhuis.

l>e Mozes -en -Aaronskerk , op de St. Antbonicbreestraat ,
aldus genaamd naar de beelden van Mozes en Aa.ro* , die er in
den gevel stonden , vóór, dat zij afgebroken werd , om er eeue geheel
nieuwe kerk in dc plaat* te bouwen , welke in 1859 voltooid moet
zijn, is aan den H. Frascisojs var Assibes toegewijd, en bezit onder-
scheiden fraaije altaarstukken , door den vermaarden Jajlob de AVit
geschilderd , benevens audere fraaije schilderden , waaronder voorna-
melijk een italiaanseh stuk, S t. Franciscus, vergezeld van
twee engelen , voorstellende , uitmunt. Ter zijde van de kerk ,
die wanneer zij volbouwd is , met twee torens prijken zal , is ccne
ruime binnenplaats met ecne sierlijke fontein. Deze kerk wordt door
vijf Minderbroeders bediend, van welke, de oudste dc dienst van Pas-
toor verrigt. Dc statie lelt 5700 wmui.

Dc Franciskancr- of Mind erbrocderskerk , genaamd het
Boompje, naar eeneu boom, «elke in den ge\el staat afgebeeld , die
almede aau den 11. Franciscis vak Assisf.s toegewijd is , en voor tle
grootste der R. K. kerken binnen Amsterdam gehouden wordt , staat
aan de oostzijde van dc Kalverstraat en komt op bet Rok-in uit. Deze
kerk, waarvan dc statie ruim 4000 comm. telt, beval twee groot.c
gaanderijen bo\en elkander, die drie zijden van bel gebouw beslaan
cn op zes houten kolommen rusten . heeft een fraai hoofdaltaar , een
welluidend orgel en uitmuntende schilderstukken van Bare*d Graat
en anderen. De dienst wordt door 6 Minderbroeders , van welke dc
oudste voor Pastoor dient, verrigt.

De Dominicanen of Predikheercn k e r k , genaamd het Stad-
huis - va n - Hoo rn , op den Üudczijds Achterburgwal, by de Korsjes-
noortsleeg , aan den 11. Doai*icus loegewijd , heeft twee gaanderijen
boven elkander , cn boven in het midden der kerk , ecnen ruimen en
luchtigen koepel , tegen welke cenc uitmuntend uitgevoerde Bespotting
van Christus geschilderd is, hetwelk men voor een werk van Rembrand
va* Ry?i houdt, liet altaar is sierlijk gebouwd en heeft twee geslingerde
houten kolommen. Deze kerk is onlangs uitwendig, door eene nieuwe
pui verfraaid, waarvoor te lezen staat: CoeLJ IrlbVant benc-
DIClloneM 1 lx Int lx Vna efJLagilanllbVs , 2 Paral Vap. 6/0.
dat is : Dat dc Hemelen bun zegen ge\en , als zij die , bier binnen , te
zamen konicu afbidden , 2 Kron. Kap. 6. Zy wordt door twee Paters
Dominicanen , den oudsten als Pastoor cn den anderen als Kapcllaan ,
bediend. In de wouing van den Pastoor vindt men fraaije afbeeldsels
van voorname mannen uit de orde der Dominicanen , cn , onder dezen ,
een van Paus Beneihctis XIII. Dc statie heeft ongoecr 1 .00 ci mm.

Behalve die kerk hebben dc Predikheercn hier nog eene, de.
Toren genaamd, omdat zij nabij den Jan-Rodcpoorls-toroii , op dra
Singel , gebouwd is. Deze kerk, die mede den H. Doamcus tot Pa-
troon hecfl. is een nel gebouw , hel welk in het jaar 1611 gc-
stirhl is. Dc gemeente, die hier gewoonlijk vergadert . is sedert het

A 31 S.

201

begin der vorige eeuw aoo toegenomen , dal zij Üians nagenoeg 1200
comm. lelt , en gedeeltelijk moet geplaatst worden in twee vertrek ken
onder de eigenlijke kerk , alwaar de dienstdoende Priesters door
eene opening in den zolder zeer goed kunnen gehoord worden. Twee
Paters Dominicanen verrigten de dienst ia deze kerk, de eene als Pas-
toor de andere als Kapellaan.

Dc R. K. F ranse he kerk, op de Boommarkt , die door céncn Pas-
toor en ééncn Kapcllaan bediend wordt , is in het jaar 1662 gesticht, in
1733 sierlijk herbouwd en sinds ccnige jaren mei eene nieuwe pui voor-
zien. Zij is aan den II. Petrus toegewijd , heeft twee ruime gaande-
rijen , die op bonten kolommen rusten. Men ziet in deze kerk ecu
marmeren Mariabeeld , houdende het kind Jezus op den arm , dat door
Fra*cois Absiel vervaardigd is , tieu zeer fraaijc basreliëfs , door den
beroemden Jakob de Wit geschilderd , cn voorstellende dc Evange-
listen cn dc voornaamste Kerkvaders , en in de woning der Paters eene
fraaijc Afneming van het kruis naar Petbus Paulus Rubbex*. Dc
static telt ruim 1000 comra.

De R. K. Kerk dc Ster, staande in de Spinhuissteeg, werd in
1699 gebouwd, ter plaatse, waar tot dus verre een pakhuis gestaan
had. Zij is aan den II. Acgistimus gewijd , beeft, twee gaanderijen,
die op vier kolommen rusten, cn is met ccnige fraaijc schilderijen ver-
sierd. De predikstoel is kunstig bewerkt cn het altaar met smaak ingc-
rigt. Deze kerk, waarvan de static 2000 comm. teil, wordt door drie
Paters Augustijnen , den oudsten als Pastoor de beide andere als
kapcllancn, bediend.

Dc R. K.Kcrk op het Bcggijnhof, is in het Westen van hetBeg-
gijnhoflcn jare 1672 gebouwd, cnin 1723 aanmerkelijk verfraaid, zijnde
toen onder anderen de zoldering gestucadoord. In deze kerk worden
niet alleen de II. Begca , dc stichteres van dc orde der Beggijnen,
cn dc H. Johavxes , maar ook de 11. Urscla, als bijzondere Bescherm-
heilige , gevierd. Zij bevat onderscheiden fraaijc schilderijen , als
eene Geboorte des II c Hands eu eene Hemelvaart van Maria door den be-
roemden Ja* Baptista Weexix; eene Opstanding door Johaxres Voorhout cn
twee schilderijen ter gedachtenis van het mirakel der Heilige stede.
Onder andere zeldzaamheden worden hier bewaard vier kussens , waar-
op de geschiedenis van het voorzeidc mirakel gestikt is, een rijk ver-
sierd kasuifel , dat door Keizer Mausiliaa.i aan dc kapel der Heilige
«lede geschonken is, twee vanen mei het jaartal 1333, die voorheen
bij processiën gebruikt werden , cn thans bij het feest van bet mirakel,
dat den loden Maart invalt, aan twee kolommen aan den ingang der
kerk ten toon worden gehangen , bij welke gelegenheid cr ook eene
plegtige dienst gedaan wordt. In deze kerk wordt de dienst door een
Pastoor en twee Kancllaneu verrigt. De statie telt ongeveer 900 comm.

De Nieuwe R.K. Kerk. op den Singel , ter vervanging van de R. K.
Kerk bet-Geloof - de - Hoop - en-de - Liefde, die op den V oor-
burgwal bij het Spui stond , cn thans afgebroken is , tcrwyl het ledig
erf lot bergplaats van ecnen steenhouwer dient , werd in het jaar
1X20 , gebouwd, op de plaats \an het voormalig West-Indische huis ,
vroeger de Voelbnogsdoelen. Zy heeft eene static met 2000 comm.,
i> aan O. L. V. Hemelraart toegewijd, en strekt uitwendig tot ecu sie-
raad van Ahsterda*. In den voorgevel zijn het Geloof, dc Hoop cn de
Liefde op eene zinnebeeldige wijze voorgesteld. De fraaijc doorluch-
tige toren is van een slaguurwerk voorzien en van binnen heeft deze
kerk ecu fraai altaar , met een schoon standbeeld van do Verheerlijkte

A M S.

Maria, eenen ccnvoudigen predikstoel cn een klein , maar wclluideud
orgel. Deze kerk wordt door venen Pastoor cn twee Kapcllanen be-
diend.

De R. K. Kerk de Posthoorn, op de Prinsengracht, by de
Brouwersgracht, is in 1087 gesticht, maar later merkelijk vertimmerd.
De static, die thans 1700 comm. telt, werd herwaarts overgebragt
van den Haarlemmerdijk, tusschen de Brouwerstraat cn Eenhoornslu is,
waar zij het Friesche wapen heette. De kerk, die aan den H.
Augvstim's toegewijd is , is een vry groot gebouw met twee gaanderijen
boven elkander en ccne derde , die kleiner is. Het altaar draagt het op-
schrift altnre privilegiatum , dat is , bevoorregt altaar, omdat men aflaten
verleent aan de genen , die hier hunne godsdienst komen uitoefenen.
De dienst in deze kerk wordt verrigt door cenen Pastoor en ééncn
Kapcllaan.

Dv R. K. Kerk het Roodc Hert, in de Heinljehockstecg , ont-
leent haren naam van een rood gebeeldhouwd hert, dat voor den
gevel ligt. Deze kerk, die aan den H. Nicolaas toegewijd en niet
zeer groot is, wordt gebonden op de derde verdiening van een groot
woonhuis cn bevat ceu fraai altaarstuk, de Kruisiging van Christus voor-
stellende. Zij wordt bediend door cenen Pastoor cn ééncn Kapcllaan.
De statie telt 850 comm.

De R. K. Ke rk de Papegaai , in de Kalverstraat , waar men den
H. Josem als bijzonderen Patroon vereert , is , naar men wil , om-
streeks het jaar 1672 gesticht , en op het midden der 18de eeuw ver-
bouwd. Men komt er van de z^jdc der Kalverstraat binnen door
cenen langen gang. Zij heeft twee gaanderijen , die op ronde ko-
lommen rusten ; voorts ziet men er onderscheidene fraaije schilderijen t
waaronder eenc, de Krooning ran O. L. Vrouw voorstellende, van
Ja kou de Wit uitmunt ; het altaar prijkt met eenen zwaar vergulden,
kunstig gedreven tabernakel. Een Pastoor cn één Kapcllaan verriglen
de dienst in deze kerk , Maarvan de statie 600 comm. telt.

De R. K. Kerkdc Pool, op de Ugracht, aan de H. Aura toe-
gewijd , ontleent haren naam van een pakhuis , in welks plaats zij
in 17!20 gebouwdis. De statie, die thans nagenoeg 1600 comm. telt,
is echter veel ouder, en bestond reeds vóór de verandering in 1578,
maar was toen gevestigd in de buurt Outewaal , buiten dc St. Antho-
niepoort , waar ecne kapel stond , die mede aan St. Akka toegewijd
was, en in welke nog, tot op het midden der zeventiende eeuw,
dienst gedaan werd. Maar bij de laatste uitlegging der stad is deze
kapel verdwenen , cn de static werd in 1663 verplaatst naar het Fu-
nen , waar later de rookcrij der Oost-Indische kompagnie geweest is.
Eenigc jaren later werd zij naar het Kattcnburgerplein en eindelijk in
1720 van daarnaar het pakhuis de Pool overgebragt. Deze kerk is een
ruim, hoog, luchtig cn net gebouw, welks gevel in 1806 geheel ver-
nieuwd is ; op dc kroonlijst leest men in vergulde letters de volgende
woorden uit Gen. XXV 111 , vs. 17. JVon est kic aliud HÜi domus Dei
et porta Coeli , d. i. Hier is niets dan een huis Gods, en ecne poorle
des hemels. .Van binnen zijn er twee gaanderijen boven elkander.
Ter wederzijde van het altaar, dat prachtig versierd is , cn met een door
Jakob de AV it geschilderd altaarstuk prijkt , zijnde ecne kopij van dc
j4fneining ran het kruis door Rubbers, staan de beelden der apostelen
Prrat's cn Paulcs , ook heeft men er eene voortreffelijke schilderij
van Mobitz. Deze kerk, die van een torentje voorzien is, wordt door
cenen Pastoor en twee Kapcllanen bediend.

Digitized by Google

AM "8.

205

De R. K. Kerk het V re d e- Du i f j e , op dc Prinsengracht,
tegen over het Amstclvcld , deu II. Willebordcs toegewijd, is iu 1790
gesticht , en in ccnen zeer cenvoudigen maar deftige» smaak gebouwd.
In dc kroonlijst leest men de volgende woorden uit Haggai II vs.
10: In isto loco dabo pacem d.i. In deze plaats zal ik vrede geven.
In deze kerk , die inwendig zeer doelmatig ingcrigt is , en vroeger met
ecnen lantarentoren prykte, welke onlangs weggebroken is, wordt de-
dienst door écnen Pastoor cn ccnen Kapellaan verrigt. De statie telt
ruim 1000 co ram.

De R. K. Kerk de Krijtberg, op dea Singel, bij het Konings-
plein , waar men in het byzondcr den H. Iuutics de Lotola. viert ,
werd vroeger door dc Jesuitcn bediend , maar sedert de afschaffing
van die orde , tot in 1787 , bleef zij gesloten , na welken tijd zy echter
weder tot de godsdienstoefening gebruikt wordt. Het is een vrij groot
en schoon gebouw , welks gevel onlangs geheel vernieuwd is , waartoe
men een woon- en een pakhuis afgebroken heeft. De dienst wordt door
drie Paters Jcsuiten verrigt. De statie telt rnim 2500 coram.

Dc R. K. Kerk de Zaaijcr, op dc Keizersgracht , bij de Brou-
wersgracht, die den H. Igkatius de Lotola tot Patroon heeft, werd
mede vroeger door Jcsuiten gebruikt , en was , na de vernietiging dier
orde, gedurende cenigc jaren gesloten. Dc static telt ruim 1400 comm.
cn wordt thans weder door drie Paters Jcsuiten bediend. Het gebouw , dat
hier vroeger stond , is voor een paar jaren afgebroken en in dc plaat»
daarvan ectie nieuwe, sierlijke, vaneen vierkant torentje voorziene kerk
gebouwd , die in 1837 voltooid is. In de lijst onder de frontespics leest
men : Exiit Seminans Seminandum dal is : Een zaaijcr ging uit om te zaai-
jen , Mare. IV vs. 3 , en in de blaauwe stcenen lijst van dc middelste der
drie poorten staat : MDCCCXXXVII.

De R. K. Kerk in het Maagdenhuis op het Spui , aan
O. L.V. Presentatie toegewijd , is zeer doelmatig ingerigt , cn bevat fraaijc
schilderstukken , waaronder dat , hetwelk dc Boodschap des Engels aan
Mama voorstelt , en dat , hetwelk het Mirakel ran de H. stede ver-
beeldt, onderscheiding verdienen. Ook wordt in deze kerk, waarvan
de statie ongeveer 1600 coram. lelt, een stukje hout bewaart, het-
geen men gelooft een gedeelte te zijn van het kruis des Heiland*.
Door ééneu Pastoor en twee Kapcllanen wordt alhier de dienst verrigt.

Behalve deze statiën binnen dc stad worden er nog twee daar buiten
tot Abstekdah gerekend, ofschoon de tot die statiën beboorende kerken f
zijnde dc Kerk de Liefde, op het Langebleckerspad, en
dc Kerk op het Rustenburgerpad, eigenlijk onder dc gein.
Nieuw er-Amslcl gelegen zijn.

De R. K. der Bisschoppelijke Clerezy, gemeenlijk Jansenisten
genoemd , w ier getal te Aistebdai ruim 500 beloopt , hebben er £ «ta-
liën en drie kerken,, die door 2 Pastoors cn 1 Kapellaan bediend
worden, cn onder de namen van de Oeijcvaar; de Jansen is-
tenkerk op dc Brouwersgrachten dc Drie Bontckraat-
jen onderscheiden worden.

De Kerk de Ooijevaar, in de Barndestecg , waar de H. H.
Petbls en Paolcs bijzonder gevierd worden , is gesticht ter plaatse , waar
vroeger cenc herberg stond , daar de ooyevaar uit hing , van wel-
ken vogel men nog cenc afbeelding boven dc deur ziet , waarnaar
dc kerk dan ook gemeenlijk genoemd wordt. Deze kerk is een
luchtig wel geschikt gebouw. Dc predikstoel , die de gedaante van
ecucu kelk beeft, wordt voor ccn kunstig werkstuk gehouden, liet

AM 8.

altaarstuk, verbeeldende Snon met lui kind Jkzü» in den Tempel,
is zeer fraai door Coets geschilderd. Deze kerk wordt door cenen^
Pastoor en eenen Kapellaan bediend.

De Kerk op de Brouwersgracht, aan do H. H. Willem ordc*
cn Job ank es toegewijd , is gesticht door Jusirs Moedersoin , die in
16C4 Pastoor dezer kerk was, waarom zij ook onder den naam van
de K c r k v a n den Heer MocoEnsoai bekend is. Hel is een ruim
cn welgeschikt gebouw, dat van ééne gaanderij en kunstige schilder-
stukken voorzien is en door eenen Pastoor bediend wordt.

De Kerk de Drie Bonte Kraaijen, in de Oude Teertuinen ,
aan den H. Odclphb» toegewijd , ontleent naren naam van de drie bon to
kraaijen , die vóór bet huis , alwaar zij reeds vóór het midden der 16de
eeuw gesticht was, uithangen , is net betimmerd en van ecne rnime
gaanderij voorzien. In deze kerk wordt thaus nog slechts eens in het
jaar dienst gedaan , maar zij zal eerlang afgebroken worden.

Vroeger hadden de R. K. der Bisschoppelijke Clerezy, hier nog vier
kerken , zijnde genaamd de Kerk in de Vinke straat, de Kerk
de Paauw en de Kerk op de Nieuw ozijds-Achtcrbura;-
w a 1 , die door het afnemen der gemeente niet meer tot kerkelijk ge-
bruik gebezigd worden, maar thans tol woon- cn pakhuizen dienen,
en de Kerk in het R. K. Jongenswecshuis, die ten dien-
ste der weezen aan de R. K. afgestaan is.

De koophandel op Smirna en de I^evant gaf gelegenheid dat zich
ccnigc Armenische kooplieden op het einde der zeventiende eeuw tc
A «sterdam vestigden , welke eerst hunne godsdienstige bijeenkomsten
in de Dijkstraat hielden, maar in 1714 stichtten zij de tegenwoordige
Armenische kerk, op Dwars boomsloot , dat een tamelijk fraai ge-
bouw is, met eenendertigen ingang, waar boven een liggend lam o£
Agnus Dei in marmer is uitgehouwen , met een bijschrift in de
Armenische taal er onder. Inwendig beeft de kerk noch predikstoel,
noch orgel, noch beelden, maar wel ccnigc altaarstukken. Zij wordt
door éénen Priester bediend , die gemeenlek door den Patriarch van
Groot-Armenie herwaarts gezonden wordt. Deze gemeente is tot 2 leden
uitgestorven.

Eindelijk heeft men te Amsterdam nog cenc Grieksche of
Russische kerk, op den Oudezijds-Voorburgw al , bij de Krcnpel-
steeg. Dit gebouw , welks voorgevel in bet begin dezer eeuw ver-
nieuwd werd , is niet groot , maar net. Zij is door zich hier gevestigd
hebbende leden van die gezindte gebouwd. Het altaar is van de
eigenlijke kerk afgescheiden door een houten beschot , in hetwelk
eenedeuris. met eene opening van boven, waarin een houtenkruis
staat. De dienst in deze gemeente , die uit 30 leden bestaat , wordt
waargenomen , door eenen Priester , die meestal uit Rusland herwaarts
gezonden wordt.

Men weet niet juist , in welken tijd de eerste Joden zich tc Am-
sterdam gevestigd bebbeu ; vast gaat het , dat , toen Jas III , Ko-
ning van Portugal , de Joden in 1549 uit zijne stalen bande , onder-
scheidene naar Holland gcvlugt zijn , waar men hun eerst geenc schuil-
plaats vcrloenen wilde ; in het vervolg veroorloofde men hun zich aldaar
neder tc zetten cn volgens de Joodschc berekening moet de tijd hunner
vestiging te dier stede omstreeks het jaar 1ti93 bepaald worden. Men
verdeelt de Joden in tw ee scctcn , de Portugesche en de Hoogduitsche , thans
Nederduitsche. Zij nemen allen bijna dezelfde plcgtigueden waar, en
zijn enkel onderscheiden door ecnige bijzondere gebruiken; die door

Digitized by Go

A M S.

overlevering van hnnnc voorouders ,"de Portugezen , Dnitschers of Polen ,
tot hen gekomen xijn.

De Synagoge der Portugcsehc Joden op hot Leprozcnplcin ,
aan het einde der Joden- Breedslraat , is een prachtig gebouw , in
1670 gebouwd, door eenen ruimen voorhof omgeven, en e\cn als de
Tabernakel ingerigt. Door de voorpoort van het voorhof gaat men over
een niim plein , ter wederxijde met gaanderijen , die door twaalf pilaren
ondersteund worden , en onder een van welke een groote waterbuk , met
eene koperen kraan is, waarin de Joden hunne banden wasschen , eer zij
de Synagoge binnen treden. De voorhof is voorts met onderscheidene
huizen bezet, in een van welke de Opper-Rabbijn woont , in de an-
deren komen de Parnassijns bijeen , of er worden scholen gebonden ,
om de Israëlitische Jeugd in de Hebreeuwsche taal en de wet te on-
derwijzen, liet gebouw der Synagoge is vierkant en hoog. Het heeft
een plat dak met eene fraaije steenen balustrade. Men treedt er
binnen door eene breede poort , die op gemetselde kolommen rust en
in de Hebreeuwsche taal tot opschrik heeft : Vaar ik zal door de
grootheid ntrer goedertierenheid in uw huis ingaan ; welke wrorden
bel begin uitmaken van bel achtste vers des vijfden Psalms. Behalve
deze fraaije poort heeft, men nog twee ingangen tot het gebouw , welks
gewelf op vier zware hardsteetien z-iilen rust. Bij den hoofdingang
xiet men een verheven vierkant spreekgestoelte , met armblakers op
de vier hoeken, waar zich de Voorlezer plaatst ; vóór dit gestoelte is
de plaats van den Opper-Rabbijn of (^liaeham . en nog lager zijn die der
Pamassyns. Ter wederzijde ziet men de gaanderijen voor de vrouwen ,
welke ieder op zes hardst eenen pilaren rusten en van voren met digt
traliewerk afgeschoten zijn. Behalve de vier groote en elf kleinere
kaarskroonen , waardoor de synagoge des avonds verlicht wordt , is
er nog Wne glazen lamp , die men altijd brandende houdt en daarom
het eeuwige licht genoemd wordt. Het oostelijke gedeelte is van het
overige der Synagoge gescheiden door een bek van mahonijhout ,
achter hetwelk de dienst gedaan wordt. In de onituining staat eene
groote sakendaanhouteu kast , waarin de Boeken Mozes , naar de wijze
der Ouden , op rollen zeer net geschreven en met rijk geborduurde
dekklceden omhangen . bewaard en op sabbathdagen of bij plcgtige
gelegenheden ontrold worden. Er zijn ruim 2300 Portugesche Joden
te AasTEij>AS , en de dienst wordt hij deze gemeente door cénen Opper-
Rabbijn, 2 Assessoren, 2 Voorzangers en 1 Adjunct-Voorzanger
verrigt.

De Synagoge de r N ed e rdui t schc Joden is veel kleiner, dan die
der Portugcsehe Joden , doch bijna in denzelfden vorm gebouwd , hoewel
zij geen voorhof heeft. Zij is met eenen deftigen opgangen fraaijen koepel
versierd . maar van binnen is zij genoegzaam gelijk aan die der Portuge-
sche Joden . behalve dat men er , boven den ingang , een tafercel viudt ,
waarop, met vergulde letters, een algemeen gebed tot God , in de Ne-
derduitsche taal . te lezen is. Behalve deze hoofd-synagoge worden
er nog zeven bij-svnagogen voor de Nederduitschc Joden in de na-
buurschap gevonden. Het aantal Ncderduitsche Joden beloopt te
Amsterdam ongeveer 19.000 en de dienst bij hunne gemeente wordt
door renen Oppcr-Rabhijn , 2 Assessoren , 6 Rabbijnen en in elke
Synagoge éëncn Voorlezer dus 8 Voorlezers , benevens eenen Opper-
Vnorlezer of- Voorzanger , verrigt.

Eeuig geschil, dat er liuschcn ettelijke leden der Ncderduitsche Syna-
goge cn de Parna»sijus ontstond , veroorzaakte ccue afscheiding , welke

A M S.

ten gevolge had , dat er in 1796 een huis in dc Rapenbnrgstraat tot

eene Synagoge d er Nieuwe vergadering of l«elix Libertale
ingerigt werd, dje niet groot en inwendig in geencn dccle van andere
buizen te onderscheiden was. Deze gein., die slechts weinige leden
telde, en waarbij de dienst door céneti llabbyn verrigt werd, is echter
later weder te niet gegaan.

Amsterdam is byzouder rijk aan liefdadige gestichten en inrigtingen }
onder deze verdient het Binnen- of St. Pietersgasthuis cene
eerste plaats. \ óór de tijden der Hervorming had iucu , te dier stede,
ouderscheiden gasthuizen , als : hetSt. Pietersgasthuis , in Gansoord ,
hetwelk thans de Nes heet; het St. Eli zabctb sgasthuis naast
het oude stadhuis , waarmede het in 1484 verbonden werd ; het Onze
Lieve Vrouwegaslhuis op den Nicuweudijk en verscheiden anderen.
Deze gasthuizen , te ver vaneen slaande , werden , omtrent het jaar
1878, onder den naam van St. Pietersgasthuis te zamen vereenigd ,
en overgebragt in de twee kloosters der Oude en der Nieuwe Nonnen ,
alwaar thans nog het gasthuis gevonden wordt , dat uit verscheidene
gel>ouwen bestaat , en zijnen ingang heeft op de Oostzijde van den
Oudezijds Achterburgwal, door cenebreede poort, boven welke mcu twee,
door Jah van LofiTEnzx fraai in steen uitgehouwen, beelden ziet , die twee
kranken , eencn man en eene vrouw , voorstellen. Het geslicht , waar-
in , sedert 1754, ook de Stads Apotheek overgebragt is, bestaat
uit verscheidene gebouwen waarin alle zieken , van welk geslacht
of jaren ook , hetzij inboorling of vreemdeling , verpleegd worden, tot
dat zij volkomen hersteld zyn. Voorheen werden hier ook allerlei
behoeftige n drie nachten ontvangen en geherbergd , maar dit is . om
hel misbruik , dat er van gemaakt werd , afgeschaft. De krankzinni-
gen , en zy , die met besmettelijke ziekten en uitwendige gebreken
behebt zijn, wordeu naar het Buitengasthuis , aan den Overtoom-
schen weg , overgebragt , hetwelk, ten jare 1030 , tot een Pesthuis
ingerigt werd , ter vervanging van een dergelijk , dat in 1616 daartoe
bekwaam gemaakt was , maar spoedig te klein bevonden werd. Het
Buitengasthuis is in den nacht tusschen 14 en 15 April 1752 bijna
geheel afgebrand , maar terstond daarna weder , omtrent even ab het
te voren was , herbouwd. — Het Burgerweeshuis heeft zijnen oor-
sprong te danken aan de gifte van zekere huisjes in de Kal verstraat, die
omtrent het jaar 1520, door zekeren Haasje Klaaspochtem , huisvrouw van
Klaas Jacobszoor ir 't Pahadvs , ten In-hoeve van arme weczen beschikt wer-
den. In het jaar 1561 werd echter een grootcr weeshuis gesticht , ter
plaatse , waar nu het logement dc Keizerskroon is , van waar de weczen ,
in het jaar 1580, ,in het herbouwde St. Lucienklooster overgebragt
werden , dat thans nog tot Jongens-weeshuis dient, en waar men,
op de ruime binnenplaats, in 1831, een gedenk teeken opgerigt heelt
ter eerc van den , aldaar opgevocden , onsterfelijken Luitenant ter Zee
Ja* Camel Josepmus van Speyk. — Hel Meisjes - weeshuis
tegen het Jongens-weeshuis aanpalende , is in het jaar 1634 gebouwd ,
en kreeg zijnen uitgang door eene grootc en sierlijke hardstccnen
poort in dc St. Lucie-stecg. — Voorts beeft men nog het in 1636 ge-
sticht Diakonie weeshuis, waarin ouderloozc kinderen van lede-
maten der Hervormde gemeente , die in Amsterdam hebl»cn gewoond ,
worden opgenomen , met cene school en cene apotheek , uit welke laatste
de armen der gemeente van geneesmiddelen voorzien worden ; een Di-
akonie-Oude man ncn- en V rou w en hui s der Ncdcrduitsche-
Gcrcformccrdc gcmccutc, dal in 1681 voor vrouweu gestichten

Digitized by Google

A MS

*)1

in 1718 met eene woning voor oude mannen vergroot is en een geheel
vak beslaat aan den Amstel ; het Co rvcrihol'; het Dia kon ie-
Bestedeiingshuis, «lat voor gebrekkigen behoeftige leden der Her-
vormde gemeente gesticht en in 1791 voltooid is, welke drie laatste
gebouwen door cencn grootcn tuin zaïncnvcrbondeu zijn ; het Huis-
zitten weduwenhof, in 1630 voltooid, hetwelk woningen voor be-
hoeftige ongehuwde vrouwen bevat; het > iie u w ezijds - II ui sz i Hen-
huis , dal iu 1654 gebouwd is, onderscheiden fraaije sehilderijen
bezit, en waar uildeelingen van levensmiddelen aan de stadsarmen
plaats hebben; het Walen-wees- en oude - vrouwen- cn
Mannenhuis, op den hoek vau de Prinsen- en Vijzelgrachten,
dat in 1671 volbouwd is en toen een vroeger gesticht voor wee zen
der Waalsche gemeente vervangen heeft; het Engelsche wees-
huis, bestemd voor kinderen van de overleden lidmaten der En-
gelsche Presbvteriaanschc kerk en voor oude lieden van die gezind-
heid ; het Evangelisch-Lutherscbe- Diakonie-Oudc-Manncn
en Vrouwenhuis en Weeshuis, waar weczen van beide kunnen
bcneven* oude mannen en vrouwen van dc Evangeliseh-Luthersehcn
gemeente worden opgenomen; het Wees- Armen- oude- man-
nen eu vrouwenhuis der Herstelde Luthersche gemeente,
dat in 1617 tot eene Vlceschhal en een Wachthuis gebouwd is , in
1625 aan de W. I. Maatschappij tot vergaderplaats werd afgestaan ,
sedert 1637 tot eene herberg diende , die onder den naam van Nieu-
wezijds Heercn-Logeiuent verhuurd werd. tot dat het in 1826 tot
het tegenwoordige doel ingcrigt is ; het W ceshuis der Collegianten ,
van ouds genaamd dc Ora nje- A p pel , voornamelijk ter opvoeding
vau weesjongens geschikt, waar de Collegianten vroeger in een boven-
vertrek hunne godsdienstoefening hielden, en dat thans tot Wees-
huis voor dc Doopsgezinden dient ; het M e i s j c s - w e c s-
h ii i s der Collegianten; hel 0 u d e - V r o u w e n h u i s van d c
Doopsgezinden; het Leprozenhuis, welks spreek- cn
regentenkamers met fraaije schilderijen prijken , waaronder het Regen-
tenstuk van den beroemden Feudisaad Bol , cn de Omgang op koujter-
maandag vau Nieoland vooral bezienswaardig zijn . in 1402 onder
den naam van St. Nicolaas- en St. Ant hou ie gas thuis gesticht,
terwijl het in 1.104 voor hen , die met het zoogenaamde lazarus be-
hebt waren, ingcrigt werd , en den naam ontving, welke het nog he-
den draagt , hoewel het thans tot verbhjf strekt van bejaarde lieden ,
die er . tegen belalintr in eens , van kost cn inwoning levenslang voor-
zien worden; het K. K. Jongens-weeshui», dat sedert 1700
zijn bestaan dagteekeot ; het in 1628 gebouwde, maar in 1787 in
zijnen tegenwoordigen staat gebragte , R. K. Maagdenhui s , op het
Spui , wcrw aarts dc weesmeisjes , uit een vroeger gesticht van dien
aard , op den .Nieuwezijds- Voorburgwal , overgebragt zijn (1) ; het in 1785
voltooide Werkhuis, ingcrigt om straatbedelaars te bewaren, vrij-
willigers , die gecne middelen van bestaan hebben , in te nemen , en
zoodanigen te tuchtigen , die door wangedrag de vrijheid en openbare
verkecring in de zamenleving voor c enigen tijd verbeuren . welk gebouw
met eenen deftigen voorgevel prijkt, die door den Beeldhouwer A -.Zir.sEiiis
met een fraai frontespies versierd is, terwijl de regenten- cn regen-

(i) Eene naaimkcurigo b*»«hr»'jring van dit fcjticht ii te rinden in bet
Boomich Catholijk > a a r boe kj e roor i836, bi. i3i.

208 AKS

tekenkamers verdienen bczigtigd te «orden, om de daar gevonden
wordende uitmuntende schilderstukken van RAnmoLOaEcs vas des Helst ,
Jas de Ba ei , Kabel Dujabdi* , Jan Maubits Ooisbrabd , en anderen ; het
II. K. Oude Ariiicn-kautooi •, dal niet een der beroemdste schil-
derijen van Jabor de Wit prijkt; het Be g g ij n h o f , waar ongehuwde
vrouwen van de R. K. godsdienst kosteloos eene woning bekomen , mits
bewijzende dat xij voor haar ei jen levensonderhoud kunnen zorgen (1) ;
Urkhtano's Steun des Oudf r d om i, een gesticht , waarin
aan ongehuwde grijsaards van de R. K. godsdienst woning , Meeding-
en voedsel om niet wordt verschaft en in welks bidvertrek men
twee bezienswaardige schilderijen van de Lelii en Kamphuize* vindt ;
het Gesticht van Liefdadigheid, waarin R. K. meisjes
worden verpleegd , die, weezen geworden, te oud zijn om in het Maag-
denhuis te worden opgenomen, en dat thans 40 dergelijke wreczen bevat j
het Gesticht van Liefdadigheid in 1837 opgerigt en uit dc
nalatenschap van den Heer Scaors afkomstig , waarin 14 oude vrouwen
worden verpleegd; het in 1648 gestichte Nederland s ch- Portu-
geesch- Israëlitisch Jongensweeshuis; het in 1730 opgerigte
Nederlandsch- Portugeesch- Israëlitisch Oude Mannenhuis;
het Nederlandsch- Portugeesch- Israëlitisch- Oude Vrou-
wen-en Ziekenhuis, dat sedert 1834 bestaat ; bet Nederlandse h~
Isra eli tisch - Oudc-mannen- en vrouwen- en ziekenhuis,
dat in 1833 opgerigt is; het Nederlandsch- Israëlitisch* Jon-
ge ns w eeshuis , sedert 1833 zijn bestaan tellende ; de beide gestichten :
Aan dc weldadigheid gewijd, het eene op dc Heerenmarkt het
andere aan de Weteringspoort , w ordende , gedurende den winter, in het
eerstgenoemde , dagelijks spijzen , en in het andera , drie malen in de
week, turf aan behocfligcn uitgedeeld.

Tolde liefdadige iurigtingen bchooren ook : het G e n o o t s c h a p
tot beoefening van deugd en kunde, den 20 Aug 1 73'J
door den Heer A. Elisk. Stebk opgerigt , ten doel hebbende , onder-
steuning te geven aan hulpliehoevenden , vooral in diervoege , dat am-
bachtslieden enz. door ziekte verachterd , weder hun eigen brood kunnen
verdienen , en hetwelk in het jaar 1818 zijnen werkkring had uitgebreid
door dc oprigting van eene Verkoopplaats van handwer-
ken vervaardigd door hulpbehoevenden van goe-
den huize, die echter later weder te niet gegaan is ; het g c-
nootschap ter aanmoediging der koepokinenting
met 8 Directeuren eu 16 werkende leden; de Maatschappij
tot Redding van Dreukclingen, die, in 1767 , door
den Heer Jaaob de Clebcq opgerigt , de eerste van dien aard
is , welke in Europa beslaan heeft , en een aantal navolgers heeft
gehad; de in 1824 opgcrigtc Noord- en Z u i d - h o 1 1 a n d-
sche Redding-Maatschappij, met ongeveer 1000 leden,
die ten doel heeft , om bij het vergaan van schepen op onze kusten
ten minste het leven der schipbreukelingen te redden ; het Genoot-
schap tot zedelykc verbetering der Gevangenen,
dat zijn beslaan verschuldigd is aan dc Hccrcn : W. H. buHi.iCAR ,

li) In h l Roomsen Caiholijk ja ai boeL je voor iS35, U. 63 kau
cen«- omstandige beschrijving, ioo van dit gebouw , al» Viii do djirloo b^hoorcudo
kiik , vinden.

Digitized by Google

A M S.

J. L. Nierbteasz Jimor cn W. II. Warxshcr , ih 1823 opgcrigt
werd, cn ongeveer 3000 loden lelt; het Funds tot Aaninocdi-
ving v a n d e g c w o p e ude d i e n * t in de Nederlanden, den
1 A pril 181 3 opgerigt ; liet N e d e r 1 a n d s c li e B ij b e 1 g e n o o l-
scbap, dat in 1813 zijn Iiestaan ontving, de verspreiding des bijbels
in sijiic oorspronkelijkheid zich ten doel stelt, en omtrent 1000 leden heeft ;
het Nederla ii dscb Gods dienstig Traktaat - Genootschap,
ten doel hebbende , door het gratis of zeer goedkoop verspreiden
van kleine geschriften , tot godsdienst op tc wekken , in 1820 onder den
titel van Ainstcrdamsch Traktaatgenootschap opgerigt ,
waarna het, om de toeneming der leden door hel geheele land, wier
getal thans ruim 2300 beloopt, zijnen tegen woordigen naam aannam;
het Genootschap ter bevordering van Godsdienstig
onder» ij s voor Vondelingen e*nVcrlatcn Kinderen,
hetwelk tot vervanging van het voormalig aalmoezeniersweeshuis dient ;
deMaatsehappij tot Bev ordering van het Godsdien-
stig onderwijs onder de Slaven en Kleurlingen in
de koloniën, met 600 leden ; het Collegie Z e c ui a n s h o o p ,
zijnde eene inrigling ten nutte der zeevaart, en tot ondersteuning
van de zoodanigen , die door schipbreuk ongelukkig geworden zijn, dat
thans in een eigen gelwnw, aan den Buitenkant, vergadert ; cn voorts
nog een aantal hofjes , in welke oude lieden , meestal kosteloos , wor-
den opgenomen, waarbij wij nog zouden kunnen voegen de II o 1 1 a n d-
sehe Brand-, en Ijevcnsverzckeringsocictcit; de
Onderlinge B r a n d w a a r b o r g m a a t s c h a p p p ij c n voor ge-
bouw eu , koopmanschappen, meubelen en huissieraden ; twee Zee as-
s ii rantie sociëteiten; ecne M a a t s c h a p p ij vanOndcrlin-
g e W e d u w e n p e ji s i o c n e n ; en het 0 n d c r 1 i n g W c d u w c n-
f o n d s , onder de zinspreuk : de Trouwe ff 'achter. Voorheen had men
hier nog een Oude mannen- en V rouw en huis , tusschen den Oudc-
lijds-Achterburgwal en den Kloveniersburgwal . alwaar het, in 1600, op
een gedeelte gromls van het Oude Nonnenklooster gebouwd w erd , ter ver-
vanging van ecu dergelijk gesticht, dat in 1330, in de Kalverstraat ,
uit eene giftc van zekeren Jvi Beezem , Priester , en Haasje Klaas-
dochteh , huisvrouw van Klaas JxHobszoo* is 't Paradijs , gebouwd was ,
en aanvankelijk tot kostelooze opneming van honderd en dertig onge-
huwde lieden strekte , welk getal vervolgens tot 130 en eindelijk tot 200
ve-meerderd werd, maar sedert 1733 tot een Proveniershuis, voor
lieden boven de 30 jaren, diende, die er, tegen betaling van eene
som , geevenredigd naar hunnen ouderdom . in opgenomen , en van de
noodwendigste behoeften des loens voorzien werden, en thans ten
dienste der Konininklijkc A k a d e ni i e van Beeldende
kunsten ingcrigt is; het O u d e z ij d s h u i s z i 1 1 e n h u i s , dal,
tot berging van voorraad voor bchoeftigen , in 1186 getimmerd
tn in 1710 herbouwd werd, maar thans in een Bijksmagazijn
van oorlog is veranderd ; ecu E v a n g e 1 i s c h - L u t h c r s c h - \V e e s-
huis. dat thans tot eene kaserne gebruikt wordl ; een D o o p s g e-
z i n d W e e s h u i s , tegen» oordig tot eene Stadswerk- en leer-
school dienende ; hel S t. J o r i s h o f . een deftig proveniershuis onder
den druk der Fransehe overlieersching le niet gegaan , en thans ten dienste
van het Amortisatiesyndicaat ingerigt ; en een Gesticht van Boet-
vaardigheid, voornamelijk ingerigt , om B. K. ongelukkig ver-
leide of onteerde personen van het vrouwelijke geslacht op het pad van
I. Heel. t 11

A M S.

eer en deugd terug te brengen, cn vertier om armoedigcn te herbergen
cn voor misstappen te bewaren.

Nu tot de openbare scholen overgaande, staat ons eerst te «preken ,
van de Doorluchtige School of het Alhcnacura i I-
1 ust re. Het daartoe dienende gebouw was vroeger een kerkje van
het St. Agnictenklooster , dat naderhand tot Pakhuis voor de
A d m i ra li t e i t gebruikt werd. In of kort na het jnar 1630 , werd dit
kerkje in drie verdiepingen gescheiden; de onderste bleef een pakhuis der
Admiraliteit, en dient thans tot ccn Rijkspakhuis .alwaar de goederen
van wege het rijk of de stad aangehaald , worden opgeslagen en ver-
kocht , indien men ze niet terugvordert. De tweede verdieping strekt
lot eene gehoorzaal voor do Hoogleeraren der Doorluchtige School ,
waarvan de wanden versierd zijn met de afbeeldsels van omtrent vijftig
beroemde cn geleerde mannen' van allerlei staat en gezindheid , door
den Oud-Presideut-Sehepen («r.mnD vav Papksbroer , in het jaar 1745,
aan de Doorluchtige school vereerd , alsmede met eene koperen plaat ,
waarop de afbeelding der orerhlijfselen run het oude 1'almfrc wordt
gevonden, terwijl op het portaal twee oude borstbeelden van Jilius
Caesar cn Marccs Tullus Cicero geplaatst zijn. De kleine gehoorzaal
is achter 'de grootc gelegen. Op de hoogste verdieping is de Stads-
boekerij geplaatst. Op den 8 Januarij 1632 werd deze school door
Gerardus Joa^nes Vossnis , Hoogleeraar der Geschiedenis , ingewyd , en
** anderendaags deed Cas?aros Barlakus cr zijne beroemde redevoering
Orer den wijzen koopman. Men heeft hier sedert onderscheiden ver-
maarde Hoogleerarcn gehad , onder welke , behalve Vossius en IUrlakiur ,
Jacobcs Poilippus iTOrville , Lddoviccs Wolzoce}» , Petris Fuasciis,
Petrus Bcrxaümjs Secundus. Asdreas Bosn , Dasiel Wuttesbacii , J.a*
Hksdrik va* Swisdex , Heidrik Constantus Cr.v» cn Jas Mklchi or
Krxper hebben uitgemunt. Thans (1838) zijn cr 1 Lector, lilloogleor-
aren en 96 Studenten , van welke 23 in de godgeleerdheid , 53 in de rog-
ten , 23 in de geneeskunde , 2 in de letteren , 1 in de wijsbegeerte, 1 in
de godgeleerdheid cn letteren , 1 in de godgeleerdheid cn regten 7 in de
regtcn en letteren cn 1 in de letteren cn w ijsbegeerte. Ter beoefening dier
kruidkunde is sedert 1683 ook een Plantentuin, gewoonlijk Hortus
Botanicus, vroeger meestal Hortus Medicus, geheeten , in de
plantaadje gevestigd , die nagenoeg ccn morgen groot is , en bij uitne-
mendheid aan het doel beantwoordt, terwijl men er tevens eene ver-
xamcling van werken over de kruidkunde en een kabinet van vreemdu
gedierten op liquor en onderscheiden mineraalertscn vindt. *

Hierna komt in aanmerking de Stads Latijnschc school,
die eerst sedert het jaar 1678 bestaat, als wanneer het oude
Aalmoe zen i ershuis , zijnde een gedeelte van het voormalige K la ris—
seuklooster, te dien einde, vertimmerd en bekwaam gemaakt
is. Vroeger waren hier twee Latijnschc scholen de eene in de Koe-
straat in het gewezen Be t ha nie n klooster , waar later eene bcr-
m*rg, de Groote School genoemd, geweest is. De. andere was ten
noorden der Nieuwe kerk , waar naderhand de vermaarde boekdrukkerij
van Joah Blaeo gestaan heeft, die den 22 Kcbruary 1672, met de
letters cn platen van de beroemde atlassen cn stedebocken, eene prooi
der vlammen geworden" is. De hardstccnen poort, die voor deze laatste
gevonden werd . is bij de vertimmering der tegenwoordige school, derwaarts
overgebragt. Boven deze poort leest men onder het wapen d«-r stad :
Ditciplina ritae. scipio d. i. hel onder» ijs is de steun des levens; en
daaronder in zwarten toetsteen: Arte probus, probitate pi ut , pietate

Digitized by Google

AMS.

211

beat*» ut vere fias, haec scholaculta dabit, d. i. in deze school zult jij
lecren , hoe gij door het onder» ijs bekwaam , door bekwaamheid deugd-
zaam en door deugd gelukkig kunt worden. Inwendig is het gebouw
in zes ruime vertrekken verdeeld , ieder voor eene afzonderlijke klasse
bestemd , in welke door éénen Rector , écncn Conrector , vier Precep-
toren en éénen Leeraar in de wiskunde onderwijs gegeven wordt. De-
ze school, die thans ougcvecr 100 leerlingen telt, heeft in het jaar
1837 (behalve de wetenschappen , in art. 10 van het Koninklijk besluit
van 2 Augustus 1815 voorgeschreven) de nuttige strekking gekregen,
om met dat onderwijs , dc beoefening vau audere wetenschappelijke
kundigheden te paren , en zoo doende een verhoogd model tot op-
leiding der jeugd daar te stellen.

Behalve deze , heeft men hier nog voor de zoogenaamde geleerde stu-
diën : de KweekschoolderRcmonstranten, tot opleiding
van Predikanten voor die gezindte met éénen Hoogleeraar en 6 Studen-
ten ; waarin Siaon Episcophs de eerslc Hooglecraar in de Godge-
leerdheid geweest is. Het heeft geen afzonderlijk gebouw. De lessen
worden iu een daartoe geschikt vertrek ,jdat aan de kerk gebouwd is, ge-
geven , terwijl de bibliotheek der broederschap daarboven geplaatst is ;
de Kweekschool van dc Algemeen e Doopsgezinde
sociëteit ter bevordering. van de Predikdienst, met
13 Studenten en 2 Hoogleerarcn , die hunne lessen geven in een
aan de kerk gebouwd lokaal , waar ook de bibliotheek der Doopsge-
zinde gemeente gevonden wordt , en aan welke kweekschool de eerste
Hoogleeraar geweest is Tjerk Nieuwekrcis , die den 28 November 1731»
zijne waardigheid aanvaardde , terwijl de Studenten onder de Doopsge-
zinden , die zich tot het predikambt wilden bekwaam maken , zich ,
vóór dien tijd, aan de lands hoogcscholen of aan de Doorluchtige
school te Amsterdam , maar meest aan dc Kweekschool der Remon-
stranten , oefenden ; het Evangelisch-Lutbcrsch-Sem ina-
rium, met drie Hoogleerarcn en 8 Studenten, volgens Z. M. besluit
van 23 December 1815, voornamelijk door de bemoeijingen van den
geleerden Jak Melcbiob Kebper gevestigd , en in 1818 tot stand gekomen ,
ten einde zij , die tot Leeraars voor die gezindheid willen opgeleid worden ,
niet meer, zoo als voorheen het geval was, buiten 's lands hunne studiën
zonden behoeven voort te zetten, aan welk Seminarium de eerste lessen door
den Predikant J. W. Statics Muller gegeven zyn, terwijl J. G. Plüscbke
de eerste Hoogleeraar was; het Ne d e r 1 a n d sc h - Israeliti s c h
Seminarium tot vorming van bekwame Rabbynen en Wetgeleer-
den, in 1815 opgerigt, met drie Onderwijzers en 50 Studenten; en
eene Genees-, Heel- en Verloskundige of Clinischc
school, met twee Hoogleerarcn.

Voorts heeft men in Amsterdam nog de in 1 820 opgcrigtc K o n i n k-
lijke Akadcmie der beeldende Kunsten, met 5 Directeu-
ren en 450 leerlingen ; te 'voren boven dc Beurs, doch thans ih het
gewezen Oude Mannen- en Vrouwenhuis, in welk lokaal
eene menigte groote zalen , zoo tot het geven der lessen , als tot de ,
om de twee jaren , plaats hebbende tentoonstelling van schilderijen
van levende meesters , ingerigt zijn ; dc sedert Januarij 1827 bestaande
Koninklijke Muzijk- en Zangschool, met vier commissaris-
sen . 6 onderwijzers , 2 onderwijzeressen en omtrent 50 leerlingen ;
de in 1784. naar een ontwerp 'van den Heer G. Titsirgb , gestichte
Kweekschool voor de Zeevaart, met een daartoe zeer
doelmatig ingerigt gebouw , dat , in den voorgevel , met een kun-

i>12

A MS.

stig beeldwerk van X. Ziesesis en, in de kamer der commissarissen,
met twee voortreffelijke schilderijen van W. Scheluxx , den toot naar
Chattam in 1668 voorstellende , en met onderscheidene afbeeldsels van
Nederlandschc zeehelden Prijkt, terwijl het geslicht , op welks plaats een
driemast instructie-vaartuig gevonden wordt , ouder 9 Commissarissen en
1 Directeur slaat , en ongeveer 80 leerlingen heeft , die door 8 leermees-
ters onderwezen worden ; het Instituut tot onderwijs van
blinden, in 1808 door de Vrij-Metsclarcn opgerigt , met 6 on-
derwijzers en 24 leerlingen , die alle in het lezen , rekenen en
schryven , onderwijs genieten , de meisje» bovendien in het naayen ,
breiden, borduren, weven en andere nuttige handv. erken , en de
jongens in bet mandenvlechten , stoclenmattcn , netlenhreideu enz. ;
de H olla n d s c h e manege, in 1744 opgerigt , waarin het be-

nedenvertrek , dat tot rijschool ingerigt is, eene lengte van 46 ell.

"e van 13 ell. 2 palm. 8 duim. beslaat;
dcFranschc manege, opgerigt in 1761, waar de tot rijschool

«/

4 palm. 2 duim. en eene breedte

dienende zaal 23 ell. 7 palm. 8 duim. langen 11 ell. 8 palm. 9 duim.
breed is; 3 Stadstusschcit - scholen, 1 Nederduitsche
Stadsburgerschoolcnl2Stadsarnicnscholeu welke laat-
ste vooral zoo uitmunteud ingerigt zyn , dat zy steeds door deskundi-
gen als model worden aangewezen. Voorts nog 133 partikulicrc Jon-
gensscholen; 163 partikulierc Meisjesscholen en ruim 330
Kleine Kinderscholen.

De andere wetenschappelijke inrigliiigeii te Arsterda* zijn : het
Koninklyk N c d c r l a n d s c h instituut van Weten-
schappen, letterkunde en schoone kunsten, dat in
het fraaijc Trippenhuis vergadert , alwaar het eene , wel niet grootc ,
maar van zeldzame stukken , betrekkelijk de Nederlandschc geschiedenis,
taal- en dichtkunde goed voorziene bibliotheek heeft en waar tevens
*s R ij k s Museum gevonden wordt , dat , behalve een aantal andere ,
stukken van grootc Nederlandschc meesters , den alombcroemdcn Schut-
tersmaaltijd van Rartholojiei's va* oer Helst, de schilderij van Reimiajib
vau Rhijs , onder den naam van de Pfachtvacht , door geheel Europa
bekend , alsmede de nooit volprezen twee tafercelcn uil den Vierdaarf-
tchen Zeeslag benevens de Stad Amsterdam van het IJ te zien , alle
drie door Willes vak de Velde , als ook de , om het effect van het
kaarslicht, overheerlijke Avondschool van Gerard Doü bevat; dc in
1776 door den horlogiemaker Willem Writs en eenigc andere beoe-
fenaars van kunsten cn wetenschappen opgeriglc Maatschappij
van letteren en fraaije kunsten: Felix Meritis die
lot 400 cffective leden tellen kan , cn in 1787 , tot het houden
harcr vergaderingen , een gebouw slichtte , dat zoo in- als- uitwendig-
stad en land tot sieraad verstrekt, en, ondcranderen , eene bijzonder
fraaije concertzaal heeft , terwijl voorts dc maatschappij verdeeld is in
vier afdeelingen , waarvan de eerste letterkunde, koophandel, zeevaart ,
landbouw en fabrijken omval , dc tweede aan de natuurkunde , de
derde aan dc teekenkunst cn de vierde aan dc toonkunst gewyd is ;
de in 1806 door C. Vredeiberg gestichtte Kunst- cn Weten
schap bevordcreude Maatschappij: V.W. , mede in vyf-
departementen verdeeld , als van taal- cn dichtkunde, van teeken-
kunst, van toonkunst, \an wis- en proefondervindelyke natuurkun-
de, en van kunstmatige voordragt, hebbende de maatschappy tevens
bet aankweeken cn beoefenen van nienschlievcndhcid tot doel ; de
Nederlandschc Handclmaatschapij, die uit 's Gravenhage ,

Digitized by Google

A MS.

213

vaar zij in Maart 1824 werd opgerigt naar Amsterdam is overgebragt j
de in 1830 opgerigte West-Indische :ilaa tschappij ; het Legaat
van Moü^ikbop , iu 1772 , bij uitersten wil van den Heel- en Breuk-
meester J. Mosmkhof. vastgesteld, tot bclooning van bekroonde ant-
woorden op prijsvragen , strekkende tot bevordering der Heelkunde
en vooral tot volmaking van de kennis der breuken; het Genoot-
schap: Eene onvermoeide arbeid komt ailet te boren , dat in het jaar
1779, door de Heercn Arnoldus Bastiaas Strame , Pieter Heyms ,
Jan Boltes en Herrargs Haarers , is opgerigt , met het doel , om
de beoefening der wiskunde te bevorderen en onder hunne mede-
leden aan te kwecken , terwijl zy thans ccne niet onaanzienlijke boekerij
bezit en uit 1550 leden bestaat; de Maatschappij: Tot Nut van 3t Al-
gemeen f in 1784 opgerigt door den WEW. Heer J. Nieitwemiuyzejc , in
leven Leeraar bij de Doopsgezinden te Monnikendam, welke maatschap-
pij . thans reeds 15,000 leden telt , en ten doel heeft Godsvrucht en goede
zeden, overeenkomstig de grondbeginselen der Christelijke godsdienst
te bevorderen , en voorts zoodanige nuttige kundigheden en we-
tenschappen , als voornamelijk voor den minvermogenden burger-
stand onontbeerlijk zijn , voort te planten , ten einde daardoor het ver-
stand te beschaven, het hart te veredelen, en zoo veel mogelijk alge-
meen geluk te verspreiden ; zijnde niet alleen het hoofdbestuur te
dezer stede gevestigd , maar ook twee van hare departementen , waarvan
het eerste, den 2 April 1781$ opgerigt, ruim 700 en het tweede^ sedert
9 April 1790 bestaat, ongeveer 800 leden telt, welke departementen
te zamen een eigen gebouw bezitten , waar tevens het bestuur der , in 1819"
opgerigte , spaarbank hare zittingen heeft , dat voorts ccne tcckenschool
beval , en waar, gedurende het wintersaisoen , aan de kinderen en bloed-
verwanten der leden lessen in de proefondervindelijke natuurkunde ge-
geven worden; het Genootschap ter be\ordcring der Heelkun-
de, den Oden Maart 1790 door een gezelschap geneeskundigen opgerigt,
ten einde de kennis der beschouwende en beoefenende heelkunde te be-
hartigen, en die onder de Nederlandsche Heelmeesters uit te breiden;
hel Leesmuseum, dat zijnen oorsprong te danken heeft aan eene
bijeenkomst van 37 heercn, die zich tot leden van het op te rigtcn
Leesmuseum verecnigdeu , en dat , sedert het jaar 1820 , een uit eigen
middelen van den grond opgebouwd lokaal bezit en thans meer dan
400 leden telt ; G c n o o t s c h a p : Tot ï\'ut en Besv/utring, opge-
rigt den 3 December 1807 , dat ten doel heeft de beoefening van
Letterkunde en 80 leden telt, onder welke 20 werkende , en daaren-
boven 6 leden van verdienste ; het H e b r c e u w s ch 1 c t te roe f enenjd
genootschap: Togneleth (toL nut) , den Bden Mei 181 ü, door de Heercn
S. J. Mulder en M. N. Loorsteir gesticht , ten einde de beoefening der He-
breeuw sche taal aan te wakkeren , en thans ongeveer 60 leden tellende ;
het Genootschap: ter bevordering der toonkunst, Af-
deeling Amsterdam , met 772 leden en 34 honnoraire leden ; het toon-
kunstig genootschap : Kunstgenoegen; bet Ge bouw: Tecum Ha-
bita , tot bijeenkomsten van muzijk-socictciten ingerigt ; het Onder-
wijzersgenootschap : 7*o/ nut der Jeugd , in de maand Juni}
1809 door de heeren J. var Wtk Rz. , A. var der Sww , G. Dulhar en
andere onderwijzers opgerigt , met het doel , om de Nederduitsche , Fran-
sche, HcogduiUcheen Engclsche talen , mitsgaders dc stel- en rekenkunde,
de vaderlatidsrhe en algemeene geschiedenissen , de aardrijkskunde ,
de dichtkunst , dc schoon- schrijfkunst en dc kunstmatige voordragt te
brocfencn , rn *ich voor het omln wrjs hunner leerlingen meer en meer

214 A M S.

bekwaam te maken , Lebbende in bet jaar 1826 den naam van: Taai-
en Letteroefenende Maatschappij: Tot A ut der Jeugd
aangenomen en tellende thans mini 120 leden ; de M a a t s c h a p p ij
tot Aanmoediging der Bouwkunde, die sedert 1818 beslaat
en 5550 leden heeft ; het genootschap tot aankwecking
van lecken-, schilder-, beeld li ouw- cn graveer-
kunst; het genootschap : Tot vermeerdering van kunde
op godsdienst gegrond; eenc aanzienlijke aldeeling der
Maatschappij van Fraaije Kunsten en Wetenschap-
pen, uit ruim 200 leden bestaande; het Letterkundig genoot-
schap: Tot JYut en beschaving ; en het genootschap : Doctrinact
Amicitia, dat in September 1838 zyn vijftigjarig beslaan vieren
zal , ruim 450 cflectivc , 23 honnorairc cn 150 buiten leden telt , cn
een eigen gebouw heeft.

Dc Stadsschouwburg, bij de Lcydsehe poort , is gebouwd
ter vervanging van cenen , die vroeger op de Keizersgracht slond en den
11 Mei 1772 door brand verteerd werd, waarbij ook onderscheidene meu-
schen omkwamen. Het tegenwoordige gebouw, dat 45 cll. 2 palm. 9 duim.
lang , 22 ell. 6 palm. 4 duim. breed , cn 13 cll. 2 duim. hoog is , rust op
cenen gemctscldeii sleenen voet , is voor het overige van hout opgetrokken ,
cn kan nagenoeg 1600 personen bevatten. Het tnonecl , voor hetwelk een
groot orchest geplaatst is , dat door de eerste meesiers der stad bezet
wordt, beslaat 8 ell. 2 palm. in de breedte, omtrent 17 cll. in dc
lengte, en 9 ell. 3 palm. 4 duim. in de hoogte, cn bezit een groot
aantal fraaije dccoratien. Behalve, dezen schouwburg , waar dc stuk-
ken in de Nederduitschc taal opgevoerd worden , heeft men hier nog
eencn Fransch cn cn cenen Hoogduitse hen schouwburg,
alsmede zoogenaamde licfhcbberij-comedics , zijnde: Leerzaam Ver-
maak in dc Elandstraat; het Hu is in 't Bosch, thans genaamd :
Kunstgenoegen, in dc Joden-Kerkstraat , een in de Amstcl
straat, enz.

Bij de schouwburgen zouden wy kunnen voegen het Dool hof, dat,
om de daar gevonden wordende mechanische beelden, alsmede om dc
oude cn vermaarde wapenrustingen , verdient bezocht te worden.

Het is wel te denken , dat het eenc stad , die zoo vele gestichten en inrig-
tingcn,aan dc wetenschappen gewijd, bevat, ook niet aan gcleerdcrn andere
beroemde mannen ontbroken hehbe. De volgende zyn de voornaamstcn
geweest.

Godgeleerden: Allardcs van Asstebdax , gcb. 1490 •}• te Leu-
ven in 1344 , na een groot getal godgeleerde . wijsgcerigc cn taal-
kundige werken geschreven, cn zijne boekerij, by uitersten wil,
aan het burgerweeshuis zijner geboortestad gemaakt Ie hebben; Kok-
keus Knook , of Con,M;i.ivs Cnocvs, een leermeester aan de Latijn-
sche school zijner geboortestad , die zich als schrijver van ver-
scheiden godgeleerde en taalkundige werken zoo beroemd maakte , dat
dc Koning van Portugal hein eenc llonglecraarsplaats aanbood , hij
f 1556; Ja* S?i*i)Ens, meer bekend onder den geleerden naam van
Joa5*es Sartorus -j- 1370 , die als zeer ervaren in de Hebrccuwschc ,
Grickschc en Lalijnschc talen , en tevens als schrijver eeuer uitlegging
der grootcen kleine Profeten vermeld wordl ; Joa:\m.s TiaAvxts , die in het
jaar 1555 een werk orer 's Hceren Avondmaal in het licht- gaf; Joassi.;»
Motisenu'S , die omtrent don zelfden tijd cen^ uitlegging over vettige
du ittere plaatsen der H. Schrift en e enc verhandeling over het Avondmaal
schreef; Jacoïm Jaswhi's <6>b. 15i7 j 30 Julij 1625 als bestuurde

Digitized by

AMS.

van het pausselijk collcgie tc Leuven , na onderscheidene uillc^kundijrc
scliriA«» geschreven tt* hebben ; Ma\i«ima.vis Savdeus geb. 1378
7 1636 als Hoogleeraar in de godgeleerdheid te Wurlzburg; Jacobls
Lairevtus, geb. 1384 7 16ii, na zich als schrijver van eenigo god-
geleerde werken tc hebben beroemd gemaakt ; Snort Kriscorns ,
de eerste Hoogleeraar aan de kweekschool tier Remonstranten , pol).
1583 7 4 April 1613; Johvnvks CLori'Evctr.r.ii . |Tfb. 1392 7 1632,
na eerst Hoogleeraar in de godgeleerdheid tc Harderwijk en vervolgens
te Francker tc zijn geweest ; Joas>cs va* der Wavije* f in November
1701 als Hoogleeraar inde godgeleerdheid tc Francker; Gehard Cboesk ,
onder anderen bekend door zijne Historie der Lirakers , geb. 1612
t 1710 ; Pbilippüs va* Lihmrci , geb. 19 Jnnij 1633 f 30 April 1712 ,
Hoogleeraar aan de kweekschool der Remonstranten ; de Doopsgezinde
liefdeprediker Marter' Soiiage.*, gcb. 1700 f 20 Oct. 1770, meest
door zijne Godgeleerde f historisch en philosnphische vermakelijkheden
en zijne Historie der /f aldensen bekend ; Petrus Cibtemis , pcb. 7
Dec. 1716 f 3 Aug. 1789, Hoogleeraar in de godgeleerdheid aan
de doorluchtige, school in zijne geboortestad, en Paciis Chev allier ,
geb. 10 September 1722 f 7 Maart 1795, Uoogleeraar in de godge-
leerdheid aan de hooge school te Groningen.

K e g t s g e 1 ee rd e n : Nicolaas Everhabdi , f in 1377 Hoog-
leeraar in de Reglen aan de hoogesebool te Ingolstad ; Herrams Noord-
ktnk , geh. 28 Jan. 1702 7 0 Nov. 1771, vooral door het bewerken
eener nieuwe uitgave van de Privilujieu , Handvesten , Cnslumen 7
Jf ctlcn en Keuren tan lmslerdam beroemd geworden ; Ja* Melcuior
Kerfer, gcb. 2G April 1776 7 20 Julij 1821, Hoogleeraar iu de regten
tc Leyden ; Bktiari* Petris va* 'NVesele Scholtl» , geb. 23 Sopt. 1763
7 26 Apr. 1829, een «Ier drie opstellers van Koning Louewuks bur-
gerlijk wetboek; 1:11 Gabel Asser. geb. 13 Fcb. 1780 t •> Aug.
183G , Sekretaris van het ministericele departement van Justitie, en
van de Commissie lot het ontwerpen der Nedcrlandschc wetgeving.

Genees-, Heel- en Kruidkundigen: Gysderits Horstii»
(Gysrert va* der Horst) 7 in 1333 , na verscheidene geleerde werken uit-
gegeven tc hebben ; Berinardi's 1)e.%semls Kroove*bi ro , de schrijver va»
>ele genees- en kruidkundige werken , geb. 1310 7 1371 ; Pieter Pauw,
geh. 1)561 7 als Hoogleeraar der ontleed- en kruidkunde te Leyden;
Maarte* Janszoo* Koster . de eerste . die te openbare lessen in

de ontleedkunde gaf , 7 kort na hel jaar 1600 ; Yopis» ts Forti *atls Pler-
wes . geb. 1601 . 7, als Hoojdceraar in de geneeskunde aan de hoogesebool
te Lcvdon, 12 December 1671 ; Juv*>ks v\* Hou.ve . geb. 1021 7 3 Ja-
nuarij!670, als Hoogleeraar in de ontleed- en heelkunde aan de-
zelfde hoogesebool; Nicolai.s Fontvms ( Nicolaas Fovmv). die ver-
scheiden geneeskundige werken geschreven hooft ; diens broeder
Joayves Foitv.ms. de Lijfmodieus van Prins M\u»its; Goverd Bideoo ,
geb. 21 Maart 1(519 7 \pril 1713. na eest Hoogleeraar in de genees-
en ontleedkunde aan de hoogesebool te Lcvdon , later Lijfmedicus van
A»ill»r 111, Koning van Lugcland . tê rijn geweest, en zich ook
als Nederduitse h dichter tc hebben beroemd gemaakt ; zijn zoon
Nicolaas R10100 . die Lijfarts van den Kussischcn keizer Peter I was ;
NikOLtvs Til?, jjeb. '1393 7 Si ptemli -r 1671. die vooral iu hel vak
der ontleedkunde , waarin hij een tijdlang openbare lessen gaf, moet
uitgemunt hebben ; Jon amnbs Covui.r. . geb. 1629 •;- 1G92 als Hoogleeraar
iu de kruidkunde aan de doorluchtige school zijner gehoorlesl.nl; de
genees- en ontleedkunde/: Jiir;v.ls S\v»ubi.!;d\m . geb. 1037 7 1680;

210

A M S.

Air aiu* Cirr.uiT, een heelkundige uit de 17de eeuw; Jorasms Bob-
ba* , geb. 1706 7 20 Jan. 1772 ; en zijn zoon Nicolaas LaireIs Bib-
sa* . geb. 1734 7 11 Sept. 1793, beide Hooglccraren in de Kruid-
kunde aan de doorluchtige school hunner geboortestad ; en Nicolaas
Pararvs, geb. 11 Nov. 1718 -;- 7 Sept. 1812, Hoojjleeraar in de
geneeskunde aan de hoogcschool te Leydeii.

Wijsjeeren: Aruoldcs Seingi ebdics. geb. 1610 -f8 Maart 1667 als
Hoogleeraar iu de wijsbegeerte aan de doorluchtige school zijner geboor-
testad ; Bareid of Heiedictis de SrnozA , geb. 1633 f 21 Februari)
1677; Willem Deibboef, geb. 1650 f October 1717; Bibcbabd de
Volder, geb. 26 Julij 1643 7 21 Maart 1709, na eerst Hoogleeraar
iii dc w ijsbegeerte , later in de wiskunde, aan de hoogesehool te Ucydeu
te zijn geweest ; en Paills tas Hebert , geb. 1736 7 10 Febr. 1823*, als
rustend lloogleeraar in de fraaije letteren en wijsbegeerte aan dc kweek-
school der Remonstranten in zijne geboortestad.

\V i s- A n r d r ij k s- en Werktuigkundigen: Joaj Ik au ,
geb. 23 Sept. 1398 7 2 Dcc. 1673 , wiens A liassen en Stedeboeke.i
leirgt voor zeer naauwkcuiig gehouden worden, en wezenlijke pracht-
uitgaven zijn ; Meikdert Meeivvsz Hakker , de uitvinder der kamcelcii
of scheepsligters die iu 1090 leefde ; Joam\es IIi ddb 7 13 April 1701 ,
na zijne mathematische kundigheden en vooral zijne watcrwecgkundc
ten nutte zijner geboortestad te hebben aangewend , door het aanleggen
der waterleidingen aan de AnisteUluis , en het voltrekken der heilzame-
walerkeeriugen \oor vier der voornaantsle sluizen der stad ; Nicolaas
AVitsev 7 10 Augustus 1717, onder wiens Herkende Beschrijving van
^ oord- en Oost-Tartarye , cn de Aloude en IJ edendaagsche schecjtsbontrett
bestier vooral melding verdienen ; (Ïerard Struik, geb. 19 Mei 1687 7 liS
Mei '1 769, ook door zijne groole kennis in zeevaart- en sterrckumU-
bekend; Abraham IJ pel aar, geb. 3 Mei 1730 7 6 Der. 1811 cn Martk*
S»s, geb. 30 Januarij 1731 7 7 Dcc. 1811 beide als: be«)efcnaars der
natuurlijke historie en werktuigkundigen beroemd geworden ; en Gerrit
Moli. , geb. 18 Jan. 1783 7 18, 1838, als Hoogleeraar in de natuur-
'ii steriekunde, aan dc Hoogesehool te Utrecht.

Geschiedkundigen : Petrus Opmm n. geb. 1326 7 4 Nov. 1394 ,
lekend door zijne Kerkelijke en varreldlijke geschiedenissen; Kl-
uut de V eer . die cei^A errolg op de G 'rooit H 'ollandsche Chronijk
Aan hel jaar 1316 tol heWaar 1393 schreef: Cormlis tas Haebrom: ,
die eene lieschrijring run /talaria of Holland uitgraf, en een werk der
:V rderlandsche Geschiedt- nissen begon .dat doorzijn overlijden, hetwelk iu
1399 voor\iel .onvoltooid bleef; Frederik de Vrij, als dc schrijver van
eene Historie of Kort ff 'aarachtig verhaal der kerkelijke beroerten in
Holland bekend; V. u oiekort . geb. 1398 7 1682; Jaloeis Piiilipit*
i»' Or.vni E, geb. 28 Juiij 1096 7 13 Sept. 1732, als Hoogleeraar in
de geschiedenis en welsprekendheid aan de doorluchlige school zijner
geboortestad; Jav AVai.isaar. geb. 20 (M. 1709 7 1 Maart 1773 ,
die zich door zijne keurige / aderlmidsche Historie cn talrijke werken
«•enen welverdienden roem verworven heeft ; Jouavves Regenboog, 7 30 Mei
1775, na eene Geschiedenis der Remonstranten te hebben geschreven ;
Jacobus Kok . 7 26 Mei 1788. bekend als schrijver van onderscheidene
;;< se|iie<lkni)(ligc werken . maar vccral als ontwerper van het. f ader-
landsch ff bordeului I. , waarvan de eerste doelen van zijne hand zijn; en
Jamuu s KoMve. , geb. 1709 -\ 1832. vooral beroemd door zijne bekroonde
i Verhandeling 00 het ngt rrtrt Hamhui »j, dc nifrinding der liwk-
dm 1.1 nnst.

A MS.

217

O o » I e r s c hf taalgeleerden: Jeas Hejri Pareao, geb. 13
Mei 1761 f I Febntarij 1833 , Hoogleeraar aan de boogvschool le
llrecht ; Jacor Asersfoordt, geb. 1786 f 23 Üct. 1824 , als Hoog-
lceraar in de Godgeleerdheid aan bet atbeneum te Franekcr . na eerst
renen leerstoel in dc Oosterschc talen te Harderwijk bekleed te hebben j
Vircert EtiE Mekil , geb. 1701 + 6 Maart 1823 , Predikant bij de Waal- '
sche gein. te Schiedam ; en Hekdrik Arekt Habaeer, geb. 23 Fcbruaqj
1789 1 7 Octobcr 1833 , Hooglecraar aan dc hoogeschool te l^evdcn.

Ncdcrduitschc letterkundigen: Willeb Sewbl «reb.
1634 7 13 Maart 1720; Kobjelis vak Abeel, geb. 13 October 1670
f 29 Sept. 1723 , Predikant bij dc Remonstranten te Rotterdam ;
Labrert tek Kate HkiixaVss. geb. 23 Januari) 1674 f 14 December
1731 ; en Gorkelir Frakse* vak Ece , geb. 2 Maart 1764 7 11 Maart
1831, Hoogleeraar aan de doorluchtige school te Deventer.

Nedcrduitsche dichters: Dirk Yolkaartszoor Coorkrert ,
gel». 1322 1 29 October 1390; Lairbrs Jacorsz Reaal, f in 1601;
Hl^orir Lilre.vszook SpiEr.tL , geb. 11 Maart 1349 t 1612; Rot-
bkr Visscrer, geb. 1347 f 11 Fcbrnarij 1620; Gerbrakd Adri-
aakszook Brederoue, geb. 16 Maart 1383 t 23 Augustus 1618;
Sablel Coster, die in 1617 de Nedcrduitsche Akademie op de
Keizersgracht, later in ccnen prachtigen schouwburg veranderd, ge-
sticht heeft; Joiiak vak Hbehseerk , geb. 1397 f 1656, vooral be-
roemd als schrijver der Batarische Arcadia ; PieterCorkeeisz. Hooft ,
geb. 17 Maart 1381 f 21 Mei 1647; Gehardt Brardt, geb. 1626
7 12 Oct. 1683 , welke beide laatste ook door hunne geschiedkundige
«erken mei roem bekeud zijn; Thkodorus Roder ecrgb ; Jak Her-
raisx Kril, geb. 1602; Jak Vos, geb. omstreeks 1620 f 11 Julij
1667 ; Jak Zoet, f H Januarij 1674; Joak Six, geb. 1618 1 18 Mei
1700; Joak Six vak Cbakdelier . geb. 1617; AkdriesPels, -f 3 Julij
1681 ; Betrier Akslo. geb. 1626 f 10 Mei 1069; Lucas Rotoars ,
geb. 10 üclobcr 1643 f 3 November 1710; Jar Wiker , geb. 16
April 1619 7 3 April 1712, die tevens een beroemd plaatetzer was ;
Jak i»e Hegt , 7 1713; Willeb Godschalk vak Focqvekrrocr ; Thobar
Arekts, geb. 6 Julij 1632 f 13 Januarij 1701; Laerekr Rake, Heer
\an H' ii herhorst ; Joak Pli tbeb , 7 1720; Claas Rbvir, geb.
20 IVh. 1671 t2M Dcc. 1 732 ; Dariel AV rlirk , geb. 1676 7 16
Oct. 1722 ; Pieter Vlabikc, geb. 1686 1 2 Feb. 1733 ; Arrabab de Haek,
die tevens een zeer bekwaam teekenaar was . geb. 1707 f 8 Sept.
1718; Strrard Feitara, geb. in Dec. 1694 - 13 Junij 1758; Jak de
Makke, geb. 10 Aug. 1696 7 19 Jan. 1763; Nicolaas Willeb op ben
Hoor , f 8 Oct. 1763 j Rudolf Marcüs , f »•» Mei 1772; Balthaiar Mirr-
decoper, geb. 1693 7 23 Sept. 1778; Gerhit Rlixkharer , geb. 31 Aug.
1702; 7 11 Aug. 1771 ; Jak Jacor Hartsikck, geb. 14 Oct. 1716 f 28
Ortobcr 1778; Lecas Pater. geb. 1707 f 10 Julij 1781 ; Jacor I,ut-
e lxak . 7 12 Fcbrnarij 1782; Aktokt Hartsek, geb. 17 Nov. 1719
7 12 Mei 1782; He*dhik Li ssikc. Mattbysz 7 13 Mei 178-1; Bebrardch
re LJuscr, geb. 28 Maart 1709 f 27 Üct ober 1786; Frars vak Stbkk-
wvk. geb. 1718 f26 April 1788; Hekri Jeak Rocllaid. geb. 2 Sept.
!72f» 7 28 Aug. 1790; Hkrrakis Asschekberg , geb. 22 April 1726
7 18 Nov. 1792 ; Nicolaas Sibok vik Wikter . geb. 1718 f 1793 ; Jak
Norm geb. 1738 7 23 Aug. 1803; Jak Fredehik Helbers, geb. in 1767
- 26 Febr. 1813; Joba>vls LtBLi>K re Jokoe geb. 9 Febr. 1736 7 24
Nm. 1816; Jacoris Ketelaar, geb. 22 Aug. 1739 7 7Julij 1821 ;Rorert
Hlkprir Aektzisils. geb. in Dec. 1777 7 23 Nov. 1823; Dirk
Avirovt vi> oe Wvnt. geb. 10 Junij 1767 7 8 April 1821 , die teven»

A M S.

een zeer verdienstelijk schilder was; Baiiemr Klyr, geb. 1774 t 13
Jmi. 1829; Win». Bii.derdur, geb. 7 Scpt. 171*6 t 18 l>ec. 1831;
Aba« Siross , goh. 25 Febr. 1770 7 (i Jan. 1831 , Hoogleeraar
in de Ncderlandschc letterkunde on geschiedenis tc Utrecht; en Coa-
relis Loots, {[eb. in 1761 7 10 Oct. 1834.

Latijnsebc diebters : Cobrelis Gysbertszoor Plebp, geb. 23
Augustus 1374 7 December 1738; Petris Frarcius (Pietbb de Frars) ,
grb. 10 Augustus 1641 f 19 Augustus 1704 ; Jobarres Broeebisiijs
(Joar var Broerbcizer) , geb. i>0 November 16 '*9 7 13 December
1707, welke iK'ide laatsten tevens de Nederdiiitsobc lier hanteerden;
Pietcb d'Orville , geb. in 1697 f 5 Januarij 1759; Petros Bubbarru
Seciirdds, geb. 23 Üctobcr 1713 7 24 'Julij 1778, als Hoogleer-
aar in dc gescbiedenis en welsprekend beid aan de doorluchtige school
zijner gelioorlestad ; Gerrit Hooft Jurior, geb. 1749 7 18 December
1768; Laurers varSartkr, geb. 1746 7 1798; Pieter Nicola*s Arrt-
zerics, geb. 1746 f 1799; cn Jeroribo Boscu, geb. 23 Maart 1740
f 1 Juny 1811.

Schilders: Cobhelis Artboriszoor , die omstreeks 1350 leefde; Dirk
Jacobs zoor 7 1567 ; Pieteb Arrocdsz. of Pieter Aartser, 0111 zijne lange
gestalte gemeenlijk Large Pier genoemd , geb. 1507 f 2 Juuij 1573 ;
Jar Baders, geb. 1376 f 18 Nov. 1003; Pieter Lastbar ; Roelard
Bogbai, geb. 1597; Warrard wr dei Valekrt ; Pieter Darkkrs pc
By, geb. 1603; J aeob Sardrart ; Salowor Koriru, geb. 1609, Pieter
Jarszer, geb. 1612 f 1672; Otto Marcelis. geb. 1613 7 1673; Filips
de Korirb, geb. 3 November 1619 7 8 Oclolicr 1659 ; Jar Baptist a
Weru, geb. 1621 f 1G60; zijn zoon Jar Werix , geb. 1644 7 20
Sepl. 1719 ; Gkrbrvrd v ar der Eek hokt, gel». 1621 7 22 September
1674 ; Jacob var der Does , geb. 4 Maart 1623 7 17 November 1673,
Jar >ar Aler, geb. 1631 + 1698; Eramel Megsart, geb. 1622 ~ 1700 ;
Baberd Graat , geb. 1628 t 4 November 1709 ; Willeb Schkli.irg,
geb. 1634 t 11 Oct. 1678; Willeb var de Velde, geb. 1633
76 April 1707; zijn broeder Adriaar var de Velde, geb, 1639 f Januarij
1672 ; Karel Di jabdir . geb. 1640 7 1678 ; Lobewmk var Loo ; Ei;lor
var der Neer, geb. 1645 f 5 Mei 1703; Jarwr Kessel , geb. 1618
f 1698; Jobarres Verkolje, geb. 9 Febrnarij 1630 7 1693; Abra-
baü Store; Jar Griffier, geb. 1656; Nicolaas Piebort , geb. 1659
7 1709 ; DoBiRicis var Wurer , geb. 1661 ; Herdrie Carré , geb.
1656, t 7 Julij 1721 ; Dire_ Dalers, geb. 1659 7 1689; zijn zoon
Dirk Dalers de Jonge, 7 1751; Boravertiiir var 0\erdeek, geb.
1650 f 1707; Tbeodoris var Pee, geb. 1669 f 1749; Adam Silo,
die levens een bekwaam glasslijper en wiskundige was , geb. 1670
t 1766; Isaac MoruiEBOR, geb. 1670 7 20 Julij 1744 ; Abrahab
Radebaeer , geb. 1675 7 22 Januarij 1733 ; Jaeob Ai-pel, geb.
23 Nov. 1680 \1 Mei 1735; Jar var Hüisib, geb. 13 April
1682 7 Nov. 1777 ; zijn broeder Micuiel var 11 ui si b t Nov. 1777;
IIerbar var der Myr , geb. 1684 \ Nov. 1741 ; 1sa*c Walravkr y
geb. 33 Maart 1088 f 11 Maart 1765 ; Jar Am:i , * 7 ^ci
1737; Correlis Pkork, geb. 1091 f 28 Sept. 1739; Jacob dc
Wit, geb. 1693 7 12 Nov. 1753; Cobrelis Troost, geb. 1697
t 1730; Gerard Mulder, geb. 1635 7 1752; Jacob Foleeba, 7
1767; Louis Fabritus Diboirg. geb. 1693 7 16 September 1773 ;
Artorie Elliukr, geb. 1700 t 4 Juuij 17'»! ; Arrout Bertirck, ;;e|>. i>7
Aug. 1712; Jar ter Coupe , gel». \\ Febrnarij 1713 7 11 No\e»n-
ber 1701; Jouar.res de Bosch. geb. 1715 7 51 JamiBiij 1783 ; Lidolf

A M S.

219

Bakmizen , geb. 29 Ahjj. 1717; Jak Matiiias (mx , gcb. 3 Novem-
ber 1720 tH71 ; Jas Ekels, geb. 21 November 1724 f 22 Fcbriiaiy
1781; Jkan Grandjea*, jjfb. 0 Februarij 1752 f 12 November 1781;
en Jlrriaan Ajdriessen , geb. 12 Julij 1742 f 31 Julij 18IU-

PI a a t s ti ij tl e r s : Corvelis en J as Vissciir.n , uit de 17de eeuw ;
Jam Lvruk de Jomie , gcb. in 1609 f 1683; Jan Wandelaar, gcb.
1690 j 26 Maart 1759 ; Joannes Punt , die teveus eerste acteur op den
Aiustcrdamschcn Schouwburg was, geb. 1711 f 18 December 1779;
Siron Fokke , gcb. 1 Sept. 1712 f 10 April 1784 ; Jah Crristiaan
Sepp, gcb. 8 Nov. 1759 t 29 Nov. 1811; Reimer Vinkeles , geb. 19
Junij 1741 f 30 Januarij 1816 en Hendrik La6eran , gcb. 1763 f1816,
dei zich echter meer op het graveren van gedenkpenningen toelegde.

Beeldhouwers: Joost Janszoon , geb. 1341 f 8 Nov. 1390,
die tevens een bekwaam kaartleckeoaar was , en Paul Joseph Gabriel ,
gcb. 1783 f 31 Dec. 1833.

Niet alleen op bel veld der wetenschappen en kunsten maar ook.
daar, waar het pas gaf 's Lands eer , hetzij in de raadzaal en aan bui-
tenlandsche hoven of op de zee tegcu over 's laods vijanden , te band-
haven , trof men Absterdarhers aan.

Staatkundigen waren : Gebbit Retnst, *{* 23 Dcc. 1613. als
Gouverneur-Generaal van Nccrlandsch Indië ; Gobnelis Pieterszoon Hoopt
t 1 Jan 1626, die onderscheideu malen in zeer uiocy olijke tijden
de burgemccstcrlijkc waardigheid in zijne geboortestad heeft bekleed;
Lalrens Reaal, gcb. 22 Oct. 1385 f 21 Oct. 1637, van 1616
tot 1618 Gouverneur-Generaal van Neerland* Indië , ook krijgs-
man en tevens een bekwaam dichter ; Hendrik. Brouwer , f 1643 ,
na eerst Gouverneur-Generaal van Oost-Indic cn naderhand opper-
gebieder van West-Indië te zijn geweest; Adriaan Pauw, geb. in
1585 7 21 Februarij 1653 , als Raadpensionaris van Holland; Karex
Reikierszoon 7 18 Mei 1633 , als Gouverneur-Generaal van Necr-
lands ludic; Gebard Scbacp Pieterszoon, buitengewoon Gezant van den
Staat ie Londen, geb. 1569 7 1654; Joan Maatzuiker, geb. 14 Oct.
1606 f 1678 na vijf en twintig jaren Gouverneur-Generaal van Neer-
land» Indië te zijn geweest; Koenraad van Beuhhgen , geb. 1622 -{-20
Octohcr 1693 , die met roem onderscheidene ambassades beeft waargc-
genomen ; Dirk Schaap, gcb. 1627 7 1702, na in 1673 iu gezantschap
naar Zwceden tc ziju gezonden; Jovi* van Hoorn 7 21 Fcbr. 1711, na
ruim vijf jaren het ambt van Gouverneur-Generaal van Necrlands Indië
bekleed tc hebben ; zijn opvolger in dat ambt Grristopfel vam Swoll
f 12 Nov. 1718; Daniël de Dieu 7 23 Junij 1763, na van 1730 tot
1732 buitengewoon Gezant aan het Hof van Rusland tc zijn geweest ;
Cornelis Hop , die onderscheiden jaren den Staat aan het Fransche
bof vertegenwoordigd heeft , geb. 1685 f 14 Julij 1762 ; Gerard
Aaraoit Hasselaar , die , als gezant van den Staat op de vredehandeling
tc Aken , zeer veel tot bevordering van den vrede hielp bijbrengen, geb.
1698 7 8 Julij 1766; Adbiaa* Valkenier , die van 1737 tot 1741 Gouver-
neur-Generaal van Necrlands Indië was ; de Gouverneur-Generaal van Suri-
name Jas Jacoc .M auritius ,die zich ook als Nederduitsch dichter heeft doen
kennen.geb. 1G93T21 Maart 1768; Esbebt de Vut Temuck, geb. 22Dcc.
1799 f 27 Junij 1786, die gedurende de 80 jaren , dat bij in de
regering zijner geboortestad was , de uitiuuntendsle blyken van ijver cn
staatbeleid beeft gegeven.

Krijgshelden: Nicolias Riichavcr . die den 23 November 1 378 ,
hij een» poring om zijne geboortestad aan de Slaalsche zijde te
mengen . omkMam ; J\c*»b StMov* rt Hyk . een der meest beroemde

A M S.

Bevelhebber» vau de Watergeuzen ; Jacob *a.v Hiemseere , Admiraal , den
2)» April 1(507 in een gevecht tegen de Spanjaarden gesneuveld ; Joacrim
Heümiui. Zvvarteshort . Admiraal , ffeb. 1866 t 8 Junij 1627 ; He*drie
Corjelik LoacE . Admiraal , die in 1629 de stad Olinda in Brazilië verover-
de, Abraham vat der Hilst , geb. 1619. gesneuveld, als Vice- Admiraal,
in ecnen slag legen dc Eugelschcn in 1666; Eüajelde Ruiter, Vice-Adniiraal,
t 1683; en Corselis Scbrijver , Admiraal, gel». 1687 f 16 Mei 1768,

Zeevaarders : Jakob takNeck. , die twee zeer voordeclige reizen naar
dc Oost-Indien gedaan heeft , en Jakob Willeeeüs , die, in 1624, de Allcr-
beiligebaai bemagtigdc.

Ook aan beroemde vrouwen heeft bet Amsterdam niet ontbroken.
Dc voornaamste zijn , onder de Dichteressen; Avka Boeiers Vis-
ite ukk , geb. 15584 f 1631 ; hare zuster Maria Tesselscbade Roemer»
ViMtHER, geb. 1894 j Junij 1649; Catuarui a Qoestiers . die zich te-
vens door boetseer- en schilderkunst beroemd maakte ; Catharyke Leb-
cailje . grb. omstreeks 1649 ^ 8 Junij 1711; Gbhistima Leosora de
N ei; mille I 1 April 1781 ; Maria Bosch, «eb. 1741 f 19 Nov. 1775 ;
LlXHETIA WlLIIELMnA VAR MeRKEI gel). 1722 t 19 Ort. 1789; Sara
M*ria vak der Wil» geb. 1716 f 1803; Ax*a Maria Moe.is , geb. 31
Aiig. 1776 t Maart 1832; en onder de Schilderessen : Bacjiel
Ruiscr . geb. 1664 t 1780 , Hembiktta va-» Pee, geb. 1692 * 3 Octobcr
1741 en Sara Troost. Ook was Johamia Koerten door hare p a p i e-
r e n s n ij k ii n s t beroemd. Zy werd geb. 17 November 1630 en f 28
Dcc. 1718.

A «sterdam was, zoo als wij hier boven gezien hebben , in de der-
tiende eeuw , reeds tot een tamelijk groot dorp of stadje aangegroeid
en vóór het einde dier eeuw bij den naam van Aemstelrebamme bekend.
Toen het. iu 1273. door Floris V , Graaf van Holland } met een
handvest begiftigd werd , was het in bezit van Heer Jas van Perst n ,
aan wien men het geschonken had , nadat Gysrreciit IV , Heer va*
Abstel , door de Sliehtenaars geslagen , gevangen genomen en naar
Zeeland gevoerd was. Jas vav 1'erst* bleef echter niet lang in bezit
van Amsterdam , want m1282 stond hij het aan Graaf Florm af, die
(ïisbrecht vaji Amstel in zijn vaderlijk erfgoed herstelde, hem
weder, even als te voren, tot zijnen Geheimraad, en bovendien
tot Bidder van Sl. Joris benoemde. Toen Gvsbrbcrt echter, als me-
dqdigtig aan het ombrengen van Graaf Flobis , in 1296 , dit land
verlaten had , wil men , dat Amsterdam door de vrienden des ver-
moorden Graven verwoest zij.

Glido va> Avesaes, omstreeks 1300 Heer van Amstelland geworden
zijnde, begiftigde Amsterdam met onderscheidene keuren, vrijheden en
voorregten, waaronder, naar men gist, ook de stadsgeregttghedcu
geweest zijn. In 1304 moest de stad echter een gestreng vonnis onder-
gaan . want, omdat zij Jav vak Amstel (vermoedelijk een zoon van
den voortv lugtigen Gvsidxrt), bij den inval van den Litreehtsehen Bis-
schop, Willem var Mecmelek , binnen hare vesten ontvangen had,
werden hare bruggen en muren afgebroken en haar dc vrijheid van
markten ontnomen , ïerwyl zij bovendien dubbel gruitgeld betalen
moest, hetwelk van de bierbrouwers gevorderd werd. Maar, toen
Willem III, Graaf ran Holland, later in het bezit van Amstelland
geraakt was, werd heldoor dezen in 1318 weder voor eene stad erkend
en met nieuwe handvesten voorzien.

Gedurende dc Hoeksche en Kabeljaauwsehe twisten hielden de Amster-
dammers de zijde da laatstrn , en men wil, dat zij legenwourdij geweot

A M S.

iyu bij het vernielen der sloten van de Hoeksgczinde Edelen door
Willeb V, Graaf van Holland, wien xij althans eene belangrijke
dienst moeten bewezen hebben , in vergelding waarvan hij bun in
1531 de vrijheid van tollen in Waarland se bonk , terwijl rij , den 13
December van dat zelfde jaar , met het voorregt begiftigd werden , om
binnen hunne vrijheid te verkooprn zulk bier , als zij goedvonden , in
tegenoverstelling van die van Kcnnenicrland, Westfriesland . Amstelland,
Waterland en de Zeevang , welken het verkoopen van vreemde bieren ,
op ecne boete van tien pond Hollandsen, verboden werd.

Ahstejdam , hoezeer den Kabeljaauwschen genegen , was eene der
eerste steden , die , na dat Willeb V krankzinnig was geworden t
zijnen broeder, Hertog Albreciit vax Beijebe* , die den Hoekschen
was toegedaan , hulde deed , en het was waarschijnlijk daardoor t
dat zij de verandering van regering voorkwam, die, tc dien tijde ,
in andere steden plaats had ; ook vindt men niets vermeld van
opschudding onder de gemeente, hoedanig in het jaar 1538 elders
plaats had, ofschoon wij lezen, dat zij in 1306, door het betalen
eener geldboete, met Hertog Aldbeckt verzoend moest worden. In-
middels had de stad zich iu 1560 van deu tol te Wassenaar en in

1367 van dien te Gouda en Schoonhoven vrijgekocht; terwijl zij, in

1368 van Albebt . Koning ran Zweden , vrijheid van vaart en handel op
Denemarken en Schoonen bekwam; .*n men mag bet als een gevolg
daarvan beschouwen, dat Absterdam , in dat zelfde jaar, iu het Han-
se\crhond. getreden zijnde, bij dat verbond als ecne stemmende stad,
erkend werd.

Op eene dagvaart te 's Gravenhage , in het jaar 1583, werd Am-
sterdam de zesde in rang der goede sleden in Holland genoemd , en
twee jaren later ontving zij van den Hertog de vergunning , oin
hare stadsvrijheid tc vermeerderen met honderd gaarden (d. i.
roeden) , boven die , welke zij voorbeen bezeten had , eu zulks ter
vergelding van de menige trouwe diensten , die de ingezetenen
hem gedaan hadden of nog mogteu doen : terwijl aan elk , die binnen
deze honderd gaarden woonde, of zich zoude nederzetten , vergund werd
dezelfde regten en voorregleu te hebben, welke de inwoners tot hiertoe
genoten hadden.

Vóór dat Hertog Albrecht , in 1588, als Graaf gehuldigd werd,
ontsloeg hij de Amsterdammers en die van Ainstelland van het
onderhoud der dijkaadje van de Zijpe , verklarende , hen daaraan
niet meer te zullen laten dijken , ten ware zulks ook door de
andere landen en steden van Holland geschiedde. Bij de inhul-
diging van dien Hertog, bragt A «sterdas, in de tc dier gele-
genheid gedane vrijwillige gift , ecne som van 5000 ponden op ,
w aarvoor deze stad zich in alle de vorige handvesten bevestigd zag , en
de magt harer regering vermeerderd en uitgebreid werd; terwijl zij de
eeuwige erfpacht bekwam van de maat van allerlei drooge en natte
waren , het regt om de meters daarvan aan tc stellen , alsmede de
visschcrü in 't gouden water buiten de stad , en dat de poorters ,
wegens misdaad , binnen het jaar in regte moesten worden aangespro-
ken. Om den handel op Schoonen meer en meer te bevorderen , gaf
de Hertog der stad , in het jaar 1591 , vrijheid , om aldaar jaarlijks eenen
Consul , of, zoo als men toen zeide , eenen Voogd aan tc stellen , en in
1593 onthief hij, onder anderen, Amsterdam van het Dordschc stapel -
reet , hoewel Dordrecht onder de volgende Graven middel 'vond , om
dit voorregt weder tot xich te trekken. In 1593 verklaarde Albrccit ,

Hit

A M S.

«lat hij. bij het overlijden van Dixiii. Sappel, die als Stadslnide diende,
eu 'sGraxcn kneehl genoemd werd, ten eeuwigen dage , dat ambt aan
de stad zoude afstaan.

Omtrent deren tijd was de handel der Amsterdammers langs de
Ooster- en de We*ter-Schelde ook al vrij aanxicnlijk, zoo als bbjkt
uit de overeenkomst . gemaakt met verscheidene Hcercn cn Vrou-
wen , wier goederen langs die stroomen lagen, uit krachte waarvan
nogtans zeker gelei- en bakengeld voor schepen cn goederen betaald
■werd, hoewel de meeste vervoer naar Braband en Vlaanderen,
in Hamburger en andere bieren cn in haring bestond. Hare magt
liad zich zelfs reeds zoo verre uitgebreid, dat zij, in het jaar 1396,
den Graaf tegen de Friezen met eenige groote cn 150 kleinere schepen
te dienste stond. Twee jaren daarna werden, ten zelfden einde, van
Amsterdam gevorderd 500 gewapende mannen , 8 timmerlieden ,
li smits en 5 metselaars ; ook was er een algeineene omslag van
penningen gemaakt , en boven dit alles leverde men uit Adsterdam ,
tot dien tngt , 4 groote schepen , in ieder van welke vijf bakovens
gemetseld waren , en bij elk dezer schepen een schip met meel ; al dc
haring voor het scheeps- en bootsvolk werd tc dier slede ingepakt cn
geladen , en eindelijk leverde men nog een van de beste koggen met
zout beladen. In vergelding hiervan had de stad de eer van onder
die sleden te zijn , die het verbond van verzoening , tusschen dc Friezen
cn 's Graven zoon get rollen , mede bezegelden. Maar aan den anderen
kant kwam haar deze logt duur te staan , door dien , onder anderen ,
dc kogge met zout geladen en gevoerd door Geruit vak Hkeiseehk ,
door slomi , met man en muis , verloren ging. Om nu Amsterdam in
de gemaakte kosten en geleden verliezen te genioet te komen , ver-
leende Albrecdt haar, bij brief van 1 October 1398 , de vrijheid ,
om binnen dc stad of bare havens accijnsen tc zetten op alle
goederen, waarop het haar goeddunken zoude; terwijl dc gebleven
kogge uit_ 's Graven schatkist werd betaald met 450 Hollandsche
schilden (742 guld. 73 cents), welke som gevonden werd , uit dc heffing
van eenc jaarlijkscbe erfpacht, die de stad voor den Goudschcn tol
betaalde.

De Friezen , in het volgende jaar , het gemaakte verdrag verbroken
hebbende, maakten dc stroomen zoo onveilig, dat Albrecrt vrijheid
gaf, om geweld met geweld te kecren ; maar toen , in het jaar 1399,
eene vloot van Amsterdam uitgezeild was, gingen de Friezen nogmaals
een verdrag aan , hetwelk zij in het volgende jaar echter weder ver-
braken. Hierop kwam er verlof, dat alle schepen cn goederen het
Marsdiep en het Vlie van en naar Amsterdam zouden mogen in- en
uitvaren, zonder aan eenigc belasting onderhevig te zijn, dan alleen,
aan de Grafelijke tollen, waarvan evenwel de Poorters vrij ver-
klaard waren. Omtrent dezen tijd bekwam dc stad het voorregt ,
dat de verkiezing van drie Burgemeesters zou staan aan allen,
die Burgemeesters of Schepenen waren of geweest waren. In 1401
verleende Hertog Albrecdt baar het privilegie , dat geen harcr Poor-
I ,cp* < uitgenomen de gene , die in hun ambt misdaan hadden , door

's Graven dicnslluiden , als Baljuwèn , Rentmeesters, Tollenaars cn
Schouten , wegens eenigerhande breuken, ergens benoorden de Mazc ,
zouden mogen in regtc aangesproken worden, dan binnen Amsterdam,
en voor dc bank van Schepenen , ten ware hij , vechtenderhand of
gestolen goederen voerende, betrapt werd. Ook zou geen Poorter,
die binnen eenige andere vrije stad misdeed, aldaar mogen bezet
cn bekommerd worden.

Digitized by Google

A M S.

Toon do Hertog, in 1402. door den Arkelschcn oorlog, in |„.|
naauw gcbragt werd, bezorgde Arsterdar iictn . behalve de man-
schap, die tut bet voeren van den krijg vcreiseht werd . 1 JiOO
goede Gentsche iiobeleu (d. i. 0000 Nedcrl. gnld.) legen tien ten
honderd jaarlijkschc rente, waarvoor vele gnfelijke goederen en renten
aan de stad verpand werden , en daaronder de paebl van liet grnit-
gcld , hetwelk te Arsterdar een zeer aanzienlijk deel der Grafelijke
inLotmten uitmaakte, aangezien die stad , ingevolge vonnis van het
jaar 1304 , verpligt was . dit bubbel te betalen. Ook bad de stad vrij-
heid , oin voor de opgesebotcne penningen lijf- en erfrenten uit te geven.
Albrechts zoo» , W illem \ i , na zijns vaders dood , dezen als Graaf
opgevolgd zijnde, verleende Arsteruah, tot belooning der diensten ,
hem door hare ingezetenen , bij bet beleg van Ilageslein en Kverslciii
bewezen , de vrijheid . om ten haren laste te mogen verkoopen lijfrenten
of erfrenten. zoo haar dat oorbaarst dunken zoude; terwijl hij verder
de schuld, door lia.ir ter oorzake \anhot beleg van Hagestein gemaakt .
voor zijne rekening nam ; verklarende hij . omstreeks dien tijd, de stad
tevens vrij van alle markttollen te Woudrichem en le lleusden. Toen
Wille» als Heer van Ar kei gehuldigd werd , droeg Arsterdar met eenige
andere Hollandsehe steden er de kosten van ; waan oor zij in 1407 ver-
meerdering van vrijheid in de vissehenj bekwam; den Schout werd de
niagt gegeven , om alle breuken te beregten , en de stad verkreeg bel
voorregt om alle ambten te begeven.

Inmiddels werd de handel ' meer en meer uitgebreid , waar-
van men , onder anderen , de bewijzen zag in het toenemen van den
lakenhandel , die vooral met de lakens gedreven werd , welke men
van Galais baalde, wordende, in bet jaar li 11 , zelfs vijf Waardijns of
Opzieners over den lakenhandel aangesteld , in welke aanstelling A «ster-
bib , nadat zij in de Grafelijke bede van dat jaar bewilligd had , als
in een aanzienlijk voorregt, bevestigd werd. In dat zeilde jaar ver-
ecnigdc zij zich met de andere Jlansestcden, om de Oost friezen .
die de zee met hunne rooverijen sinds eenigen tijd onveilig hadden
gemaakt, met meer magl tegen te gaan. Door de Amsterdam-
mers werden daartoe cene groote hulk , onder het bevel van Schipper
Jas Gerritszoov en ecu ander vaartuig, een groote ever genaamd,
waarover Jai Albertszoo* gebood, voorzien met 126 soldaten, onder
bevel van Klvas Pieterszoon uitgerust , welke schepen zich bij de
Vloot voegden , die de sloten , waar dc zeeschuimers zich onthielden ,
gingen belegeren. Acht dezer sloten werden vcrinccstcrd , eenigen
daarvan geslecht en de overigen aan Keso tex Broekje afgestaan . op
voorwaarde, van daarin nimmer zeeroovers te laten nestelen. Van
Erik , Hertog van Saksen, bekwamen dc Amsterdammers . in 1414 , de
vrijheid . om in Saksen , Engeren en \Y estphalen te handelen , mits zij
aldaar dezelfde tolgelden als te Hamburg betaalden.

Het bestand , voorbeen door Hertog Albrecht met de Friezen ge-
troffen , was naauwelijks ten einde, of die van Westergoo overrompel-
den Staveren. De Friezen zonden hierop Afgevaardigden naar Arstfr-
•ah, alwaar een dag tot ceiic algemeeuc bijeenkomst beraamd werd ,
op welken aldaar een bestand werd getroffen , dat driejaren duren zoude
en den 1 Augustus 1414 inging. *'

Dc Schotten , met welke omtrent dezen lijd ook al eenige handel
gedreven werd, kregen in hel jaar 1416 inden zin, om te beproeven ,
of zij door rooverij meer voordeel, dan door eenen wettigen handel,
kondeu behalen; waardoor Arsterdar ook niet weinig nadeel werd

3*1 A M S.

tncgehragl. \aauwelijks echter «as de stad goraa jtigd , oin do kapers
te mogen aanvallen en opbrengen, terwijl aan de Regering hol regt
gelaten werd , om daarover uitspraak te doen , of dit stout bestaan
werd gestuit , en draaf Willes, die zich toen juist in Engeland be-
vond , ging aldaar een verdrag van koophandel met de Regering van Schot-
land aan. Omtrent te dien zelfden tijde sloot de Graaf een ander verdrag i
met de Herren van Kgmond en Usselsteiu, tot welks nakoming zich ,
onder andere steden , ook Amsterdam verbond , op de belofte dat de
Graaf haar deswege schadeloos zonde houden , belastende de stad zich ,
hij die gelegenheid , met eenc schuld van 15,000 Fransche schilden
(27,300 Nederl. g"ld.) ten behoeve van den Heer van Egmosd.

Toen Graaf Willem , voor zijne eenige dochter , de in de geschieden is ,
door hare ongelukken , beroemd geworden Jacoba va* Beu krek , begon te
zorgen, om haar de opvolging in het grafelijk bewind te verzekeren , be-
willigde Amsterdam niet alleen in hetgeen door den Graaf te dien opzigte
bepaald werd, maar deed ook , na zijnen dood , den 31 Mei 1417 , hare
beloften gestand , door zich , met eene lijfrente , ten behoeve vau de
Gravin, te belasten j die, tot erkentenis, den Burgemeester IJsbrand
Heiveü tot haren Wisselaar aanstelde , even als hij zulks van haren vader
geweest was , en den Schout Trymah Hendriks, die in 1414 reeds Bur-
gemeester geweest was , in zijn ambt bevestigde. Zoo te Amsterdam
als elders waren de Hoeksgezinden door haren vader zoodanig begunstigd
en verheven, dat de andere partij schier geheel gefnuikt scheen ; maar,
bij de geschillen, die er gerezen waren tusschen Hertog Jan vak Bei j er en ,
verkoren Bisschop van Luik , en zijne nicht Vrouw Jacoba , zochten de?
Kabeljaauwschen bescherming bij den eerstgenocraden , die hen met
open armen ontving. Jacoba, nu beginnende te vreczen , dat Amsterdam,
hetwelk hare zijde hield, even als Rotterdam, door 's Hertogs volk,
dat reeds in Amstelland begon te slroopen , mogt overmeesterd wor-
den , zond eenige manschappen naar die stad ; daar die echter te gering
in aantal waren , omeenen aanval van buiten of beroerte van binnen tegen
te gaan , veranderde de Hertog , in strijd met de privilegiën , aldaar in
1419 de Regering, daarin alleen leden van de kabeljaauwschc partij
plaatsende. Door deze verandering nu meester van de stad zijnde
werd hij door haar bijgestaan in den oorlog tegen die van Utrecht
en Amersfoort , die de Hoeksche partij toegedaan waren ; gedurende
welken oorlog de Amsterdammers, op den 1 October 1420, door de
I trechtschen , die zich in eene hinderlaag geplaatst hadden, met
achterlating van meer dan 2!>0 man , zoo aan dooden als krijgsgevan-
genen , al vlugtende naar de stad gedreven werden. Ter vergoeding van
welke nederlaag de Hertog dien van Amsterdam, den 18 Jauuarij 1421 ,
eenige nieuwe regten en vrijheden toestond , onder welke ook was de
tolvrijheid voor allen, die tot poorters zouden worden aangenomen. De
Amsterdammers waren intusschen ook op middelen bedacht , om zich
over deze nederlaag op die van Utrecht te wreken , rustende te dien
einde eenige schepen uit , waarmede zij de Eem bezetteden , en alzoo
de Utrechtenaars en Amersfoonlers, die langs die rivier hunnen meesteu
, toevoer bekomen moesten , niet weinig in verlegenheid bragten. De

vijandelijkheden eindigden echter eerst twee jaren later, met een ver-
drag, dal onder anderv ook door de stad Amsterdam bezegeld werd.

Het jaar 1421 , dat de Amsterdammers in de kosten van eene
aanmerkelijke uitrusting ter zee gewikkeld had, was hun ook in een
ander opzigt nadcelig ; want op den 23 April van dat jaar werd een
derde gedeelte der stad, door eenen feilen brand, in kolen gelegd,

Uigitized by

A M S. . . 225

bij welke ramp , behalve een aantal andere gehouwen , een gedeelte van
de Nieuwe kerk, het Raadhuis, het U. Geest gasthuis, de Kapel der II.
stede , nu de Nicuwezijds kapel , en het Beggijnhof eene prooi der

In het jaar 1424 bewerkten Duw Holland , Oud-Burgemeester van
Asstebdas , en Jan Jan Heinensboon , Schout der stad , een verdrag met
de Friezen, waarbij dezen den Hertog van Beijeren voor Heer erkenden j
zelfs ging Abstebdas toen zoo ver , dat zy andere steden aanmaande ,
om de Gravin te verlaten , en , zoo als zy het uitdrukte , de goede
partij te kiezen , tevens sterk arbeidende , om Fairs tas Boubgondik als
Uu waard te doen erkennen , ten loon waarvan die Vorst , even als Jas
vas Beuebes, alle de vroeger aan de «tad verleende voorregten ver-
nieuwde.

Later logen de Amsterdammers , nevens die van Rotterdam en an-
dere steden , uit , om Schoonhoven , dat de zijde van Jacoba hield , en
Gouda , waar die Vorstin zelve zich bevond , te belegeren. In de beide
gevechten bij Alphen leden zy de nederlaag , terwyl zij in het eerste
hunne banier verloren , en , na het tweede , zes of zeven hunner aan-
zienlijkste Poorters , die krijgsgevangen gemaakt waren , afstand deden
van hun poorterschap , om de belangen der Gravin te omhelzen. Hoe-
seer de stad door deze verliezen gedrukt en nog bovendien door de
Keunemers en Slichtenaars bedreigd werd , bleef zij hardnekkig by de
partij , die zij gekozen had.

In de eerste bede , die Fuik vas Bodbgondic , in naam van den Graaf,
deed , moest Axsterdab tot haar aandeel 3000 schilden van IS stuivers (of
22'iO gulden) opbrengen , en hierop was de stad nog 100 schilden (of 75
gulden) schuldig , toen er eene tweede bede uitgeschreven werd , waarin zy
2833 schilden (of 1899 gulden 78 cents) betalen moest, doch daarentegen
schonk Filik» aan de stad, nadat deze den eed van getrouwheid aan hem af-
gelegd had, het voorregt van ongehouden te zijn om rekening of verant-
woording te doen van de inkomsten der goederen van diegenen , wel-
ken . gedurende deze oncenigheid, de stad ontzegd was, of die ze verlaten
hadden ; gevende Filips haar de vrijheid , om daaruit de kosten van den
oorlog te bestrijden. Voorts schonk hy haar de tweejarige bede , voor-
heen door de dorpen van Kennemerland , West-Friesland en Waterland
aan zijne nicht toegestaan, met het regt, om, ingeval eenigen dezer
dorpen achterlijk mogten blyven , daarvoor de personen en goederen te
mogen aanslaan en bekommeren.

In het beleg van Calais , dat Filips in 1436, toen hij met Frank-
rijk in oorlog was , ondernomen had , maar dat vruchteloos afliep ,
werd hij weder door Asstebdas met geld , manschap en schepen on-
dersteund.

In het volgende jaar werden de Amsterdamsche koopvaarders door
de Oosterlingen of Oostzeesche Staten , met welke men in twist geraakt
was , genomen , opgebragt en verbeurd verklaard , zoodat men genoodzaakt
werd met hen in onderhandeling te komen. Toen deze echter zonder go-
volg bleef, gaf Fairs aan de Staten bevcl# om nieuwe schepen aan te
bouwen , waartoe Asstebdas vier baardsen met hun toebehooren leve-
ren moest. De gehcele vloot , onder bevel van Klaas db Gbebbeb en
As end Jacobszooh , als Kapiteins , waartoe zij door Asstebdas waren
aangeprezen , in zee gestoken zynde , behaalde vele voordeelen op de
Oosterlingen , waarop het in het jaar 1441 tot een tienjarig bestand
kwam. Gedurende dezen oorlog waren er 23 schepen van Pruissen
en Lijfland genomen , maar nu werden dc Amsterdammers beschuldigd

I. Deel. 15

Ü2G A M S.

zich in l.et nemen rn deelen van den bnit tegen de grafelijkheid en
bare regt<*n vergrepen te hebben , waarom Izabella , echtgenoot van
Hertog Filips', die . gedurende het afwezen van haren gemaal , dexe
landen bestuurde , beval , dat alom in liet grafelijk gebied de per-
sonen en goederen van deze stad zonden worden aangetast , zonder dat
men weel , hoe het daarmede verder is afgeloopon.

In de maand Januarij 1444 vonden Lodkwvk tas Moitfoobt en
Gtsbebt van Via«eh , als Raadshecren van den Graaf te Abstekdajh
zijnde, ten einde dejaarlijkschc vernieuwing der Wethouderschap te doen ,.
de stad vol beweging , dewijl ieder zijn best deed . om aanhang onder
de burgerij tc krijgen , waaruit een openbaar oproer ontstond , aan
hetwelk zich zoowel Leden der Regering als anderen schuldig maak-
ten , want onder de 40 personen , welke daarom naderliand ten
hove gedagvaard werden , waren 18 Leden van de Regering ; maar deGe-
magtigdcn van den Hertog troffen den 2 Februari) een verdrag, dat
door beide partyen gctcckcnd werd en ten gevolge waarvan de nieuw
aangestelde Regenten uit beide partijen genomen werden. De Hoek-
schen , hiermede echter niet te Vreden , wisten tc bewerken , dat , op
het einde van dit jaar , Reikodd en Gtsbmcht van Bb. edebode , met een
aantal soldaten , bij nacht , in de stad kwamen , om met hunne hulp ,
de Kabeljaauwschcn de stad tc doen ruimen ; deze, zich dus ouverhoeds
overvallen ziende, begaven zich naar Haarlem, alwaar die van hunne partij
het spel meester waren , en de Hoekschen even zoo behandelden. De
geheclc Regering was nu Hoeksgczind en Izibella scheen daarmede verge-
noegd. Maar in de maand November 1448 kwam de Hertog met eenigc
krijgsmagtin de stad, en deed weder alle dc Hoeksgezinden de stad rui-
men , en besloeg hen in zware geldboeten, terwijl de vorige Regenten
weder hersteld werden.

Dc stad kreeg in 1449 eemge mocijclijkhcden met die van Brug-
ge , welke de klagtcn vernieuwden , die voortijds door die van Pro is -
sen gedaan waren ; zij beschuldigden namelijk de Amsterdammers , dat
deze hunne schepen hadden doen aantasten , en van hunne goederen
berooven. Dc Regering, die hierover, in naam van de stad, gedag-
vaard was , wist zich zoo wel tc verdedigen , dat zij , in het volgende
jaar , door het hof werd vrijgesproken , waartoe waarschijnlijk ook de
daarop volgende oorlog met de Gentenaars aanleiding zal gegeven heb-
ben. Dc dienst, door de stad, bij dezen oorlog, aan den Hertog be-
wezen , werd wederom met onderscheidene voorregtcn beloond.

Amsterdam zoude alzoo nog met meer luister het hoofd hebben op-
gestoken , ware do stad niet weder door cenen felleu brand geteisterd ,
die in den nacht tusschen den 25 en 24 Mei 1452 ontstaan was ,
en bijna dc halve stad in dc asch legde. Ter vergoeding van
de hierdoor veroorzaakte schade, verkreeg de stad vrijverklaring van
haar aandeel in de tienjarige bede; wordende zy* in den brief,
waarbij haar zulks verleend werd, door den Hertog de voornaam-
ste koopstad van Holland genoemd. Spoedig werd de herbouwing
ondernomen . waartoe die vaji Utrecht veel bijbragten , dan dc bemu-
ri ng der stad bleef, volgens voorwaarde, door den Hertog, bij het ont-
slag der bede , op 30 jaren bepaald , al dien tijd achter.

Toon Lodewuk dc XI , Koningvan Frankrijk, in 1461 , aan dc Neder-
landers de vrije vaart in zijn rijk verleend had, maakten de Am-
sterdammers daar wel het meeste gebruik van , en deze vaart , ofschoon
meer dan eens door opvolgende oorlogen gestremd , is altijd van veel
aanbelang gebleven.

Digitlzia ey GotDgle

A MS.

fiy de inhuldiging van Kakel de Stoute, die xy"nen vader Frups It
als Graaf van Holland, in 1409 opvolgde, Iwloofde deze aan de Af-
gevaardigden van Abstebdab , dat hij de stedelijke privilegiën eerder
zoude vermeerderen dan verminderen; maar hy vorderde levens eene
bede, waarin Abstebdab op 2875 schilden van 15 stuivers (of 215G guld.
25 cents) geschat was ; bij deze drukkende geldvordering , werden de
stad en bare ingezetenen nog met eene zware pestziekte bezocht.

Teu voordeele der Amsterdammers werd in dit zelfde jaar eene
overeenkomst gemaakt met die van Zwolle , over den Bisschoppelyken
tol, dien men daar in pacht had ; en in 1470 werd het regt van exue,
hetwelk betaald werd van erfenissen , die aan buiten de stad wonende
rsoncn ten deel vielen , met die van Deventer vernietigd , zoo als ia
t vervolg met de meeste steden en landen plaats had.
Dc Graaf, ondertusschen met de voorheen gemelde bede nog niet
toekomende, gaf vrijheid, om ten zynen behoeve, in 1472, lijf- en
losrenten in Holland te verkoopen , en verpandde daarvoor , te Am-
sterdam , de inkomsten van het schoutsambt , hetwelk toen jaarlijks
450 pond van 40 groolen (of 450 guld.) opbragt, alsmede een stuk
lands , waarvan 180 ponden (of 186 guld.) kwamen , en de sluis te
Upcsloot , die 87 ponden (of 87 guld. ) 's jaars opbragt. Alle deze zware
sommen strekten ter goedmaking van den oorlog , waarin Kabel met
Frankrijk gewikkeld was. Daarby moesten er, in het jaar 1474 , ook
schepen zijn , ter vervoering van manschappen naar net leger. Ab-
stebdab leverde , gedurende 42 dagen , daartoe 2 baardsen , en in het
volgende jaar, toen er ook manschap moest zyn , ten dienste van het be-
leg van Nuils , trokken eenigc Amstcrdamschc schutters , onder het bevel
van den Hoofdman Hevdbik Ja.iszoo* Aekbbbax derwaarts , en toonden , bij
menijjen uitval , hunnen moed en hunne bekwaamheid. Haar zoodra
Kabel genooodzaakt was , dit beleg op te breken , ondervonden dc Zee-
handelaars het nadeel van de Fransche kapers. De regering nam
spoedig niet die van Noord-Holland in overleg, wat hier tegen best
kondc ondernomen worden , en aan Abstebdab werd grootendeels hel uit-
rusten der oorlogschepen toebctrouw d. De Noordhollandsche watersteden
werden , zonder cenige kennisgeving van den Graaf, binnen Abstebdab
beschreven, en er werd eene ordonnantie op den oorlog ter zee beraamd.
Men benoemde Admiraals en Vice- Admiraals , en deed de Vloot, sterk
24 wel gewapende en bemande schepen , tot convooi der koopvaardy-
schepen , 80 zeilen uitmakende, in zee steken. Klaas Roelkrszoo.i ,
geJ>ood als Admiraal over dc gcheele Vloot , die de uitreize gelukkig
volbragt ; maar op de thuisreue , zich niet zoo digt bijeenhoudende ,
geraakte het grootste deel , met zout geladen , in handen der Franschcn ,
waarbij Abstebdab en Hoorn het meeste nadeel leden. Ter meerdere
drukking kwam hierbij een nieuw verschil met Denemarken , over de
tollen , die Koning Chiustiaas I gedurende den Franschcn oorlog ver-
hoogd had. Men zond dus cenen Gezant derwaarts , en men verneder-
de zich zoo verre , dat Burgemeesteren , by' de onderteekening van den
brief , schreven : Utce ootmoedige en arme ttede van Abstelbeoabbe ,
Ook was dc stad , te dien tydc , in eencn toestand , dat deze titel
in waarheid op haar konde toegepast worden ; want de geldmiddelen waren
teu behoeve van den Hertog gebezigd , zoodat dc regering zich genood-
taakt zag. ter goedmaking ^au alle zware uitgaven , de accijnsen op
de levensmiddelen te verhoojjeu ; boxendien leden dc kooplieden zware
slagen, en eene menigte aanzienlijke personen verliet de stad. Om
dit echter voor te komen , werd bepaald , dat niemand met der woon

228 A M S.

' elders mogt vertrekken , zonder zijn aandeel in de stad* schulden be-
taald te hebben. Daarbij was de stad zoo uitgeput, dat de uitgetrokken
manschappen hunne betaling niet konden bekomen vóór in het vol-
gende jaar 1477.

Daar dc inbreuken , welke Fitn»s vai Bodrcojdiü en Kabel de Stoute
op dc stedelijke voorregten gemaakt hadden, weder geheeld werden,
doordien Mama va* Booicoidik , nadat zij haren vader , Hertog
Karei., was opgevolgd , het Groot Privilegie verleende, bekwam Am-
sterdam ook weder net bijzondere voorregt , om een dubbel getal
Schepenen te benoemen , hetwelk door Hertog Karei onderscheidene
malen verkracht was. Na alzoo voor de handhaving der voorregten van
dc stad te hebben gezorgd , strekte zich dc vlijt der Regering ook tol hare
veiligheid uit ; woartoe zij zich van het Slot te Muiden verzekerde , terwijl
zij , om de rust van binnen te bewaren , lieden van beide de partijen in de
regering aanstelde. Tevens 'was men voor de veiligheid ter zee bedacht
en hiertoe werd er te Amsterdam eene vloot van 33 schepen uitgerust , die
dc Franschc vloot noodzaakte naar hare havens terug te keercu , en die ,
door het nemen van eenige Fransche schepen , de kusten van Frankrijk
zoodanig verontrustte , dat dit rijk zich genoodzaakt zag een bestand aan
te gaan. Almede bevonden zich dc Amsterdammers bij hetbclcg van het
slot te Schagen , waarloc de Stadhouder van Holland , Wolfert tam
Borselek , zich verpligt Mg , teneinde Albert, Heer van Sckagcn, tot rede
en onderdanigheid te brengen.

Na dc inhuldiging van Maria tak Bocrco.idik en Maximiliaar , Aarts-
hertog van Oostenrijk met wien zij inmiddels gehuwd was , welke te
Amsterdam in April 1478 plaats had , bezwoer Maximiliaa* wel alle
de stadsvoorregten , die, zoo door zijne voorzaten als door zijne ge-
malin , aan de stad verleend waren en daaronder het Groot Privilegie ,
maar bragt dc stad daarentegen ook in dc vcrpligting , om ten
behoeve van Vrouw Maria , ter somma van 3300 ponden van veertig
groot (uitmakende even zoo vele guldens van ons tegenwoordig geld) ,
lijfrenten te verkoopen , waarvoor de grafelijke inkomsten van Wie-
ringen , tegen den penning elf, door den Hertog verpand werden j
terwyl zij bovendien nog haar aandeel moest dragen in ccne buiten-
gewone bede van 60,000 Filipsschilden (of 30,100 guld.)

Doordien Gelderland weigerde om Maximiliaa* cn Maria te huldigen ,
ontstond er in 1479 eenoorlog , die allernadceligst voor dc stad was , ei»
het eerst tusschen dc Amsterdamschc en Harderwijksche visschers ge-
voerd werd , waardoor Amsterdam zelfs met Enkhuizcn cn Hoorn in
moeijelykheden geraakte , welke evenwel , om het algemeen belang ,
spoedig vereffend werden. Gedurende den Gcldcrschen oorlog , die ,
in het jaar 1481 , met de inhuldiging der Landvorstin , eindigde ,
deed Maximiliaah weder ecne bede van 80,000 Filips-klinkaarts (of
67,200 guld.) in het jaar , gedurende den tijd van acht jaren , waarin
Amsterdam , na het bedingen van eenige voorregten , bewilligde.

David va.i Bourgondik, vijf cn vijftigste Bisschop van Utrecht , door
dc Utrechtenaars genoodzaakt zijnde de stad tc ruimen . en tc Wijk
hij Duurstede zijn verblijf tc nemen, riep de Amsterdammers tc hulp,
die in 1479 zich van het Slot te Ahcoude meester maakten. Utrecht
was nu dc eenige stad , die dc Hoekschc zijde hield , waaruit men
liglelijk voorzien kon , dat dc oulusten met die stad eerlang tot heviger
dadelijkheden zouden uitbarsten , dies men tc Amsterdam alle voorzor-
gen nam, tegen eenen aanval van diezyde; onder anderen begon men
in 1481 de stad te versterken , terwijl men schikkingen beraamde op de

jitized by Google

A MS

▼erdceling der wachtplaatsen voor de schutterij. In den nacht, tusschen
9 en 10 December 1481 , werd Naarden door de Utrechtenaars bij
verrassing ingenomen , maar het bcrigt , dat de Amsterdammers met
die van Huiden en Wecsp in aantogt waren , om Naarden te herne-
men , was genoegzaam, om hen, na het vorderen van 14,000 gulden
brandschatting , de vlugt te doen nemen ; maar achterhaald wordende ,
moesten zij een gedeelte van den buit en eenigc medegenomen gijzc-
laars achterlaten. Geen minder voordeel behaalden de Hollanders op
de Stichtenaars bij Weslbroek , alwaar deze laats ton geheel verslagen
werden en hunnen wimpel of banier in den steek lieten , die ten tee-
lten der overwinning in de Oude kerk te Assterdax werd opgehangen.
In het volgende jaar gingen de Utrcchtschcn nog al voort met de stad
te bedreigen , waarom in de maand Augustus bevolen werd , dat alle
zeeschepen , die vóór de palen lagen , van daar moesten vertrekken ,
om plaats te maken voor anderen , die de stad dacht bijeen te brengen.
Ook werd aan de Rijn- en andure schippers gelast , zich naar Muiden te
begeven , om het volk , dat Maiixii.iaa.1 bijeen verzameld had , naar
Sparendam over te voeren , terwijl de Schutters bevel kregen , om den 6
September , met hun harnas op de plaats (den Dam) te komen , om ,
als de stceklok luidde, scheep te gaan en de banier te volgen , op
verbeurte van lyf en goed. Deze, uitgevaren en op de hoogte vau
den Eem gekomen zijnde , bemagtigden twee Utrechtsche schepen , het
ééne geladen met koorn , het andere niet salpeter, buskruid , steenen
klooien en pijlen , ter waarde van 2Ö00 Kijnguldens. Deze oorlog
eindigde in 1483 wel met een verdrag, maar men gebruikte ech-
ter de voorzorg, om de sloten te Vreeland en te Abcoude in pand-
schap te houden, alzoo de Bisschop builen staat was, om dc
bepaalde som te voldoen. Maxiriliaak , die ininiddeU, na het over-
lijden zijner gemalin , als Ruwaard en voogd van zijnen oudsten
zoon, het bewind in handen gekregen had, liet dan ook de beide ge-
noemde sloten zoo lang onder stads bewaring; waarop die van Abcoude
in 1484 den eed van getrouwheid aau Burgemeestercn deden.

Maxibiliaan , in 1485 tot Rootmch Koning verkoren zijnde, kwam
A «sterdam bezoeken , waar hij met de Regering ccne nieuwe ordon-
nantie op de scheepvaart maakte en tevens de middelen beraamde , om de
Vlamingen, die hem het regt van voogdijschap over zijnen zoon wilden
betwisten, te water aan te vallen. Na het vertrek van Maximiliaam
ontdekte men , dat de Hoe kso hen , die nu builen allen bewind waren ,
gedurende de Vlaamschc onlusten, eenen aanslag legen de stad in
oen zin hadden; daarop werd de schutterij in zes wijken verdeeld,
in elke wijk eenc verzamelplaats vastgesteld , en alle dc schepen , die
in winterlaag lagen, binnen gehaald.

Maximillaas , in 1488 door die van Brugge binnen hunne muren ge-
vangen gehouden zijnde , zag zich niet zoodra in veiligheid , of hij
trachtte zich over dezen hoon te wreken, waartoe Albert, Hertog
van Saksen , hem met een leger te hulp kwam. Tot betaling van dit
leger moest ook Amsterdam hel hare bijdragen , waartoe zij erfelijke
rente verkocht , en van onderscheidene personen 10,240 pond van veertig
grooten (zijnde even zoo veel guldens van ons tegenwoordig geld) , tegen
den penuing 16 ontving ; Maximiliaai ontving daarvan zelf, 9600 pond ,
en de overige 640 werden , op zijn bevel , uitgekeerd aan Mr. Hendrik
Wolfaards, die hem eenc dergelijke somme op het baljuwschap van Am-
slelland , Waterland en de Kcetang geschoten had. Ter vergoeding
hiervan werd aan de stad beloofd , dat zij genieten zou dc grafelijke

230 AMS.

inkomsten , als 900 pond van de gemelde baljuwschappen , 350 ponden
van dc sluis te Grootenbroek en 30 pond van die te Mcdemblik ;
maar , ofschoon daarvan goede brieven gemaakt waren , kon de stad
de inkomsten van die twee gemelde sluizen nimmer bekomen.

Tc dezen tijde leden de kooplieden zware verliezen door de roofzucht
der Engclschen , die niet nalieten , ofschoon het vrede was , hunne
schepen te nemen en te berooven. Men kreeg nogtans de voornaamste
roevers in hechtenis , maar er bevonden zich te Aasrzaaza lieden, die
trouwloos genoeg waren , om de gevangenis te openen en de roovers
op vrije voeten te stellen.

Nadat Rotterdam , in den nacht van 19 November 1488 , door de
Hoekschcn , onder Jonker Frajis vah Bredshow , ingenomen en het Slot
te Woerden mede door de Hoekschcn, onder Ja*, Burggraaf van Mont-
foort , bemagtigd was, werd in Januari j des volgenden jaars , op bevel
van Maxihiuaan , te Leyden eene algemecne dagvaart der steden be-
schreven , waarop die van Dordrecht, Gouda, Brielle, Haar-
lem, Leyden en Amsterdam overeenkwamen, dat de vier eerst ge-
melde steden , de stroomen zouden sluiten en dc anderen , wier Poor-
ters waren uitgetrokken, Schiedam bewaren, voor welke stad dc
Hoekschen dan ook het hoofd stieten. Amstbrdam werd , voor dc dienst
in dezen betoond , begiftigd met het voorregt , dat haar vang" en ban-
regt tot op 100O roeden uitgebreid werd, terwyl haar tevens ver-
gund werd , om ten eeuwigen dage de Roomsch koninklykc kroon
boven het stadswapenschild te mogen voeren.

Om dc Hoekschen te temmen besloot Maximum in 1490 tot de
belegering van het Slot te Montfoort , dewijl de herovering van Woerden ,
waaraan Amsterdam grootelij Ls gelegen was , daarvan afhing. Om dit
met kracht door te zetten , werd by den Raad der stad besloten , oui
19,000 Andriesguldcns bij leening op tc nemen , ter uitrusting van
ecnige schepen van oorlog. Toen werden Montfoort en Woerden ge-
wonnen , en Sluis, de eenigc verblijfplaats der Hoekschen, later ook in-
genomen zijnde , werd hiermede een einde gemaakt aan den langdu-
riger! tweespalt der Hoekschen en Kabeljaauwschen.

Fimps II , in 1494 dc regering van zijnen vader Maximiliaa* , die
inmiddels Keizer geworden was , overgenomen hebbende , beroofde de
stad wel van hare voorregtcn , maar onthief haar niet van dc schulden ,
die gedurende het bewind van zijnen grootvader en vader gemaakt
waren , zoodat er niets anders op was , dan niedwe belastingen te
heften , die toen meer bezwaarden dan vroeger , want dc stad had gecne
andere inkomsten , dan hetgenc van de belastingen , de waag , de wijn-
accijns en dc paalkist kwam , maar uit dit laatste moesten weder
dc kosten tot onderhoud van baken en zeetonnen benoodigd, goed
gemaakt worden ; nogtans werd door Filifs het Baljuwschap van Am-
stclland in pandschap gesteld , gelyk dan Burgcmecstcren aldaar een en
Baljuw aanstelden.

Ondertusschcn nam dc Amsterdamsche koophandel cn zeevaart , tc
midden van den oorlog, toe. In het laatst van 1497 kwam er onder
anderen een groot getal van koopvaardijschepen met velerlei waren
vóór de stad aan. Voorts blykt dc aanwas van den koophandel der
slad in het Noorden, uit een privilegie van Jan II, Koning van
Zweden, Denemarken cn Noorwegen, den 26 December 1498, gegeven ,
waarby hij aan dc stad Arsterdah cn aan de gemeene Uollandsehe
steden , die hem gcmagligdcn hadden torgrzonden , vergunde , twee
derden van hunne gestrande goederen tc niogen naar zich nciucn ,

r -oogle

AMS.

231

tuits bergloon en kosten betalende ; terwijl hy* den volgenden dag de
stad Amsterdam in het byzonder nog den vrijen handel op Noorwegen ,
iuet name op de stad Bergen , toestond.

Bij den oorlog, die in 1504 met de Gelderschen uitgebarsten was,
hadden Amsterdam en de Noordhollandsche steden , onder bevel van
Pieter var Leeuwaarden , cene vloot gereed gemaakt , die op de Zui-
■denec kruiste , en omtrent den Ecm lag. Toen de Gelderschen , waarby
aich een groot getal visschers van Harderwijk gevoegd hadden , op de
Amsterdammers aikwameu , zakten de Hollanders , die niet genoegzaam
van krijgsbehoefte voorzien waren , af , tot op de hoogte van het Slot te
Muiden , van waar zij een klein vaartuig naar Amsterdam zonden , om
.buskruid tc halen j eer dit echter terug kwam , had de vloot het anker
geligt , en was naar Waterland gestevend , op welk gewest de Gel-
derschen het gemunt hadden. Het vaartuig met buskruid kwam ten
laatste by de vloot, en toen had men gaarne de Waterlandschc vis-
schers , die. zich hier omstreeks in zee bevouden , aan boord genomen ,
ten einde de manschap te versterken , maar dezen gingen door , zoodra
dc vgand in het gezigt kwam. Op de hoogte vau Marken werd het
eerste vijandelijke schip aangetast ; gedurende het gevecht werd de
vloot door dc Monnikendammers , die er met kleine vaartuigen naar
toe roeiden, versterkt. Lang duurde het, eer dc stryd beslist was.
Maar , toen twee of drie van de grootste Geldcrsche schepen zich een
weinig van de .vloot verwijderden , ten einde een Fricschen koopvaarder
le beinagtigen , gelukte het aan de Hollanders de overwinning tc behalen.
Zij maakten hier vele gevangenen , die men , uit vrees voor de kosten
van hun onderhoud , noch te Monnikendam , noch te Muiden , noch te
Amsterdam wilde ontvangen j maar Jar Beknikg Jakszoor , Schout dezer
laatste stad bragt te weeg , dat men de mcesten op hunnen eed ont-
sloeg , anderen betaalden hun losgeld , en dc schepen der Gelderschen ,
die het geluk hadden tc ontsnappen , liepen met eenen gunstigen wind
naar huis. Vóór. dat het jaar 1504 geëindigd was, maakt eu de Gelder-
schen zich weder tot eenen nieuwen togt op de Zuiderzee gereed ;
waarom men te Amsterdam ook wederom bezorgd was voor overrom-
peling , en daartegen alle voorzorgen in het werk stelde. Zoo werd er
door de regering bevolen , dat de Lastaadje (nu dc Geldcrsche kade) ,
waar toen veel hout lag, geheel en al moest ontruimd worden ; dat men
alle waterschepen zoude zeilvaardig maken ; dat alle ruiters , in
stads soldij staande , zich gereed moesten houden , om te kunnen
scheep gaan ; cn dat niemand , na het luiden der bocvenklok , die ten
9 ure des avonds begon , zonder lantaarn op straat mogt komen ;
maar dit maal kwam men met den schrik vrij.

In 1505 werd het verbod van uitvoer van granen weder ingetrok-
ken, en dc stad ontheven van dc grafelijke tollen te Wezel, Keulen
en Venlo; terwyl zij ook in het genot van onderscheideu voorregtcn
hersteld w erd .

Li het jaar 1507 kreeg Amsterdam nog ccnigc nieuwe voorregtcn van
Cmristiaaji Koning van Denemarken , die zeer ten voordecle van dcu
koophandel strekten , daar ook het regt vau exue , voor gestrande of
verongelukte schepen en goederen , vernietigd werd.

Dc Gelderschen in 1 508 het gemaakte bestand verbroken hebbende ,
steldeu dc Amsterdammers weder alle de vorige behoedmiddelen te werk ,
men beraamde zelfc een ontwerp tol het afbreken van ccnigc huizen ,
en toen Muiden en Wecsp in handen van deu vijand gc\ allen waren,
onderging de gehcclc Lastaadje dit lol. Sommigen verhalen, dat du

33* AM9.

Gelderscbcn , te desen tijde , een en aanval deden op het Roode blokhui»,
zijnde een gebouw , dat op palen stond , aan de toenmalige Haarlemmer-
poort , doch, dat zij zoo wel ontvangen werden , dat zy met schande terug
weken. Vast gaat het, dat Karkl var Geld» in het jaar 1508 eenen Pries-
ter naar Absterdab zond , om de stad op te eischen en de regering te ver-
gen , dat zij hem voor Heer aannamen. Hy bekwam tot antwoord ,
dat de stad den Koning Filim trouw gezworen had , die zij , zijne kinde-
ren , houden wilde , en dat de burgerij nog niet in zulk eene engte gebragt
was , dat het haar gelustte van Heer te verwisselen. Intusschcn wa-
pende men zich tegen eenen nieuwen aanval , en werd al , wat builen
de St. Antoniepoort stond , afgebroken , ja zelfs de Doelen der band-
boogschutters , toen een prachtig gebouw , staande buiten die poort. Ook
bood men mannclyken tegenweer , toen de vijand tot tweemalen toe eenen
vergeefschen aanval op de schans aan de IJpesloot beproefde. Na het
mislukken van den tweeden aanval, liepen de Geldcrsche vlugtelingen
cene bende Amsterdamsche poorters, onder het geleide van Reihieb
MosTsao , in den mond , zoodat vele hunner werden gevangen genomen
en op St. Olofspoort gezet werden.

Den 15 October 1508 leed de stad veel door eenen zwaren storm en
watervloed , welk onheil haar bedacht deed zijn , om in het volgende
' ar bij Maxikiluaa aan te houden , dat haar het opzigt over den
uiderdijk werd afgestaan , zoo als geschiedde.

De oorlog met de Hanscsteden , die in 1510 ontstond, eninwelken de
% , om haar belang bij den koophandel , deel moest nemen ,
wel spoedig , door middel van een bestand , ten einde gebragt ,
* de stad had daarbij evenwel veel schade geleden.
De Gclderschen , met wien men nu weder in oorlog geraakt was

Lastaadje , ber

van Utrecht voor Abstkbdab , staken de Lastaadje , benevens
SI schepen, die in de Oude Waallagen, in brand, en trokken toen
weder af. Na dezen overval werd gelast, dat de poorters, des avonds
te zes uur , ter wacht moesten komen , en op zestien plaatsen rondom
de stad de wacht houden. Hertog Kabel var Gelbrb , in het jaar 1514 ,
in Groningen gehuldigd zijnde, bemagtigde eenige steden in Fries-
land. Om hem te keer te gaan, kwam Hertog Joais var Saxeh te Am-
sterdam, ten einde zich daar van voorraad te voorzien, maar vóór
Hoorn komende, werden de voorraadschepen door de Friezen beraagtigd.
De Saxische Hertog , niet bestand zijnde tegen de Gclderschen, droeg
al zijn regt op Friesland aan den Graaf van Holland over, die hier-
door, in 1515 , weder met de Gclderschen in oorlog kwam, waardoor
groot nadeel werd tocgebragt aan den Amsterdamschcn koophandel ,
welke in 1518 niet minder te lijden had van de zeeschuimcrijen van
Gaoon of Lange Pisn , welke de Zuiderzee onveilig maakte , terwijl on-
derscheidene schepen die te Absterdab te buis behoorden , in de Zond
aangehouden werden , op last van Koning Cbbistiaar, die zich vau dat
middel bediende , om de betaling te krijgen van de sommen , w elke hem
toegelegd waren, als bruidschat, bij gelegenheid van zijn huwelyk met
Isabella var Oosterbijk , eene zuster van den toen regerenden Graaf
Kabel II , als Duitsch Keizer meer onder den naam van Kabel V be-
kend. Te dezer gelegenheid verbond Absterdab zich tot de betaling
van 45.300 guid., op voorwaarde van die te mogen korten op de
ingewilligde bede «van 80,000 pond. Op deze belofte deed Karel
aan Christiaar toezegging , dat de gebeele som der bruidschat zoude
voldaan worden, waarop het ontslag der aangehouden schenen volgde j
terwijl Kabel, tot erkentenis van deze dien»! , in hel jaar 1Ö19 alle

Digitized by Google

AMS.

233

de stads privilegiën en voor repten, tot Liertoe aan baar verleend , be-
vestigde.

De oorlog met dc Gelderschen was nog niet geëindigd , of die met
Frankrijk nam reeds cenen aanvang , en de jaren 11521 cn 1522 toonden
duidelijk, boe men tegen de Engelschen op zijne hoede 'moest zyn ,
dewijl zij in het laatst gemelde jaar zich van de Oosterschc vloot mees-
ter maakten , waarbij echter dc ingezetenen van Absteadax weinig nadeel
leden , alzoo de meeste schepen in de Oostzee tehuis behoorden. Geen
minder zorg ontstond er voor het koopbelang , door het outtroonen van
Ckbistiaa* II , Koning van Denemarken. En ofschoon zijn opvolger ,
Fbeduie I, de vrye vaart der Uollandcren bevestigde, was men echter be-
ducht voorde Lnbekkers, die, zoodra zy het verblijf van Koning Cibistiaaa
in deze landen , werwaarts hij geweken was , verstaan hadden , hunno
vijandelijkheden tegen de Hollanders en Zeeuwen begonnen. Maar het-
geen ten voórdeelc van den koophandel strekte , was , dat , door het ver-
wijden .der zeegaten , de schepen gomakkelijkcr over Pampus konden
geraken , ofschoon de stad anders in het algemeen daardoor een .on-
herstelbaar nadeel werd toegebragt , aangezien het water , dat voorheen
zoet was , hierdoor brak eu onbruikbaar werd , hetgeen dan ook de
visscherij in de stadsgrachten te niet deed loopen , en de stad voorts
aan oneindige kosten , tot het uitdiepen dier grachten benoodigd , onder-
hevig maakte.

In het jaar 1528 bewilligde dc stad in het verkoopen van renten
ten behoeve van den Graaf. Ook stemde men voor stads aandeel ia
eene bede van 130,000 guld. , ten behoeve van zijn huwehjk in 1529,
in welk jaar dc regering voor stads rekening , van den lieer tw Bbe-
debode , dc ambachtsheerlij kheden van Amstelveen, Sloten, Sloterdijk
en Osdorp kocht , voor eene sommc van 3000 Karclsguldens ééns , en
voor 300 pond. van 40 groot of 360 guld. onlosbare erfrente *s jaars.

In het volgende jaar 1530 werd de voorspoed niet weinig beknepen door
eenen swaren watervloed , gevolgd van eencn , voor dien tijd , boogen
prijs der granen ; maar nog zwaarder was de geweldige watervloed van
2 November 1532; waarbij nog kwam een geweldige brand in 't Regu-
liersklooster , zoo men wil, door dc Monniken zelve veroorzaakt, om
daardoor van schulden ontlast tc zyn.

Op eene dagv aart der steden , alhier gehouden in 1553 , was dc
Regering van Absterdax de eerste , die stemde in eene buitengewone bede
van 50,000 gulden , ofschoon zij tevens ouwedersprekelyk bewees , dat
de pas aangevangen oorlog aan de stad voor haar aandeel reeds meer dan
20,000 guld. gekost had ; doch door deze bewilliging bewerkte zij ook ,
dat 's lands vloot nog in de maand September^ in zee liep cn voor
dc Nederlandsche koopvaardijschepen de Zond opende.

Door het drukken van het Nieuwe Testament , naar de vertaling
van Lctheb, in 1533 tc verbieden , maakte men de zaak der Her-
vorming hier levendig. De Redenrijkers hadden hier ter stede reeds
meer dan eens getoond , welk gevoelen zij omhelsden , waarom ook ne-
gen van ken ter bedevaart veroordeeld waren , cn ofschoon dc Hervor-
ming hier meer cn meer veld bleek te winnen , gedroeg de Rege-
ring van dien tijd zich zeer gematigd ; maar toen dc Wederdoopers
de zaak met hun opromig gedrag bedierven , was de Regering niet
langer in staat hare ingezetenen ten hove te beschermen ; want na den
aanslag van dezen zoo worsten als onbezonnen hoop, in 1534, om
zich van Abstebdab meester tc maken , werd by het hof, by de
Regenten cn bij dc gemeente alhier alle begeerte naar Hervorming vol-

234 A MS.

gen» hun gedrag beoordeeld. Waar ook heeft men ooit dwaw
gezien , dan vau die zoo beruchte zwaardloopers , die op den
middag naakt en met bloote z «aarden door dc stad liepen, zonder
echter iemand te beschadigen, maar met het doel, om de stad in
beroering te brengen. Zy werden ook spoedig door de schutterij ont-
wapend en gerat, teneinde hunne straf tc ontvangen. De Stadhouder
van Holland, die met eenigc Raadshecrcn herwaarts gekomen was,
nam zulke maatregelen met de Regering , dat men voor een en
aanval van buiten niet zeer bevreesd behoefde te zijn. Ongelukkig
was het , dat de negering dc schuld van deze beroeringen dragen
moest , als of zij , door hare slapheid , oorzaak van dit woest bedrijf
geweest was , wordende , uit hoofde van die beschuldiging , dc Schout
van zyn ambt ontzet. Toen dc geest van muitzucht eens plaats ge-
grepen luid in het hart des volks , haperde het aan geene middelen ,
om dien aan den gang tc brengen. Te dien einde verspreidde men
een valsch gerucht, alsof meor dan 200 burgers, des nacijts, van
hunne bedden zouden geligt en naar 's Gravenhage gevoerd wor-
den. Op dit gerucht begaven zich , tegen den avond , eene grootc
menigte naar den Dam , om hier tegen tc waken. Twee Burgerhop-
lieden , Joost Buik en Jak Hoixesloot, verzekerden het volk, dat
dit slechts een* uitstrooisel was. Men ging wel voort met dc oproer-
makers tc straffen , maar des niet tegenstaande waagde het Jasos van
Kastbx, dieden titel van Bisschop aangenomen had , om hier heimelijk o
vergaderingen te houden, en de zijnen tot alle spoorloosheden aan te zetten ,
xoodat eindelijk op den 11 Februari) 1538 het lang gevreesd geweld
zijnen aanvang nam, met het vreemde en nog onzinniger bedrijf der naakt-
loopers , die als van hun verstand beroofd de stad op en neder liepen ,
onder een ijsselijk gehuil van wee ! wee ! wee ! de wrake Gods ! de
wrake Gods ! Daarop volgde de komst van Jas va» Geiler , welke dezen
dwazen hoop nog meer aan het woeden hielp. De aanslag, om zich van
de stad meester tc maken , was bepaald op den 10 Mei , des avonds na
het luiden der sta tl huisklok , doch de Burgemeesters kregen tegen den
avond de lucht van den aanslag , dien zij echter eerst in den wind
sloegen , waardoor dc llerdoopers reeds meester van het stadhuis waren ,
alvorens men middelen beraamde om den aanslag tegen te gaan. Nu
werden echter alle toegangen naar den Dam wel bezet , maar Burge-
meesters besloten niets te beginnen , vóór dat het dag was. Dc Burge-
meester Pi eter Koltk, die, niet vervolgziek zijnde, in verdenking
geweest was van Lutheranerij , thans willende tponen , wie hij was ,
stelde zich aan het hoofd der burgerij. De oproerigen , de burgers
ziende naderen , trokken hen tot aan de waag te gemoet , dreven hen
temg , doodende of wondende al wat hun voorkwam , en onder anderen
Koltk , die door hcu , met een vergiftigd lood, werd doodgeschoten. Geluk-
kig, dat de jongste Burgemeester, Goosskk Jakszook Reekalf , goede orders
wist te beramen, alzoo buitendien de burgerij zou hebben moeten zwichten.
Deze , een ervaren krijgsman zijnde , deed de toegangen naar den Dam
boter voorzien en met hopzakken stoppen , nam vervolgens op de
vischmarkt , vrijwillig volk op maandgeld in dienst der Burgcmccstcren ,
en deed dit cenen erd afleggen , dat het , na het verdrijven der op-
roerlingen van den Dam, den eersten aanval op het stadhuis zoude
doen. Dc Wederdoopers hielden zich hier stil , vertrouwende op hunnen
g«waandcn Profeet , die beloofd had , dat daags daaraan meer volk zou
opkomen; ook dc burgers hielden zich, gedurende den nacht, slil ,
terwijl dc Wcdcrdoopcrs dieu op het stadhuis doorbragtcn , onder hel

uigmzeo

by Google

AMS.

tingen van psalintn. Mei het aanbreken van deu dag , zag men
hen heen en weder loopeu ; nadat zij van de waag en deu Daiu naar
het stadhuis gedreven waren , maakten de burgers zich van de waag
of redenrijkerskamer meester , om den Dam schoon te houden , schie-
tende van daar door dc vensters op het Stadhuis , zoo dat de oproer-
lingen zich in dc achter- of bovenvertrekken verbergen moesten.
Burgemeester Reekalf deed toen twee groote slangen en een ander
stuk geschut op den Dam aanvoeren, onder net geroep der gemeente , dat
cr aan het stadhuis niets gelegen was , al ging het met alle oproer-
makers te gronde. Doch de Burgemecsteren begrepen, dat het genoeg
was , als de deuren slechts opengeschoten waren , terwijl dc aange-
nomen manschap gelast werd, zoo haast het schot gedaan was, op het
stadhuis aan te vallen. Met het tweede schot stortte dc deur met st{jl
«n al in ; daarop geschiedde de aanval met een ijssciyk geschreeuw
door dc Waardgelder* , welke van dc burgers gevolgd werden , dryvendc
dc oproerigen tot in de > erborgendste vertrekken : die men levend vond
werden toen allen gevangen ; de dooden en gekwetsten sleepte men
bijeen. Vijf en twintig vdn hen waren nog meester van het bin-
nenste gedeelte van het stadhuis , en verdedigden zich daar zoo
woedende , dat men niet durfde aanvallen. Hierop beklommen ccnigo
burgers de vensters van buiten , en vielen hen toen van eencn kant
aan , van waar zy dit niet verwachtten. Twaalf werden er levende ge-
grepen. Vak Geelek had de vlngt boven op den toren genomen , die
naast het stadhuis stond en werd daar zoo beschoten , dat hij nog half
levend naar beneden viel. Dc overigen werden naar verdiensten gestraft.

In het jaar 1541 werd het verlofgeld op de granen door Keizer Kabzl
V weder ingevoerd en dit maakte te Abstebbah zoo veel beweging ,
dat 's Keizers Ontvanger heimchjk ter stad uitgeholpen werd , om
hem niet bloot te stellen aan de woede van het graauw ; het verlofgeld
werd nu weder ingetrokken, op voorwaarde, dat Awstehdam een derde
betalen zoude van 25,000 gulden , welke aan den Keizer moesten vol-
daan worden.

Toen Kabel V in het jaar 1542 aan Frankrijk , Zweden , Denemarken
en Gelderland den oorlog verklaard had , werden de schepen der Amster-
dammers door de Denen genomen en de Zond gesloten; daarop vol pdo
de vrees voor deu inval van den Gelderse hen Veldoverste Maarten vak
Rotssa , waarom de huizen op de Lastaadje weder afgebroken werden ;
hierbij kwam nog , dat men , willens of onwillens , moest stemmen ia
de bede van 60,000 gulden en daarenboven in het betalen van den
honderdsten penning. Dit laatste, ofschoon slechts voor eens bepaald,
moest in het volgende jaar ten twccdcmale geschieden , en daarenbo-
ven moest men toen weder bewilligen in ecne bede van 90,000 gulden ,
cn eene leening van 6000 gulden, aan welke penningen dc Regering
niet zonder het invoeren van nieuwe imposten wist te geraken.

Om den oorlog met dc Protestanten in Duitschland voort te zetten ,
werd van dc Staten , voor den tijd van vier jaren , eene bede van
niet minder dan 600,000 gulden gevorderd. De Regering van Abster-
»as stemde , voor het stads aandeel , daar gereedclijk in ; want door het
gedrag der Wederdoopcrs had zij eenen haat tegen de nieuwe leer opgevat,
en was meer geneigd tot vervolging geworden , waarin zij straf ge-
noeg te werk ging. En opdat Burgemecsteren hierin hnnncn moed te beter
- niogten koelen , vond de Keizer goed , om, in het jaar 1545, het ban-
en vangeregt der stad eene mijl verder uit te breiden.

Vóór dat Kakel V de regering der Nederlanden geheel cn al aan
zijnen zoon Filips U overdroeg , mooi uien , in het jaar VSÓl , om

236

AMS.

sich legen Frankrijk te kunnen verzetten , weder toevlugl nemen tot
de invoering van bet haardstedegeld , ter goedmaking van eene som vau
53,000 gulden , waarin Axstebdab gercedelijk bewilligde. Toen dit echter
niet toereikende was , werden er in het volgende jaar nog voor 50,000
gulden aan los- en lijfrenten verkocht. In 1555 moest men weder
bewilligen in eene bede aan Holland gedaan van 300,000 gulden en in
Augustus in eene tweede van 900,000 gulden ; ter goedmaking van de
eerste moest een tiende penning van de huizen betaald worden,
hetgeen binnen de stad toen 13,000 en eenigc honderd guldens be-
droeg. In 1554 werd er weder eene bede van 200,000 gulden gceischt ,
waarom men genoodzaakt was voor IJ 6,000 ponden erfelijke renten te
verkooprn, waartegen de Keizer aan de stad het gruitgeld zijnde
een duit van iedere ton biers, voor 75 guld. in het jaar, verpachtte.
Filim stond dit gruitgdd uaderhand voor 4500 ponden geheel aan d«
stad af.

In het jaar 1556 bewilligden Abstebdab en de Noordhollandsch*
steden , om zes schepen , bemand met 500 koppen , in zee te brengen ,
op voorwaarde, dat het gemeeneland de kosten zoude dragen tot
19,000 gulden toe. Deze uitrusting geschiedde tot dekking van de
graanvloot, die men reikhalzend uit de Oostzee tegemoet zag, alzoo
er groot gebrek aan granen , en de schaarschheid van levensmiddelen
ongemeen was j terwijl deze ramp nog verzwaard werd door eene pest-
ziekte , die zoo hevig woedde , dal het gasthuis te klein was , om alle de
besmetten te bevatten.

In het jaar 1560 werd Axstebdab met eenigc voordeden in den koon-
handel op Denemarken en Duitschland beschonken. Maar in
geraakte zij in een geschil met Hoorn , over het paalgcld, hetwelk , op
grond der oude voorregten van 1542 , door den Hoogen Raad , aldus
ten voordccle van cerstgcmelde stad werd uitgewezen : dat die van Hoorn
aan de paal meesters te Abstebdab , vant alle paarden , koeyen en ossen ,
die het V lie , of het Marsdiep , inkwamen , ae daarop gestelde pennin-
gen betalen moesten.

Ofschoon in het jaar 1561 de stad Haarlem tot eencn Bisschopszetel
verheven en Abstebdab onder dit bisdom gesteld werd , belette zulks echter
niet, dat ter laatstgemeldc plaatse heimelijke vergaderingen gehouden
vrerden , door hen , die der Hervorming waren toegedaan. Ook geraakten
de ingezetenen in het jaar 1565 in geschil met de Regering , over het
betimmeren der Lastaadje , maar de Groote Raad te Mechelen hield
de zaak slepende. Hierbij kwam nn nog een twist over den uitvoer
van granen , welke zoo hoog liep , dal niet alleen de Regering ten
hovc van inhaligheid betigt werd , maar dat men tevens verzocht, om
verandering in het bepalen van namaagschap onder de Regenten; door
deze klagten won men echter niets , dan dat dc granen vrij konden uitge-
voerd worden, en dat het schoutsambt , voor eene somme van 20,000
guld. , weder voor den tijd van zes jaren aan de stad kwam.

Ofschoon de Landvoogdes te Abstebdab mannen in de Regering had
gesteld , die haar naar de oogen zagen , koude zy echter niet verhin-
deren , dat ecnige der stedelingen zich naar Culemborg begaven , om
aldaar de Predikatiën van zekeren Gebabdcs bij te wonen , noch dat men
kort daarop zich, in het geheim , in dc nieuwe leer deed onderwij-
zen , door Pieteb Gabbiel , en naderhand meer openbaar door Jas
Absbdszooiï, die den 21 Aug. 1566 op de Lastaadje predikte , waarna
dit te dier plaatse meermalen herhaald werd. De Burgemeesteren,
vernomen hebbende , hoe het graauw in Braband en Vlaanderen de

Digitfc&d by Go

A M S. 137

kerken geplunderd en d« beelden verbroken bad , en vreezeude , dat
oieu dit ook hier mogt ondernemen , waarschuwden de Pries-
ters , dat lij dc kerksieraden zouden bergen; dan, terwijl deze
hiermede bezig waren , liep het volk naar de Oudckerk , waar zij
de beelden verbraken. Dc schutterij was echter verstandig genoeg ,
om dc verdere plundering te stuiten , waarna dc voornaamste Her-
vormden door Burgemccsleren met list gedrongen werden , om eenigc
artikelen op het papier te brengen , door welke dc rust zoude kunnen
hersteld worden. Deze artikelen behelsden : dat vooreerst, tot nader
order , de beelden uit de kerken zouden worden weggenomen en dc
kerken gesloten blijven ; dat dc predikatiën der Hervormden zouden
geschieden buiten de stad . zonder den Lccraar of de toehoorders eenig
beletsel aan te doen; dat bij onwedcr aan dc Hervormden de
Leprozenkerk zoude worden toegestaan , en dat zij , in ziekte of andere
ongevallen , zulke Priesters of andere Leeraars mogten gebruiken , als
hun goeddacht. De Pastoor, met het H. Sacrament over de straat
gaande, zoude geen bel mogen roeren ; alle kerkschenderij zoude.
voortaan verboden worden , en om geloofszaken zoude de een van den
anderen niet kwalijk mogen spreken. Ingeval van oproer, mogt leder
sich ter lijfsweer wapenen, doch zich niet van zijne stoep of woonstede
verwijderen. De Regenten lieten nog, uit vrees voor oproer, de zaken
haren gang gaan, terwijl de Hervormden voor hunne belangen zorg droe-
gen. Maar ongelukkig ontstond er in de maand September 1366 eenc
nieuwe beroerte , bij het begraven van eenci» doode uit de Hervormden in
de Nieuwe kerk,hctwclk ten gevolg had , dat het Minderbroedersklooster ge-
plunderd werd. Ecnigcn van dc voornaamste Hervormden begaven zich der-
waarts , om , zoo het mogelijk ware, den moedwil tegen te gaan , maar,
wat zij ook deden en beloofden, de drift was zoo min te stuiten , als
daags daaraan , toen het Kartuizerklooster hetzelfde lot onderging ,
by welke gelegenheid aan den Schout vier gevangenen ontweldigd wer-
den, terwijl hij zelf het gevaar ter naauwernood met de vlugt ont-
kwam. Dc Regenten, vreezende, dat de woedende gemeente , bij wie
xij wel wisten, in geen goeden reuk te staan, den moed aan hen mogt
koelen , beraamden weder een verdrag met dc Hervormden , die
nog altijd naar buiten ter preke gingen, tot dat eens op zekeren Zondag,
veel volks in dc Minderbroedcrskerk bijeenkwam , welke plaats men
echter niet bekwaam vond , waarom de menigte weder naar buiten
ging. Maar Burgcmecsteren , duchtende, dat daardoor weder een oproer
ontstaan zoude , verzochten zekeren tak Nek , dat hij den Predikant in
dc kerk op den stoel wilde brengen , zoo als nog dien zelfden dag des
namiddags plaats had. Daags daaraan werden de beelden en altaren uit
deze kerk genomen en daarin banken en stoelen geplaatst.

Op den avond van den 18 December 1S1Ö6 kwram de Prins van Oranje
binnen Amsterdam, waar hij zich alle moeite gaf, om een nieuw verdrag
tusschen de Regering en de Hervormden te bewerken. Van welke
laatstcn hij begeerde , dat zij dc Minderbroederskerk weder zouden
verlaten, en dc preken, even als voorheen, buiten dc stad doen. Van de
Regenten vorderde hy, dat zij eenigc nadere punten zouden beramen; maar
deze weigerden dit, zeggende, dat zij zelfs tot het verdrag van 30 Septem-
ber 11. gedwongen waren. Ook behaagde hun niet, gat de Hervorm-
den , op 's Prinsen voorslag, weder buiten de stad zouden prediken , aan-
gezien zij vreesden , dat dit anderwerf oproer zoude veroorzaken. Evenwel
stelden zij eenige punten op, onder verklaring, dat zij zulks deden ,
om den Prins te believen. Maar deze nam hierin geen genoegen ea

2.18

AMS.

vervaardigde zelf een ontwerp, dat, den 18 Januari) 1567, door de
Vroedschap en de Schutterij goedgekeurd en geteekend werd , op voor-
waarde, dat hel xoo lang van duur zoude zijn , tot er de Landvoogdes
uitspraak over deed. Toen werden 200 knechten bezoldigd , om de
rust der stad te bewaren , en predik plaatsen voor de Hervormden aan-
gc weien. Vier gemagtigden , twee uit de Wethouder» en twee uit de
Hervormden , werden naar de Landvoogdes gezonden, om de bekrach-
tiging van het door den Prins vervaardigde ontwerp te verzoeken. De
twee gemagtigden uit de Wethouders verngttcn echter, zonder de twee
uit de Hervormden te kennen , hunne zaken afzonderlijk met den Presi-
dent Viclics en behandelden de anderen als onbekenden j ook reisden
zy over Antwerpen terug , zonder deu Prins eens aan te spreken of
te begroeten , ten einde het voornemen , dat de Regering had , om
krijgsvolk in de stad te brengen , te eerder te kunnen ten uitvoer
leggen. Het gemeen echter , nier van de lucht krijgende , vervoegde
zich , in den nacht , aan het huis van den Burgemeester Bcm , hem
afvragende water van de zaak was. Deze ontkende het ontwerp, en
zwoer , by zijne zaligheid , dat er geen nieuw krijgsvolk geworven of
te vrcezen was , tot dat een der burgers hem de brieven , door de Land-
voogdes, dienaangaande, geschreven, vóór uit de borst haalde. Dit
zoude eenen geducht oproer ten gevolge gehad hebben , indien het
niet door eenigen der aanzienlijkste Hervormden gestuit was gewor-
den. Er werd nu naauwe wacht gehouden tegen de komst der vreem-
delingen , die , zoo uit liriesland , Vlaanderen en Braband , als
van elders, meenden binnen te komen , hoewel zij , by hunne aankomst
vóór de stad , door de Hervormden van spijs en drank voorzien
werden ; op den 20 April werden er nog 400 Burgers in soldy geno-
men , en onder bekwame opperhoofden gesteld. De haat tegen de
Regering werd nog geweldiger , toen men drie dagen later berigt
kreeg, dat de goederen der Amsterdammers te Alphen, te Gouda en
elders , ten behoeve van den Koning, in beslag genomen waren , het-
geen de Hervormden zeiden, met voorkennis der stedelijke Regering
te zijn geschied. Daags daaraan kwam het volk van Bsedebode
vóór de stad , maar de noomschen en Ouroomschen bcvlytigden zich
evenzeer, om het buiten te houden, en men moet het, voor een
geluk rekenen , dat de aanslag , dien zij tegen de Regulierspoort he-

ilagen later, met 10 of 12 vendelen geregelde troepen en 6 veld-
stukken , kwam aanrukken en den 29 April reeds Slolerdijk naderde;
terwijl Noircahhbs den 8 Mei vóór de stad kwam , om er , met 4 of g
vaandelen Hoogduitsche soldaten en vier stukkeu geschut , in te trek-»
ken. In persoon binnen gelaten , vertoonde hij zynen lastbrief aan
Burgemeesteren, welke luidde, dat hij, ingeval van weigering, om hem
in te nemen, de stad moest belegeren, waarom men, na eenige
woordenwisseling,- besloot, aan dien last te voldoen, zoodat hy
den volgenden dag binnen trok. Nu werd het Minderbroeders-
klooster, op kosten der Hervormden, in de vorige gedaante hersteld,
en de aangenomen burgers uit eed en dienst ontslagen. De Graaf
tak Hsosn , vervolgens ook binnen de stad gekomen zyndc , bragt
vele uitgeweken Roomschc burgers mede , aan «reik hun poorterregt
terugeschonken werd. Voorts werd de Schutterij ontwapend en
den Hervormden alle mogelijke smaad aangedaan. De vreugd der

Digitfzed By"Göogle

A ■ S. 250

matigd , door ecnen zwarcn brand , welke op dien dag in den
omtrek van de stad uitbrak, waardoor een olie- en twee korenmo-
lens , beneveiis 10 of 12 huizen , geheel in asch werden gelegd.
De vlam sloeg tot over den Amslel , en zelfs tot aan de Si.
Anthoniepoort , buiten welke alle huizen, van het hek af, tot aan
het Leprozenhuis toe, afbrandden.

Den 25 September maakte de Schout Pieteb Pietebsz. een begin
met het opschrijven van de goederen der Hervormden , waarop de-
genen , die het eerst aan ó*e beurt lagen , cn voor de voornaamste ,
werden gehouden , de stad verlieten , hetgeen ter waarschuwing voor de
anderen strekte. Ook werden den 27 vier personen , die men beschuldigd
had van beeldstormer» te wezen, opgehangen; den 2 October en den 23
November , hadden dergelyke strafoefeningen plaats. In het volgende jaar
1 568 werd , op bevel van Alba , een aanvang gemaakt met het in-
dagen van hen , die zich naar elders begeven hadden , hetwelk gevolgd
werd van verbeurdverklaring van goederenen het bannen van personen.
Het jaar 1 569 leverde weder een tooneel van vervolging op , zoo met
het ter dood brengen van hen , die men in handen kreeg , als met
liet indagen , banucu en verbeurt verklaren der goederen van degenen,
die de woede en lagen hunner vyanden ontsnapt waren. Men telde
meer dan 128 vonnissen, en, strijdig met de stedelijke voorregie n ,
werden zelfs de goederen der vitrawen , ten behoeve vau den Koning ,
verbeurd verklaard. Elke week , elke dag leverde nieuwe voorbeelden op
van geweldenarijen cn wreedheden. Geen Notaris durfde zich verstou-
ten , ecne verklaring of een getuigschrift ten voordeclc der ingedaagden
op te stellen, want de deur van regt was te ecnenmalc gesloten. De
stad was te dien tijde genoegzaam op den oever van haren ondergang ,
en de koophandel stond als het ware stil , zoo door de verbazende geld-
sommen , welke moesten opgebragt worden , als door het vertrek van
de aanzienlijkste kooplieden j waarbij kwam het verbod van handel op
Engeland.

lntusscben begon Willeb, Prins van Oranje, bestellingen ter zee uit
te geven , waarvan ccnige gcvlugttc Amsterdammers , cn onder dezen
Jah Broek , Nico laas Ruikhaver , Dirk.' var Breek ei , Ja* Klaaszook
SrtKGBL , Dirk nkivn. en Juriaas Wtbrandsz gebruik maakten. De
Begering der stad rustte daar en tegen drie oorlogschepen uit, onder
hei bevel van den Admiraal Fraicois vak Bosbuzea.

Van den vrccsselijkcn watervloed , die op den 1 November van het
jaar 11570 geheel Nederland met schrik vervulde , voelde Abstebbak
mede de ysselykstc gevolgen , alzoo zy , door de doorbraak van den
Dieraerdijk, ecne aanmerkelijke schade leed.

Om die stad , zoo wel als andere steden , in zijn geweld te houden ,
had Alba het ontwerp opgevat, om aldaar in 1571 een kasteel te doen
bouwen, dat geplaatst zoude worden op de Geldersche kade, aan de
Bantamtaerbrug. Maar de Regering , niervan onderrigt , zond twee
Burgemeesters naar Antwerpen , die het bouwen van dit kasteel en
de inlegering van Spaansche krijgsknechten voor 200,000 gulden af-
kochlten. Naauwelijks waren zy van deze vrees verlost of zij moesten
naar middelen omzien , om den hernieuwden cisch vau den tienden
penning te ontgaan ; dit bleef echter slepende lot m 1572, toen de
Hertog, door het verlies van Brielle , dat door de Watergeuzen ingc-
noRuen werd, en dc verdere daarop gevolgde verandering van zaken,
sich genoodzaakt zag, vau dezen eisch af te zien.

Er stak , onder den Admiraal Boshuizen, van hier wel eenc vlooi af>
om die van Enkhuizen het uitloopcn hunner schepen tc beletten , doch

AMS.

nadat d« Noord-Hollandsche steden , die 's Prinsen lijde gekozen had-
den , mede eene vloot in zee hadden gebrast, keerde die van Absterdazi
terug. In de maand October , poogden de Amsterdammers weder de
Noord hollandschc schepen, onder So*oi . voor Nieuwendam te verjagen,
doch hier liep hun de kans zoo tegen , dat zij tot binnen de palen voor
de stad werden terug gedreven. Alba , thans ziende, hoe nuttig het
voor hem was, meester van de zeesteden te wezen , veranderde ten aan-
zien van A «steiiuam geheel van gedrag, vermanende haar met alle
vriendelijkheid tot getrouwheid aan den Koning , en doende dit ver-
gezeld gaan van beloften en hoop op groote voordeden ; ook was het
voor zijne partij een geluk , dat Loet , Graaf van der Mark , niet
slaagde in ccnen aanslag op de stad , en dat het gemeen , bij die
Onderneming, in rust bleef.

Toen Alba, in 1573, zich hier bevond, deed hij eene vloot uitrusten van
36 , zoo groote als kleine , schepen , met oogmerk , om daarmede meester
van de Zuiderzee te worden. Met grootcn ophef zeilde zij uit, den
94 September , onder Maxibuliaan Herrir , Graaf van Bottu , in het
bijzijn van den Hertog , en in tegenwoordigheid van eene groote menigte
Geestelijken , die aan den Schreycrshoek stonden , en met kruissen en
zegenen, haar goed geluk wenschten , maarden 11 October werd
zij door de Noordhollanders, onder Corjielis Dirkszook, geslagen en
Bosso te Hoorn gevangen opgebragt.

Het vergeefsche beleg van Alkmaar , het verlies van den zeeslag op
de Zuiderzee, alsmede de aanstelling van eenen nieuwen Landvoogd,
noodzaakte den Hertog, om van hier te gaan. Van den
nieuwen Landvoogd verkreeg de stad de uitbreiding van haar gebied ,
en de vernietiging van de keur , door de Hertogin van Parma , in 1 563
gemaakt , op de namaagschap onder de Regenten. Doch vele ingeze-
tenen en onder dezen van de voornaamsten, die zich, om den dwingeland,
boven vermogen met schulden bezwaard hadden , vervielen tot armoede
en moesten met bedelen hun bestaan zoeken.

Omstreeks dezen tyd ontstond hier een oproer onder het scheepsvolk ,
dat om betaling riep. De schutterij , in de wapenen gekomen , plaatste
lich op den Dam. De Burgemeester Bent bezette met twee vaandelen
de Nieuwebrug , en wist, door goede woorden , de o-roerigen tot stil-
stand te brengen, maar daags daaraan werden de voornaamste belhamels ,
in plaats van betaling te ontvangen , tot de galei verwezen, of op andere
wijze gestraft , hetwelk dit volk zoodanig verbitterde , dat het s' Ko-
nings zijde verliet, en de stad zeer onveilig maakte.

Een weinig daarna , in het jaar 1578 , legden die van Noord-Holland
eene vloot onder Marken , om de vaart van en naar dc stad te ver-
hinderen. De Landvoogd beval , ten einde hen te verdry ven , eene vloot
van 27 schepen uit te nisten , waarvan er 10 naar het Haarlemmermeer
zeilden , tot voor dc schans aan dc Oude-We tering , waarvan de be-
waring aan Hopman Schetter was toebetrouwd. Die wakkere Bevelheb-
ber had naauwelijks deze vaartuigen vernomen, of hij viel er met dc
zijnen op aan , bemagtigde het grootste en beste schip van Amster-
dam , en zoude , waren de Haarlemmers niet uitgevallen , waarschyn-
lijk de meestcn overweldigd hebben.

Het baarde ook niet weinig verslagenheid in dc stad, toen men in
het begin van het jaar 1576 vernam , dat Muiden door Sonoi ingenomen
was , hoezeer deze het slot aldaar niet konde bemagtigen , en door
Hierges , met behulp der Amsterdammers , weder van daar werd ver-
dreven. Ook werd Amstelveen, dat door de StaaUchen verlaten was,

D igitlzed" by~Göogle

A MS.

841

mei bezetting uit de stad voorzien, en verder alle voorzorg gebruikt,
«ui AasTERJux tegen overrompeling te beveiligen. Daar echter de Span-
jaarden alles, wat verrigt moest worden, om do stad voor den Koning
tc bewaren , voor stads rekening lieten , gingen de geldmiddelen zeer
ten achteren, en de stad zelve werd op den oever des verderfs gebragt ,
niettegenstaande de Regering , van den Koning , verlof bekomen
had, om den accijns tweemaal zoo hoog te vorderen, als tot hiertoe
gebruikelijk was geweest.

Het hof van Holland zond , toen dc Gcndsche bevrediging gesloten
was, eenen Deurwaarder, om deze ook hier af tc kondigen ; dit werd
toegestaan , onder proleslatie , voor zoo verre deze bevrediging niet
met dc sladsvoorregten streed. In Februari) 1577 besloot men op dc
voorwaarden van die bevrediging, met den Prins van Oranje in ondere
handeling tc treden ; ofschoon er van de zijde der Regering groote
zwarigheden gemaakt werden , door het voorstellen van 9 punten ,
waarin zij wel wisten , dat de Prins niet bewilligen zoude ; onder ande-
ren weigerden zij volstrekt dc Hervormde godsdienst te gedoogen , of
tot het begraven der dooden van die gezindte te bewilligen. Maar alle
deze mocijclijkhedcn werden slechts geopperd , om tijd tc winnen, want
dc Magistraat had tc gelijker tyd , heimelijke onderhandelingen met
Don Ja* vak Oo&xeüryk. aangeknoopt. Nadat nu deze door de Alge-
mecne Staten voor vijand verklaard , en de tijding daarvan aan de
Staten van Holland gekomen was , werd het onverzettelijk besluit geno-
men , om de stad door list of geweid tc dwingen Zoo beraamde men, den
23 November 1ÏS77 , onder aanvoering van den Overste Hebban Hellisq
en den Kapitein Nicolaas Ruikiavei, een aanslag tegen de stad, die,
niettegenstaande zij, na dc Haarlemmerpoort overrompeld te hebben,
met vier vaandelen knechten , reeds tot op den Dam voortgetrokken
waren , door het niet spoedig te hulp snellen van de overige benden ,
mislukte, terwijl Rukiaver daarbij sneuvelde. Maar aangezien de stad
wan rondommc bezet bleef, werd dc Regering gedwongen , weder tot
onderhandeling te komen , en besloot nu tc vreden tc zijn , als zij ecne
bezetting van 500 stadssoldaten mogt bbjven behouden. De Prins
daarentegen vorderde , dat men de stadsvaandelen zoude afdanken ,
en lieni toestaan , over nieuwe opterigtcn vaandelen Kapiteins aan tc
stellen. Slaande deze onderhandelingen werd dc stad al naauwer en
naauwer besloten, waarop de Regering in het begin van het jaar 1J578
So.ioi schriftelijk vroeg , wie hem last gaf, om vijandelijk tegen de
stad te handelen. Het antwoord was, dal hij gekomen was, op last
der Staten van Holland , niet om vyandclijk te handelen, maar om
de stad tegen de vijanden van het gcmeencland tc beschermen. Men
was, van de zijde der Regering, toen nog wel bedacht, op eenige
middelen ter verdediging , maar de magt was gebroken , dc schaarsch-
hcid nam hand over hand toe, alle koophandel en hand teering
stonden stil , cn meer dan 300 burgers verlieten de stad. Eindelijk
klom de nood zoo hoog, dat men, uit gebrek aan geld, noodmunten
moest laten slaan, waartoe het zilver van godshuizen, schutterden en
gilden , en het zilveren beeld van St. Nicolaas, uit de oude kerk, gebruikt
werden , maar dit, den nood nog niet vervullende, moest er last gegeven
worden , om te slnilen , zoo als men best koude, cn de Afgevaardigden
kregen aanschrijving, om niet terug tc keeren, dan met het gesloten
verdrag. Diensvolgcns werd , den 8 Fcbruarij 1578, de Satisfactie
tot stand gebragt , waarbij Amsterdam tot de Staatsche partij over-
ging. Deze w erd den 16 Maart binnen de stad afgekondigd , worden-

1. Deel. 16

AMS.

de door de Staten de Heeren Matbeses , vaü deb Mtlb , en Mailsow

benoemd , om ze haar beslag te doen erlangen. Terwijl men daar-
mede bezig was . kwamen de uitgewekene ballingen in menigte terug.

Daar echter de Regering, meer uit dwang dan uit genegenheid, tot dit
verdrag gekomen was, en de Roomsehc godsdienst nog voor de hoofd-
godsdienst hield , kon het vertrouwen tusschen beide partijen niet grook
*ijn. Hetgeen evenwel die van de Regering het meest knelde, was hei
7de artikel der Satisfactie, waarin bedongen was, dat de drie schut-
terijen, welke, doorliet vlugten van vele Hervormden, zeer in verval
geraakt waren , weder opgerigt en voltallig moesten gemaakt worden ,
en dat wel uit de zulken , die er voorheen onder behoord hadden ,
waardoor zij vreesde , alle klem van het gezag kwyt te zullen geraken.
Hierbij • kwam nog , dat dagelijks eenc menigte Onroomschen terug
kwam , welke zij evenwel zoo veel in bedwang zochten te houden , abt
maar mogelijk was ; hadden zij nu nog maar wat willen toegeven en
bijzonder aan dc Doopsgezinden het poorterschap toegestaan , zonder
het doen van ccnen eed van hen te vorderen , zij zouden zich minder
vijanden gemaakt hebben; maar zij hielden , in strijd met het Odo
artikel der Satisfactie, nog bovendien de Hervormden te veel buiten allo
ambten. Eene voorname bron van ontevredenheid was ook liet her-
stel der schutterijen ; want toen de Gemagtigden van dc Staten en
van den Prins die onder 6 vaandelen wilden brengen en daarover Of-
ficieren , naar hun welgevallen, dachten aan te stellen, oordeelde de
Regering dit strijdig met de Satisfactie. Dc gemagtigden daareutcgen ver-
stonden daarvan niet af te gaan en gingen voort met eene lijst van Officieren
te maken , die zij aan Burgemeesteren overgaven , en deze bragten ze , den
23Mei, in de Vroedschap, die in gcenen deele zich deze schikking wilde laten
welgevallen , ofschoon zij toestemde , dat dc drie schutterijen moesten
hersteld worden , welke resolutie , dc laatste , die door de Rooinsch-
gezindc Regering genomen is , aan dc Gemagtigden ter Itand gesteld
werd. Straks daarna rees er geschil tusschen de Onroomsche schutters
en de Regering over dc wijze van waken , daar dc schutters meer ze-
kerheid vorderden, dan dc Regering zich verpligt achtte toe te staan.
Haar vooral toonden zich dc Onrooitischen zeer gestoord , over de be-
graafplaats, die men hnn had aangewezen , doch hun te afzigtelijk toe-
scheen , hoewel men overeen gekomen was , dat men hun eene be-
hoorlijke zoude toestaan. En , nu aanhoudend elkander opstokende ,
besloten zij eindelijk eene kans te wagen cn dc Regering den vod
te ligten, eer men het hun deed. Meester Willes Baboes, een zoon
van den gewezen Schout der stad , cn zeer ijverig voor de Her-
vorming , sedert cenigen tijd , ook weder in de stad gekomen , was
daar de voorname voorstander der Onroomschen. Deze schreef, den 24 Mei
1578, aan Sokoi , bij wien hij vroeger als Luitenant gediend had,
dat deze zijn volk gereed zoude houden , om op het eerste bevel van
de Staten van Holland of hunne Gemagtigden te kunnen op* rekken.
Bardes ontbood tevens eencn schootvrijen helm cn rondas, tot siju
gebruik, blijks genoeg , dat hij iets geweldigs voorhad. Sonoi ant-
woordde terstond . dien aanslag te zullen ondersteunen. Des anderen
daags , zijnde een zondag , kwam Thosas van T hielt , gewezen Abt
van St. Rcrnard bij Antwerpen , aan den St. Anthoniedijk . buiten
de vrijheid der stad , voor de Hervormden prediken. Terstond na dc
preek maakte do daar vergaderde menigte a/spraak, cn beraamde tijd,
wijze en teckencn , om den ontworpen aanslag ten uitvoer te brengen.
Zij gingen wel nu elk naar zijn huis , maar bragten den gchcelen nacht

Digitized by Google

AM &

245

wakende door. 's Morgens den 20 Mei begaven zich Bardes, Maarte»
Koster , Adriaan Kromhout , Adhiaa* Pauw cn (juillauhr du Gardi* op
het stadhui* , om voor liet laatst te beproeven , wat de Regering den
Onroomschcn zoude willen toestaan. Eenige malen gingen zy over en
neder , van het stadhuis naar de herberg der Gemagtigden van de
Staten , die op den Dam was , en van hier wederom naar het stad-
huis, tusschen den drang des volks door, dat, van alle kanten za-
uien gevloeid met ongeduld den afloop verwachtte. Kort na den
middag , als de huislieden , die ter markt gekomen waren , den
Dam ontruimd hadden, komt du Gardi* op de puije van het stadhuis ,
ligt den hoed af, cn zet dien terstond weder op , waarmede hij , volgens
afspraak , te kennen gaf, dat er bij de Regering met woorden niets
te winnen was. Simo* He*drikszoo* Jo*rhei* , Kapitein over een der
vier vaandelen burgersoldaten , die reeds van elf ure af in de wapenen
geweest waren , wat later , van het stadhuis aftredende , sloeg de armen
van elkander , waardoor hij te kennen gaf , dat er aan Burgemeestercn
geen verzetten was , cn voegde zich daarop bij zijn vaandel, om de
Nieuwe kerk te beschermen. Nu werd door zeker soldaat, die zich
op de waag bevond , een musket afgeschoten ; op welk tecken het
bootsvolk met vliegende vaandels en onder het geroep : « wie Oranje
• lief heeft , toone het en volge mij,» voorden dag sprong. De overige
Onroomscbcn , bestaande uit volk van allerlei aard , als arbeiders ,
ambachtslieden, kooplieden en renteniers, stoven nu mede op straat
en onder dezen de ballingen hel eerste. Ecnigcn Ijlden naar het bus-
huis, sleepten er het geschut uit, plantten het op den Dam cn vulden de
toegangen derwaarts met wolbalen , die daar juist bij de waag lagen.
Toen viel men aan het smijten met steencn naar de vierschaar , ten
einde de nachtwacht , diealdaar in tijden van onraad op het afbranden van
xcker baakgeschut paste, te verdrijven. Maar als er geeu vuur gegeven
werd , stortte men ter stadhuizc in , haalde den Schout , benevens de
oude en regerende Wethouderschap , daaraf cn bragt hen op de waag.
Van waar meest allen , even als onderscheidene Priesters en Minder-
broeders , tusschen twee rijen soldaten door , naar het Water , in
eenige vaartuigen scheep gebragt werden , onder het schreeuwen van
het graauw , dat men ze naar de galg moest voeren , waar zij zoo
menig eenen aan geholpen hadden; voorts werden zij , even buiten de stad ,
aan de St. Anthoniedijk weder aan wal gezet. Dit nitleiden der
Regenten was alzoo zonder grootc wanorde of zonder bloedstorten afge-
loopen ; minder bezadigd ging men echter tc werk met het Minderbroe-
derklooster , waar het gemeen terstond op aan viel en er de beelden cn
altaren verbrijzelde.

De weggevoerde Regering werd des anderen daags , door de drie schut-
terijen , ten overstaan van de Heercn va* Mathemks en va* der Mtle ,
van eed cn dienst ontslagen. Voorts werden er zes cn dertig nieuwe
Raden gekozen , die , den 28 , op het stadhuis vergaderd , Willem
Bardes , Maarte* Jakszoo* Koster , Adriaa* Rei*ierszoo* Kromhout
en Dirk Ja*szoo* tot Burgemeesters verkozen. Op gelijke wijze
werden nu Schepenen , Vroedschappen en de overige Regeringsleden
aangesteld. Nadat de kerken ruim eenc week gesloten geweest waren ,
begaf de nieuwe Regering zich met eenige timmerlieden naar de Oude
kerk om er de heelden tc doen wegnemen. Vervolgens begonnen de
Hervormden eerst in de Oude kerk, en, weinige dagen later, ook in
de Nieuwe kerk tc prediken. De Lutherschen cn Doopsgezinden hiel-
den ook godsdienstige bijeenkomsten in de stad , met kennis en verlof

54'»

AMS

der Wethouderen , die zelf* . s<-hoou tegen dra ziu vau eenigc hunner
geloofsgenooten , den Roo'.uschgeiitiden toelieten , in bet geheim te
vergaderen. Heiligen tijd d;i;irna gaven Bu; t)enitestcren last, tot
het verkoopen van zilveren vaten , beelden en andere versierselen ,
waarmede men in de Oude kerk eenen aanvang maakte.

Om zieh hij bet volk bemind te maken , stelde de nieuwe Regering
eeltige nieuwe keuren , ten voordeelc der ingezetenen, vast ; zij vermin-
derde de^iupostcn , vernieuwde en verbeterde vele gildekeuren en bragt
de schutterijen in beteren stand. Maar met alle genomen voor-
zorgen koude men niet beletten, dat de Hervormden somtijds te onbe-
suist te werk gingen en geweld oefenden ; "dus verbrak men zeer moed-
willig en niettegenstaande de tegenwoordigheid van leden der Regering ,
die het woest geweld zochten te bedaren , de beelden in de Nieuwe
kerk , cn , zich van daar naar de kloosters begevende , vernielde het
graauw alles, wat het daar vond, zonder op verzoek of bedreigingen
acht te slaan ; eindelijk bragt men evenwel de gemeente tot stilstand ,
door eene betere orde .te beramen op de stads bezetting. •

Alle vaart en handel op Spanje werd , omtrent dezen tijd , verboden t
en , om de ncdcelcn , die de koophandel daardoor moest lijden , cenig-
zins te vergoeden , werden alle « rakken , die , gedurende de jongste
onlusten , in het IJ gezonken waren , met groote moeite uit den grond
gehaald.

Toen de Staten in 15578 besloten eenen honderdsten penning te
ligten , werd door Amsterdam daarin niet bewilligd , en die stad bleef
bij deze, weigering volharden, niettegenstaande ceue plegtige bezending
der Staten derwaarts geschiedde. Minder zwarigheid maakte men ,
om toe te treden in de nadere Unie of Yerecniging titsschen Gelder-
land , Holland , Zeeland. Utrecht , Friesland en Overijssel. Ook werd,
ten aanzien der Admiraliteit bewilligd in het heffen van convooigeld.

Prins Willeb 1 , die, bij zijne komst te Amsterdam, in 1880, min-
zaam als Stadhouder ingehaald en ontvangen werd, maakte weder
eenigc verschikking onder de burgcrvnandels , volgens welke de elf
kompagnien , onder eenen algemcenen Kolonel gesteld werden , terwijl
er een bijzondere Kolonel over de vijf wijken aan de oude zijde en
nog een over de zes wijken aan de nieuwe zijde benoemd werd.

Na de afzwering van den Koning van Spanje, in ü>81 , ontstond
er verschil lusschen de Staten en de stad, over het al of niet houden
der Satisfactie, waarvan de Staten begeerden , dat de stad zoude afzien ,
terwijl de Regering die wilde in standhouden ; ten laatste werd men
het echter hier omtrent eens , en er werd genoegen genomen in zeker
ontwerp, dat de Prins gemaakt had.

Toen Robert Dcdlet , Graaf van Leicester, in HS8U , als Landvoogd
herwaarts overkwam, bewilligde Aisterdam in de hem opgedragene hoog-
heid slechts in zoo verre . als zulks niet de voorregten van provincie cn
stad bestaanbaar was. Men behandelde hem echter naar zijnen staat en
waardigheid, en haalde hem met alle plegtigheid in. Weldra echter veran-
derde deze vreugd in haat cn afkeer tegen hem , veroorzaakt, zoo door zijn
verbod van alle vaarten allen handel op Spanje, als wel voornamelijk
door het aanstellen van Kommissarisscn , tot het onderzoek van de
hoeken der kooplieden , of zij het gedaan verbod ook overtraden. Het
plakkaat, door hem op de zeevaart gemaakt , werd ras vernietigd , ook
verviel spoedig de munt, die hij hier had opgeiigt. De Magistraat bad
zich intnsschen, om zijne kwade voorncmenste verijdelen, meestergemaakt
van hel slot te Mui len , zich van de trouw der burgeren verzekerd, en

Digitized by Google

A MS.

«etfs eenige metalen stukken voor het stadhui* geplaatst. Toen hij
nu den 3 Octoher 1587 voor de tweede reis le Amstlrdai kwam, met
oogmerk , om de oude Regenten af en nieuwe in de plaaU te zetten ,
ja zelLs , zoo als men later vernam , het voornemen had , om veertien
der voornaamste voorstanders van \ Lands vrijheid bij den kop te vat-
ten, ten einde hen eenen schandelijken dood te doen sterven , werd
zulks door bet mannelijk gedrag van den Burgemeester Pietkr Con-
helisz. Booji verijdeld , waarop de Landvoogd den 5 Octoher weder naar
Utrecht vertrok (1).

Men legde zich , te dezer tyd. meer en meer op de uitbreiding van de
vaart en handel op de Oost- en West-Indien toe, waartoe hel plakkaat des
Konings van Spanje , bij hetwelk alle vaart dei Nederlanders op zijne lan-
den verboden werd , gelegenheid verschafte. Zoodat men in het jaar 159*
de eerste reis naar Oost-Iudië ondernam , wordende Kornklis Houtman
in 1595 derwaarts gezonden, niettegenstaande de reis van Willes
Ruiend* ongelukkig was afgclonpcti , en men rigtte eene maatschappij
•p, die den naam had van Maatschappij van verre, maar de vier
schepen , waarmede Holt sas was in zee gestoken , kwamen na het
uitstaan van vele gevaren , in 1597 , niet zeer gelukkig terug. Even-
wel hield men aau cu leidde den grond lot die Maatschappij, welke
later, onder den naam van O o s t i n d i s e h e Compagnie,
van zoo veel belang voor het land en de ingezetenen geweest is. In
het jaar 1596 werden ook ecnigc schepen naar Wcst-ludië gezonden,
om welke v«art tc hevoorregten in 1597 eene Maatschappij werd
opgerigt , die zich later met eene dergelijke , omstreeks dien lijd te Enk-
huizen opgcrigt, vereen igd heeft , en toen den naam van de gecombi-
neerde compagnie negoeierendc o p Ge n e a (Gniana) schijnt
aangenomen le hebben. De Oostindisclu: Maatschappij was iutusschen met
vele aanzienlijke deelhebbers vermeerderd, en bevond zich daardoor in
staal , om onder bevel \an Jakob Si«o>sz t a* Nek , naderhand Burgemees-
ter dezer stad , eene vloot van acht schepen naar Oost-Indie te zen-
den j waarvan , na verloop van vijftien maanden , vier , rijk geladen ,
terug kwamen, dcch de vier anderen keerden niet voor het tuigende
jzar weder. Naar West-lndië waren mede vele voordeeligc logt en
gedaan en er werden zoo vele goederen aangebragt , dal de Bewindheb-
bers dier Maatschappij, in 1600, aan de Rejering , om ecne bergplaats
daarvoor moesten verzoeken, zoo als hun ook werd toegestaan.

Deze voordeden werden echter weder opgewogen door eene hevige
pest , waarmede de inwoners in het volgende jaar bezocht werden , en
die in ecne weck 700 tot 800 menschen ten grave sleepte , zoo dat er
nieuwe begraafplaatsen moesten aangelegd worden.

De Oostindische Compagnie, nu hare wezenlijke oprigting in 1602
tot stand zoekende le brengen , werd door de Staten der Vcreenigde
gewesten , met een uitvoerig octrooi begiftigd , dat gedagt eekend was
op den 20 Maart ; toen werd zij verdeeld in zes kamers , als ééne
te A «sterdam , ééne in Zeeland, twee cp de Maas, namelijk ééne tc
Delft en ecne tc Rotterdam, voorts twee in het Noorderkwartier , ééne
te Hoorn en ééne te Enkhuizeii , hebbende de kamer Amstehla» do
Lelft , Zeeland ecu vierde, en de overige kamers ieder een zestiende.

(i) Het Hr»u'j<L» te Ametcrdam voorgevallene vindt mei in het breedc \rr*rld,
hii P. C. Ilworr , Ter*olRhderNedeiletidl»ihe II i » tor i e n A.iuter-
oUm i5*ï, bl. 3«jj, cni» daaruit overgenomen in mijne Nieuwe II orinueri ik
gehuil 1* « I gebied der Ce s c b Le d • n i » , bl. aoi — iu4.

SMC A MS.

Toen men, in het jaar 1008, in onderhandeling was OTer het bestand met
Spanje , hield Ahstebdab in zoo verre de zijde van Prins Macbits ,
dat zij zich tegen het bestand verzette , hoewel uit geheel andere oog-
merken , dan de Prins voedde ; haar koophandel vorderde vrede ,
doch om dien alom te erlangen , werd er ook vercischt , dat de Nederlan-
ders tot een vrij volk verklaard werden , zonder welke erkentenis zij in
geene onderhandeling begeerde te stemmen. Marrits , alhoewel uit
geheel andere grondbeginselen ijverendje , ondersteunde de stad. De
Staten van Holland zonden cene bezending derwaarts , maar de stad ver-
schoonde zich met het voorbeeld van Zeeland j doch toen deze provin-
cie bewilligd had , kon Ahstebdax alleen het niet kecren. Dicusvol-
gens werd het bestand alhier op den 8 Mei 1609 afgekondigd.

In de geschillen tusschen de Remonstranten en Contra-Remonstran-
ten , hield A ■sterdak de zijde der laatstcn en was cene dier steden ,
welke zich in het jaar 1612 en eenigc volgenden, ten sterkste kantte tegen
het houden der Nationale Synode , op dien voet , zoo als het begeerd
werd. Even zoo sterk verzette men er zich tegen het beroep van Cok ha-
dis Vobstiüs , tot Hooglceraar te Lcydcn. In het jaar 1617 werd een
der vergaderingen van de Remonstranten gestoord , door openbare cn
onbesuisde berispingen , en het dreigen der jongens van de glazen te zullen
insmijten ; welke stoornis andermaal en met veel erger gevolg plaats
vond , toen zy in een pakhuis op Dwarsboomsloot predikten. Bbohly t
een Engeischman , was de eerste , die den Predikant in zijne rede
stoorde , waarin hij door een verward geschreeuw van anderen gevolgd
werd. Daarop stoof het graauw naar boven , terwijl men van buiten
niets boorde roepen , dan , •> val in ! val aan ! sla dood dien Predikant,
» dien scheurmaker !" waarop men de glazen insmeet en al wat breek-
baar was vernielde. Alles werd ten venster uitgeworpen , en , indien
Burgcmeestercn geen orde gesteld hadden , zoude welligt het geheele
gebouw ten gronde toe geslecht zijn geworden. Op den daaraan vol-
genden Zondag werd het huis van Rem Egbebts Bisschop , staande op
den Singel bij de Bergstraat , geplunderd , alzoo het graauw ver-
moedde , dat nu aldaar gepredikt zoude worden. Naauwrlijks wa-
ren de Remonstranten in het Nationale Synode veroordeeld , of zij
verzochten te Abstebda* vrijheid van godsdienst, doch, in plaats daar-
van , kwam er een scherp plakkaat tegen hen uit. Zij hielden echter
aan met heimelijke vergaderingen bij nacht en ontijden te houden ; maar
Gazvius cn Pbi.icb, twee hunner Predikanten, Merdcn gevat. Dommees
Sapba , die voorheen Predikant te Hoorn geweest was , cn de Remon-
stranten te Ahstebdas , gedurende ecnigen tijd , in het geheim geleerd
had , smeedde eenen aanslag , om deze twee te verlossen , maar dit
gelukte niet , doordien Sapma zelf in handen geraakte en in het
tuchthuis gezet werd , waaruit hij zich echter , op cene zonderling
wyze, door list zijner huisvrouw, Greetge Ulbes , in vrouweuklcederen
wist te bcvryden. Toen hervatte hij den aanslag , met behulp van
anderen , cn deze slaagde gelukkig , hoewel niet zonder gevaar , van
bet leven te verliezen , of van gevangen genomen te worden.

Het eindigen van het bestand cn de aanvang van den tweeden
Spaanschen oorlog waren oorzaak , dat de geest van bitterheid en ver-

volging bc^on te bedaren , en gaven tevens aanleiding tot de oprigting van
cene Westindische Maatschappij , die verdeeld was in vijf kamers , als
van Amsterdam , van Zeeland , van de .Maas , van het Noorderkwartier
rn van Friesland met Stad en Lande. De eerste had vier negenden ,
de tweede twee negenden cn de anderen ieder een nrgrmle aandeel ,

Digitized by Google

A M S. 847

terwijl le Amstbmaai aan die Maatschappij, tol het houden van de
i>ijecnkom»len der Bewindhebbers, een gedeelte van het NicuwezIJds-
Heercn logement toegestaan werd.

Het jaar 1622 deed de stad zware rampen betreuren. Naauwclijks had
sten zekeren brandstichter Lieve va?» Kk ontdekt en zijn heilloos voor-
kernen daardoor verhinderd, of de stad werd met eene zware pestziekte
b'xocht ; daarop vobjde eene ougemcene duurte en schaarschheid van
granen j hierop een strenge w inter , die weder gevolgd werd van
t«ne doorbraak in dep Lekdijk , waardoor Holland en bijzonder Am-
s .eiland groot nadeel leed, zijnde het water den 24 January 1624
mo hoog , dat de sluizen van geen nut waren. Hierbij kwam nog do
bezorgdheid voor cenen aanval op de stad , door den inval der Spaan-
se hen in de Veluwe ; zoodat de schutterij gelast werd, om den vierden
■acht te waken , maar de verandering van het weder cn de tcrugtogt
van den vijand deden deze vrees verdwijnen.

In 1633 werd Amsterdam weder met eene pestziekte bezocht , waar-
door , in het hevigst van haar w oeden , elke week 1200 of 1300 menschen
ten grave daalden, zoodat, op het einde van het jaar, het getal dooden
17,302 beliep.

Kort na den Munsterschen vrede , rezen er geschillen tusschen Prins
Willem II cn de Staten van Holland , over het afdanken van krijgs-
volk , van hetwelk laatstgemeld en meer wilden afdanken , dan dc Prins
«i de Staten der overige provinciën , in het belang van het land , gc-
*n oordeelden. Om deze ireschilleu bij te lej^en, besloten de Al/re-
Stalen , om aan dc Hollandsche steden , eene bezending le
, aan wier hoofd dc Prins gesteld werd. Te Amsterdam wilde
men dezen laatstcn wel als Stadhouder , maar niet als Afgevaar-
digde der Algemeenc Staten gehoor geven. Dit verbitterde den jeug-
digen Vorst ten hoogste , die nu besloot , eene stad , waar zyn gezag
»o» geweldig geleden had , door krijgsbezclling le bedwingen. Ten
dien einde zond hij Willem Frederik va* Nassau, Stadhouder van
Friesland , gewapenderhand derwaarts. Ken zonderling toeval eebter
deed dien aanslag mislukken. Bij het krijgsvolk , dat , zonder ken-
nis te dragen van het doel des aanslags , enkel bevel had , oin
naar Amsterdam tc trekken en zich te Abcoude te vereenigen ,
moest een gedeelte Tan Utrecht en dc ruiters uit Gelderland komen.
By gebrek aan eenen gids , hoopten zij op eencn Heelmeester , die ,
op het barste der heide wonende , des nachts licht zoude ontsteken f
doch het noodweer van dien nacht , het reizen schijnende tc verbieden,
deed hem zulks overtollig achten ; dc ruiterij verdwaalde , kwam to
laat te Abcoude bij het voetvolk , de dag brak aan , cn de aanslag was
mislukt ; want intusschen was de Hamburger post door de dwalende
ruiters gekomen , en had den togt tc Amsterdam bekend gemaakt.
Hier was nu elk terstond in dc weer om geweld met geweld tc keer te
gaan , te meer daar men vermoedde, dat de in aan togt zyndc troe-
pen uit benden bestonden, die bij den afloop van den dertigjarigen
oorlog afgedankt waren , en in de plundering van de rijkste stad der
Christenheid, vergoeding wilden zoeken , voor hun verlies aan buit , door
den vrede te lijden. Toen dc ware bedoeling van het zenden der
troepen bekend was, verflaauwd- echter geenszins de moed der burgerij,
die het van gehceler harte mei hare Kegering eens was, om alles tot behoud
van de voorregtcn ecner stad opte/elten, wier credict. door gedwon-
gen* krijgsbezclling, eenen onherslclharen slag koude lijden. Velen
wilden zclfe den Zeedijk doorsteken, ten einde hel krijgsvolk te doen

148 AMS.

verdrinken ; uithoofde van bet gevaar , waaraan hierdoor stad en land
zouden bloot «taan , werd dit voorstel echter in den raad verworpen.
De schepen Jobar Hcydecofeu , Heer ran Maart neen f overreedde Willeb
Frederik gemakkelijk in deze omstandigheden geen geweld te gebruiken;
doch het krijgsvolk bleef liggen en de Prins , die woedend Mas over
het mislukken van den aanslag, kwam zelf in het leger voor de stad.
Hier werd nu eene onderhandeling met hem aangeknoopt , die bijru
geheel tot 's Prinsen voordeel uitviel , daar de stad zelfs het geruch;
van een beleg voor haren handel nadeelig oordeelde. Absterdas
zou zich namelijk, op het stuk der afdanking, met hem en de Al»
gemeene Staten vereenigen , en den Prins , hoewel slechts als Stad*
houder, ontvangen. Volgens een gcheih. punt moesten de twee ge-
broeders Bicker , Burgemeester en Oud-Burgemeester der stad , hunnt
waardigheid nederleggcn. De staat van oorlog by het bondgenoot-
schap werd nu , meest volgens *s Prinsen voorslag , geregeld.

De hooge watervloed en de doorbraken van den St. Antonie- o:*
Dicmerdijk bragten in dit jaar der stad eene verbazende schade toe
Geen minder nadeel leed de koophandel , door den oorlog tusscher.
Frankrijk en Spanje ; zijnde de onveiligheid ter zee zoo groot , dat
de kooplieden besloten den Staat, 100 oorlogschepen aan te bicden en
binnen den tijd van vijf maanden , te leveren , mits de Staat zich ver-
bond , om de interest van de kosten , tot de aflossing toe , te betalen.
Het eenige voordeel , dat de koophandel genoot , was , dat men lift
middel van uitkoop van dc Sondsche tollen uitvond , en daarin ge-
lukkig slaagde. Door het verbod van invoer van vreemde waren in
Engeland , werd de koophandel echter weder zeer gednikt. Erger
liep het nog^ in het jaar 1653 , toen , ten gevolge van den verderfelijken
oorlog met Engeland, te Arsterdab wel 1400, anderen zeggen zelfs 3000 ,
huizen ledig stonden , terwijl van alle deuren der waag er naauwchjks
éene geopend werd.

Door eene pest , die van 3 Julij tot 23 December 1636 duurde , werden
13,287 menschen weggerukt. Zeven jaren later werd deze ziekte hier
weder aangebragt door eenige matrozen, die van Algiers kwamen.
In het jaar 1663 stierven daarvan 9732 en in het volgende jaar 24,148
menschen.

In het jaar 1672 vond dc stad zich in zeer raoeijelijke omstandighe-
den ter oorzaak van den oorlog met Engeland en Frankrijk , welke niet
weinig verzwaard werden door het zinneloos gedrag van het oproerige
gemeen , waarvan de braafste Begcnten de hatelijkste uitwerkselen ge-
voelden. Het bewaren der stadsslcutclcn was onder anderen een on-
derwerp der beraadslagingen van den muitzuchtigen hoop geworden ,
welks raadsvergaderingen altoos vloekende , razende en drinkende ge-
houden werdtfn , terwijl de besluiten steeds met keisteencn of slijk ten
uitvoer werden gebragt. Men dreigde het huis van den Burgemeester
Joar va* db Poll, alwaar die sleutels bewaard werden , te zullen plun-
deren , waarom de Wethouders , ter voorkoming van verder onheil ,
met den Krijgsraad eene orde op het bewaren der sleutelen beraamden.
Voorts nam men ter beveiliging van de stad tegen den vijand het bc-
•luit, dc schutterij , benevens de huislieden rondom de stad woonachtig ,
in den wapenhandel te oefenen , waartoe, doordc Vroedschap, dc beide
Baden en Kolonels Geelvikcï en Boeter Er*st gemagtigd werden.
Onder de ware Vaderlanders , die alles voor het behoud van het land
veil hadden , muntten , ten deze tydc , inzonderheid uit dc Amslcrdam-
scheHeeren Gerard Hasselaar Pietersi., Cooraad vau Heerskerr en Jo- .

Digitized by Google

AMS.

*i9

ftAn Beh« , die met eeuige matrozen , op eigen kosten geworven , zich aan
boord van 's Lands oorlogschepen begaven , den slag voor SouUbaai
bijwoonden en met eere terugkeerden, uitgenomen Hasselaar , die in het
gevecht gesneuveld was. Ook werden, in Mei 1673, zes kompagnicn
stadssoldaten uit Abstebdab in Muiden en uit ieder van dc 60 bor-
gerkompagnien der schutterij 25 man, onder d£ Kapiteins vas der Waaijeb
en tas LooiV , in Wecsp gelegd , terwijl destad tevens voor de versterking
van dc Nicuwersluis en den Hinderdam zorgde. Nadat echter Muiderberg
door de Franschen verlaten en Maarden heroverd «as, kwam men te
Abstebdab tot verademing , waarom men ook de Raampoort en de
Zaagmolenspoort , die tot meerder verzekering der stad tocgemetseld
w aren geworden , weder opende.

De grootheid , waartoe Abstebdab , het voormalig vissehers buurtje ,
destijds gestegen was , en die hel in staat stelde , om 60,000 weerbare
mannen op de been te brengen , maakte de naijver van dc vreemde-
lingen zoodanig gaande , dat dc Ridder de Forim , aan het Franscltc
bof in 1707, den voorslag deed , om die stad te verdelgen. Hij ver-
onderstelde , dat luj , Absterdab bemagtigd hebbende, meer dan dui-
zend schepen , die aldaar lagen , zoude kunnen vernielen , cn de stad
aan kolen leggen ; waarna Frankrijk in vier dagen zoude vrede heb-
ben, alzoo, volgens zijn gevoelen, al de magt en rijkdom der V'er-
eenigde Provinciën in die stad alleen bestond en dc Staten geen moed
■ouden hebben den oorlog voort tc zetten, nadat Absterdab bedorven
zoude zijn. Zijn voorstel vond echter geen ingang.

In het jaar 1720 leed dc stad veel nadeel door den bcruchtcn actiehan-
del van Jobs Law, w aaraan niet alleen kooplieden , maar zelfs ambachtslie-
den , doch voornamelijk dc Joden, deel namen , niettegenstaande de Rege-
ring den Makelaars verboden had daaraan deel te nemen , of ecnigc partyen
te sluiten. Dc actionisten dreven hunnen handel op den Dam , en in
de koffijhuizen , niet alleen bij dag, maar zelfs des avonds en gedurende den
nacht. Al spoedig echter bevond men, dat , zoo als de Raad wijss** lijk
voorzien had , die windhandel tot bederf van den wezenlijken koophan-
del strekte, want deze laatste stond geheel stil, totgroote schade van allen ,
die daarvan bestaan moesten ; zoodat deze , bij gebrek aan arbeid , en
dus ook aan verdiensten , zich met drift daartegen begónnen te verzet-
ten. Eerst deden zij dit door de actionisten openlijk door jongens en
wijven te doen bespotten ; het regende , als het ware , dagelijks
liedjes , comedics , spotprenten en dergclijkcn. Deze middelen ech-
ter niet sterk genoeg zijnde , om dc windhandelaars van hunne dwaas-
heid terug tc brengen , kwam het gemeen tot hatelijker middelen.
Het verzamelde zich den 4. September in dc Kalvcrslraat voor zeker
koflijhuis, waar dc mecslc actionisten bgccnkwamcu, en dat daarom
Quincampoix genoemd werd, naar ccne straat te Parijs, waar deze
handel het sterkst werd gedreven ; eerst werden er dc glazen ingesmeten ,
vervolgens de deur opcngeloopen en indien het gcregt niet tusschen
beide gekomen was , zou men waarschijnlijk het gebcclc huis onder
den voet gehaald hebben. Des anderendaags werd tegen dergclijkcn
moedwil eene scherpe keur afgekondigd , maar tevens het verbod aan
Makelaars en Beunhazen vernieuwd. Intusschen leed de beurs van
Amsterdam daardoorecnen geweldigen krak, en onderscheidene aanzien-
lijke familien hebben deze dwaasheid nog lang daarna betreurd.

De 14 December 1721 deed Absterdab en hare ingezetenen groot
nadeel ondervinden , door eenen storm , die des middags tusschen
drieën vijf uren woedde, verscheidene voor dc stad liggende schepen van

2S0

A M 5.

hunne anker» rulle én ze naar Durgcrdam en Kieuwcndam dreef , waar-
door cenigen aan den grond geraakten en vele mensehen hun leven verle-
ren ; terwijl ook de voornaamste gebouwen der stad veel schade leden.
In het jaar 1727 werd de stad weder bezocht door eene hevige sterfte ,
welke veroorzaakt werd door heele koortsen , zoodat er in den herfst
weken waren , in welke lusschen de 700 en 800 lijken begraven
werden ; daar het gewone getal , in dat jaargetijde , anders niet bo-
Ven dc 200 beliep.

De rampen, veroorzaakt door den strengen w inter van het jaar 1740,
die liet gebrek en dc armoede ten top deed stijgen , werden in liet vol-
gende jaar nog aanmerkelijk verzwaard , door dc daarop volgende
overslroomingen , die bet water te Amsterdam , meer dan eens , met
voedende stormen, tot tachtig en meer duimen boven bet gewon»
peil deden rijzen. En dit alles werd nog vermeerderd door het nadeel
dat aan de zeevaart en den koophandel werd toegebragt door dc Span-
jaarden en Engclschen , die thans met elkander in oorlog waren , of-
schoon men van de eersten nog eenige voldoening ontving.

Omtrent dc verkiezing vau Wille» IV, Prins van Oranje, tot Stad-
houder, in 1747 , gedroeg de Amslcrdamsche gemeente zich gematigder,
dan in vele andere sleden het geval was ; maar dc verandering in het be-
geven van ambten , was van meer gevolg. Aan het hoofd van hen y
die zich hier bemoeiden met zakca , die volstrekt buiten den kring
van hunnen burgerstand lagen , stond de beruchte Porscleinkoopcr
Dahiel Raap. Deze ontwierp een verzoekschrift aan dc Vroedschap ,
inhoudende : 1° dat liet Stadhouder-Kapitein- en Admiraal-Generaalschap
erfelijk zoude verklaard worden, inde mannelijke en vrouwelijke linie
van Zijne Hoogheid ; 2° dat de openvallende ambten voortaan open-
lijk aan de meestbiedenden , ten voordeclc van den l*andc , zouden
verkocht worden ; 5° dat de Burgerkapiteins zouden verkoren wor-
den , niet uit de Regering , maar uit de burgerij 4° dat dc gilden zonden
hersteld worden iu hunne voorreglen ; en 8° dat de Posterijen aan Zijne
Hoogheid mogten opgedragen worden. Het gevolg van deze oproerige
onderneming was eene bestorming van bet Stadhuis , onder het geroep:
Oranje boren! 0e razernij was nu ten hoogslen top gestegen , het
gespuis stoof van het eene vertrek in het andere ; opende de vensters
van de voorpuijc ; lag erde kussens in ; stak , in de plaats van de roede
van Justitie , cenen ragebol ten venster uit , en waaide dus met de
hoeden dc menigte toe , als of het vertreden van alle eerbied en ont-
zag , met de bespotting van het regt , eene heldendaad ware. !)•
Kapitein der burgerij Abraham Schereiberg wist evenwel het gespuis
spoedig te doen verstuiven; want 15 of 16 burgers zijner kompagnie
hebbende bijeen doen komen , kwam hij , aan het hoofd daarvan , met stille
trom, in het stadhuis ; hier zijnde , deed hij , met zoo veel geweld , de trom
roeren , als of hij zelfs meer dan zijne voltallige kompagnie bij zich
had ; door dit getrommel , van eencn plotselinge schrik bevangen ,
Verliet het graauw hals over hoofd het Stadhuis , zoodat er eenige oogen-
hlikkcn daarna geen oproermaker meer tc vinden was. Daar kort hier-
op eenige verandering in het begeven der ambten gemaakt werd , en
de stemming tol het Erfstadhouderschap , eenige dagen daarna volgde ,
werd het vuur der muitzucht voor cenigen tijd gedoofd. In het vol-
gende jaar 1748 , deed dc lijding van het afschaften der nachten in
Friesland , het echter weder met volle kracht uitbreken. Tegen den
20 Junij werd het volk , door briefjes , op den Dam bescheiden , om
van dc pachten le zien out heffen j deze dag liep w el stil ten

Digitized by Google

A MS.

231

kind* ; maar op den 24 begon toch bet plunderen der pachtcrshubcn.

En hoewel deze dolle woede aan achttien huizen gepleegd was, zoo
werden nogtans weinigen der aanhitser» van dit schendig feit gegrepen
en naar verdienste gestraft. Zeker vrouwspersoon ; bekend bij den naam
van Mat va* dkk Nieowejdmk. , werd , benevens een manspersoon ,
ter wage uitgehangen , welke regtspleging , helaas , aan velen der
aanschouwer* het leven kostte ; want ecnige beweging , onder de
vele duizenden omstanders , men weet niet door welk toeval , veroor-
zaakt , deed de gewapende burgers vuur geven , hetwelk zulk een
gedrang veroorzaakte , dat dertien vertrapt en versmoord werden ,
terwijl negentien anderen in het Damrak, verdronken. Dit bragt
echter nog geen einde aan de woelingen der rustverstoorders , want
den 9 Augustus 1748 maakten eenige burgers zich meester van de
groote zaal der Doelen in de Doelenstraat , waarom zij , die hier vervolgens
hunne bijeenkomsten hielden , Doelisten genoemd werden, l it deze hunne
vergaderplaats zonden zij afgevaardigden naar den Prins, ook namen
zij aldaar onderscheiden besluiten tot tegenstreving van hunne achtens-
waardige Regenten . en de rust werd niet weder hersteld , dan nadat
de Erfstadhouder te Amsterdam gekomen was , en , door de Staten
daartoe gemagtigd zijnde, eene aanmerkelijke verandering in de Rege-
ring maakte.

Den 1 November 1758, geraakte de stad in eene algemeene ont-
steltenis . door de vrecsselijke waterberoering , veroorzaakt door eene
verschrikkelijke aardhexing, welke Lissabon grootendccls deed in puin
verkeeren. Op den 18. rebruarij des volgenden jaars 1756, gevoelde
men , zoo wel te Amsterdam als door geheel Nederland , omstreeks acht
nur des morgens, eene aardbeving , die niet "weinig schrik veroorzaakte.
Het was , dien dag , een algemeene dank-, vast- en bededag , en dc
meeste nienschen waren in de kerk , alwaar zij dit natuurverschijn-
sel welras aan het heen en weder slingeren der kaarskronen gewaar
werden. Men kwam echter met de ontsteltenis vrij , zonder dat de
aardbeving eenige schade veroorzaakte. De meeste ontsteltenis had
in de Luthcrsche Oude kerk plaats, waar het valschc gerucht van brand,
welke in die kerk zelve zou ontstaan zijn , de verwarring zoo geroot maakte,
dat men zieh van dc gaanderijen by de pilaren liet alglijdcn , om
het gevaar te ontkomen ; terwijl velen van schrik verstijfd bleven liggen.

In het jaar 1758 leed de koophandel niet weinig door dc EngeUehc
zeeroovcrijen , waardoor eene menigte koopvaardijschepen verloren
ging. Ook poogden twee Engclsche oorlogschepen eene Hollandsche
koopvaardijvloot te doorzoeken , doch werden, ondanks hunne bedrei-
gingen « door het heldhaftig gedrag van den Kapitein Harinxma , die
deze vloot begeleidde, hierin manmoedig verhinderd. Dc Heercn Bobcei
cn v as dk Poll vertrokken w el als Gezanten van den Staat , in April des
volgenden jaars , naar Engeland , om het ontslag van eenige aldaar
opgrbragte koopvaardijschepen te verwerven , maar kwamen , den 30 Mei ,
ïonder veel te hebben kunnen uitwerken , weder herwaarts. In 1762
hadden zeevaart en koophandel nogmaals veel te lijden, zoo door de
Spaansche en Franschc kapers cn Rarbarijschc zeeroovers , als wel in-
zonderheid door de aanhoudende gewelddadigheden der Engclschen , dio
zich niet ontzagen zelfs dc koopvaardijschepen , wnder convooi varende,
aan te tasten . waar door de koophandel , niet weinig gestremd
werd cn genoegzaam geheel stil stond. De vrede tusschen Frank-
rijk , Engeland cn Spanje , die in het volgend jaar gesloten
werd, gaf, na pene zevenjarige kwtjning , wel weder veradc-

Digitizëa by Google

*i2 AM S.

ming uu Jeu handel , miir het algemeen credict werd , in den
zouier van dat juar , door ecne ramp getroffen , welke het voor altijd den
doodsteek dreigde te geven , dewijl, door een groot getal bankbreuken,
de geheeta wisselbank stil stond. Men telde eerlang veertig huizen
van koophandel , die ophirldcn met betalen , en de verlegenheid waar-
in brave en voorheen welgestelde kooplieden zich bevonden , gaat alle
beschrijving te boven. Gelukkig dat , door het wijs bestuur der Regering
en de bemoedigende berigten van buitenslands, deze verwarring van geen
laugen duur was , w aardoor de gestremde handel weder allengs begon
te herleven , en het vervallen crediet hersteld werd.

lu het jaar 1772 had de val van een der voornaamste huizen van
koophandel , de stad bijna in even droevige omstandigheden gebragt , en-
dit zoude mogelijk van nog slechter gevolgen geweest zyn , indien de
Regering niet hel besluit genomen- had . 0111 uit de stads schatkist twee
ruilliocncn te nemen , en die op goede panden ter leen uit te geven ,
wet oogmerk r om daardoor den omloop van geld te beguusligcn.
Dit was *an «lat gelukkig gevolg, dat verscheidene kooplieden uit hun-
ne verlegenheid gered en alzoo behouden bleven ; terwijl vermogende
lieden mede hunne kisten openden , om de verdere dreigende gcvolgeu
te verhoedem Dc koophandel begon dan ook weder in bet volgende
jaar te herle\en.

De zware watervloed, die den 18 ÏSov. 1775$ geheel Holland teisterde,
veroorzaakte te A»ktebda» niet alleen zeer groote schade, maar be-
dreigde dc stad met haren volkomen ondergang , doch toen dc vloed
op zijn hoogst gekomen was , bespeurde men zonderling de hand God*
ter verlossing; want schoon het water lot des morgens te 9 uur 20
mimiten had moeten ryzen , begon het te (► uur reeds te dalen. NieL
minder gevaarlijk wns het een jaar later gesteld, wanneer men, tus-
schen den 21 en 22 November, weder met denzelfdcn schrik bevangen
werd , door eenen geweldigen aandrang van water , dat , met eeuen
zwaren storm uit het W. N. W. , naar de stad gedreven werd,
waardoor alles weder in rep en roer geraakte, tot dat, door het bedaren
van den wind eu het vallen van het water, de vrees voor verdere
onheilen ook weder verdween.

In 1778 was de Slaat niet weinig in moeijclijkhcdcn gewikkeld, ont-
staan door den oorlog tusschen het nahurige Engeland en zyue Anie-
rikaansche koloniën , die, inzonderheid toen Frankrijk zich met de
Amerikanen verbonden had , vermeerderd werden ,cu van veruilziende
gevolgen begonnen te worden. Neerlands koophandel, cu voornamelijk
die van Axstebda* , begon zeer veel te lijden , door de verregaande
kaperijen der Engclschen , die , door het nemen van onderscheidene koop-
vaardijschepen , de zeevaart aanmerkelijk belcnnnerden ; waarom ccnige
Amstcrdaruscbe kooplieden besloten , ceue bezending naar 's Graven Lage
te doen , om de noodigc voorziening tegen dit alles , zoo wel aan de
Stalen als aan den Erfstadhouder te verzoeken , aan welke bezending ,
die in Octolnr 1778 voortgang had , dc Prins Erfstadhouder ecu zeer
gunstig gehoor verleende, tcrwyl hij hun verklaarde, dat hein niets
meer ter harte ging , dan dc Hollandsche koophandel ; dal er reeds tegen
het voorjaar een aanzoek om tweeën dertig oorlogschepen gedaan was ,
en dat men verder zoude trachten den kooplieden alle mogelijke vol-
doening te geven. 31en trad ook sedert in onderhandeling met dc
Engelschen , om de vaart en den handel op Frankrijk te regelen , hoe-
wel deze onderhandeling zoo w el niet afliep , als men verwacht had.

Eer nog hel volgende jaar ten einde liep, werd ecne geheele koop-
vaardijvloot, met bet daartoe behoorend konvooi, onder bevel van

Digitized by Google

A M 8.

tlcu Schout bij nacht Grave va* Bylaeid , door deu Eugelschcn Vloot-
voogd Ficldiüo , die ver de overmagt had , in Engeland opgcbragt ,
welk voorval , daar zulks te midden van den vrede geschiedde , zoo
hier als in andere lauden, niet weinig gcruchts veroorzaakte. Nog aan-
merkelijker waren de verliezen, die de koophandel, gedurende den oorlog,
welke den 23 December 1780 begon en den 10 Junij 1784 niet cencn vrede
eindigde, geleden heeft. Naauwrlijks was men hiervan tot verademing
gekomen, of de stad, zoowel als het geheelc land, werd geteisterd
door eene heillooze tweed ragt , die eenige jaren na elkander het land
deed daveren en zijne grondvesten scheen te zullen ondermijnen , i de
geschillen namelijk tusschen den Prins Erfstadhouder en de Patriotten,
welke ook te Amsterdam het burgerbloed in de straten deed stroomen. De
talrijke aanhangers des Prinsen aldaar hadden zich tegen de afzetting
hunner Regenten verklaart! , welke door de Patriotten begeerd werd,
en een verzoekschrift in dien geest aan de Staten van Holland ontwor-
pen. Een huis op Kattenburg, waarin dit ter teekening lag. werd geplun-
derd ; en nu sloeg de hollende menigte tol verderen moedwil over. Ver-
scheidene huizen van Prinsgezindcn , onder anderen \an de Burgemeesters
Re*porp en Beels , werden geplunderd. De kattenburgers van hunne
zijde plunderden de Patriotten en haalden de brug op , die hun eiland
aan de eene zijde met hel overige van Amsterdam verbindt ; hier schoot
men on elkander met kanon , tot dat de brug viel , waarna de burgers op
Kattenburg kwamen , en het schuim hunner partij zich niet minder
aan plundering toegaf. Geheel de stad was eenige dagen regeringloos;
43 huizen waren geplunderd, 33 door de Patriotten, 8 door hunne
tegenstanders. En toch werden alleen uit deze laatsten eenigen aan
den lijve gestraft. Een Zweed, die zich aan de zijde der kattenbur-
gers gevoegd had werd levend; een kattenburger, die bij het verde-
digen van de brug gesneuveld was, dood opgehangen; vier werden
er gegeeseld. De Patriotten bleven vrij. De afzetting der geplunderde
Burgemeesters was hiervan het ge\o!g. Bij den kort daarna plaaU-
hebbendcu inval der Pniissen, waardoor de omwenteling ten voordeele
des Erfstadhouders overal als in eenen oogwenk volbragt werd , bleef
Amsterdam, steunende op de sterkte harcr omstreken , alleen volhouden,
waartoe de inw oners de Regering genoegzaam dwongen. Een wapenstil-
stand en onderhandelingen met den Hertog tas Brcvswijk liepen vruch-
teloos af. Naar den kant van Halfweg Haarlem . van Ouderkerk, en van
Amstelveen enz. waren ter verdediging van de stad verschansingen aan-
gelegd , doch die te Halfweg werden door eenen kleinen troep Pniissen,
onder geleide van Prinsgezinde Hollanders , spoedig verrast en Sparen-
dam genomen , w aarmede de linie vanverdediging gebroken en dirnsvolgens
alle verdere wederstand nutteloos was. Amsterdam voegde zich nu bij de
overige leden van Holland , om den Prins in zijne ambten te herstellen
en der Prinses, zijne gemalin , voldoening te geven. Doch het duurde lang ,
eer die stad er toe koude komen , om de oude Regenten , in Mei van het
kussen gedrongen , te herstellen. Het behoud des lands hing aan eenen
zijden draad , want sommigen der opgeroepenc burgerij helden over , om,
liever dan in dat punt en anderen van minder In-lang te bew illigen , den
Zeedijk door te steken , Holland te doen onderloopen en Amsterdam
ontoegankelijk te maken. Doch de wijsheid zegevierde; de stad be-
willigde in alles , maar verkreeg toch , dat de Pniissen niet binnen
de stad trokken en slechts met een detachement van 130 man, 10
jagers , 4 huzaren en 1 ordonnans de Lcydsche poort bezet teden.

De omwenteling van het jaar 1793 liep te Amsterdam , dank zij het
en bezadigd gedrag van het aldaar gevestigde commilló revolutionnaii ,

Digitized by Google

zonder gewelddadigheden af, maar een jaar later barstte tc dier stede,
een hevig oproer uit , veroorzaakt doordien een gedeelte der Burger-
kanonnier* , door het slaan van ongewapende ingezetenen en andere
halddadigliedeu , den Raad genoodzaakt had , hen den 10 Mei te ont-
binden. Gebelgd over dezen hoon dringen zy des nachts het stadhuis
binnen , stuiven ter raadzaal in , vermengen , tc midden van een verschrik-
kelijk ouweder, huu vloekeu met de ratelende donderslagen , bedreigen
de Leden der stadsregering , mishandelen sommigen , en brengen vooral
hel leven van den Voorzitter in gevaar. Toen echter twee dagen later
de Frauschc Opperbevelhebber Boirhostij-le een piket huzaren op de
stad liet annrukkcfi , dat , zonder eeuigen tegenstand , binnen gelaten
werd, keerde de o^de terug en de Regering werd door het Provinciaal
bestuur in haar gezag hersteld; terwijl twee dier kanonniers op het
schavot aan den lijve gestraft werden.

Den 18 Febrnary 1807 vernielde een vrcessclijke storm cene menigte
schepen , vooral te Aisteadax. Lodewyk Napoleo* , Koning van Hol-
land, gaf, op het einde van dat jaar, zijn verlangen te kennen, oin
den zetel des bestuurs voor goed naar Absteki>ah, als de hoofdstad
rijns rijks, over te brengen , en reeds den 21 Maart 1808 deed hy er
lijnen plegtigcn intogt. Twee jaren later, toen de kronkelende en
verraderlijke voortrukking des Fransche legers op onzen Vaderland-
schen bodem , en de onregt matige inbezitneming van Zeeland en Bra-
band door den Franschen Keizer, eene geht-ele inlijving van ons Va-
derland in het Fransche rijk deden duchten , sloeg de toenmalige Minister
van oorlog en Generaal-Majoor Kaayekhoff voor , om den toegang tot
de hoofdstad aan de Fransche troepen door alle mogelijke middelen te
betwisten en die stad tot het uiterste tc verdedigen , als hebbende hy
daartoe reeds te voren de noodigc maatregelen beraamd. Koning
Lodewijk zelve belde daartoe over , maar , aangezien de overige Minis-
ters , in dezen nood , onderwerping tot eiken prijs beter dan verdedi-
ging keurde , lcidc hij de Regering neder j hierop had de inlijving plaats ,
cn Amstebdab werd tot de derde stad van het rijk verklaard , het-
welk haar echter , bij den volslagen stilstand van den handel , zoo
weinig voordeel aanbragt , dat dc werkeloosheid en armoede , gedu-
rende de drie jaren , dat deze staat van zaken stand hield . aldaar
ten top klommen; geen wonder dus dat, toen in November 1813 dc
tyding van dc nederlagen der Franschen langs hoe meer bevestigd
werd , en de krijgsbezelting zelfs Amstcls muren verlaten had, hetonge-
duld van het gemeen, den 15 dier maand, ter laaijc vlamme uitbarst-
te, zoodat dc huisjes der tolbedienden of douaniers , langs den buitenkant
cn aan het Rok-in , verbrand , cn enkele woonhuizen van Fransche be-
ambten geplunderd werden. Nu kwam echter dc Nationale Garde of
Schutterij , op raad van den Kapitein Falck. , op de been , en stuitte
den opstand , doch plaatste, daar de Gouverneur , de Prefect en de Di-
recteur-Generaal van policie de stad lafhartig verlaten hadden , tevens
36 mannen aan het hoofd der stad die het vertrouwen der burgerij be-
zaten; welk bestuur echter meende zich vooreerst alleen tot rust cn de
waarneming der dagelij ksche zaken te moeten bepah-n en zich te ont-
houden van alles, wat den vijand , die nog eene aanzienlijke krijgsmagt
zoo te Utrecht , als in het meer nabijgelegen Naarden , ter zijner be-
schikking had , grond kon geven , om Asstehdas zijne wraak te doen
gevoelen. Dit nu veroorzaakte dat dc omwenteling, die elders intus-
scben eencn aanvang nam , aldaar niet vóór den 24 November tot
stand werd gebragt , als wanneer zulks door de Kommissamsen van het

Digitized by Google

a ms. a>a

Algemeen bestuur Mr. Ja* Melchior Kerper en Mr. Faiuics Sc holten ,
bewerkstelligd werd , door ccnc afkondiging van de putje van liet
voormalig Stadhuis , welke den openbaren afval van Amsterdam aan het
volk bekend maakte , terwijl die afkondiging dadelijk door liet uitstc-r
kendcr Uollandschc vlag gevolgd werd. Mogten de Amsterdammers zich ,
den 2 December daaraanvolgende , met een bezoek verheugen van den Prins
van Oranje, die zij den vorigeu dag als Souvereiu- Vorst hadden hooren uit-
roepen, de 29 Maart 181 4 was voor haar een dag van nog levendiger
vreugde, want toen zag zij binnen hare Nieuwe kerk de grondwet aan-
nemen , tcrwyl op den daaraan volgenden dag de Souverein- Vorst ge-
huldigd werd, onder wiens vaderlijk bestuur, thans als Koning, Am-
sterdam haren handel zoodanig heelt zien toenemen , dat zij ook nu
treder onder de voorname koopsteden van Europa geteld wordt. Ja ,
nog is op haar toepasselijk hetgeen dc beroemde Kamcrijkscbc Bis-
schop FaAsqois de Salicnac de la Motte Feielon , in zijne nooit volprezen
Atenturts de Telemaque (Lotgevallen van Teleracues) , van de stad
Tyrus zegt , in welk tafercel hij , naar men wil , Arsterdar op het oog had.

• Ik konde" , dus lezen wij daar , » mijne oogen niet verzadigen met

• het heerlijke schouwspel van die uitmuntende stad , waar alles in bc-
» weging was. Ik zag er niet, zoo als in dc steden van Griekenland ,
» lcdigloopers en nieuwsgierigen, die op de openbare plaatsen 'naar het

• nieuws gaan vernemen of dc vreemdelingen die in de haven aauko-
» inen , bUjvcn aangapen. De menschen zijn er bezig met het lossen

• der schepen , met het vervoeren der koopwaren , of met die uit te

• verkoopen , met hunne winkels in orde te schikken , of met dc reke-
» ning op te maken van hetgene hun door builcnlandsche kooplicdeu
» verschuldigd is".

Aar» dc stad Assterdas behooren in eigendom dc ambachten N ie u-
w e r-A m s t c 1 , 0 u d e r-A m $ t e 1 , Sloten, S I o t c r d ij k ,
Osdorp, de V r e ij c-G eer, D i e m c n , Ley uiuidcn, Vrie-
zekoop, Urk, Em mei-Oord, en de S n i e p of het Var-
kenseiland. Terwijl zij vroeger ook een groot gedeelte van dc
kolonie Suriname bezat, dat zg van de W. I. Compagnie over-
genomen had.

Het wapen van Amsterdam was vroeger een koggeschip, eerst met
bet wapen van Holland , later met dat van Henegouwen er boven ;
thans is het een zwarte staande paal . belegd met drie zilveren kruisen
op een rood véld. Het is, ingevolge ccnc oorkonde, ten jare 1488
door Majumiuaa* va* Oostesryk gegeven , met ccnc Keizerlijke kroon
gedekt.

AMSTERDAM, een der kleine eil. in Oost-Indië, tot den Sundasckeu
ArcJüjiel behoorende , vóór de rcede ra» Bataria , aan de Noordkust
van Java, ten 0. van het eil. Middelburg, slechts door ccnige visschers
Lcwoond.

AMSTERDAM, fort in Oost-Indie , op het eil. Amboina, sehiereil.
Ilitoe , aan de kust van Hila , in het aaugenaamste gedeelte van het
eiland. In het jaar 1637 werd hier eerst eenc houten pagger
opgetrokken. Later heeft dc Heer Ottms daar ccnc stcencn logit»
gebouwd, die door den Heer Dermer in ecne steencn vesting veranderd
z\jnde , vervolgens door den Heer de Vlaming tot op 50 v. in het vier-
kant vergroot en tevens met een stcencn borstwering van 10 v. hoog
en met tegenstaande punt voorzien is. Op dit fort lagen , onder het
bestuur der Oostindische Kompagnie, 16 stukken geschillen 40 soldalen ,
onder ceucn Scrgcaut , die van het Opperhoofd van Hila afhing.

236 A M S.

AMSTERDAM, fort iu Oott-Indië, op het cil. CtUbet , op de kust
van Menado , resid. Menado-cn-Gorontah. De Heer Hustaart bouwde
hier in 1655 ecue bouten vesting, doch 111 1073 deed de Heer Frahci
die door eene steciipn vervangen , aan welke hij den naam van Am-
sterdas gaf. lu 170." liet de Sergeant Duciiielsz deze sterkte, hoewel
huiten order der Maatschappij, met cencn stecnen ringmuur omtrekken.
Het is een langwerpig vierkant aan drie zijden met eene gracht om-
geven . en door vier bastions verdedigd , die de reede en de landings-
plaats bestrijken , welke laatste bovendien verdedigd wordt door eene bat-
terij van vier stukken , die aan het einde van eeucn opgeworpen
dijk, regt tegen over de poort van het fort is aangelegd.

Bij de verovering door de Engelscben op den 24 Junij 1810 waren
er in het fort 109 man en 1)0 stukken geschut. Thans bevat het een
garnizoen van ongeveer 60 Javanen, Ambonezen en Gorontalcrs , onder
het bevel van renen Luitenant , die tevens Kommandaut is over de
geheele krijgsmagt van Menado, bestaande in tachtig man, van welke
de o>erigc twintig tc Kenia liggen.

AMSTERDAM , hoofdfort in JVederl. Guiana, kol. Suriname, aan den
regteroever der Suriname , die hier , beneden dit fort , de Commewijnc
opneemt , op de punt door de zamenvloeijing dier beide rivieren gevormd ,
1£ u. benedenwaarts van Paramaribo, liggende bet Z. \V. bastion op
6" 6' 14" N. Br. en 81° 12' 34" W. L.

Dit fort , hetwelk in het jaar 1734 , onder het bewind van den
Gouverneur Generaal de Cheusses , aangelegd , en iu 1747 voltooid is ,
heeft de gedaante van ecnen geregclden vijfhoek , die door even zoo
vele bolwerken gedekt wordt. Het ligt omgeven door eene zeer breede
gracht, die haar water uit de rivier ontvangt, en wordt verdedigd
door eencn bedekte weg , zeer goed van paalwerk voorzien, en een
glacis, waarin drie wapenplaatsen zijn, vau welke twee de Suriname
en eene de Commewijnc bestrijken , met behoorlijke afsnijdingen ver-
sterkt , ruslende het glacis, tegen het wegzakken, onder water op ecnen
grond van rotssteen.

De voornaamste sterkte van den waterkant bestaat in eene groote
bank of modderplaat, die regt vóór de punt, welke door de beide
rivieren gevormd wordt , gelegen is , zijnde aldaar ook eene sluis in het
glacis, ten einde het water in de grachten tc ververschen en het omgele-
gen land tc laten onderloopeii. Van deze sluis af , lot aan de wapen-
plaats langs de Suriname, ligt eene batterij roet zwaar geschut be-
plant ; zoodat zelfs platbodemdc vaartuigen verhinderd worden al-
daar te naderen. Het vuur van dit fort, met dat der daartegen
overliggende schansen Ley den op den benedenhoek der Connnew ijne
met eene versterkte batterij Friderici genaamd, en P urinerend,
eene redoute op den linkeroever der riv. de Suriname , tusschen welke
de schepen door moeien , veroorzaakt ook , dal men niet , zonder bij te
draaijen , de rivieren kan opvaren.

Binnen het fort zijn de woningen der Officieren en kazernen voor
de soldaten , eene smederij , timmerloots cn genoegzame magazijnen
van levensmiddelen , zeer goed ingerigt j vroeger had men er ecnen
wind-korenmolen , .welke men om windstilte heeft moeten afbreken,
kruidmagazijncn en eene regenbak, die meer dan duizend tonnen water
bevat. De batterijen zijn in goeden staat en er kan eene sterke be-
zetting op geplaatst worden , zoo als er dan ook altijd een vrij talrijk
garnizoen gehouden wordt.

Midden door het fort loopt een weg, beplant met palmietpalmen eu
oranjeboomen , langs welken men over eene brug , die over de gracht

Digitized t5y Google

AMS.

hgt , naar de Sociëteit* -kostgrouden kan gaan , alsmede naar de
landingsplaats over een gegraven kanaal , dat met ecnen winkelhaak in
de nabijgelegen kreek uitwatert. Aan deze landingsplaat is ecne wacht ,
bij welke geschut is geplant, ten einde op de vaartuigen te kunnen schie-
ten. Voorheen waren alle schepen vcrpligt , om nier de vlag te strij-
ken en met znven kanonschoten te groeten , hetwelk dan met drie
schoten , en het plaatsen van een vaandel op de wallen van het fort ,
beantwoord werd. Thans vindt men hier op dc wal eenc vrij hooge
seinpaal, met die op Bramtpunt en Paramaribo in correspondentie
staande. In de nabijheid ligt een groot stuk lands met barmanen
«n aardvruchten beplant , welke dienen tot voedsel voor de veroordeelde
slaven, die bier in kettingen lot dwangarbeid zijn verwezen, om , onder
het opzigt van eencn Directeur, a;in de vestingwerken te arbeiden.
Ten N. W. is het met modderpoelen en ondoordringbare doornhagen om-
zoorad . waarom deze streek vroeger den naam van het Tygershol
ontvangen heeft, ofschoon die van Kikvorsehztoatnp meer eigenaar-
dig zoude zijn geweest.

AMSTERDAM, fort in Wett-Indiê , op het eil. Curaeao, in de
Z. W. zijde van Willemstad, aan de Oostzijde der haven van Curaeao ,
welke daardoor verdedigd wordt.

Binnen in het fort is de ruime en koele Proteslantsche kerk van
"Willemstad , die , benevens eenc consistoriekamer, een goed orgel ,
uurwerk en klok bezit. Het verwulf rust op vier zware stccnen ko-
lommen , tusschen welke twee fraaijc koperen krooncn hangen ; het
bontwerk, waaruit het gewelf bestaat is massief mahony , maar ligt
blaauw, met donker blaauwc pancelcn , in witte lijsten , beschilderd.
Vroeger diende deze kerk uitsluitend voor dc Hervormden , maar
sedert 18215 zijn de Hervormden en de Luthcrschen tot eenc Protestant-
sche gemeente vereenigd, bij welke men zich bedient , van de liederen , die
thans bij het Evangclisch-Luthersch kerkgenootschap gezongen worden.
Het benedenste gedeelte van dit kerkgebouw levert ruime , koele
bergplaalsen op en dient tot een gouvernementsmagazijn , inzonder-
heid van levensmiddelen voor de marine. Regt daartegenover staat het
Gouvernementshuis , zijnde een vrij lang gebouw van twee verdiepin-
gen , met blaauw bepleisterde muren en een halkon , dat op vier ko-
lommen rust. Hier Vergaderen de raadscollegicn, terwijl het tevens
tot woning van den Gouverneur dient, en het benedenste gedeelte tot
civiele gevangenissen en bergplaalsen. De overige huizen , die , met
deze beide gebouwen , een onregelmatig vierkant uitmaken , dienen
tot woningen voor dc Officieren der bezetting en tot kautoren voor de
Landsambtcnaren (1).

AMSTERDAM . waterfort in Wett-Indië , op het eil. St. Eustatius,
bij de stad Oranje.

AMSTERDAM, vervallen fort in W est- fndie , op het eil. St. Mar-
ten, aan de W. zijde van Grootbaai, ± u. Z. Z. W. van Philipsburg.

fi) Hen, die «ene neer omiUndi^e beschrijving van dit fort be^t»r«n , moaten
wrj verwijten naar het fraai je werk van onsen arbeidiauien imdc werker M. D.
Tuisn*. getiteld: De Nederlandache VV e » t - I n d i » c ho eilanden.
D. I., LI, 61. hetwelk wij ieder, die eenig heling feit ia dat /jedeello omer
Ov*rse«*che beaitlingcn, met volle oveiluiging, loimschootij al» zo.r lexenauatr-
dig, durven aanbevelen.

I. D«i. 17

ÜÖ8 AM».

AMSTERDAM, fort ia Opper-Guinea , op de Goudkust, in bet

Oostelijke gedeelte van het rijk Fantijn , bij het «1. Klein Coriuautijn.
Het is l;imrlijk groot, was vroeger met drie kleine en eene groole batte-
rij verst ei kt , gezamenlijk van iiO stukken geschut voorzien, cn werd
«lo-.r «Ie Kiijjclsclu n aangelegd , die het («utotijji boetten.

beroemde Nedcrlandsehe Admiraal Micmr.t. Adbi iansz. de Riiter ,
in hel begin van lüi>-> op de (luiuesche lioudkusl gekomen zijnde ,
deed aldaar, den 8 Februarij , elfhonderd man, onder aanvoering van
den Kolonel Joiui Helmui* va* Hoobak en den Schout bij Nacht vas
der Zaas , ontseh.'i>en. Dezen , met groot gevaar aan land gekomen , wier-
pen , na eerst eenen berg , waarop dc vipnd drie stukken geschut geplant
had, bemagtigd te hebben, de Cormantynsche Negers, die zich, on-
der aanvoering van bun Opperhoofd Ja< Kabessb , op den weg geplaatst
hadden , overhoop, en dreven ze terng naar hunne negerij , gelegen onder
het fort Cobbavtij*. Dit negerdorp vervolgens in brand gestoken zijnde ,
beletteden de vlam en dc rook den vijand , om de onzen te zien. Dc
Kngelsehe Overste Fbajcuis Selwy*, die op het kasteel bevel voerde ,
deed nu van alle kanten met kogels en schroot op dc naderende Ne-
derlanders vuren, welke, desniettegenstaande , zoo stoutmoedig aan-
rukten , dal de Engelschen cn Negers zich ten hoogste over hunne on ver-
zaagd hcid verwonderden. De onzen trokken toen, bedekt en begunstigd
door den rook , ijlings onder bet gesehut cn de muren, van waar zij gedu-
rig met hunne musketten op de Engelschen . die op de wallen stonden , los-
brandden , onder welk schieten de stormladders w erden aangebragt cn op-
gerigt. Maar naauwlijks begonnen de matrozen op te klimmen cn met
handgranaten te werpen , of den Engelsehen ontzonk den moed j en zy rie-
pen , zonder verderen wederstand te bieden, om lijfsgenade. Dc rood*
bloedvlag, die op den toren stond, werd gestreken, en men stak onder
scheideue witte vlaggen uit, tot een teeken , dat men zich ter be-
scheidenheid van den overwinnaar overgaf : maar dit geschiedde zoo
laat, dal de Nederlanders reeds bij menigte iu het kasteel waren geko-
men; ook had zeker matroos van we Ruiters schip, Sibos Roelofs-
zooj genaamd , dc Engelsche vlag , die op het kasteel woei , reeds daar
afgehaald , cn een ander matroos , Gerbit Sixosszoo* de Graaf van
Enkhuizen , er de eerste slalcnvlag opgeplant ; waarvoor zij daarna, elk
mot vijfentwintig gulden werden beschonken. Hierop werden , om-
streeks vier ure in den namiddag, de poorten geopend. De Nederlan-
ders vonden op het kasteel acht cn twintig stukken geschut, cn daar-
onder drie van metaal, en vier, die van dc rolpaarden lagen , met
acht en vijftig Engelschen, behalve hunne slaven. Sommige hunner
Ne gers waren in hel gevecht , cn twee of drie Engelschen op de bat-
terij gedood en cenigen gekwetst. Na het overgaan van het kasteel
vielen dc overwinnaars aan het plunderen, cn bekwamen ccnig goud,
stoffen , kleederen , koperwerk en*. Dc Engelschen werden tot op het
hemd loc uitgekleed; dc dorst naar buit was onvcrzadclijk. Maar
de Ruiter , den volgenden dag aan land gekomen zijnde, herstelde de
orde , liet dc manschap weder inschepen , den Engelschen Overste
Selwys, benevens dc andere krijgsgevangenen , aan boord brengen, en
bezette het kasteel met twee en vijftig man uit dc vloot, tien uit het
volk der WeMindische kompagnie en tien Negers. Sedert welken tyd
flil lort , dal toen den naam van Abstehdab bekwam, steeds aan dc
« ti/eu verbleven is, !ot dat bet in 1781 , niet alle onze bezittingen op de
Kut ■ ,ir, Ciiiuca , uitgezonderd het fort 'V E I mi tut, aan de Flngelschen
r vei(;iii;; , die bet io 1783 weder outruiuideii , waarna bet altijd in Nc-
ei. i iunds. hc handen i;Uei' Thmu is het schier geheel vervallen.

Digitized by Google

AMS.

259

AMSTERDAM voormalige naam der thans verlaten plantaadje ia
Pi ederlandsck Guiana , kol. Suriname , Eikerhoop. Zie dat woord.

AMSTERDAM , verlaten plant, in If ederlandsck Guiana, kol Suri-
name, aan den regteroever der P ericakreek , palende aan Wayamoe
bovenwaarts , en 's Hage benedenwaarts ; 296 akk. groot.

AMSVORDE , oude naam van Aberspoort. Zie dat woord.

AMS WEER, gch. in Fivelingo , prov. Groningen , arr. , kant. en 1^
n. Z. O. van Appingedam , gem. en 1 u. Z. W. van Delfzijl , £ u.
Z. van liet Damsterdiep en £ u. Z. W. van Farmsum , waaronder het
behoort ; met ruim 60 inw.

AMD DA of Aiudbr , oude naam van Muider. Zie dat woord.

AMUTHOM, oude naam van Aheide. Zie dat woord.

ANAJA , kreek , in Pi ederlandsck Guiana , kol. Suriname f die
oostwaarts stroomende , boven de Wajombokreek , in de Coppename valt.

ANAKAM, d. in Oott-Indië , op het Sundasche eil. Poelo Chinco.

ANAK-MOESIE, prov. in Oott-Indië , aan de oostkust van het eil.
Sumatra , rijk vat^Palembaug. Het is de vruchtbaarste provincie van
het gcbeelc rijk , waar dc meeste peper wordt geteeld.

ANAK-SOENGI, of Arae>Soergej , klein rijk in Oott-Indië, op de
westkust van het eil. Sumatra , tusschen de riv. Manjuta en Urei. Do
hoofdpl. is Moco-Moco, alwaar ook de Sultan ïyn verbluf houdt.

ANALABOU , landingsplaats in Oott-Indië, op het eil. Sumatra,
rijk van Atjien, 4° 8' N. B.

ANAMBAS, ook wel Araiee genoemd , eilandjes in Oott-Indië in de
Ckinetcke zee , ten W. van Bornco , tusschen 2° 20' en 2° 307 N. B.
en 125° 35° en 124° 2* O. L. Zij worden in drie groepen , de Noord-
Apambas, de Midden-Anambas en de Zuid-Anambas, verdeeld,
en sijn wegens de menigte klippen ontoegankelijk , maar worden echter
door Malcijers bewoond.

ANAMBAS (de GROOTE), groep eil. in Oott-Indië. Zie Arajhab
(m Middev).

ANAMBAS (oe KLEINE), 5 eil. in Oott-Indië. Zie Aramas (db Noord-).

ANAMBAS (di MIDDEN-) of Gboote Arahbas, groep eilandjes in de
Oott-Indië, in de Ckinetcke zee, ten Z. W. van de Noord-Anambas ,
op 23 50' N. B. en 123° 35' 0. L. Het grootste dezer eil. heeft
4 m. in den omtrek.

ANAMBAS (de NOORD-) of Klepte Araxbas , drie eilandjes , in Oott-
lndië, in dc Ckinetcke zee, op 3° 30' N. B. , 125° O. L.

ANAMBAS (de ZUID-), groep eilandjes , in Oott-Indië, inde Ckinetcke
zee , op 2° 20' N. B. , 124° 2' O. L.

A NAM BE , eilandjes in Oott-Indië. Zie Arabtbas.

ANGEN , voorm. havexathe , prov. Drentke. Zie Ahser.

ANCKBKRG , geh. groot h. Luxemburg , kw. , arr. en 2£ u. N. van
Luxemburg, kant. en 1£ u. Z. O. van Mertck , gem. en £ u. O. van
Loren tz wet Ier.

ANCOBAR , Ankober of Arcorber , klein koningrijk in Opper-Guinea ,
op dc Goudkust, palende W. aan dc Tand- of Ivoorkust, N. aan
Egira , O. aan Adon en Axim en Z. aan den Oceaan.

ANGOBAR. Ankober, Aicorber, GobrA of Slajicerrivier , riv. in Opper-
Guinea, op dc Goudkutt , die , uit dc binnenlanden van Afrika afkomende,
na onderscheidene andere rivieren tc hebben opgenomen , tusschen de
rijken Anronbcr en Axim l u. van het Nederl. fort St. Anlonie, in zee
valt. Zü ontleent haren naam van haren kronkelenden loop. Ofschoon
de riv. , wier oevers 20 uren ver niet zwaar geboomte bezet zijn ,

200

AHC.

anders diep genoeg is , kunnen er nog slechts sloepen binnenkomen .
daar ccne bank , die vlak vóór haren mond ligt , zulks aan grootere
vaartuigen belet. Zij heeft eenen breeden mond . is landwaarts smaller ,
maai* verscheiden mijlen bevaarbaar. Aan deze riv. hadden de Ne-
derlanders vroeger, hoogcr op , in het land Egira , een fortje , met
hetwelk , door de inlanders aanbevallen zijnde , de Bevelhebber , toen
hij geen middelen van verdediging meer had , zich benevens zijne bij-
hehhende manschap deed in de lucht springen.
ANOUM, geh. xnZalland. Zie Ankum.

ANDAGIELE , geh. in Oost-Indië, in bet Noorden van het ril. Celebes.
AN DALAHU1ZEN* , geh., prov. Friesland. Zie Aiu>laiiiiickn.
ANDALAS , distr. in Oost-Indie , ril. Sumulraf ads. resid. Itenkoelcn.
A\DE, oude naam van de riv. de Gendkr. Zie dat woord.
ANUECHOBINA, oude naam, vermoedelijk van Eindhoven. Zie dat
woord.

ANDEL, gcm. in het Land van Allena. Zie Andbl (Op en Neer).

ANDEL (den Ar* del), ook in oude oorkonden Aandeel genaamd , d. in
Hunsiiujo , prov. Groningen, arr. en 4£ u. N. W. van Appingedatn r
kant. en l£ n. N. ten O. van Winsum, gcm. en \ u. N. van Baflo.
De naam is waarschijnlijk ontleend van het aandeel, hetwelk, dit dorp
ontving in den aanwas , tusschen Eenrnm en Uithuizen gelegen , waar-
over in ouden tijd een zwaar pleitgeding geweest is , hetwelk . ofschoon
beslist door de Uegters van den l'pttalbooin , noglans in 1251 aan-
leiding toteenen biuiicnlnndsehcn oorlog heeft gegeven. Het is een lang
en wei bebouwd d. , dat zich Zuid- en Noordwaarts, mcerendcels aan de?
Oostzijde , langs eenen rijweg zonder straat uitstrekt. Te midden van
het d. vindt men, mede aan de Oostzijde van den weg, de kerk, de
pastory, het schoolhuis en de kosterswoning. De kerk is niet groot ,
maar heeft vele fondsen en is wel onderhouden. De niet hooge toren ,
welke eene kap, als die van ccne theebus, beeft, staat ten Z. O.
afgezonderd van de kerk. In 102 b., waarvan 83 binnendijks, 0 op
het uiterdijk, en 13 in den polder, wonen ruim 470 inw. die genoeg-
zaam allen tot de Herv. godsdienst behooren en hier ccne afzonderlijke
gem. hebben, welke tot de klass. van Middehtum , ring van ff'intum f
gerekend, en door renen Predikant bediend wordt, waarvan vroeger
liet adellijke geslacht vo> Inn- cnd Kmphaisen van Tlium de collatie
had , doch welke thans behoort aan den Heer Mr. Hendbik va* Bol-
huis te Leens. Deze gem is eerst met die van Baflo vereenigd ge-
weest, maar in 1014 daarvan afgescheiden, als wanneer BtnNAUDis
Saüittarils hier als eerste Predikant beroepen werd.

Het d. Andel werd in lï>84 door bet Staten volk aan kolen gelegd.

Het land ouder dild. heeft eenen gemengden grond , is hoogen zacht ,
maar zeer geschikt voor den landbouw. Men teelt er uitmunten-
de aardappelen. Ook behoort onder dit d. een aanzienlijk gedeelte
van den in 1811 binnengedijkten Noordpolder. Het maakte met
Tinallimjcn en Baskwert voorniaals éénen regtstoel uil. In de
schepperij behoort het ouder Baflo -Baskwert.

ANDEL (NEEK-), door de landlieden veelal Neeii-Eil of Neeu-Eel
gehcetcn . d. in hel Oudlaiul-vuti- Allena , prov. /V 'oord-B 'raband , dislr.
en 2 u. N. v.nn ff 'aalwijk, arr. en 5 u. N. W . van '* Jlerlogenbosch ,
kant. en 2u. N. W. van J/cusden, gem. Op-cn~J\cvr-Andel, N. W. van
Op-Andel, niet onbevallig aan den .Maasdijk gelegen.

Voorheen was hier eene Hervormde kerk. van welke echter thans
niets n. eer dan e< nig muurwerk en de toren met zijn gemetselde

Dïgitizetfby Google

A N D.

261

npitt U xicn is. Men vindt Wer binnendijks een fraai buitenverblijf . het,
li o f gehectcn.

ANDEL (01» ), door de landlieden veelal Op-Eil of Op Eel genoemd
d. in het Oudland-ran-Allena, prov. Noord-Braband, distr. cn 2 u.
N. van Waalwijk, air. en 5 O. N. W. van '* Hertogenbosch, kaiit.cn
2u. N. W. van Neusden, gem. Op-en- Neer- Andel , Z. O. van Necr-
Andel , xeer aangenaam aan den Maasdijk gelegen.

Men heeft er cenc Hcrv. kerk, zijnde een ouden niet xeer groot ge-
bouw , met een spits torentje , welke kerk tot de gein. van Op-en-
Neder- Andel behoort. Ook is er cene dorpschool.

ANDEL» (OPEN-NEER-), veelal enkel onder den naam van Avdel
voorkomende, gem. in het Ondland-van-Allena , prov. Noord-B ra-
band, distr. Waalwijk, arr. '* Ilerlorjenboith , kant. neusden. (11 m. k.,
8 5. d.) palende \V. aan de gem. Almkcrk-en-Uitwijk , N. W. aan
(nessen, Ti. 0. aan de Maas, 0. aan Veen en Z. aan Mecuwen-Hill-
en-Babilonicnhroek , bevattende de dorpen Op- Andel en NVrr- An-
del, cn beslaande eene oppervlakte van 18 bund. 53 v. r. 12 v. cl!.

Deze gein. is eene heerlijkh.. tocbehoorendeaan Jonkheer Jav.es Joh*
Baron Meltill vaj» Caksbkz. Zij telt 680 inw., die allen tot de Herv.
gem. van Op- bk-Neeb-Andee , belmoren. Dexe gem. beeft ééne kerk,
te Op- Andel, welke door ccnen Predikant bediend wordt. Het beroep
geschiedt door den kerkenraad , onder agreatie van den Ambachtsheer.

liet wapen dezer gem. bestaat uit twee opstaande zalmen met het
randschrift : Gekeevte Aioel.

ANDELO. naam. welken de inboorlingen van Svbatba aan datcil.
geven. Zie dat woord.

ANDELST, bij verkorting ook wel Aalst genoemd, d. inde Orer-
beiture . prov. Gelderland . arr., kw. cn 4£ u. O. ten N. van 77e/,
distr. Occrbctuvc , kant. en 2 u. Z. YV. van Eist, gcni. en 1 n. W.
van Falbtrrg.

Reisold II, Granf van Gelder, benoemde in zijne landreglen aan dc
Jletuwc geschonken , in het jaar 1327 , tot gcregtsplaatscri (hccmacl)
in de Overhetuwc Andeist en B e i/i mei, welk geregt te \.\delst onder den
blooten hemel, op Zondag na Paschcn . gehouden werd.

Men telt te A*delst ongeveer 5500 inw. , tüe< meestal in landbouw*
hun bestaan vinden . onder welke 200 Herv. cn nagenoeg 300 U. K.
Dc Herv. kerk , waarin een zeer scboonc lijksteen op het familiegraf
der v roegere Heeren van Akueist (Spet art), eu waaraan buiten nog eene
overoude, inscriptie gevonden wordt, desgelijks ook een prachtig familie-
graf van den legenwoordigen bezitter van het Huis A koelst (Pook. tas
IJacces) , behoort tot de gem. van Andclst-Zetten-en-In-Doornik.
Ook heeft men er eene dorpschool.

ANDKLST ZETTEN -EVLVDOOKNIK, kerk. gem., prov. Gelderland,
klnss. van Nijmegen , ring van Eist, met 380 ziel. en twee kerken,
eene lc Andel st en ééne te Zeilen, die door eenen Predikant be-
diend worden. Vroeger was Andeist met Hemmen gecombineerd.
De kerkeraad heelt hier een vrij beroep.

ANDEREN, geil. in hel diugspil van Oostt rmoer , prov. Drenthe,
kant. en 1; u. ;\. O. van Asien , gem. en 1 u. YV . van Anloo ; mot
123 inw.

ANDERYVIJK. voorin, ad. 11. huis. op het eil. Manheren, prov.
'/xlund , <r. ni. h nndt kerke , reeds sedert een aaulai jaren gesloopt.

ANDK Til ANNA , oude naam van Eurrinv vin. Zie dal woord.

ANDUIv, gem. in Uivchlerluud , prov. i\oord- Holland , air. hoorn ,
kant. GruvUnbrak (13 in. k.. 3 s. d.), palende YV. N. en O. aan dc

m A N D.

Zuiderzee , Z. O. aan Eakhuueo , Z. aan de gem. Bovenkarspel , Groote-
broeken Hoogkarspel , en bevattende , belialvc bet dorp Andijk , de gcb.
de Bangcrt, Krimpen, Munnikej of Monnikeind, de Geuzen-
bonrt en Broekoord.

Zij beslaat 1478 bund., 64 r. en 62 v. ell. gronds en telt ongeveer
1500 iuw., onder welke nagenoeg 1100 Herv., en 400 R. K., die kerke-
lijk onder Wertershoof bebooren.

Deinw. vinden in landbouw, veeteelten dijkwerken hun bestaan en bren-
gen de voortbrengselen van den grond , bestaande in velerlei granen en
andere veldgewassen , benevens de door hen gemaakt wordende boter
en kaas in de naburige steden ter markt. Er zijn in deze gem.
250 b., 1 Herv. kerk, 2 scholen , en een dep. der Maatschappij: Tot
JVut van't Algemeen, dat den 14 September 1831$ opgerigt is en 18
leden telt.

Eerst in het jaar 1812 werd deze gem. , die zich circa 2 u. ver ,
langs den zeedijk uitstrekt , op dien voet gebragt , waarop zy thans
bestaat , \óór dien tyd behoorden de onderscheidene gehuchten tot de
gem. Grootebroek , Bovenkarspel en Lutjebroek.

Het d. AtiDUK of Aanblik , oudtijds Aandick , ligt 4 n. N. van Hoorn f
1£ u. N. van Grootenbroek, 2^ u. N. W. van Enkhuizen en IJ u.
O. van Medcmblik , in cenc bogt der Zuiderzee. Het wordt ook wel
Noordduk. bijgenaamd , omdat het aan den Drechtcrlandschen Noordcr-
zecdijk , gelegen is. Het is moeijelijk de juiste stichting van dit d. te
bepalen. Sommigen willen, dat het na het jaar 1460 geslicht zij ,
omdat het zijuen naam van den zeedijk ontleent : terwijl dc eerste zcedy-
ken, met paal- en wicrwerken, tusschen 14150 en 1460 aangelegd zyn.
Daar men echter aangetcckend vindt , dat Graaf Willem II iu 1250, op
zijnen togt ter bestoking van dc muitende West-Friezen , eenen om-
weg maakte over A-ajidic* , en aldaar eenigc rust nam , moet het
reeds vroeger bestaan hebben.

Het behoorde eertijds kerkelijk onder Lutjebroek, maar, door het
toenemen der bevolking, en wegens dc mocijclijkhcid van den kerkgang ,
werd zij den 21 Dec. 1655 van die gem. gescheiden , waarop hier ,
in het jaar 1637 , eenc kerk gebouwd werd , die iu het jaar 1791 aan-
uicrkcljjk vergroot is. Dc eerste Predikant , die deze gem. afzonder-
lijk bediende was Abrabahijs Hovirs, beroepen 17 April 1667. De
Herv. gem. van Ajdijk behoort thans tot de klass. van Hoorn, ring
van JUetlemblik. Het beroep geschiedt door den kerkenraad.

Er is hier eene school, die gemiddeld,, het gehcele jaar door
150 leerlingen telt.

Het wapen van A.idijk is een veld van zilver , waarop een ruiter te
paard , houdende een vaandel in de band , op hetwelk de letters A.D. staan.

ANDIJKEPOLDER , pold. in Axeler- Ambacht, prov. Zeeland, distr.
Hulst, arr. Gors, kant. Axel, gem. Zaamslag, palende N. aan den
Grooten Huysscnspoldcr , O. aan het Hellegat, Z. en W. aan den pol-
der van Zaamslag. Hij bevat 221 bund. 32 v. r.61 v. cll. schotbaar land,
is , volgens het kadaster , groot 228 bund. 14 v. r. 9 v. ell. en
wordt bestuurd door eenen Dijkgraaf, eenen Gezworene en eenen Penning-
meester.

Deze pold. is ingedijkt in het jaar 1654 , heeft den naam naar een d.
hetwelk thans niet nierr bestaat, daar het mei de omliggende gron-
den , in 1574 en andermaal in 15öi , door de bezetting van Neuzen
verweet. t werd. Hel lag niel ver van de tegenwoordige sluis van den
Groolen Hui; <cn polici. Iu fcztu pold., welke bij den watervloed

A h TV S6S

Tan 1808 geheel is onder geloopec . doch reed» weder in het volgende jaar
is bedijkt , staan 8 hotsteden, nil makende het geb. , dat reeds op
Ajuoijk vermeld is.

ANDJOD , d. in Oost-Indië , op hel ei! . Jara , in de prov. Kcdiri ,
ten O. van de stad Sinkal.

ANDLA , oude slins , prov. Friesland, kw. West ergon . griet. Frane-
leradeel, onder Ried , aan den groolen weg van Lee'uwarden naar Fra-
nekcr en Harlingen. Zij is in vernieuwden vorm nog aanwezig , en word»
sedert lang door het aanzienlijk geslacht Fontkin bewoond.

ANDLAHU1ZKN of Andalaueizeic , geli. prov. Friesland, kw . If'es-
ttrgoo , griet. 1F onseradecl , arr. en é n. N. \V. van Sneck } kant.cn
lu. N. Ü. van BoUward, i u. N. \V. van Burg werd y waartoe het be-
hoort.

liet is de geboorteplaaU van den godgeleerden Rvvnnm Am»ai.a ,
wiens eigenlijken naam was IUnm> Ruords, geb. 1603 . •'• 1- Sepl. 1727 ,
na , sedert 1701 , cenen leerstoel in de wijsbegeerte te Fianckci bekleed
te hebben.

ANDRAGIRY, riv. in Oost-hidir , op liet eil. Snmalra. Zie U-

DBAGJRY

ANDRIKS (NIEUW ST.), fort, in de Bommelenraard , prov.
Gelderland , kw. , arr. en 1\ u. van 77e/, distr. Bntnmelerwaard , kant.
en 2 u. van Bommel, gein. en 3 min. van Hossein. Hel is in 181(3
aangelegd ter vervanging van bet f'crt , dat vroeger aan de andere
zijde van het Scliansegal gelegen was.

ANDRIKS (ST.) , geb. in de prov. Gelderland, kw. en Ü n. Z.
W. van Tiel , distr. Bonunelcrwaard , arr. en 6 u. ten W . va:i .Y/ï-
tnegen , kant. en i n. Z. W. van Dritten , gem. en \ u. W. van
I/ceretcaarden, ter plaatse, waar de bovenste vereeniging van de Maas
en de W aal bestaat , 151 "'48' 10" N. Ur. ï>3> 1' 33", Ü. L. ; met
rnim 80 inw.

Vroeger was het eenc schans , die, hoewel zij boven bel Sehansegat ,
zijnde het vcrcenigingskanaal van de Maas niet den W aal , en dus eigen-
lijk in bet Land tusschen Maas en h ' aal lag, tot de Bammelcntaartl
gerekend werd. Zij werd iu bet jaar 1599, op bevel van den Kardi-
naal Andreas van Oostenrijk . destijds Spaansch (imiverneur der Nederlan-
den , door den Admirant van Arragon aangelegd , die baar , Ier eere van
des Kardinaals Patroon of Naamheilige . den Apostel Aivdrlas . St. Andkhs-
scbahs noemde , en er eene kleine kerk deed stichten , welke bij aan dien
Apostel toewijdde, liet oogmerk van bet aanleggen dezer schans wa> ,
om den Bommelerwaard , die teen onder der Staten gebied was , in be-
dwang te houden, en de schcepra/irt langs den Waal en de Maas, t.n
nadecle der Staatsehen , te belemmeren. Zij is echter den Spanjaarden ,
ofschoon deze er eene sterke bezetting in g''h'gd hadden, waai mede zij
. geheel Hollaiia dachten te bedwingen, tot dat einde van geen groot nut
geweest, want in bet volgende jaar weid zij door Prins il uniTS vax
Oranje belegerd en , alzoo bet Spaansebe krijgsvolk , dat baar bezet
hield . uit hoofde van v\ ar.hctalir.'v aan liet muiten sh>e«r , na jrerinjyen
tegenslaud , ingenomen, op \ waard <* , dat hun de achterstallige, soldij,
door «Ie Stalen, zoude voldaan vvoMeu ; terwijl dil volk , meesl uit Wa-
len bestaande , tevens in Nederla:ii!>ehc dienst overging, lu '1 (iT 5 pong-
den de Spanjaarden te vergee'V. (\c se!:;::is t<- herw.nt.en. Zij be-
stond in eeueu regelmaligen vijfhoek, en, daar zij ej: eerm nnbedijk-
ten grond lag, diende hare coitlerseharp mede tot eenen dijk , om
haar , bij hoog wa!er , le < u nvcrstrunmimr te b.-veili.;. n

2C1

AND.

Sedert dca Munsterschen vrede , in 1648 , had men haar gebed
laten vervallen f «aardoor zij in 1672 de Franschcn spoedig in handen
viel , die haar niet verlieten , vóór lij de gehcele vesting verwoest
hadden. Later weder opgebouwd, werd zy in 1794 wel door beu be-
inagligd , doch ook spoedig weder hernomen. Üphet einde van dat
zeilde jaar beproefden de Franschen andermaal ecneu aanval op dit fort,
maar werden met groot verlies afgeslagen , hoewel bet later toch door
de onzen verlaten werd. Thans is deze vesting geheel geslecht.

AN DRIES (ST.i , buursch., uitccnige boeren- en arbeiderswoningen
bestaande, in Slaals-V laanderen , in Aseler- Ambacht , prov. Zeeland
arr. en 8 u. Z. van Goet, kant. en 1 u. Z. 0. van Axel , distr. ca
2 u. \V. ten Z. van Hulst, gcm. en 1£ u. N. W. van Koevacht, in
den pold. Oud-beootten-Blij-bezuidvn. Vroeger lag bier een fort, dat
echter sedert vele jaren geslecht is.

ANOMKS-GAT , kanaal in Gelderland. Zie Scu^smat.

ANDR1NGA , state , prov. friesland , kw. Zevenvolden , griet. Vtin-
tjerudeel , in het d. Oldeboorn. Thans is zij een fraai gebouwd heeren-
huis , dat door het adellijk geslacht LicktAMAa Nyeholt bewoond wordt.

ANDRINGA , fraai gebouwd en schoon gelegen heerenhuis , prov.
Friesland , kw. Zercnvolden , griet. Lems ter land t in het vl. de Lem-
mer , sedert lang door het adellijk geslacht vas Akdkisga de Kempen aam
bezeten en bewoond.

ANDRINGA of vai der Waeijes , voorm. state , prov. Friesland, kw.
Wcstergoo , griet. Franekeradrcl , bij held. Swcins.

ANE, Ases of Aa?ie , oude buursch. iu Zalland, prov. Overijssel, arr.
en 13 u. N. 0. van Deventer, kant. en 1 u. N. van Hardenberg ,
grm. en \ u. W. van Grumsbertjen , uiet 310 invv. In den kring van
deze buursch. begint uit de riv. de Vecht, de Dedems vaart, welke
door de stad üasrrlt loopt, en zich aldaar in het Zw at tewatcr ontlast.

Rij deze buursch. viel Jeu 1 Augustus 1±27 , op eene plaats, welke de
31 o in nier ij ten plagt genoemd te worden, een gevecht voor tusschen
Ütto II, den vierendertigsten Rissehop van Utrecht, en de Drentlien.,
ouder aanvoering van RtPOLrn , Rurggraal ran Coevordcn , waarbij de Bis-
schop deerlijk omkwam. (1) Men wil, dat de Drenthen , door Wilbrand
va5 Uldesdirg, den vijf en dertig^en Bisschop van l' t recht , en dien»
opvolger OttoIII, genoodzaakt werden , ten zoenoffer voor de zielen van
de gesncmcldcn bij Ase , een vrouwenklooster te stichten in de nabyheid
van Coevordcn , dat venolgens naar A*seu zoude overgebragt zijn.

De weg van Ai\e naar Coevoiden was ten tijde van Frederik vai»
Rla.v aemieix , den een en vijlt igst en Rissehop van llrccht, wegens den
lagen en vecuaebti^en aaid \zn den ^lond zoo slecht, dat men
dien hetzij met paarden , hetzij te \cet , dikwijls niet dan met levens-
gevaar kon gebruiken; hetwelk den Bü schop met de sleden Zwolle,
Deventer en Kampen deed besluite:: , r-m dien in beteren staat te brengen.

ANr.E, riv. in Oost-lndic , op hel Sundatche eil. Sumatra. Z'\j
doorstroomt met renen zuidwestelijken loop hel cenijje dal, dat het
gcWrgte Sir.^alarg doorsnijdt. Dcor dit dal en gedeeltelijk langs d»
Asée loopt de nieuwe weg van Padang naar de Mcnangkabauschc Boven-
landen , terwy'1 de oude over den berg Ambadjang ging.

li) Zie over dit gt*e<lil, de •inleiding en gc»<il^en ««irviu, ). S, Maxgnin,
do rourmaiige L louitrrs i u Drenthe, bi. 1 10 •■■ T»lg. ca Je Ut enl-
»»l»e Volk*«l«i«a4k, Tau tZój, bl. .', en «eu i53S, bl.

ANE.

MEM, havezathe in Zalland , prov. Overijssel, arr. en 4 u. N.
van Deventer, kant. en 2£ u. W. van Raalte f geiu. en £ u. N. van
Wijhe, inde buursch. IP'ijuvoordeit. In eenen brief vau het jaar 1767
vindt men hot Aeshae gespeld. De havezathe is vroeger bezeten door
de geslachten Bestisck. en vak der Capellex, Thans is het een eigen-
dom van J. H. Graaf vak Rechtere* tak Appeltebs. Aan deze havczalhe
is verbonden het mederegt van collatie tot de beroeping van eenen
Predikant te Wijhc.

AiNEMA, voorm. state, prov. Friesland, kw. Watergoo, griet. ^Vti-
uekeradeel, onder Ried.

ANERYEEN , of Aakervken , een uitgestrekte veenderij of hoogveen ,
in Zalland , prov. Overijssel, arr. enl3£ u. N. 0. van Deventer, kant.
en 2 u. N. ?an Ilardenberg , gcm. cn i u. N. W. van Gramsbergcn;
met 180 inw.

ANEVELU, geh. in Zalland, prov. Overijssel, arr. cnl2£u. N. 0.
van Deventer, kant. en £ u. N. van Ilardenberg , gein. en £ u. Z. \V.
van Gramsbergcn met 60 iuw. In den kring van deze buurschap ligt
de havezathe Potdof, waarvan het voormalige huis afgebroken is.

AINEWIELEN , meertje van Friesland. Zie A.MiEwiele.

ANGAR1EN , Gcrmaanschc volksstam. Zie Asgbivariki».

ANGBERG , geh., grooth. Luxemburg. Zie As«elsberg.

ANGEL, stuk land* in Del/land , prov. Zuid-IIvlland , onder '* Gra-
vezande , dat Wille* VI, Graaf ra» Holland, iu 1414 , aan het ka-
pittel van llzau-Kapel ten hove , later genoemd de Hofkapel , vergunde
te bedijken , cn waarscbijulijk het tegenwoordige zoogenaamde Ho» las»
zal geweest zijn.

ANGELDORF , geh., grooth., Luxemburg r kw. , arr., kant. en £u.
Z. W. van Diekirch , gein. en £ u. N. 0. van Ettelbruck , aan de Sure.

A\GEEER , d. , prov. Gelderland. Zie Angeblo.

ANGELESTEIN , landgoed in Velutrezoon. Zie Akgeresteis.

ANGELINAPOLDER, polder iu het Markgranfselutp-tan-Bergen-op-
Zoom, prov. i\oord-Braband , distr. Bozendaal, arr. Breda, kant.
Zevenbergen , gein. Fijnaart-en-IIeyningen , palende N.aan den Nieuw en-
Appelaar, 0. aan de haven vau Fijn aard , Z. aan de rivier de Di titel,
cn W. aan het Kwartier. Hij is 17 bund. 83 v. r. liO v. ell. groot
cn lijt 10 d. boven A.P.

ANGELOO, d. in hel graafsch. Zutp/ien. Zie Anqerloo»

ANGELOÜBRUEK , buursch. in het graafscb. Zutphen. Zie Asgeh-

ANGELSBERG of Asgbebc, geh., groolh. Lturemburg , kw. , arr.
cn 3 n. N. van Luxemburg, kant. en l£ u. ft. O. Mcrseh , gen», cn
2 u. N. "NV. van Fischbach.

ANGELSLOO, op sommige kaarten Asgelschlo gespeld, buursch.
in hel dingspil Zuidveld, prov. Drenthe , kant . en 2J- n. N. O. van
Dalen, gein. en u. Z. O. van Fntmin , met 33 inw.

ANGEMLA, eil. in Oost-hul ié', iu het Oooteindc der Straat tan
Sunda, 3° 48' Z. Br. 12i- 18' Ü. L.

ANGER . kaap iu Oost-I ndiv' , op het eil. Jura. Zie Asjes.

ANGEREE, riv. in Ocst-lndië , op het eil. Java. Zie A.ntiar.

ANGEREN , aanzienlijk d.- in de Orerbetutre , prov. Gelderland,
kw., arr. cn 9 u. O. van Ticl , distr. Orerbetutre, kant., gein. en
1^ ii. ft. ten (>. van Bcmtnel ,\\ u. Z. O. van Arnhem, aan den Rijn-
dijk, öl'- 33' 3" ft. Br. 23° 37' 13". .Men heeft er 700 inw., die
incest in landbouw hun bestaan vinden, echter is cr ook cenc aau-

2UÜ

A N G.

zienlijks ttceu- en panucbakkcrij. Onder de iow. telt men ongeveer
700 H. K. , die hier eene kerk hebben, welke door cencn Pastoor be-
diend wordt. De static behoort tot het aartspr. van Gelderland. l)c
Hcrv., die hier eene kerk hebben , behooren tot de gcm. Angeren-en-
Jioo. Ook is hier eene dorpschool , alsmede eene buitenplaats , het
ltoode Wald genaamd.

l)c Domproost \an Utrecht bezat hier eenen aanzienleken hof , welke
waarschijnlijk van ouds eeuige betrekking tot bet dorp had.

AkiiKreh is eene beerlijkh. en het adellijke geslacht, dat van dit d.
zijnen naam ontleende, is in de geschiedenis bekend ; zoo waren ten
jare 1419 , Gemmiid en Dim va* Aicerbh getuigen van den Graaf
van Kleef. In 1338 bezat dit geslacht nog de tienden van Akgerén.
Thans is deze heer lij kb. een eigendom van het ambt Orerbetuwe.

De Oudheidkundige en Latijnsche dichter Jacobus de Rroer is hier
in 1733 geb., brj f 12 Dcc. 1814.

ANGEREN , d. in liet graafsch. Zutphen. Zie Angerloo.

ANGEREN -EN-LOO, kerk. gein., prov. Gelderland , klass. van Nïj-
meyen f ring van KUt ; met ruim tiOzicl. Zy heeft cénc kerk , te An-
geren die door éénen Predikant bediend wordt. Het beroep is eene
collatie van het ambt Orerbetuwe.

ANGERESTEIN of Angelesteik , landgoed in Veluwenzoom , prov.
Geblerland } kw. , distr. , arr. , kant. , gcm. en \ u. N. W. van
Arnhem, £ u. O. van Velp. Het komt reeds voorin den jare 1487 ,
als de bezitting van zekeren Jouaü Coster, die wegens een weg over
dit goed met het naburige klooster Betbanie in verschil was. Ongeveer
twee eeuwen later behoorde het aan Exielbeut E>bELE* ; vanwieninen
opgeteekend v indl , dat hij eenen napiermolen die de Franschen in 1G12
afgebrand hadden, weder beeft doen optimmeren. Het buis, vroe-
ger rondom in diepe grachten gelegen, is nu aanmerkelijk naar den hc-
dendaagschen bouwtrant veranderd, en e\cn nis den gebeelen aanleg
door den tegenwoordigen eigenaar Jonkheer J. Baron Paluakdt va.i
"Walport zeer \crfraaid. De tuinen zijn met veel loopend water door-
sneden en het geheel , dat zeer aangename wandelingeu aanbiedt, heeft
eene uitgestrektheid van ruim 363 bunders, waaronder ongeveer 215
bund. heidegrond.

ANG ER LOBROEK , weidestreck in het graafsch. Zutpken. Zie
Akgf.hioobboee .

ANGERLOO, gcm. in het graafsch. Zittphen , prov. Gelderland ,
kw. en arr. Zutphen , distr. er: kant. Jheaborgh (14 m. , 8 s. d.) ;
palende N. aan Docsborgh , O. aan de gem. Hummelo-en-Keppel ,
Z. aan Zevenaar , Duiven en Wcslervoort en W. aan den IJssel , en
bevattende de d. Angerloo en L a t b u m , benevens de buursch.
Bahr, Gicsbeck, Bcinum, Bingerden en Be ver meer,
alsmede deadellijke havezathen Bingerden en Keil. Deze gcm.
telt ruim 1300 inw. die meest hun bestaan vinden in den landbouw.
Men heeft er 2 Hcrv. kerken . 1 R. K. kerk en 2 scholen.

Het d. Awgebloo , Anr.tioo , A*gere:* ook wel Ajgixr en Aigerioe
geschreven , ligt 3-J u.' Z. vauZntpheu , \ u. Z. van Docsborgh , 2£u.
W. van Doclinehem l£ u. N. \an Zevenaar, en 4 u. N. 0. van
Arnhem. Sommigen willen dat bet zijnen naam ontleent van de
Angrivariën , een Gcrmaan«chc volksstam . die vroeger zich , ccneu
geruimen tijd, in deze streken heeft opgehouden.

In bet jaar 1474 stond Orro vii Boa * ei al zijn regt op Angerloo
aan bet klooster Bclhlebem af. Later kwam het den Hertog van

ANG

207

Kleef toe, maar is in bet jaar 1544 door Keizer Kabel V, wederge-
bragt onder het rigteraiubt van Doesborgh , waartoe liet tc voren be-
hoord bad. Hen telt hier ongeveer 500 inw.

De Hcrv. gem. , welke, roet die uit de onderhoorige btmrsch. Be i-
n u m , Bevermecren Bingerden, 400 rielen heeft , behoort
tot de klass. van Nijmegen, ring van Eist. Zij heeft cénc kerk ,
welke door éénen Predikant bediend wordt , die , bij vacatuur , door
den kerkcraad beroepen wordt. De eerste Predikant , bier ter plaatse,
is geweest Gellios de Boüma , die er in 1610 bet leeraarambl waarnam.
Voor dc Reformatie was de kerk van dit dorp aan den 11. Gallus toe-
gewijd , en stond ter begeving van den Graaf van Zutpben. In deze.
kerk was eene vikarij ter eere \an do H. H. Theobaldus, Cobrelius ,
Artosios en Afollokia gesticht.

ANGERLOO BROEK of Argeblobboek , weidestrcek in het graa&ch.
Zutphen, prov. Gelderland , kw. en arr. Zutphen , distr. en kant.
Doesborgh , gem. Angerloo , gedeeltelijk aan de gein. Angerloo , ge-
deeltelijk aan partiknlieren toebchoorende.

ANGIOL , gegraven kanaal in Oost-Indië. Zie Assjol.

ANGLR , d. in Oost-Indië, op den Oosthoek van het Ambonsche
eil Ceram

' ANGJUX, d. in Frietland. Zie Abjd*.

ANGKEE , Akkek of Tjiriügir , riv. in Oost-Indië y eil. Java, die
nit de bergen op het land Koeripun ontspringt, zich, bewesten Ba-
tavia, in dc Mookerraart uitstort. Met dc Argkee verecnigen zich de
riviertjes Sasak- Pandjang en Kalie- Poetri of Kapitian.

ANGKOLO, distr. in Oost-lndië, op dc oostkust van het Sunda-
sehe eil. Sumaira, landsch. Batta.

ANGLER , d. in het graafsch. Zutphen. Zie Aihgebloo.

ANGRIVARIEN , Gcrmaanschc volksstam , die eerst tusschen de Een»
cn dc Wczcr gewoond heeft. Volgens sommigen , zoude zij zich
later met de Chamaven en andere volken legen dc Brncteren verbon-
den , die natie geheel en al verdelgd en hun land in bezit genomen
hebben. Waarna de Arubitabier zich in een gedeelte van het graafschap
Zutphen en wel bezuiden die stad langs den IJsscl zouden hebben neerge-
slagen. Men wil, dat hunnen naam bewaard zij in dc d. An geren
en Angerloo. Ook zoude dit hetzelfde volk zijn, hetwelk in het lo-
ven van Kabel de Groote vermeld wordt , als hebbende zich aan dien
Keizer onderworpen cn hem gyzclaars gegeven.

ANGSTEL ot Kbobse Argstel , welke laatste naam haar gegeven
wordt ter onderscheiding \an de Vaart van N ieuteersluis , die men
wel eens de Regte A ng st el noemt , riv. in het Nederkwarlier der
prov. Utrec/U. Het is ecne voortzetting van dc riv. dc Aa of Ade ,
die in het d. Nieuwer-Tcr-Aa , alwaar zy de wateren van twee We-
teringen , die uit de Vecht komen, en een gedeelte der wateren van
dc O ukoo p crsloot opneemt, den naam van Krobber AmcsvELaan
neemt , onder die benaming , tusschen Nieuwcr-Ter-Aa en Loener-
sloot, de Vaart van Nieuwersluis ontvangt, voorts van daar met
onderscheidene bogten en kronkelingen noordwaarts langs Locncrsloot
cn Abkoudc annstroomrndc by het laatstgemelde d. ecnen tak, het
Gein gehceten , afzet, van daar westwaarts naar het Abknuder-
tueer loopt, en daarin hare wateren stort, terwijl zij, na dit meer
verlaten te hebben, den naam van Holcrdrecbt draagt.

ANGSTEL (REGTK) of Vaart vis Nieuwersluis , vaart in het
Vederktcartier , prov. Utrecht, die reeds in dc zestiende eeuw

2G8

ANG.

gegraven is. Bij Nieuwersluis uit de Vecht voortkomende eo in ecnc
lijnregtc Noordwestelijke rigting voortloopende , valt rij tuuchen Loc-
nersloot en Nicuwcr-Ter-Aa in den Krommen Angttel. Zij dient ,
om de trekschuiten Tan Utrecht op Amsterdam uit de Vecht in den
A instel te brengen.

ANGWUID of Asgwirdei . griet., pror. F rietland. Zie Ar^icwranr.^ .
AN11ALT of Axuoit , gch. in Dtcrerr/erdingspil , prov. Drenthe ,
kant. en \{ u. N. W. van I/oogereen , gem. en £ u. N. O. van
Ruinen , 1£ u. Z. O.fvan Dviingeloo ; niet omtrent 20 inw.
ANJAR, riv. en d. in Oott-Indië. Zie Avtjar.
ANJER, ads. resid. in Oott-Indië, op het cil. Java, resid.
Bantam , aan de westpunt van dat eil. Men heeft langs het strand
dezer ads. resid. ruime en uitmuntende gezigten j zoo doen zich de
eilanden Dwars-in-dcn-wcg , Rcsi , Bockon en Cracatou zeer schoon
op , vooral hij den opgang der zon , als de dampkring door regens ge-
zuiverd is ; terwijl het gebergte van Sumatra , daarachter ver boven
hen uitsteekt. Ook binnenslands biedt dit ads. resid. fraaijc gezigten
aan ; vruchtbare velden , rijke kokoshosschen , vlietende stroomen en
hangende turnen , die van dc groene heuvelen dreigen te vallen, leveren
een zoo gelukkig geheel op, dat dc geest er door bekoord wordt, en>
in ecnc aangename stemming geraakt. Men houdt echter dit gedeelte
van de kust van Java voor zeer ongezond.

In het jaar 18££ onthield zich in deze adsist. resid. eenc aanzienlijks
rooverbende onder aanvoering van zekeren MoEBioop. Toen dc tyding
van het bestaan dier bende te Bantam aankwam was de Resident juist
afwezig, maar zijn Sekretaris , Chkvalieb , was naatiwrlijks daarvan
onderrigt , of hij steeg met cenigc manschappen te paard , trok de
bende te gemoet en sabelde , na een hardnekkig gevecht , bet Opper-
hoofd met eigen handen neder , waardoor dc overigen gevangen ge-
nomen werden of verstrooid geraakten.

ANJER, Afieza, Asgeree of Akjere, kaap in Ootl-lndië, op dc
Noordwestkust van het eil. Jara r in de Straat ran Sunda , resid. Ban-
tam , ads. resid. Anjer, 6° 5' Z. B. 123' 33' 0. L.

ANJER , Ama of Akjier , vrij groote en bevallig gelegene kampong , in
Ootl-lndië ', op het ed. Java , resid. Bantam , ads. resid. Anjer , waarvan
het dc hoofdplaats is , aan de Straat van Sunda , omtrent 50 palen of
ruim 16 u. W. van Batavia , 8 n. N. "YV. van Ce ram . de zetel van den
Adsislcnl-Resident , van oenen Controleur der landelijke inkomsten
en van ccnen Ontvanger der inkomende en uitgaande regten , die te-
vens met het praaijen der voorbij varende schepen belast is.

De plaats is bekend als de eerste , alw aar dc schepen , die uk
Europa komen, door een vaartuig van het Gouvernement bezocht
worden , om zich kenbaar te maken. Zij moeten hier hunne brie-
ven enz. afgeven , welke onverwijld te land naar Batavia worden
opgezonden , terwijl de Adsistcut-Rcsident tevens aan den Resident van
Bantam even als aan den Gouverneur- Generaal , berigt van hunne
aankomst zendt. De schepen voorzien zich hier doorgaans van groenten,
vruchten, hoondercijcren , schildpadden, en andere ververschingen en
kunnen er goed drinkwater bekomen , dat, door eene kunstige waterlei-
ding, naar het zeestrand gevoerd en voor zeer gezond gehouden wordt.

In de nabijheid van deze kampong is eenc kleine sterkte, door den
Gouvcrncur-Gmeraal Dae*dels aangelegd , met grachten omringd , en
van ruime gebouwen voor dc bezetting , die gemeenlijk uil eene kom-
pagnie soldaten l»estaat. voorzien. Dit fort zoude wel verdedigd eenen
gedurhten inlandschcn vijand kunnen wederstaan , maar tegen Euro-
peschc wapenen niet lang bestand tyn.

Digitized by Google

ANJ

Te Aüjcr neemt de fraaije postweg ecnen aanvang , die tiel gcheele
eiland ia de lengte doorloopt , en over welke de postpaarden , op iedere
wissel- of pleisterplaats aanwezig , den reiziger met snelheid vervoe-
ren. Van 400 tot 400 rijnlandsche roeden , zijn de afstanden langs
den weg door palen gemerkt , en het is daardoor ten gewoonte geworden ,
den afstand van de eene plaats lot de andere door het aantal palen
aan te duiden.

Anjer is een belangrijk punt voor den koophandel , waarom er dan
ook een Agent van de faelorij der Ncderlandsehc handelmaatschappij
geplaatst is. De uahijheid der Lampongs van Sutnatra , en de duortogt
van alle de schepen, welke van Oost en West kennen, maakt dexe
plaats tot eene der levendigste van lndië.

liet kampongsvolk te Anjer is niet roof- of moordzuchtig ; gelijk alle
strandbewoners, is het door den omgang met vreemdelingen , van zijne
oorspronkelijke zuiverheid van zeden eenigzins verbasterd , doch over
het geheel goedhartig. Bij de aankomst der schepen begeven zij zich
met hunne , van allerlei leeftogt en versnaperingen wel voorziene ,
.schuitjes derwaarts, om alzoo hunne waren aan den man te bren-
gen , ook vinden velen hun bestaan in de vischvangst. Haaijen zijn
hier zeer gemeen , en er groeijen hier vele kokosbooincn , die den
inlander groot voordeel aanbrengen. (1)

Een kwartier uurs bezuiden deze kampong prijkt eene 10 Nedcrl. cl.
hoogc , witte grafnaald , opgerigt ter eere van zekeren Kngelschen Ko-
lonel Karel Catbcart geheelen , die den 10 July 1788, in den ou-
derduut van 29 jaren, aan deze kust overleden is , en wiens lof, als
dapper, welsprekend en deugdzaam mensch , in het Latijn, op het
voetstuk der naald , vermeld staat.

ANIER of Aiiir, kampong in Oost-Indie , eil. Java, resid. Rembang,
ten W. van den bock Lassem , tusschen de riv. de Doodoc cu de
Paggat.

ANJ ERE. kaap in Oost-Indie. Zie Anna.

ANJE WIER , griet. , prov. Friesland. Zie Aengwirdek.

ANJ IER, kampong in Oost-Indië. Zie Anjer.

ANJiN of Anina , anders ook wel Henüelessie genaamd, d. in Oost-
Indie f op het Ambonsche eiland Ceram , op de Oostkust van Ilonra-
mohel. Het was in het begin der achttiende eeuw het hoofd van ecu
gpspanschap van vijf dorpen en lelde toen 230 zielen, onder welke
103 weerbare mannen en 33 dali's.

ANIXA , d. in Oosl-Indië. '/Ac Asin.

AMNGHEM , d. en voonn. klooster, prov Friesland. Zie Asjc*.

ANJOL, riv. in Oost-Jndic, eil. Jura, die onder den naam van
Tjiliwo>c, in de resid. Buitenzorg ontspringt, en zich inde nabijheid
van Batavia, bij Tandjong-pryok, in zee stort.

AMR , kampong in Oost-Indie , eil. Jura , resid. Bantam. Zie
Aajer.

(i) Hen, die omtrent den aard en de cultuur van dril kokusbuora wil'au nnJerrit t
lijn , Terwijten wij naar het in reuen zeer onderlioudf iidrn slijl gescbrcren werk
van de* Hoogleeraar P. P. Roohda tam Etiikg * , getiteld : Verschillende
reiien ea I.olgevillen, D. IV. hl. 361—270 , alwaar men toten», hl. ibb-
a6o, zon nmtreut de ad», retid. ah dc kampong Anjer, meer bijionder boden
«1 Tijden , dan de aard r*u ons werlt gedoofde op te nemen.

*70 ANI.

AltlR, kampong ia Oost-Indie , eü. Java, rcsid. Rembang. Zie

AlflEE.

ANJDM, Aügjum , Aancidi of Aeijde, eertijds AntncREi , ook vel

eens onder den naam van Aivsca voorkomende , oud en groot d. ,
prov. Frietland , kw. Oosteryoo , (friet. Oost-Dongeradeel , arr. en
7 ii. N. O. van J^eitu-arden , kant. en ruim 3 u. N. O. van Ztoc-
knm, i u. W. Z. \V. van Oostmaborn en 1 u.Z.O.van Pcazcns , van
rondsom in honwlanden gelegen , uitgezonderd ten Z., waar men , aan de
Zuur- of Zuider-Ec , weilanden heelt. Hel is het grootste d. der ge-
heelc grietenij , in welks omtrek men vroeger vlc aanzienlijke staten
had, van welke de laatste, Holdinga-state , een schoon en sterk ge-
bouw , voor ruim vijf jaren voor afbraak verkocht en gesloopt is. Ook
behooren nog tot dit d. de voormalige schans Oostmahorn ten O.j
liet buurtje Teerd, de Ganiepollen, en het gehucht Kmm-
buren met, de Ezumazijl ten Z. 0. Door deze, vroeger
zeer aanzienlijke zeesluis ontlast thans alleen de groote nolder van
Oost- en Wcst-Dongeradeel xyn water, langs de Zuider-Ee, in de
Lauwerzee.

Doordien A.uua veel van den Allerheiligen vloed van het jaar 1370
geleden had , werd het met onderscheidene andere dorpen buitenge-
dijkt ; maar in 1392 werd het even als de overige weder binnenge-
dijkt. Bij den kcrsvlocd van het jaar 1717 , die hier almede veel schade
aanriglle , kwamen te AüjuswcI 83 menscben om het leven.

AftjuM telt 1100 inw. , allen Hcrv. , die er cene kerk met eenen
naaldlnren hehl>en , welke op eene hoogte gebouwd is , en door eenen
Predikant bediend wordt. De gem. behoort tot de klass. van Dockutn ,
ring van Holvcrd.

ANJL'M, of Aaticb, ook wel Awtjch geschreven, van ouds Amtic-
heb genoemd . >oonn. klooster van Reguliere Kanonniken , prov. Fries-
land, kw. Wtulergoo, griet. Menaldnmadeel , 3 u. W. ten N. van
Leeuwarden , l£ u. N. O. van Franekcr, 1 u. N. ten W. van Dron-
rijp en £ u. Z. W. van Bcrlikum , i u. N. W. van het d. Slappc-
terj) , waaronder het behoort. Hel werd omstreeks 1256 gesticht door
Siaoun Efuga en zijne broeders Navxe en Sibrakd , bloedverwanten van
Ludolf , Prior van Lidlum. Ebel Schelttoga , htinne nicht , die , even
als Doekb Tjaerda van Bayuin en Doek* Scoeltinga van Minnertsga,
toen , wegens hare vroomheid , zeer vermaard was , ondersteunde hen in
dit godvruchtige werk, hetwelk onder het bestuur van Wijbbahd , Pastoor
van bet dorp Anjtim , volbragt werd. Bij de inwijding ontving dit klooster
den naam van Mabia's bebc , naderhand bekwam het dien van A*jca.
Ofschoon het reeds sedert de tijden der Kerkhervorming niet meer bestaat,
is de plaats , waar het gestaan heeft , nog onder den naam van Asjmt
of Klooster A.uua bekend , en maakt een geh. uit , dat tot het arr.
Leeuxcarden , kant. Dronrijp behoort.

In 1Ï572 had ccn gedeelte van het Spaanschc krijgsvolk veelal zijne
legerplaats in dit klooster , waaruit het dan gedurig in de omstreken
roof. moord en plundering aanrigtte.

ANKEE , riv. in Oost-Indië. Zie A*gkfe.

ANKELAAR of Askeler, buursch. op de Velmce , kw. , arr. en
6£ u. N. van Arnhem, distr. Middclvclutrc , kant. , gem. en 1 u. N.
van Apeldoorn. Men heeft hier eene seliool en telt er SISO inw.

ANKEVEEN , gem., tot den jarc 1818, onder het Nederktrartier
der prov. Utrecht behoord hebbende , thans prov. Noord-Holland, arr.
Amsterdam, kant. Weesp, (3 m. k., 8 s. d.); palende, N. aan

Digitized by LjOOQIC

ANK 271

Wcesper-Carspcl , O. aau 's Graveland, Z. aan Kortvhoef cu W. aan
Nedcrhorst-den-Berg cn het Horstcrmeer. Zij bevat hut tl. Ankcvecu,
benevens de buurt Rade, cn beslaat eene oppervlakte van 477 bund.
82 v. r. 51 v. ell. Men heeft er 1 Hen. kerk , 1 R. K. kerk en
400 inw. Deze gcm. is ecne hcerlijkh., thans behoorende aan de erven
Mevrouw L. A. E. M. Collette de Mont«obenct , douarière \nn
J. M. Prins de Lobbaine de V ai Dt«o>T , woonachtig tc Parijs.

Het d. Ankkveen , ligt \ n. O. ten Z. van Amsterdam, 1^<ii.Z. O.
van Wcesp, \\ n. ft'. \V. van Hilversum en 1 u. Z. \V. van Naar-
den. liet strekt zich uit langs eeneu weg , die tan hot Horstcrmeer
noordwaarts aanloopt.

De llerv. kerk , waarvan de toren en het koor in 1835 afgebroken xijn ,
was vóór de Reformatie aan St. .Maakten toegewijd. Üc gcm. behoort tot
de klassis van Amsterdam , ring van JYaardcn , en telt ruim 200 ziel. De
kerkcraad heeft alhier een vrij beroep. De eerste Predikant , die er
het lceraaraiubl bekleedde is geweest Webxebcs He.ibicus Tübnhoct.

De R. K. hebben hier mede eene kerk , waar men den 11. Maabten
als bijzonder Patroon viert. Zij staat op een gedeelte grouds slechts
denkbeeldig van A-vkeveen gescheiden , en burgerlijk tot de geui.
ff eesper-Carspel behoorende. De statie behoort tot hot aarUpr. van
Utrecht , en telt 750 ziel., onder welke ook een gedeelte van die van
*» O r a v e 1 a n d cu W e e s p o r - C a r s p e 1 inedegerekend w orden.

Toen de Frauschen in het jaar 1672, behalve de provincie Utrecht,
ook de stad Naardcn bcniagtigd hadden , werd door Wille* 111 ,
Prins Min Oranje, eenig volk tc Anke veen gelegd. De Franschcn
hiervan verwittigd kwamen terstond met eene groole magt optrek-
ken , ten einde Naarden , waarop zij meenden dat dc Prins het
oog had , tc hulp tc komen. Voor deze stad geen Staatsolie troepen
vindende , trokken zij verder cn deden , den 9 Octol>er , eenen aan-
val op de Ankcveenschc brug, waar dc Overste Stokueim
met zijn regiment post hield , doch w erden hier met zulk eenen onver-
schrokken moed ontvangen , dat zij , hoewel veel sterker in magt ,
met groot verlies , moesten terug trekken , terwijl van de Staatschc
zijde slechts één man , zijnde een Kapitein , sneuvelde. Om zich hier-
over tc wreeken kwamen de Franschen , den 26 November , met ecne nog
veel grootcr magt afzakken , ten einde het dorp aan kolen tc leggen , maar
terwijl zij bezig waren het in brand te steken , snelde er eenig volk van
het Staatschc leger toe en bevrydde alzoo het d. van dc dreigeude
ramp.

De kermis van Ankeveen valt in op den eersten Dingsdag in October.

Het wapen van dit d. is een reiger met twee waterbcuucn boven
cn éénc onder zich.

ANKEVEENSCrU>BRtG , buurt in Goolhmd , prov. Noord- Holland ,
arr. 3-J 0. ten Z. van Amsterdam , kant. en 1 u. Z. O. van //'eer»,
tfem. Jf 'eesper-Carspel ^ 1£ u. N. van Ankevccn. Zij ontleent haren
naam van ecne brug , die over dc Karucmclksloot ligt.

AftREVEENSCnE-POLDER , pold. in Gooiland , prov. Noord-Hol-
land, arr. Amsterdam, kant. H vcsp , gem. ff eesper-Carspel ; pa-
lende N. aan de Hilvcrsumschc weide , 0. aan het Naarder- cn Btissem-
mer Eng, Z. aan den gem. Aiikevccu , \V. aan de Rroekepolder cn
den Hcintje-Roks-polder.

ANKEVEENSCUE-VAAUT, water voorheen in het N ederhicarlicr ,
der prov. Utrecht , thans tot de prov. Noord- J/olland behoorende, cn
van hel d. Ankervqen westwaarts naar dc N ieuwe- Vecht loopendc.

27* A N K.

ANKEVEERE, pold. in Zuidbeveland, prov. Zeeland, dislr. en
arr. Gort, kant. J/einkenszand , gem. 'f /leer - Arendskerke, palende
N. aan den Oostpolder cn aan de Schcngc , O. aan den Otidenpolder
van 's Heer Arendskerke, Z. aan den Oudcn-Nicuwlandpolder en W. aan
den Ouden-Craycrt of Selnisseupolder en aan den Oostpoldcr. Hg be-
vat 118 l)«md. * 3 v. r. 151 v. ell.

Deze pold. is van oude dngteekening , want bij wordt reeds ge-
noemd in den brief, bij welken Ilerlog Albreoht , den 10 Oclobcrl39tf ,
den Amlnirhtsheeren van 's lieer Arendskerke aanzienlijke voorregtcn
srlionk. Sedert beeft hij echter veel van bet water der daar langs
stroomende Schenge te lijden gehad. Eindelijk bezweken, werd bij in
1661 berdijkt.

ANKOBER , riv. en koningr. in Opper-Guinea. Zie Aücobab.

ANKUM of Aiccm , buursch. in Zalland , prov. Overijssel, arr. en
7u. N. van Derenter, kant. en 2£ u. W. van Ommen, gem. en
^ n. N. W. van Dalfsen, aan den weg van Zwolle naar Hardenbcrg.

In dit gehucht , hetwelk door den watervloed van 4 Fcbruatij 18*5
veel geleden heeft , ligt eene buitenplaats , eigenlijk het Grootc-Ho f-
tc- Velde gehecten , maar gemeenlijk Ankum genoemd. Zij is
thans het eigendom van den Heer Fr. Heeiickeis.

ANKÜMERDIJR , dijk in Zalland, prov. Overijssel, zijnde dat ge-
deelte van den Veehtdijk , dat langs de buurschap Ankum loopt cn
sich van het huis de Leemkuile tot het huis Bezc uitstrekt.

ANLOO , gem. in het dingspil van Oostermoer , prov. Drenthe,
kant. Assen , palende N. aan de gem. Zuidlaren , 0. aan de gem.
Hoogezand en \Vildcrvank in de prov. Groningen , Z. 0. aan Gieten ,
Z. aan Rolde en W. aan Rolde en Vries, cn bevattende de d. A n-
loo en Annervecn, benevens de geh. Anderen, Anncn,
Annervecnsche compagnie, Ecxt, Ecxtcrveen, Gaste-
ren en Schipborg.

Men heeft in deze gem. 2 Herv. kerken , 1 scheepstimmerwerf , 1 kalk-
oven , eene in 1837 opgerigle moutuijuslokcrij uit aardappelen , ver-
scheidene hunnebedden en ruim 2200 inw., die meest in den land-
bouw bun bestaan vinden , en onder welke ruim 2000 Herv. De
weinige R. K., die zich hier bevinden , behooren tot de statie van Assen.

In deze gem. zijn vroeger, vooral bij het geh. Eext onderscheidene
oudheden gevonden ; als eene grafkelder in den stijl der bunncbedden
gebouwd enz. Ook verdient onder de merkwaardigheden dezer gem.
gemeld te worden dat de voorvaderen van den beroemden godgeleerde
Mekso Altmo en zijn geslacht er gewoond hebben.

Het d. Aitoo of Ahlo. volgens de oude spelling Akloe, ligt 2$ D.
N. O. van Assen, 1 u. Z. van Zuidlaren, i{ u. N. W. van Gieten.
Het is een aangenaam gelegen cn welvarend d. , welks fraaije van
duifstren opgetrokken kerk met een nitmunlend orgel prijkt . en eenen
dikken , maar spitsen toren heeft. Volgens eene oude overlevering is
zij de moederkerk van de kerken van Gasselt, Gieten cn Zuid-
la ren geweest. De kerk >an Asioo is eene van die, in welke de
24 etten (gezworen), drie keeren in bet jaar , hunne regtsnraak hiel-
den , nadat dit niet meer in de open lucht cn nog niet in het , hij de
Reformatie ontruimde , kloostergcl>ouw te Assen plaats had. De Hen',
gem. wordt door eenen Predikant en eenen Kandidaat , als hulppredi-
ker , bediend , en behoort tot de klass. en ring van Assen. Het be-
roep van den Predikant geschiedt door de eigengeërfden. De Kandi-
daat wordt door het Ministerie van eeredienst benoemd. De eerste,
die hier het lecraarambt waarnam , schijnt geweest te zijn Jo&criics Zoab.

Digitized by Google

ANN.

273

Er is hier ook een dep. der Maatschappij Tot Nul van 't Algemeen ,
dat den 13 Mei 1828 opgerigt is, en 14 leden telt.

Voor ccnigc jaren had hier, even afs elders in Drenthe, bij dc
geregtelyke overdragt van ecnig stuk vast goed , nog de plegtigheid
der stoklegging plaats, bestaande in het nederleggcn van ecnen stok
door den verkooper , die dan door den kooper , ten teeken , dat h(j
het goed aanvaardde , vau den grond opgenomen werd.

ANNA (ST.), buurt, prov. Gelderland, kw. , dislr. , kant.,
gem. en £ u. Z. 0. van Nijmegen, £ u. N. 0. van H 'alert , waar-
toe het behoort, aan den weg van Nijmegen naar Vcnlo, ter
plaatse , waar dc Mokerheide ecnen aanvang neemt. Zij geeft haren
naam aan den St. Annn'swcg Zie voorts dat woord.

ANNA (ST.), d., prov. Friesland. Zie Aiwa-Pahockib (St.).

ANNA (ST.), d. in Zeeland. Zie A**a-teh-Muide!» (St.).

ANNA (ST.) , fort in den pold. dc Ruigenhil. Zie Hel (di).

ANNA (ST.), voorm. fort, in het Noordoostelijk gedeelte van Ilul-
sterambaekt, prov. Zeeland , aan het Saaftingergat , in dc voorin, polder
van Namen. Het was door de Spanjaarden gebouwd , om de provincie
Zeeland in bedwang te houden , en 'w erd daarom ook veelal dc Zccuvr-
scbe Bril of de Geuzbn-Bml genaamd. In 1G32 werd dit fort, door
Graaf Willek van Nassau-Ziece* , voor de Slaatschen genomen, en men
hield het toen van groot belang , tot dekking van dc stad Hulst , en
ten einde dc gemeenschap tusschen die stad en de Zeeuwsche stroometi
open te houden. Ook had men er cene bijzonder» kerk met oenen afzon-
derlijken Predikant, maar deze kerk is later met die van Namen,
gecombineerd geworden. Bij den zwaren watervloed , die den 23 en 26
December 1713 eene verschrikkelijke verwoesting aanrigttc, werd dit
fort, even als dc polder waarin het lag , geheel door het water verzwolgen.

ANNA (ST.) , onderscheidene kloosters van dien naam. Zie Amu-

K LOOST KR (St.)

ANNABAAI (ST.), baai in Oost-Indiê , op het Sundatche eil. Bomco ,
op de noordkust vau het land van Marudo.

ANNABAAI (ST.) , baai in Oosllndie , op bet Sundatthe eil. Su-
mat ra , aan de zuidwestelijke kust van dat eil., in het rijk van Sinkel.

ANNABAAI (ST.) , baai in West-lndilè , aan de zuidzijde van het eil.
Curocuo , vormende aldaar de met nieuwe kustbatterijën gedekte zoo
scboonc , als voor alle winden veilige , haven van Curacao , die voor dc
beste van geheel West-lndic gehouden wordt , en aan welker oostzydc
dc Willemstad en aan dc westzydc de voorstad Otrabanda gebouwd
is. Vóór den mond der baai , die door twee riffen of landtongen
gevormd wordt , liggen in zee twee banken, van welke dc oostelijke,
naar men wil , nog altijd aanwast. De baai, die aan de monding nog
geen 100 Ned. ell. breed is , maar binnenwaarts zich tot op 130 cll.
verwijdt, is ruim 1100 Nederl. ell. lang, en van 19 tot meer dan
26 cll. dien.

Deze baai , welks water zeer helder is , en daardoor de schoonste spie-
geling van huizen en schep«n oplevert, verecnigt zich noordwaarts,
tusschen twee hoofden, met een ruim- binnenwater, het Schot tegat
genaamd. Op sommige plaatsen kunnen de schepen in dc baai zoo
digi aan den wal naderen, dat zij. zonder een anker te gebruiken ,
aan dc sternen dukdalven vastliggen en alzoo onmiddellijk op den kant
lossen . terwijl zelfs dc oorlogschepen met eene plank aan den wal liggen.

ANN A BERG (ST.) , AisMBtm. of A^koi rk , geli. in de Meijerij ran
's Herhujenbosch , kw. Maailand, prov . Noonl-liraband , arr. en 1§U.

i. r^tL. M

m A N N.

O, ten N. van '* Uertogmbosch , distr. en 3 u. N. O. van Boxtel,
kant. en 2J u. Z. O. van Oss, gcm. cn 5 min. N. van Ros-
malen.

Het ontleent zijnen naam van een klooster van Reguliere Kanoni-
kc&scn , van de orde van St. Augustiiuïs , dat kier vroeger gestaan
heeft en dcnzclfdcn naam droeg , hoewel men het wel een» onder
den naam van St. Anrekdaal vermeld vindt. Het was in 1803 door
den Ridder Jas Bax gesticht. De eerste Nonnen , die er inkwamen ,
werden uit het Windmolcnkloostcr, dat binnen 's Hertogenbosch stond,
herwaarts overgebragt , cn dc zuster van gezegden Ridder werd als
eerste Priores aangesteld ; maar toen het klooster in 1384 door het
oorlogsvuur verbrand was , vlugttcn dc bewoneressen naar *s Hertogen-
bosch , waar zij in het klooster der Begardcn , in de Vcrwerstraat , werden
opgenomen ; toen dit echter in 1009 aan dc Jesuitcn overgelaten werd,
begaven eenigen Nonnen zich naar Zoctcrbeek , onder Nederwetten.

ANNABOOG (ST.) , voorm. monnikenklooster , in de Betuwe ,
prov. Gelderland, onder het d. Driel , dat door Paters convcnliudcn
bewoond werd.

ANNA BOSCH (ST.), bosch in de Baronie van Breda, prov. Noord-
Braband , arr. Breda , kant. Ginuekcn , distr. Prinsenhage , gem.
Ginneken-en-Bavel , ten Z. van het d. Bavel. Het maakt een ge-
deelte uit van het Vleenhoutsche bosch, cn is 83 bund. 93 v. r.
90 v. ell. groot.

ANXABR1NK. (ST.) , goh. in Tteentlie , prov. Overijssel, arr. en 3 u.
%. xanJlmelo, kant., gein.cn { u. Z. W. van Belden.

ANNABLRG (ST.) , gch. in dc Meijerij tan '* Ilertogenbosch. Zus
Anuaberg (St.)

ANNABIRÉN (ST.) , d., prov. Friesland. Zie Asxa-Parochie (St.).
ANNA-CATHARINA, grootc katocnplant. in Nederlandsen Guiana ,
kol. Suriname, aan den mond der Matappicaereek , op den regter-
oever of Oostzydc , bij de Negers Obroe genaamd , naar den vrocgeren
eigenaar vak Oiberek. Assa-Oatharika , vcreenigd met Charlotten-
burp is 2100 akk. groot en heeft 243 slaven. Zy heeft ruime,
fraaijc gebouwen cn is, \an wege den altoos frissen en zeewind, gezond
cn aangenaam om tc bewonen, maar aan de zeekust spoelt x\j aan-
merkelijk af, het welk deze schoonc plantaadje veel onderhoud of veel
verlies aan land veroorzaakt.

ANNADAAL (ST.) , voorm. klooster in dc Meijerij tan '« Her-
togeubosch. Zie Akkabkr6. (St.)

ANNADAL (ST.) , voorm. nonnenklooster te Maastricht, in dc
Kapoen- cn St. Jakobstraten. Den 22 April 1441 magtigdc Jah vau Heiüs-
bebg , Bisschop van Luik, dc geestelijke dochters, om den regel en
het gewaad der derde orde van St. Fbakcisccs aan tc nemen. Deze
Bisschop en Lodevttk va* Bourbon schonken aan dit gesticht centge
rivilegien. In 1331 werd het, ten gevolge der alstoen in de stad plaats
ebbende beroerte, geheel verwoest ; ofschoon later herbouwd , bleef deze
geestelijke vcreeniging kwijnen, zoodat zij in 1070 slechts zeven
zusters telde, welke zich toen verecnigden met die van halvarien-
berg en andere vrouwenkloosters , destijds mede tc Maastricht aanwe-
zig, na , tyj notariecle akte, het klooster, de kapel enden tuin aan
Regenten van het R. K. weeshuis overgedragen te hebben.

ANNA-ELIZAUETH , verlaten katocnplant. . in Nederlandsch-Guiana
kol. Suriname, thans vcreenigd met Lu ba d i e s ho op. Zie dat woord.
ANNAHUIS (ST.) , voorm. huis buiten Amsterdam. Zie Akkekerbvis.

Digitized by Google

ANN.

ANNAK , riv. in Oost-i ndtè' } cil. Java f zy* ontlast zich , na eoncn
oostclijken loop , in dc rcsid. Grissee , in dc Indische zee.

ANNAK of Poeloe Ajuak , cil. in Oost-Jndië , in dc Jatxuehe tee ,
ten N. van Java, ccne groote mijl W. van de reedc Tan Japara. Het
is den 3 Januari) 1820 ontstaan door het in tweeën scheuren van het
Fisschers-eilatul. Zie voorts dat woord.

ANNAKERKE of Aicienkerke, voorm. d. in den Grooten-Zuid-Hol-
landschcn-W aard, aan den Dubbel, omstreeks de plaats waar deze
in de Oude Maas uitliep. Het was een der 72 plaatsen, die bij den
watervloed van 18 November 1421 verdronken cn onder de 34, die
later nimmer weder te voorschijn gekomen zijn.

ANNA KLOOSTER. (ST.) , voorm. nonnenklooster te Alkmaar } prov.
IS' oord- Holland , dat in 1338 nog moet bestaan hebben , want op den
1G Augustus van dat jaar werd by de Regering besloten , om den
Bisschop van Utrecht te verzoeken , bet voor de stad te mogen koopen.

ANN AKLOOSTER (ST.) . voorm. nonnenklooster te Asjieren, prov.
Zuid-Holland. Het werd gemeenlijk het Zusterhuis gehecten , maar
in cenen openbrief van 13 Augustus 1333 , tusschen broeder Willebbe,
Pater, en de Bestierster van het klooster gemaakt, wordt bet genoemd
het Klooster-vah-St.-Akja-ir-de-Gclde-Poort.

Wanuccr of door wicn het is gesticht, kan men met geen zekerheid
opgeven ; alleen weet men , dat het gestaan heeft aan de Noordzijde van
de stad tegen den wal aan , digt bij het kasteel cn dc kerk j en dat
het redelijk groot was , hebbende met den tuin en den vyver daarin ,
7 hond of omtrent 1 bund. land beslagen.

Het werd oorspronkelijk door Beggijnen bewoond , zoo als nog blijkt
uit dc namen van Bcggijnenbrug , die aan den cenen bock van het
klooster lag ; en van Bcggijncnpoort , die aan dc andere zijde van het
gebouw in den wal stond. Maar het schijnt , dat deze Beggijnen later
den derden regel der orde van den H. Domixicus hebben aangenomen ,
hoewel zij den naam van Beggijnen bleven dragen. Behalve hunne
dagelijkschc bezigheid , waren zij ook vcrpligt op het koor in dc kerk
te zingen, als er dienst gedaan werd.

Dit klooster is, na de kerkhervorming, tot een woonhuis verbouwd , de vij-
Tergcdemnten dc boomgaard op hel laatst der zeventiende eeuw uitgerooid.

ANN AKLOOSTER (ST.) , voorm. nonnenklooster te Delft , prov.
Znid-llolland. Het stond in dc JVobelstraat digt aan den hoek van dc
■SV. Annaxlraut, in welke laatste het zijnen ingang schijnt gehad te
hebben. Het moet een zeer fraai cn prachtig gebouw geweest zijn ,
dat eene zeer groote en lange kapel had. Bij den brand 5 die in
1336 de stad Delft teisterde, is het onbeschadigd gebleven. Nader-
hand is het geheclc gebouw gesloopt , dc kapel afgebroken , cn alles
in huizen en tuinen veranderd.

ANN* AKLOOSTER (ST.), voorm. klooster van Bemardinernonnen ,
in Firelno. Zie \duarj> (Klei*).

ANN AKLOOSTER (ST.) , voorm. klooster en abdij , in Ilunsingo ,
prov. Groningen , onder het d. Rottum.

Dc Rutttimcr abdy van dc orde der Benedictijnen , wordt in een stuk
van 1291 genoemd : Come.ytts Sa*cti Jcliasi m Rothe*. Het klooster
was van beiderlei kuiiu.; , liggende het nonnenkhnjslcr £ uurs verder
landwaarts in, en droeg den naam van Betalerer. Volgens cenen
brief van 1320 zon cr mede een St. Assa-io^esklooster van de Cister-
cienscr orde gestaan hebben , doch waarschyulijk is dit hetzelfde klooster
Betaler1: a.

•Vroeger en zelfs tot op de laatste Inden van de tiitroeljing van hei
heidendom, stond te dezer plaatse een tempel , in welke men Thor
of Stavo cn Kom offerde. De ijverige Ludgkb rond , in het jaar 788 ,
meer dan 100 afgodsbeelden m dezen tempel ; doch deed die wegrui-
men en 'liet trotschc gebouw in een Hitgclwcid klooster hervormen ,
dat later eenc beroemde al»dij geworden is , van welke de laatste Abt in
1601 overleed , waarna dé daartoe behoorende vaste goederen verkocht
werden, zoodat het regt van collatie, over de kerk van Rottum,
dat vroeger door der. Abt bezeten werd , op het hnis Nijenslein overging.
Reeds in 1832 wordt een Abt van Rotlmn opgenoemd , onder de drie
Geestelijken, die de vroegere wetten, inde Oud-Fricschc taal beschre-
ven , op nieuw hebben overgezien , verklaard en vermeerderd , waar-
van het Hunsingoer-Landrrgt , uitgegeven door het Groninger genootschap
Pro excolendo iure patriae D. II. , nog overig is.

ANNAKLOOSTER (ST.) , voerm. nonnenklooster te Haarlem , prov.
Noord-Holland, dat in het jaar 1485 , met toeslemming van den Pa-
rochiaan Nicolaas Ruiter , tot een convent cn cene kerk geworden is.
Nadat dit klooster, bij de Kerkhervorming vernietigd , en later af-
gebroken was , is op de plaats , waar het gestaan had, de Nieuwe kebe.
der Hcrv. geslicht, die in 1619 voltooid was.

ANNAKLOOSTER (ST.) , voorm. nonnenklooster van den derden
regel van Sr. Fbakciscus, te Leeuwarden. Zie Fiswcn-r.

ANNAKLOOSTER (ST.) , voorm. nonnenklooster te Schiedam, prov.
Zuid-Holland , waarvan de bewoneressen Kanouikessen der orde van
den H. Auoustijcs waren.

ANNA-LABOE , riv. in Oott-Indië , op het Sundasche eil. Sumatra ,
Z. O. van Atsjien, met ecnen zuidoostclijkcn loop tegen over het
Varkenseiland in zee nitloopcnde.

ANNA-LABOE, vl. of kampong in Oost-Indie , op het Sundasche eil.
Sumatra , aan de uitwatering der riv. van deniclfden naam , 35 m.
Z. 0. van Atsjien , aan de zuidwestelijke kust van het eiland.

ANNALAND (POLDER VAN ST.) , pold. op het eil. Tholen, prov.
Zeeland, distr. en arr. Ziertkzee , kant. Tholen , gem. St. Annatand ;
palende N. aan den Snsannapolder, N. 0. aan de Krabbekrcck , O.
aan den BI aria polder , Z. O. aan den Pluimpotpoldcr , Z. W. aan
Nieuw Ravcnsoort, W. aan den pold. van Brccdcnvlict.

Oorspronkelijk heette het schor dek Haebel en werd , onder dien naam ,
ten jare 1475, door Kabel den Stoute, Hertog win Bourgondiè, ter be-
dijking uitgegeven aan zijne nicht , de Vrouw vah Ravestbib. Zie voorts
het volgende art.

ANNALAND (ST.) , gem. op het eil. Tholen , prov. Zeeland,
distr. cn arr. Zierikzec, kant. Tholen (6 m. k., 2 s. d.) ; palende
N. aan het Mastgat , N. 0. aan de Krabhckreek , O. aan de gem. Poort-
vliet, Z. aan St. Maartensdijk en W. aan Stavenisse , en bevattende,
behalve het d. St. Annaland, den Polder van St. Annaland,
den A n nc-vosd ijkpolder , den Moggershilpoldcr , den Snsanna-
polder, den Mar ia pold er , een gedeelte van den pold. Brcedcn-
vliet, cn, een klein gedeelte van den Pluimpotpoldcr.

Deze gem. beslaat 1212 bund. 55 v. r. 78 v. ell. Men heeft er
cene meestoof, cene school en ruim 1600 inw., die meest in den land-
bouw hun bestaan vinden. Ook verlaten jaarlijks meer dan 500 per-
«oncn deze gem. , out als droogers , drijvers en mindere werklieden in
de mecstoven in Zeeland, Noord-Braband en Zuid-Holland te gaan ar-
beiden. Zij vertrekken met hun gchoele gc/in , legen de maand September,

Digitized by Google

ANN.

277

en komen in April of soms in Mei des volgenden jaars terug. De mee-
krap wordt bijna uitsluitend door ingezetenen van het eiland Tholcncn.
voornamelijk door St. Annalandcrs bewerkt.

Zy is eene heerlijkheid, die ongetwijfeld haren naam gekregen heeft
van Vrouwe A»*a van Ravkstem, gemalin \an Ad«lf vas Kleef , lieer
van Ravestein, die in het iaar 1475 aan Kabel den Stoute, Hertog
rau Bouryondiè', als Graaf van Holland en Zeeland , verzocht zekere
gorsingc en opwerp van de zee, genaamd Mallaudl, met Hannc-
vosdyck, den Uacmel en 's Gracvenkreecke , aan haar door erfenis
gekomen, te mogen bedijken en tot bouwland bekwaam maken , waarop
de Hertog haar niet slechts hiertoe vergunning verleende , maar bo-
vendien aan dien grond alle de voorregten van eeue ambachtsheerlijk-
heid schonk , welke xy en haar man , voor hen en luinue nakomelingen,
van den Graaf als een goed en onvcrsterfelijk leen zonden houden , en
de tienden van tarwe en andere granen , benevens de kleine tienden van
lammeren en ganzen genieten. Ook werd hun , wegens de grootc kosten
der dijkaadje, voorden tyd van tien jaren, nadat de iugedijkle landen
granen zoude gedragen hebbcu, vrijdom verleend van alle geschot , im-
posiliën en hulpen, mits dat, zoo mogelijk, nog datzelfde jaar een
aanvang met de bedijking gemaakt en daarmede ijverig voortgegaan
werd. Nadat deze landen alzoo bedijkt waren , zijn zij meer dan drie-
malen overstroomd. Mant, daar men, om die droog te houden, meer
dan 10,433 cll. zeedyk en bovendien nog 2119 ell. dijks , leggende legen
bet water, de Pluim pot genaamd, dat toen nog niet bedijkt was, on-
derhouden moest, bevonden de opgezetenen zien niet in staat om die
dijken van genoegzame hoogte en zwaarte te maken, noeh om de
noodigc dammen , hoofden , nollen , rijsbermen en onderdammen te
onderhouden , tot afwering van den slag des waters , die toen ook van
de westzijde op deze landen beukte, daar het land van Stavenissc
destijds nog niet herwonnen was. Dit een en ander deed de be-
lastingen over de pold. van St. Ankelaid en Hannevostlijk zoo
zwaar vallen, dat Keizer Kabel V den bewoners dezer landen,
voor 23 jaren vrijheid van allen schot en bede verleende , mits be-
talende eene jaarlykschc cyns van 4 grooten op het gemet; en toen
de jaren , waar over deze vrijdom verleend was, bijna verstreken
waren, stond hij hun toe, voortaan alleen te betalen half schot, in alle
de beden, die voortaan, door de Staten van Zeeland, aan hem mogten
worden toegestaan , terwijl hy* hun bovendien , voor den lijd vau zes
jaren, kwijtschold al hetgencdeze helft der schotten meer bedragen mogt
dan zes grooten op het gemet. Thans is deze heerlijkheid een eigen-
dom van den Heer Sabbel Ottooe Casebiroodt , Burgemeester der ge-
meente SL Maartensdijk.

Het dors St. Akhazabd of St. Aiuxlakd , ligt 4 u. O. ten Z. van Zicrik-
zec rtiim 2r u. N. W. van Tholcn. Het is een der fraaiste dorpen van
het eiland , met eene goede haven , welke den inwoners van dit d. goede
gelegenheid geeft , om de voortbrengselen van het cil. naar Holland en
elders te vervoeren , terwijl zij, bij harde stormwinden, den voorbH-
varenden schepen niet zelden tol een locvluglsoord verstrekt. Ook is
hier een veer op liruinisse of eigenlijk op den Oost-Diiivelandschen
dijk en op St. 1'hilipsland. Vroeger slond bier een klooster Tan Kruis-
broederen , dal in 1403 door Avvi va* Hourgokdiü , gemalin van Adolf
vau Klemt, en haren broeder Bouutvvvf geslicht is, en wel vau goede-
ren en landerijen voorzien was.

De Heiv. keil» vuis vroej/r een kruisgebed* •, uil bet midden van
*clks dak een spitse tou u oprees. Het westelijke kruispand is echter,

ANN.

▼óór een aantal jaren afgebroken, en in 1822 de toren , welke op het kruk
stond, geheel weggeruimd , en een andere geplaatst op dat gedeelte der
kerk, waar dc ingang is. De gom. , die 1700 ziel. telt, behoort tot dc
klats, van Zierikzee, ring van T fiolen. Het beroep geschiedt door den
Icrkcraad met medestemming van den Ambachtsheer. Dc eerste , dien
wij als vasten Predikant te St. Awulakd vermeld vinden , is geweest Mat-
tbms va> dek Bboecüb , die hier sedert 1986 de dienst waargenomen heeft.

Het wapen van Sr. Ahüalaüo bestaat in cene gouden ster , op een veld
van keel (rood).

ANN A-MAR IA, koffijplant. in Ifedcrla n dsch- Gnia h a , kol. Suriname,
aan de Saratnacea , ter regterhand in het opvaren ; grenzende beneden-
waarts aan de suikerplant. Catbarina Sopbia en bovenwaarts aan de
koffijplant. Smithffcld ; 1000 akk. groot, met 07 negers.

ANNA-PAROCHIE (ST.), bij de landlieden veelal St. Awabubm of
enkel St. Aksa genoemd , d. in de prov. Friesland , kw. Weslefgooy griet.
het Bildt, arr. en 2y u. N. W. van Leeuwarden , kant. en 2 u. W.
van Hallum. Het is het middelste en fraaiste der drie Bildtdorpen ,
en bestaat uit twee dubbele rijen huizen , die elkander bij dc kerk
regthoekig snijden , en alzoo een kruis vormen.

Ditd. telt ruim 1900 inw., allen behoorendc tot de Herv. gcra., welke
onder de klass. van Leeuwartlen } ring van Slims , gerekend wordt. De
kerk , con fraai achthoekig gebouw , prijkt met renen schoonen koepelto-
ren , een goed orgel, een net gesneden predikstoel, en cene deftige kapel ,
waarin de grafkelder van het adellyk geslacht va» Habe* , welks be-
roemde leden bijna anderhalve eeuw aan het hoofd van deze grietenij ston-
den. Dit geslacht bezat hier vele goederen , benevens een fraai heeren-
huis, met wclaangelcgdc tuinen. Dit huis werd den 11 Deccml>er 1732 ,
toen het door den beroemden Dichter en Grielman Jonkheer '\Yillbx van
Habbn bewoond werd, cene prooi der vlammen, waarbij men vooral het
verlies van zijne voorvaderlijke, koslltarc boekerij te betreuren had.
Kort na 17915 is dat gebouw afgebroken en op de plaats , waar het ge-
staan had , het voormalige rrgthnis opgetrokken , thans door den Griet-
man bewoond, hetwelk in 1853 dooreen nieuw grietenijhuis daar tegen
over , is vervangen. Ook is hier eene grootc en nette school met ondcr-
wijzerswoning.

De omtrek van dit dorp bestaat uit zeer vruehtbare klcilandcn .
welke vlijtig bewerkt, zindelijk onderhouden worden , en uitmunten-
de oliezaden, granen en aardvruchten opleveren , lussehen welke, vnn
het cene dorp der grietenij naar het andere , regie , niet zeer brcede, maar
wel onderhoudene , vaste schulpwegen loopen , meerendecls ter w eder-
zijde met hoornen beplant.

Er plagt benoorden dit dorp cene visseherij van kahcljaauw, schel-
visch en haring te zijn. Er wordt eene Jaarmarkt gehouden , die
op den tweeden Dingsdag na den 12 Mei invalt.

Dit dorp is dc geboorteplaats van den geleerden Griffier by dc Regtbank
van eersten aanleg te Leeuwarden en Sckrctaris dcrCommisie van landbouw
in Friesland , Mr. Daniël Hehmasmjs Beocbkr Aüoheab, geb. 1772, f 18 Maart
1828 , en van zijnen vriend . den opvoedkundige Hans NV ille* Cobüelis
Ajuie Visser . geb. 1773 . f 20 Scpt. 1826 , als Predikant le Vsbrechlum.

ANNAPOLDER , pold. in de heerlijkh. Prinsrland . prov. ISoord-
Braband, acr. Breda , kant. Oudcnbosch . gein. Dintehord-cn- Prin-
selandpalende N. W. aan den Koiideuoord. N. O. aan de Ruige-
plaat, O. aan den pold. Prinselaud en den Mariapnlder , en Z. aan
Koningsoord. Zij onll ent ban n naam van Prinres Avna, gemalin van

Digitized by Google

ANN.

Willeb IV. Prins van Oranje, bevat ruim 31 U bund. en bet zomer-

peil ligt 6 palm beneden A. P.

ANNAPOLDER , pold. op den Noordwestcrhoek van hot eil. Noord-
Beveland, prov. Zeeland, distr. en arr. Goes , kant Kortgeen, gem.
ffissekerke ; palende W., N. en O. aan dc Roompot, en Z. aan
den Mariapoldèr , en den Rippoldcr. Deze polder is in het jaar 1727
bedijkt.

ANNAPOLDER, pold. op den Zuidoosthoek van bet eil. Noord- Be-
veland , prov. Zeeland, distr. en arr. Goes, kant. en gedeeltelijk
. Kortgeen , gedeeltelijk gem. Katt; palende N. aan den Oostpol-
en den Katspoldcr , 0. aan het Katschc Rek , Z. aan dc Zuid-
vliet of Zandkreek en W. aan den Adriaanspoldcr.

In dexen pold. , die in 1748 bedijkt is , heeft men een veer
op den Wilhclminapoldcr in Zuid-Reveland , en een bijvecr op de
stoomboot van Middelburg naar Rotterdam cn terug, bekend onder
den naam van het Katschc Veer.

ANNAPOLDER (GROOTK ST.) , pold. in het Land- van - Cadzatid,
prov. Zeeland, arr. Middelburg, kant. Oostburg, distr. Sluis, gem.
NieuuMiet; palende N. aan den Niciiwcnhovcn- cn aan den Lampsins-
poldcr , O. aan dc Dijkaadjc van d»j Groedc en aan den Lingen- en den
lstapoldcr , Z. aan den kleinen - St, - Anna pol der en W. aan den
Lijsbeth-, den Mettcneijen - en den St. Janspoldcr. Hij bevat het d.
Nieuw vliet, beslaat 43 bnnd. 47 v. r. 10 v. ell. , werd den
97 Januorij 1682 gcherl overstroomd, daar dc dijken voor het
geweld van den vloed bezweken, maar is in 1690 berdijkt. In de-
zen polder staan slechts twee hofsteden. Dc directie is vcrecnigd met
die van den Nieuvenhoeenp older.

ANNAPOLDER (KLEINE ST.), pold. in het Land- van- Cadzand ,
prov. Zeeland , arr. Middelburg , kant. Oostburg, distr. Sluis, gem.
A'ieuwrliet ; palende N. aau den Grooten- St.- Anuapoldcr, 0. aan de»
Hendrikspulder , Z. aan den Lodijkpoldcr , W. aan deu Eykcnpoldcr.

Deze Pold. , die volgens het kadaster 49 bund. 78 v. r. Ï^O v. ell.
beslaat, Is te gelijk met den Groot en-St. - Annap older be-
dijkt , cn bevat slechts ct'ne bolstede.

Bij den watervloed van 27 Januari) 1682 bezweken ook dc dijken van
dezen polder voor het geweld des waters, zcodat hy mede geheel
onderliep.

ANNAPOLDER (ST.), pold. in het Land-van-V oorne , prov. Zuid-Hol
land t arr. en kant Brielle , gem. Rockanje ; palende N. aan Pancras-
gors, 0. aan de Nieuwc-Gotc , Z. aau dc Kwak cn W. aan bet Scha-
pen-gors. Deze polder, die, naar uien wil, reeds vóór de 12e eeuw
zoude bestaan hebben , is groot 342 bund. , 2'J v. r. 23 v. ell.
rn staat onder het bestuur van renen Dijkgraaf en Leden van het Pol-
derbestuur.

ANNAPOLDER (ST.) , pold. in Staats-F laanderen , \n Jrcler- Am-
bacht, prov. Zeeland, arr. 6'or.t , kant. Axel, distr. Hulst, liggende
gedeeltelijk in de gem. Axel en gedeeltelijk onder Neuzen, palende
N. aan den Kleinen Zoutenpolder , O. aan den Zaaiuslagpolder , Z. aan
den Sprakspoldcr en \\ . aan den Oud-Zevenaarpolder. Hij is in 1638
bedijkt, hr\ at slechts twee hofMeden , is ruim 28 bund. groot en de
directie is vi«recnigd niet die >an de Zuid-Kalt- cn Sprak spolder.

ANNAPOLDER (ST.) , pold. in Stunts- Vluanderen , in liet Land-van-
fndzund, prov. Zeeland, arr. Middelburg, kant. IJzcndijke , distr.
Sluis, griu. Biervliet ; palende . N aan den Oranjepolder, O. aau

S80

ANN

den Maria- en den Magdalenapoldcr cn Z. W. aan den kleinen Zuiddiep-

polder.

Deze polder, groot 53 bund. 5 v. r. 95 v. cll. , is in 1656 bedijkt,
maar werd, tyj den watervloed van 14 en 15 Ja nu ar ij 1808, door
ccne dijkbreuk geheel onder water gezet , cn kort daarna weder beverscht.

ANNAPÜLDER (ST.) , kleine pold. in Staatt-F launaeren , prov.
Zeeland , arr. Middelburg , kant. en distr. Sluit, gem. St. Anna-
ter-Muiden ; bijna geheel uit weiland bestaande , thans is hij uict meer
onder dien naam bekend en maakt een gedeelte uit van den Robben-
Mortelpolder. Zie voorts dat woord.

ANNA-POLDER-EN-SO.HAPEN-GORS (ST.) , heerl. iu het Land- ran-
Foorne , prov. Zuid-Holland, arr. en kant. Briellt , gem. Rockanje;

Kiende N. aan Naters en Pancrasgors , 0. aan de Nieuwe Golc, Z. aan
. Kwaken W. aan dc duinen. Zij bevat de pold. Annapolder cn
Schapengors, beslaat 439 bund. 48 v. r. 9. v. cll. en lult 90iuw. ,
die meest iu landbouw en graanteelt hun bestaan vinden , vroeger ook
in mee krap teelt , doch dit artikel is thans van weinig beteckenis.

Deze heerl. is in 1724 uit dc Grafelyke domeinen van Holland ver-
kocht aan vrouwe Maria Sibilla Gravin ne dü Totas,wcd. van den Heer'
Helen us Baron tam IjBtdes , thans is zij het eigeudum van den Heer
BnuAHiR Vuelandrr, te Rockanje.

Het wapen der heerl. is een rood schild „waarop ccne prachtig gc-
kleede vrouw, met een naakt kindje op baren schoot, moetende ver-
moedelijk , even als het wapen van Drenthe en dal van Assen , de
Moedermaagd met den Zaligmaker voorstellen.

ANN A'S-BURG , koiTijplant. , in JSederlandtch-Guiana , kol. Suri-
name , aan de Cottica , ter regterxijde in het opvaren , belendende
nan de verlaten plant. Klein-Mon-Dcsir opwaarts en de verlaten plant.
Elsenhagen benedenwaarts, door de Negers Varderxei geheten; 650
akk. groot, met 110 slaven.

ANN A'S-LUST , houtgrond in Nederlandsen - Guiana , kol. Snrina-
tne , aan de westzijde van het Pad van Wanica , tusschen Abigaels-
boop cn Vredenslust ; Ö00 akk. groot. Vroeger werd zij de Ver-
cunnikg gchceten.

ANNA'S-RUST , vcrl. plant, in Nederlandtch- Guianu; kol. Su-
riname , aan dc Tapoeri pa-kreek , ter regterhand in het opvaren ,
grenzende aan den verlaten grond de Goedc-Vcrwaehting opwaarts en
den insgelijks verlaten grond // aant-u-l angtaam benedenwaarts .
met welke laatste zy op het einde van haar bestaan virrcenigd was ;
zijnde te zamen 1000 akk. grool, en bij de Negers Stobkroe genaamd.

ANN A'S-TROON (ST.), voorm. nonnenklooster in de Betuwe,
prov. Gelderland , in het d. Driel. Dit klooster moet niet lang vóór
net jaar 1511 gesticht zyn , want in het testament van Willem var
Montvoort , Proost van Oudmunstcr tc Utrecht , hetwelk hy in het
jaar 1511 gëmaakt heeft, wordt het genoemd het wetjwe content der
zustere* te Driel.

ANN A'S-W EG (ST.) , dubbelde laan van lindcboomcn , in Gelderland ,
kw., distr. , kant. en gem. Aijmcgen , die tusschen dc golvende
graanvelden van de Molenpoort dier slad naar de buurt St. Anna loopt,
cn den iuw. \:\u Nijnu -gen eeuc aangeuaaine wandeling vcrbchall.

ANN A'S-ZO UG, Ullijpl.int. iu iStdvrlaud^h-Gniam , kol. Suri-
name , aan de // amppukivsk . ter vcglvi -hand in het opvaren j
grenzende aan dc kollijplant. Üarhadns opwaarts f li aan de kullijplant.
Mrxd-i n-Knuun r beneden* ;ipH.«. De Negrrs noemen haar GoEtwtraovw,

ANN

naar ceoen karcr vorige bezitters deu Heer Goseebot. Zy' beslaat 500
akk. grond cn wordt niet 113 slaven bewerkt.

ANN A'S - ZORG - (LAND - VAN) , voorin, plaut. in JVederlaudtck
Guiana, kol. Suriname, aan de IVarapjHikreek , ter regter rijde iu
bet opvaren ; grenzende opwaarts aan de kuflijplant. Badcslcin , waar-
toe deze gronden nu bebooren co benedenwaarts aan bet Land \au
Moed- en- Kommer. Bij de Negers wordt zij KLEut-PuuEvGoEDEFRoirw
genoemd.

ANNA -TER -MUIDEN (ST.) of St. Ahke-teb-Mcidex , gcm. iu
Staats- Vlaanderen , prov. Zeeland, arr. Middelburg , kant. en distr.
Sluis ; bevattende , behalve bet d. St. Anna-terMuiden, den
Rob b e mor e e 1 polde r , deu Gnuverncuripolder, deu
Craaijcrspolder, den Klei n e u - Paspolder, cu gedeelten
vau den Brugscben of Zouleu-Panucpoldcr cn van du
Gr even in ge Watering. Zij is 394 biind. 59 v. r., 6 v. ell.
groot, beeft 47 h. , l Hen. kerk , I school met een dertigtal leerlingen ,
en ruim 230 inw. , die inden landbouw hun hestaau viudeu , cu onder
welke ruim 170 Herv. en 00 R. K.

Omtrent twee el onderden grond , vindt men in dezegem. gedeelten van
eenen straatweg, die dcnkelyk bedolven geraakt is hij, ecu dier groole
watervloeden in vroegere eeuwen, van welker verschrikkelijke verwoestin-
gen helgcheele land nog bewijzen oplevert. Het zyn vermoedelijk ovcr-
blijlselen uit den tyd der Romeinen ^die eens verbonden waren met
de heirbaan , welke langs het A laamschc strand vau deze havenplaats
snidwaarts bragt.

Het dorp St. Aksa-teb-Miiden ligt 7£ u. Z. ten W. van Middelburg,
| u. W'. van Sluis en Ju. van de Belgische grenzen, in de Grcreninge-
tra tering. Ecrtyds werd het Ville sih Meb , of ook wel la Mie en iu
het llollandseh enkel Teb Mijibes of Muuen genoemd y uaar hare
loeniiialigc gelegenheid aan de monding of uitwatering van de Sin c-
fala, dc Budanvliel (of Tabuda van Ptolomaeis) en dc Reigers-
vliet, tusschen welke beide laatstgenoemden de gronden van dc Grevc-
ningewatcring waren opgekomen, omdat muth , mude , mutje, muide f
in overeenstemming met het Engelsche mouth , oudtijds deu mond v^in
eene rivier beteekende. Het voorvoegsel St. Aajia is er vermoedelijk »fiter
bijgekomen , om de plaats te onderscheiden van andere plaatsen , die
denzelfden naam droegen, cn dal hijvoegsel was eigenlijk niet an-
ders dan de naam (Ier Kcrkpatrones , welke St. Aj*a was. Het
plaatsje is oud. en was voorheen niet zonder gewigt, Thomas cn Jo-
basxa , Graaf cn'Gravin ran Vlaanderen , verhieven het , in 1211 , tot eene
smalstad met tolvrijheid. Dc giftbrief daarvan werd in 1273 door Mab-
«aretba de Zvcarte hernieuwd. Ten ccrstgcnocmdcn ^arc werd er ook eene
weekmarkt geopend. Vóór het bestaan v an Sluis was St. Aska-ter-Muider
de havenstad van Brugge , maar alzoo het land ter AVcstzyde aanslikte ,
geraakte de stad allengs van de zee verwyderd. Om dit evenwel voor
tc komen cn haren rang te behouden , verplaatsten de inw. hunne
woningen meer zeewaarts; doch bij brieven , gegeven den 6 April 1443,
door Hertog Pitiurs va* Bcli».om»ik , werd hun dit verboden, omdat,
de vijand, zich iu tijd van oorlog, in die woningen kwam ver-
schuilen . ten einde Slnis te licuaauwcn ; r-ven als zulks kort te vo-
ren geschied was, toen Siso* vviLai.apib, Bevelhebber vau Sluis, zich
genoodzaakt zag , om herwaarts over te steken , den dyk tc slechten
en de woningen te vcibrand* n . ten einde de Engelschen . die hij er
«rr.st uitgedreven had. zich nut weder daarin konden nestelen.

ANN.

Dc juiste lijd der stichting dezer plaats is niet op te geven. Hare stads-
voorregten zyn, zou als wij zagen, ook zeer ond , en waren talrijk en uitge-
breid , als strekkende zieli lc»t alle die vrijdommen nit , welke Brugge
zelve genoot. Hierover ontstond wel zeer dikwijls twist met het na-
burige Sluis, maar telkens werd hierop ten voordeclc van Moidek be-
slist ; aangezien Sluis geene andere privilegiën had , dan die welke baar
door haren Heer waren toegestaan, en welke die van Brugge als eene
inbreuk op hunne regten beschouwden. Mmdek kan niet regt gezegd
worden dc oudste dochter van Brugge te zijn geweest , daar alles r
wat er in die stad betrekkelijk den handel omging, door cn langs
fflmuKii kwam. Andere steden mogen , op grond van overleveringen ,
up hare oudheid bogen , maar JUuide* heelt de geschiedenis tol haren
onwedersprcekbaren getuige , want niet zoodra waren er hier te lande
koopsteden, cn daaronder ook iirugijef of Muides ontstond ; tevens
vindt men nog , opzigtclijk Mcidek , van twee Burgemeesters gesproken,
namelijk een van den Courpscen een van Schepenen , zijnde de eerste,
zoo als men thans zoude zeggen , de Voorzitter van dc regtbauk en
dc andere dc Y oorziltcr van hel gemeentebestuur.

Vroeger liep dc eertijds zoo beroemde haven , het Zwin genaamd , langs
de stad, ter plaatse welke men thaus nog de kaai noemt, en dit
stadje bad reeds vroeg genot van dc voordeden , die een gevolg waren
van het fnuiken der Leenhecrcn , het l>evoorregtcn der sleden en het
oprigtcn van de Hansc. Tot zot) lang dit met het belang der stad
Brugge strookte , liet dc moeder niet na harcr dochter hulp te bieden ,
waar zulks vereiseht werd , ook handhaafde zij steeds hare havenstad
bij hare voorregten cn deed vooral die. omtrent alles wat tot de gilden
behoorde, ten allen tijde gelden. Maar toen Mcide* , door hare ver-
wijderingvan de zee , als van zelve ven iel, werd zij , als het ware een grond
van welken vriend en vijand zich bedienden om er den twist te be-
slechten. Zoo wordt zy in 1387 vermeld onder de plaatsen , welke
door dc Engelschcn afgeloopen en geplunderd waren ; dit en de vol-
gende brand , die 18 jaren later plaats had , schijnen als het ware den
laatsten slag aan hare vernietiging als stad te hebben gegeven , want
kort te voren, op den 12 Mei 14015, werd hier de Engelsehe Graaf
PrvmtoKE , door cencn Sluizcnaar met eenen pijl getroffen, dat hij het
bestierf. Hy werd in dc kerk begraven, en daarom werd dit gebouw,
door dc Engclsehen , die de stad in brand staken , gespaard. Vijf
dagen later w erd hij , ï>encvcns alle zijne hier reeds begravcne land-'
gcuooten , weder opgegraven en naar Engeland overgevoerd. In 1483
werd dit dorp door den Aartshertog Mamxiliaan , tegen wien dit ge-
deelte van Vlaanderen in opstand w as , geplunderd. In 1492 , toen Filips
vak Kleef het naburige Sluis tegen dc heirkracht van Maxisilua* vax
Oostenrijk verdedigde, had Mude* weder zeer veel te lijden, doordien
dc belegeraars zich aldaar nedersloegen. Hetzelfde lot onderging dit
plaatsje ten jare 1ÏS87, toen Panna Sluis belegerde. Destijds was hel er
zoo ellendig gesteld , dat de eene voor den andere dc plaats verliet ,
zoodat er naauwelijks genoeg winkeldoendc lieden overbleven , om dc
landlieden uit den omtrek van het noodigc te gerieven.

In 1630 was Ter Mi ipe> bijna geheel afgebrand. Drie jaren later
werden ten minste twee derde deelcn der landen door de zeegolven
overstroomd.

Was ook bij alle latere oorlogen St. \*xa ter Mcide?» zeer onveilig ,
niet minder was zij hel , ten gevolge van den Belgischen opstand in 1S5U ,
toen op den 7 Augustus 18 j! de Belgen met vrij aanzienlijke :uagt.

A N N

het thans opene plaatsje innamen, echter werden teruggedreven
door de uiel talrijke bezetting van Sluis , onder den dapperen Kom-
maudanl B. J. 11. vam HopnEncEs , aan wieu, ter gedachtenis daarvan,
door het depart. der Maatschappij: Tot jYut ran Abjemevn
te Sluis, op den 11 Oclober daaraanvolgende, een ccredcgcn geschon-
ken werd.

Behalve het bedrijf van alle andere havensteden , had Miidkn , lydcns
haren groolslen bloei , tevens cene uitgebreide visseherij ; ook schonk
Lodewyk vak Nevbks , Graaf van Vlaanderen, der stede vrijdom van
pek- en vischhandcl, die echter door hare verwijdering van du xec mede
is ie niet gegaan. Dezelfde Graaf verleende haar 2 jaarmarkten ,
cene in de lente en cene in den herfst. Bij octrooi der Staten Gene-
raal van 27 Augustus 1Gj3 werden deze bevestigd , met bijvoeging,
dat niemand met zijne goederen zich aldaar bevindende , gedurende
deze markten , wegens schulden gearresteerd niogt worden. Thans heeft
zij van haren ouden luister en van de blijken , dat zij vroeger ecne stad
was, niets meer over dan het stadhuis. In de ai'geloopene eeuw gaf
de handel op de üostenrijksche Nederlanden nog ecnig vertier aan
dit plaatsje , doch , nadat de Franschcn in 1794 dit land bezet had-
den , is ook die bron van bestaan uitgedroogd , en een gedeelte vau
het grondgebied in de vestingwerken van Sluis opgenomcu.

De kerk is in den oorlog tegen Spanje , door de Franscltcn , ver-
brand , zoodat er niets dan het onderste gedeelte van den z waren toren
staan bleef. In 1G33 is hier weder cene nieuwe kerk tegen aangebouwd ,
waarvan de eerste steen den 23 Mei van dat jaar gelegd is, en die nu
lot de godsdienstige bijeenkomsten der Herv. gebruikt wordt. In het
gedeelte van den toren, dat toen staan gebleven is, ontwaart men aan
de vier zijden nog de sporen van bet oude dakwerk der kerk, waaruit de
grootte van het voormalige gebouw te berekenen valt , hetgeen , naar men
daaruit kan afleiden, ongetwijfeld voor ecne vergadering van eenigc dui-
zeuden dienen kon. Den bouwtrant in overweging nemende , kan men
vaststellen, dat dc bouwing, of liever dc herbouw ing , in de 14de eeuw
moet hebben plaats gehad. Die kerk moet een allerfraaist altaarstuk
bezeten heblieu , hetwelk in de Ylaam.che Jaarboeken met hoogen
lofvermeid wordt. Toen dc Engelsehen, ten jarc HOS, het land
beroofd hadden en Wouter Jashkü , een Vlaainseh Zeeman , hen achter-
halende , een schip uit de Vloot wegnam . was ook dit stuk onder de
in dat schip teruggevondene goederen. De Herv. gem. , behoortl tot de
klass. van ljzenilijke , ring \an Sluit. De kerkeraad heeft alhier een
vrij beroep. De eerste Predikant, die in deze gem. de dienst waarnam,
is geweest Cowvelibs Tikeis, <lic na 1G<>9 herwaarts gekomen is. De
R. K. behooren tot de gem. van Sluis.

Het wapen vau St. Asva tcii Muiden is dat van cene zeeplaats , na-
melijk een zilveren anker meteenen gouden steel, tusschcu ecne gou-
den zon en ecne dergelijke halve maan , opeen veld van keel (rood). Dat
die maan het Turkschc wapen zoude voorstellen, aan die van Mojnzw
gegeven, omdat zij dc Tur!»en eenc uitstekende dienst bewezen hebben,
is een volksprookje , of liever ecne v erbastering van licl;;een de ge-
schiedenis omtrent het gebenrde in bet jaar 1G04 verhaalt, dal name-
lijk Maubits , Prins vau Oranje, Sluis innemende , een gedeelte der in
den slag bij Lepante krijgsgevangen ijemaakle Turken , die den Span-
jaarden te Sluis als galeiroeijers dienden , overnam, en naar bun land
deed terugbrengen , cene daad , welke de Turken lang in geheugen
gehouden hebben , waarom zij dikwyls gev ,ui;;eneti vrij gaven, die-

Ö81

ANN.

bewijzen konden , dat zij in deze streken geboren «aren. Het Turk-
sche wapen is bovendien eenc liggende balve maan co dat van Muideji
eene staande.

ANNEBURG (ST.>, geh. in de Meijerij van '« fierlogenbosck. Zie
Annaberg . (1)

ANNEKENHL'IS , vermoedelijk bet voorm. gildenhuis van het
Bergenvaardersgild r te Amsterdam , buiten die stad , aan den Amstcl
gelegen. Zie Uebckkvaaiideiiskasea.

ANNEN, geh, in het dingspil van Oostertnoer, prov. Drenthe, kant.
en 3 ti. N. O. van Asten f gem. en $ u. O. van Anloo, 1 u. Z.
ten O. van Zuidlaren , 1^ u, N. W. van Gieten; met ruim 350 inw.

AN.NEN (ST.), buurscb. in Fivelingo , prov. Groningen , orr. en 3
u. W. van Appingedam , kant. en l£ u. Z. W. van LoppvrsUm , gem.
en { u. N. ten W. van TVn Zfoer. Men beeft bier eencn standcr-
roggcmolen , eene scbool en 230 inw.

öe»e buurscb. ligt op eenc met puin doormengde hoogte , en is vu
rondom met uitmuntende klcilandcn omgeven , die met zoiuergcwa&
bctceld , maar meercudcels tot weiden gebruikt worden.

Vroeger stond hier bet Benedictijner nonnenklooster KI e i n A d u-
a r d , dat door de landlieden meest St. Annakloostcr gehecten
werd, omdat de Bisschop, die de kerk wijdde, eencn aflaat van veer-
tig dagen verleende aan ieder , die bet zoo noemen zoude ; en van dit
klooster heeft het gehucht, dat ook Lbteewolde heet, zynen naam
ontleend. Zie voorts Aooabo (Klein) en Asnakioosteb (St.)

ANNERVEEN, d. in hel dingspil van Oostertnoer, prov. Drenthe t
kant. en 3| u. N. O. tan Assen, gem. cu 1 u. N. U. van Anloo,
Ü u. N. van Gieten, 4 u. van de grenzen der provincie Groningen,
cn nabij de Aa of Hunse, doorgaans de Oosterinocrsche vaart en
ook wel het Schuitendiep genaamd,; met ruim 170 inw.

Dit d. was tot in 1835 slechts een gcb. , maar in dat jaar is er,
mede voor Annerteensche compagn ie, eene kerk cn pastorij
gebouwd, en, tot waarneming van de dienst, aan den Predikant van-
Anloo,een Kandidaat, als Hulpprediker, toegevoegd.

ANNERVEENSCHE COMPAGNIE, geh. in het dingipil van Oos-
termoer, kant. cn 4 u. N. 0. van Assen, gem. cn 2 u. N. 0. van
Anloo ; met ongeveer 340 inw.

Dit gehucht , bty cn langs een gegraven kanaal gelegen , is ontstaan
cn heelt zijnen naam bekomen , doordien, in het laatst der vorige eeuw ,
cenigc vecneigenaren eenc compagnieschap oprigttcn , ter vergraving van.
ecnigc hoogc veenen onder Anncrveen gelegen cn ter ontginning van
den daardoor ontblooten ondergrond. Lambertvs Grevyluick , een be-
kwaam j ondernemend en werkzaam man , stond hier aan hel hoofd cn
Leeft door die onderneming zich zclven een aanmerkelijk vermogen ver-
schaft cn aan anderen veel welvaart bezorgd. Hoereer de verveen ing
geheel is ten einde gebragt!, is dit geh. nog bloedend door den landbouw ,
vooral wanneer de lage graanprijzen den aanvoer van mcstspccicn van
elders niet in den weg staan.

AN NERVEENSTER KA N AAL , kanaal in het dingspil van Ooster-
moer, prov. Drenthe, dal in eenc regie lijn loopt van Bare veld tot
Wieuw-Baieveld.

(i) Alle do ovoi-ikc namcu , iliti siicii ml reu» met Ann Ki»pdd * mdl , iQtk»
mcu iutgrlijls op Auu»

ANN

ANNEVOSDIJK, in oude brieven Hauhevosoijk geheclcn, pold. op
)iet ril. Tkolen , prov. Zeekind , distr. en air. Zierikzee , kant. Tho-
'ien, gem. St. Annahtnd; palende N. aan liet Mastgat en voor een zeer
klein gedeelte aan den Susan napoldcr , Z. O. aan den Polder van
Brcdevlict , W. aan den Oud-Kcmpenspoldcr en N. W. aao den Moggcrs-
hilpolder.

Oorspronkelijk hcetle het sehor Vovdal en Mallaw , en werd , onder
den laatsten naam, in 1420, door Jacoda van Beijere* aan Dirk va*
Zwietex geschonken . Niet bedijkt zijnde geworden gaf Hertog Karei.
het met den Haemcl (ihans St. Annaland) in 1475 aan zijne nicht, de
Vrouw va* Ratesteis , aan wie het bij versterf vervallen was. Zie ver-
der Ankalahd (St.).

ANNE-WIELE , of Avewielk* , meertje in Friesland ,\ kw. Westergoo ,
griet. Wijmbritseradeel , £ u. 0. van Ilommerts.

AN11EEP, ook wel Aürijp gespeld, gch. inliet AoA/erdingspi] , kant.,
gem. en { n. Z. ten 0. van Assen , 2£ u. N. van Bcilen , met ongeveer
40 inw.

Dit gch. is zeer oud , als reeds vermeld in eenen giftbrief van liet
jaar 1141, gegeven door Harbertcs , den zes en twintigstcn Bisschop
van Utrecht. Het plagt , cene halve eeuw geleden . nog zeer boschrijk tc
xyn en veel bijzonder zwaar en voortreffelijk eikenhout tc bezitten.

ANSE , geh. en havczalhc in />ie»erc/erdingspil. Zie Ansrü .

ANSEVBURG of Arserbovrg , d. in Luxemburg, kw., arr. en 2J
u. N. W. van Luxemburg , kant. en l£ u. Z. W. van Mersch, gein.
en l u. 0. van Tuntingen.

Er is hier cene R. K. Kerk , die tot de static van Tuntingen be-
hoort , en door eenen Kapellaan bediend wordt.

ANSEN of AnsK , geh. in jDierertfcrdingspil , prov. Drenthe, kant.
en 2 n. N. W. van II oogeveen t gcm. en £ u. N. W. van Ruinen,
1 u. Z. 0. van Dwingclo , 3 tt. Z. van Mcppel ; met 130 inw.

ANSEN , AacEK of Assi , voorm. havezatne in />iever</erdingspil ,
prov. Drenthe, onder Ruinen , in het geh. van denzelfden naam , die
vóór ongeveer 40 jaren is afgebroken en in eene bouwhoeve veran-
derd.

ANSIBARIEN, Axsibarer, Axzüurjm, Arsmaries, AmnMi , An-
«tvarex , of Ajscareh, Germaanschc volksstam, die vermoedelijk eerst
aan de andere zijde van het t BourUngermoeras , in Oostvriesland ,
aan den oever van de Eems , gewoond heeft , alwaar nog eene lange
streek lands ligt, waarvan de bewoners Eemslanders of Ecms-
boeren genoemd worden; later door de Cauchen verdreven, hadden
zy , omstreeks 50 jaren na J. C. , langs den regtcroever der Gracht
van Drgecs , nu den Nieuwen IJssel , door de Friezen , op bevel der
Romeinen , ontruimde akkers in bezit genomen , en toen de Romein -
sche veldheer Avitus hen ook van hier wilde verdrijven , verzocht
zekere Bojocalus, een Ansibarier, die ongeveer vijftig jaren de Ro-
meinen , zelfs ook tegen Arhisics , getrouw gediend had , dat men
zijnen landslieden de verlaten akkers mogt laten behouden, als
wanneer deze zich aan het Romeinsche gebied zouden onderwer-
pen; om dit kracht bij tc zetten, er bijvoegende: dat eerst de
Chainaven , vervolgens de Tubanten en daarna de Usipctcn dezo
landerijen bezeten hadden ; dat even als de hemel aan de Goden ,
zoo ook de aarde aan de stervelingen gegevon was , cn dat diens-
volgens al , wat ledig lag , gemeen was. Waarna hy , het oog naar
de zon. wendende , cn , het overige gesternte , als stond het voor

■2M

ANS.

hem, aanroepende, vraagde of het hunnen wil wa« omen ledig liggen -
don grond U' aanschouwen , «lal zij het dan liever door de zee mogleii
doen verzwolgen, op dal de landroovers er {joon voordeel van zouden
hebben. Hierop gaf Atitus Ion antwoord , dat men de opperheerschappij
van die magtigcr waren moest dulden , en dat de door hein aange-
roepen Goden hadden goedgevonden, aan het goeddunken der Romei-
nen over te laten, wat zij geven of nemen wilden , vervolgens bood bij
Rojocilus venige landen tot eigen gebruik aan, die toen, wars van alle
verraderij, met deze woorden uitborst : «Het kan ons wel aanland om
u in te leven , maar niet aan land om in te sterven , ontbreken. » De
Ajsibahif.* riepen nu de Brukloron , Tcnktoren on verder nfgelegenc
volken te hulp. Maar Avitcs hield weldra de Brukleren, on Curtilivs
Manci a , die over hot leger van Opper-Grrmanie gebood , de Tenkleren
in bedwang, waarop alles bevreesd werd, om zieli togen de Romeinen
te verzetten , zoodat de Axsibmiies van alle hulp verstoken , eerst naar
de Usipeten en Tubanten , vervolgens naar de Kallen en Cberuscen
vlugteude , maar overal als berooide zwervers en vijanden weggesloten
en verjaagd lijnde, eindelijk onder andere volken versmolten werden ,
zijnde hunne jongelingschap in verschillende gevochten omgekomen ,
en de onweerbare ouderdom als slaven onder hunne overwinnaars ver-
deeld geworden.

Ten jare 889 komt evenwel hunnen naam nog op dc krijgsrol
van Keizer Jiliaas tien Afvallige, onder dc hulpbenden van dc Ro-
meinen , voor.

ANSJOL, Asgiol of Antjol, gegraven kanaal, in Oost.Indie, eil.
Java, resid. Buitenzorg , ten O. van Batavia, naar het voorm. fort
van dien naam Ioopcnde. Langs dit kanaal waren vroeger vele fraaije
buizen en tuinen aangelegd , maar deze zijn , om de ongezondheid , reeds
lang weder verlaten.

ANSIVARKN of Avsiwntn , Gormaansche volksstam. Zie Ansibarien.

ANTA , slranddistr. in Afrika , in Opper-Guinea. 7Ac Haute.

ANTAKO of Aktoko , waterval, in Oost-J t{dië , op het Suudasrhe
eil. Sitmalro, in dc Balaug-tnay , beneden den samenloop van deze riv.
met dc Balang-kampar. l)cze >al is bij hoog water geheel onzigtbaar j
maar, bij lagen vvutcrsland hoeft hij 3 tol 4 v. rogllijnigc storting ,
zoodat alsdan de goederen, die men langs dc riv. vervoert, hier moeten
ontscheept on overgeladen worden.

ANTANG , berg in Oosl-Indië , eil Jota. Zie Djapan.

ANTANG, distr. in Oost -In die , aan dc zuidkust van het eil.
Java. Het behoorde eertijds aan het Nedcrlandsche Gouvernement
en maakte een gedeelte van bet resid. Passaroeirang uit, maar is in 1811
bij ruiling aan de Vorstenlanden ten deel gevallen ; na den vijfjarigen
oorlog is hel weder aan het Nederl. gebied gekomen.

ANTANG , distr. in Oosl-Indië , op het Sundasche eil. Banka.

ANTANG, d. in Oost-liulië, eil. Java, distr. Djapan, ten W.
van den berg Djapan.

ANTE, stranddistr. in Afrika, in Opjter-Gninca. Zie Haste.

ANTEN, riv. in Afrika, in Opper-Guinea , op de Goudkust, die 1G
mijlen ten O. van de Kaap der Drie Punten , bij het Nederl. fort
Batcnstein , en het nefjerd. Botroo , in zee valt. Zij is zeer visch-
ryk on hoeft 3 mijlen van zee oenen schilderachtige!) waterval.

ANTEN of Antok* , riv. in Oost-lndië, op hel Sundaschc ril. Ban-
ka, in de westzijde van dc Klahatbaai uitloopende. Zij is met zand-
banken belemmerd en slechts voor kleine schepen bevaarbaar.

Digitized by Google

A N T.

ANTHONIE (ST.) fort in Africa , in Opper-Gninea. Zie Aji-
tmie. (St.) (1)

ANTJAR of Asjar, tl. in Oost-Indië , cil. Jam, resid. Samamng ,
aan de Kadiri , ter plaatse «aar deze den naam van Antjar aanneemt.

ANTJAR of Anjar , riv. in Oost-Indie , cil. Ja»a. Zie Kamm.

ANTJE-J ETSEN SM EER , visehryk watertje , prov. Friesland, kw.
Oostergao , griet. Tietjerksteradeel , £ u. N. 0. van Wyn*.

ANTIGUA, verlaten plant, in NederlaMlsch-Guiaua , kol. Suri-
name, aan de Boven-Saramacca , regls in het opvaren, grenzende aan
Caroline bovenwaarts, en Jakobslust benedenwaarts; 1000 akk. groot.

ANTILLES , Vooueilajde* of Suikebeil.videü , groep cil. in ff'est-Indiêf
vóór en in de Golf van Mcviko , tusschen de Zuidpunt van Oost-FIorida
cn den mond van de Orinoco , of tusschen 10° en 28° N. R. en tus-
sehrn 40" en G9° W. L. gelegen , zij worden in Grooteen Kleine
An til le» en deze laatste weder in Eilanden boven den
Wind (Ilhas Barlorenio) en in Eilanden onder den Wind
(J Ilias Sottorento) verdeeld.

Van de Bovenwindschc eilanden , die aan onderscheidene natiën
onderworpen zyn , beliporcn ons alleen de eilandjes St. Eustatius
cn Saba, benevens een gedeelte van St. Marlen. Zij liggen N. W*
en W. van St. ChristoflVI , N. W. , W. cn Z. W. van St. Barthe-
lemv cn 0. van de Virginischc of Maagdeneilanden , of tusschen
185"4' 90" en 17° 29' 20*' N. B. cn tusschen 43° 17' cn 45" 34'
W. L. en zijn al zoo de Noordelykstc der Nederlandschc koloniën. Zij
liggen als in een klaverblad , en zoo nabij elkander , dat men op het cene
de beide andere zien kan.

Vroeger maakten deze drie eilanden één gouvernement uit, maar
thans zijn zy in twee besturen , dat van St. Marlen cn dal van
St. Eustatius-cu-Saba verdeeld. Deze besturen hebben ,
zoowel in het burgerlijke als in het militaire bewind , ietier ccnen
Directeur aan het hoofd, dit* regUt reeks onder den Gouverneur-Ge-
neraal der lYcderlttiidsche ft estiudisdie bezittingen staat.

Hoewel op deze eilanden eene aanmerkelijke afwisseling in de lucht-
gesteldheid heerscht , schijnt dit niet nadeelig voor de gezondheid
te zijn, en zulks op grond, dat er, vooral onder de vrouwen,
vele oude lieden gevonden worden.

Suiker is genoegzaam uitsluitend het ecnigc voortbrengsel tot uit-
voer, hoewel in zulk cene geringe hoeveelheid, dat deze cil. van zeer
weinig belang voor het moederland zijn. De voordecligc ligging te
midden der bezittingen v an andere natiën maakten ze evenwel voor den
handel zeer geschikt , die hier dan ook gedurende oen groot gedeelte
van dc achlticudc eeuw zeer uitgebreid was , maar nu van weinig
betcekenis is.

AXTJOL, Kanaal in Oosl-Indie , Zie Assjol.

ANTOKN , riv. in Oost-Indie. Zie Avtev

ANTOKU, waterval in Oosl-Indiè'. Zie Astako.

ANT0ME (ST.) , berg. in tï'exlludiè' , cil. Cm ra nut , in het Noor-
delijke gedeelte der fi t st-dicisie , ten W. van Halo.

ANTOME (St.), Imursch. in het Rijk van ï\ ij menen. Zie A stoms. (Sl).

WTOME (St.), d. in Oost-Indie , op de Oostkust van het Sundasche
»il. Ilorneo.

\i) AMv do woorJcn, die men wel cens Anthonie gof-cld vindt , roeke m»n
op Anionic.

ANT.

ANTONIE (ST.) , ook wel St. AnthoH>c gc»pcld, fort in Af,. ka,
in Opper-Guinm , op Je Goudkust, in het stranddistr. Arim, nage-
noeg 8 ni. \V\ ten Z. van het fort St. Georgc-dcl-Mina en ö. van
de Kaap der Drie Punten , £ u. 0. van de A n c o h er, bij ons veelal
genaamd fort Axm of Aksia, naar het vlek van dien naam, het-
welk door Negers bewoond wordt en onder het geschut der sterkte
gelegen is.

Deze plaats is te allen tijde loowel in gebouwen als om de gun-
stige ligging voor den koophandel , en om de koelheid en vruchtba-
ren grond , als eene der beste bexittingen op deze kust beschouwd
geworden.

Het fort ligt op eene rots te midden van negerijen , wordt aan dc
landzijde door vruchtboomen en bergen omgeven en van den zeekant
door verscheidene , zoo verborgene , als boven het water uitstekende ,
rotsen beschermd , die eene vrccsselijkc branding veroorzaken en dc
landing ten uiterste mocijelyk maken. Dc gedaante van het fort is
gdykjaan die eener driekantige hoedendoos en het levert uitzee een aller-
fraaist gezigt op.

Dc Portugezen , die het hebben aangelegd , gaven het den naam
Santo Antomo, naar hunnen beschermheilige den 11. Avtomus var Padua.

In 1612 werd het fort door dc Nederlanders , onder het beleid van
den Vaandrig Friedlek , den Portugezen ontnomen.

In 1819 was dit fort ineenenzeer slechten staat , en- bestond het uit
een oud ven allen gebouw, met drie of meer hoogc muren omgeven, dc
batterijen waren gewapend met zeven kanonnen en éénen mortier , en dc
bezetting bestond uit drie soldaten en ecnen Korporaal , ecnen kleinen
voorraad kruid en weinig kogels . De vertrekken waren oud en ver-
vallen , slechts eene ruime zaal was eenigzins bewoonbaar voor den
Resident. Sedert is het evenwel in beteren staat hersteld en door
ecnen Bevelhebber met hoogcren rang bezet. In 1837 werd de Kotn-
roandant van dit fort, even als die van het fort St. Jago , en hun-
.nc onderhebbende manschappen , in het negerd. Boutry ter nederge-
schoten. Zie hieromtrent voorts op Boutry.

ANTONIE (ST.) , schans, in dc Vrijdom-van- 's II rertogenbo$ch ,
prov. Pf oord-B raband , arr., kant., en gem. *s Hertogenbosch, tusschen
dc stad en dc schans Isabclle , ter linkerzijde van den steenweg ,
gelegen, zij wordt ook wel , in onderscheiding der schans Isahelle,
de Kleinb Schans genoemd , en moet , in tyd van belegering , tot ver-
sterking van deze dienen.

Den 19 Julij 1629 werd deze schans , na door den vijand schan-
delijk verlaten te zijn , door Frederik Hendrik, Prins ra n Oranje, die
toen s Hertogenbosch belegerde , ingenomen. In den winter van het
jaar 1787 , beschadigde haar het hoogc water en het ys zoo zeer ,
dal men besloot den muur naar dc stads- of binnenzijde , benevens dc
barakken in de schans staande , af te breken , zoodat er niet meer dan
een geheel en twee halve bastions naar dc buitenzijde overbleven , waar-
door zij dc gedaante heeft van een kroonwerk, hetwelk rondom in
het water ligt, en alleen van achteren door eene brug met den
steenweg gemeenschap heeft. Dit werk dus van achteren open zijnde,
dient nu tot eene batterij , waarop elf stukken kanon kunnen ge-
plant worden. Men vond des tc meer geraden, dc werken naar dc
binnenzijde af tc breken , aangezien de schans zoo digt bij de stad
ligt, dat een vyand , die er meester van was , daaruit de stad,
geweldig zoude kunnen benadcclcn.

Digitized by Google

ANT.

ANT0N1ERANK (ST.) , gch., prov. Lintburg. Zie A5to!ucsba»k.
ANTONIEHOEK (ST.) of Hoek va* St. A*to*ie , kaap in Oost-
intiir , op de oostkust van hot Sundasche eil. Borneo.

ANTOXTEKLOOSTER (ST.) , voorm. klooster tc Maastricht, prov.
Limburg, gesticht in den jare 1209 door zekeren Ab>olo Stirbolt ,
Ridder tc dier stede, doch niet dan in 1241 betrokken, door eonige
Hcrniietcn , uit Dauphiné in Frankrijk overgekomen. — Deze kloos-
terlingen leefden van aalmoezen , cn waren tot het herbergen van Pel-
grims cn lot verpleging van zieken gehouden, bijzonder van dezulken ,
welke met het St. Antoniesvuur heheht waren.

Bij den dood van Astosie vax BouRKOKDié' , in 1415, door de Engel-
schen in den slag van Azincourt verslagen, schonk zijne weduwe,
Elizabeth vak Gohlitz , aan deze geestcljjken een eiland in de Maas ,
tegen over het klooster gelegen , onder de verpligting tot het houden
van ecne jaarlijksche zielmis , zoo voor haren cchtgeuoot , als voor zijne
mede gesneuvelde krijgslieden.

Deze verecniging werd , door belangrijke geschenken cn legaten , zoo
rijk, dat de vroegere eenvoud iglieid cn godsdienstige bezigheden , zoo als
de verzorging der zieken enz., eerlang vaarwel werden gezegd. Men
liet de benaming van Hermioten varen , en nam in plaats daarvan die
van Reguliere Kanunniken aan. Daarbij verslapte de kluoslertucht
zoo geheel en al , dat Paus Sixtus V een Legaal , ter herstelling der
orde , moest afzenden. Het schijnt , dat ook in het vervolg de staat
van zaken bij deze Kloosterlingen verward bleef, althans onderlinge
twist en verdeeldheid noodzaakten de Staten Generaal der Vcrce-
nigde Nederlanden deze vereeniging in 1783 te ontbinden.

Het kloostergebouw . nog in zijn geheel aanwezig, ligt nabij de
hoofdsluis der Zuid-willemsvaart , en is thans het eigendom der erven
Strevgvarts. De kerk verbrandde bij de belegering van Maastricht in 1794 ,
slechts de beide , nevens elkander staande , torens bleven over , hoewel
niet zonder van het bombardement vele sporen te dragen. Op de ecne
overgeblevene torenspits prijkt nog het kruis door deze orde aange-
nomen . hetwelk de gedaante had der Grieksche tan of T.

ANTOMEPOLDER (ST.) , pold. in de Langstraat , prov. JYoord-Bra-
baml , arr. '* Hertogenbosch , kant. cn distr. Waalwijk, gom. Baams-
donk ; palende W. cn N. aan den Goedenaardspolder . 0. aan den On-
donpolder. Z. aan den Zuidpolder. Hij is 18 bund. 73 v. r. 36 v. cll.
groot , cn wordl bestuurd door oenen Dijkgraaf en ccnen Penningmees-
ter. Het zomerpeil ligt 10 pain» boven AP.

ANTONFEPOLDER (ST.), pold. in Staats- Vlaanderen , in Arcler-
Ambacht , prov. Zeeland, distr. Hulst, arr. Goes f kant. Axel t gem.
Sas-ran-Gent ; palende N. aan de stad Sas-van-Gcnt , O. aan Canis-
vlict , Z. aan België, W. aan het Kanaal van Neuzen naar Gent,
hetwelk hem van den Poelpolder scheidt. Hij werd in 1787 bedijkt,
ontleent zijnen naam- van het voorm. fort St. Antoou , en beslaat, vol-
gens het kadaster, 241 bund. 83 v. r. 18 v. cll. Er liggen in dezen
pold. , welke bestuurd wordt door oenen Djjkgraaf , eenen gezworene
cn eenen Penningmeester, gecne hofsteden.

ANTOMEPOLDER (ST.) , pold. op het cil. Zuid Bevcland , prov.
Zeeland , dist. en arr. Goes, kant. Heinkenszand , gem. Orezande ;
palende N. aan don Nieuwencraijerlpoldcr . N. ö. aan den Lowijsen-
noldf r , O. aan den Wcsthlazekopnoldcr , Z. aan den Hollcslellepoldcr ,
\V. aan den Nieuw cnpoldcr van Borselen.

1. Dzcl. 19

ANT.

Hiji«412bund. 52 r. 25 v. cll. groot, cn is in 1331 afzonderlek
bedijkt , na dc overstrooming van Borselcn, waartoe hij eertijds behoorde.

A.NTONÏEPOLDER (ST.), St. Aütuonypolder of 's Hkebhuigeklvid,
pold. in het Land tan Strijen , later tot den Hoekschenwaard acrckend ,
prov. Zuid-Holland, arr. Dordrecht, kant. Strijen . gem. Maasdam;
palende N. aan de Rinncn-Maas , O. aan de gem. Strijen, Z. aan
Strjjen cn dc amb. heerl. Cillaarshoek en W. aan Strijen cn 's Gra-
vendeel, beslaat 349 bund. lands. Dc grond is er zeer derrie- of
veenachtig ', zoodat men op sommige plaatsen geen voet diep behoeft te
graven, om het veen te vinden. Deze polder maakte tot in 1830
eeue afzonderlijke gein. uit, maar is nadien lijd met Maasdam veree-
nigd. Vroeger was het ook een afzonderlijk ambacht , en men wil , dat dit
het eenigezij, dat overgebleven is , van dc landen, die , >óór den vrees-
sclijken watervloed van 1421 , onder Strijen bekend waren. Het is ech-
ter waarschijnlijk, dat het door dien vloed grootc verandering onder-
gaan hebbc , en dat dc tegenwoordige bedijking na het gezegde jaar
geschied zy , hetwelk ook met de overlevering overeenkomt , die wil ,
dat deze polder allereerst na 1421 is bedijkt geworden, en , dat
Tervolgens andere hunne dijken tegen die bedijking aangesloten heb-
ben.

Dc burgers van dit ambacht waren voorheen vry van alle grafe-
lijkheidstollen cn wachten in Holland , Zeeland , West-Friesland cn
Bergen in Henegouwen ; om dit voorregt te genieten , moesten zij
jaarlijks, bij dc Regering van het amb., cencn nieuwen tulbrief
verzoeken, waarbij verklaard werd , dat zij waarlijk als burgers >an St.
Astotuepolder bekendstonden. Ook waren de ingezetenen van dit amb.
vry van het betalen van het gruitgeld , zijnde eene belasting op het
bier , die boven den gewonen impost , door vele dorpen in Zuid-Hol-
land , te Dordrecht , moest betaald worden , en twee blanken , zijnde
7j cents , dc ton bedroeg. Thans is St. Ajitojhepoldkr een amb. heerl.
toebchoorende aan deu Graaf var Lihbtrg Stircb Noordwije , te's Gra-
venhage.

Het wapen dezer amb. heerl. bestaat uit een zilveren veld doorsne-
den met twee zwarte baren.

ANTOMEPOLDER (St.) of St. A.iTnojivpoLDEB , d. aan den noord-oos-
telijken ringdijk van den polder van dicnzelfden naam , prov. Zuid-
Holland, arr. cn 2 u. W. ten Z. van Dordrecht, kant. en 1^ N.
ten W. van Strijen, gem. en J u. W. ten N. van Maasdam. Men houdt
dit voor een der oudste dorpen van den geheelen Iloekschenvaard , al»
Eyndc reeds voor den St. Elizabelhs vloed van 1421 , onder den naam
van 's Heere* Hcigelakd , bekend geweest.

Het telt 460 inw., die in dc vlasncring, den landbouw cn dc veefok-
kerij hun bestaan vinden , zij zijn allen Hcrv. cn maken cene afzon-
derlijke gem. uit, v*clkc tot dc klassis van Dordrecht , ring van Oud-
Beijerland, behoort. Bij vacature van dc Predikantsplaats maken de
kerkcraad cn het burgerlijke bestuur een viectal , waaruit dc Am-
bachtsheer de benoeming doet. De kerk is een zeer klein cn overoud
gebouw, maar van binnen vrij netjes opgehaald cn met beschilderde
glazen versierd. Dc toren , die ook blijken van hoogen ouderdom
draagt , is laag , zoodat dc spits maar even boven dc kerk uitsteekt.
Er is hier mede eeue dorpsschool.

ANTOMESLIIIS (ST.), sluis binnen Amsterdam, voor de vaart
mt den Amstel naar het Oosterdok , lusschen den Zwanenburgwal cn
de Oude-Schans. Zie voorts op Aistei,

Digitized by Google

ANT.

ANTONINA, naar men wil, de oudste naam van Utbbcbt. Zie dat woord.

ANTONIO (SANTO) , fort in Opper-Guinea. Zie Antonie. (St.)

ANTONIS (ST.) of St. Aktome , buursch. in het Rijk van Nij-
megen , prov. Gelderland, kw., arr. cn 2£ u. Z. O. van Nijmegen,
dist. Rijk van Nijmegen, kant. en 3 u. O. ten Z. van Wijchcn, gem.
cn 20 min. Z. ten O. van Groesbeek; met 120 inw.

ANTONIS (ST.) , door de landlieden gemeenlijk St. Teusis genoemd,
d. in de keerl. Boxmeer , prov. Noord-Braband, arr. en 7 u. N. O.
van Eindhoven, kant., distr. en \'i u. Z. W. van Boxmeer, gem.
Oploo-St.-Antonis-en-Ledeakker , 1 u. N. W. van Oploo , 1 u. Z.
van Rijkevoort, aan den oostclij ken zoom van de Peel, bij het watertje
de Beek.

Men telt er 960 inw. , die allen R. K. zijn , en hier ccne kerk heb-
ben, welke, even als de toren , in 1835 hersteld is , cn waarin de dienst
door éénen Pastoor en twee Kapellancn verrigt wordt. Deze kerk is
aan den II. Ajstoiucs va* Padiia toegewijd , cn daarvan ontleent het
d. zijnen naam. De statie behoort lot het vic. van het voorm.
bisd. van Roermonde, dek. van Cuxjk.

ANTONÏSBOOMGAARD (ST.) , voorm. monnikenklooster te Haarlem.
Zie Axtojisproostdu. (St.)

ANTOMSDUK (ST.), dijk in Amstelland. Zie Diemerduk.

ANTONISPROOSTDIJ (ST.), ook wel St. Ascrosisnor of St.Antomsboo»-
gaard genaamd , voorm. monnikenklooster te Haarlem , prov. Noord-Hol-
land. Het was eerst door Broeders van de orde van den derden
regel van den II. Fntnciscus bewoond, die het omtrent het jaar
1446 gesticht hadden , en zich noemden Regulieren des kapittels
van S i oii. Het klooster had eenen fraaijen tuin en uitgeslrekten
boomgaard, waarnaar het vermoedelijk den naam van St. Aktoxisboox-
gaard droeg. In het jaar 1470 heeft de Abt van Marien weerd , bij
Culcmborgh , den eigendom van dit klooster gekregen en er Monniken
van de Premonstratensororde in geplaatst , waarna dit klooster deo
naam van Coxve\t-der-Witte-Heeres bekwam . zoo als ook nóg de straat,
waar het gestaan heeft , de tfitte-H 'eeren-steeg genoemd wordt. In
het jaar 1484, omtrent het feest van St. Lucas, werd het door den
voorzeiden Abt herbouwd en ain merkel ijk verbeterd.

Aangezien de Monniken hier een zeer ongebonden leven leidden, cn,
na het vcrriglcn der goddelijke diensten , hunnen overigen tijd met
slempen cn goeden sier maken doorbragten , zoo zijn hunne goederen eu
inkomsten , den 9 Maart 15541 , met toestemming en bewilliging van
Paus Pailis III, aan het St. Elisabeths-gasthuis overgedragen.

ANTONILSBANK. (ST.) of St. Ajtbwbaik , iu het Fr. Basc-St,
Attoise, geh. in het Land van Valkenburg , prov. Limburg, arr.,
distr., kant.cn { u. Z. 0. van Maastricht, gem. Heer.

ANT0N1USKLIP , hooge klip aan de Goudkust, in Opper-Guinea,
voor het fort St. Antouie , cn de naastgelegene der dit lort omge-
vende klippen. Zij ontleent haren naam van eenc kapel, die dc Por-
tugezen er gesticht cn aan den H. Aütohics vak Padüa toegewyd hadden.

Zij hing voorheen met het vaste land tc zamen; maar de aarde
langzamerhand door dc zee weggespoeld zijnde , is zij tot een eiland
geworden.

ANTOON (ST.). voorm. fort in Staats-Vlaanderen , in Axeler-Am-
bacht , ten Z. van Sas- van Gent , op de grenslinic van België.

ANTROE, d. in Oost-Indic , cil. Jara, resid. Madion , Z. 0. van
Tj iet ra poe.

ANT.

ANTYVERPPOLDER of Aktwerperpolder , pold. in het westelijk ge-
deelte van het Land-tan-Cadzand , prov. Zeelund , distr. Sluis, arr.
Middelburg, kaut. Oostbnrg , gem. Zuidzande ; palende N. aan den
Janspolder , 0. aan den Graspolder , den krabbcpoldcr en den Eikejiol-
der , Z. aan hel d. Zuidzande , W.aan het Strijdersgal en de Watering van
Zuidzande. lly is bedijkt iu hel jaar 1506, beslaat, volgens het kadas-
ter , 183 bund., en wordt bestuurd door Dijkgraaf en Gezworenen van de
tPateriage ran Cadzaiul , waarvan deze polder, in welken zes hofsteden
h'ggen, deel maakt.

ANVEN (NEDER) , gein., groolh. Luxemburg, kw., arr. en kant.
Luxemburg; palende N. aan de gein. Flaxweiler, O. aan de Moezel,
die haar van de Pruissischc Rijupro\ incicn scheidt, Z. aan Schuttnn-
gen en Snndweiler en W. aan Luxemburg.

Deze gem. bevat het d. Ncdcr-Anvcn en het geh. 0 vcr-Anvcn
rn telt ongeveer 1800 inw.

Het d. Neiier-Ahven, Nieder-Ahven ook wel Nieder-Aiwe* of Nieder-
Auwzk geheeten, ligt 2. u. 0. van Luxemburg, 3 u. W. ten Z. van
Grevenmaehcr, aan den grooten weg tussehen die beide steden.

Men heeft hier eene R. K. kerk, die door eenen Pastoor lwdiend
wordt, de static, die 1800 zielen lelt , behoort tot het Bisdom Namen ,
deken. Betztlorf.

ANVEN (OVER-), 0ber-A*vm , ook wel Ober-Ajwe* of Obeb-
Acwes gespeld, geh., groothert . Luxemburg, kwart., arr., kant. en 2£ u.
O. van Luxemburg, gein. £ u. 0. van Neder- Anten , 2£ u. W.
ten Z. van Grevenmaehcr.

ANWEN (NIEDER-), d., grooth. Luxemburg. Zie Ai vei (Neder-).

ANWEN (OBER ) , geh. , groolh. Luxemburg. Zie Ast» (Over-).

ANYGHEM , d., prov. Friesland. Zie A^gjir.

ANZ1 BAREN, Germaanscbc volkstam. Zie Aksibarikv

APAJA of Wat Afaja , riv. in Oost-lndië, op de Noordkust van
liet Ambonsche eil. Boero.

APAM , d. in Opper-Guinea , aan de Goudkust , slranddistr. Akron ,
£ u. 0. van Tjumba , bij het Neder!, fortje Lijdzaamheid t rondom
hetwclke het aangelegd is.

By dit dorp , ten N. van het fort , loopt een onbeduidend riviertje ,
■dat slechts anderhalf uur van het strand zijnen oorsprong neemt.

De bewoners van Apar zijn een zaniengeloopen hoop van menschen ,
die, om schulden en misdaden geweken, aldaar vrij zijn. In het begin
dezer eeuw , onder het bestuur van den Gouverneur-Generaal C. L.
Dartels, werd deze negorij bijna geheel verwoest, maar later heeft de
aldaar geplaatste commissie , toestemming tot weder opbouw gegeven.

De omstreken zijn zeer aangenaam , doordien men vele vlakke gron-
den en voor de jagt geschikte plaatsen heeft. Te Apar wordt het
beste koren of milhio , dat langs de kust groeit , gevonden. En het
onderscheid tussehen tlit , en dat van andere plaatsen is zoo groot ,
dat hot bij eiken handelaar , die op de kust bekend is , voorgetrokken
wordt. Als men dit koren op dezelfde wijze als de tarwe in Europa
behandelde , en het ontdeed van al hetgenc niet tot de binnenste kern
behoort , dan zoude het daarvan gebakken brood het beste Europesche
overtreffen. Maar de Neger, die als hij het vuur niet kende, vast
alles zoude inzwelgcn , zoo als het hem door de natuur voorgezet
wordt, geeft zich die moeite niet. Hij laat het koorn door zijne
«Laven óf vrouwen . tegen gedroogde visch of wat hij van de blan-
ken bekomen heeft , vau de planters halen , doet bet eerst wec-

Digitized by Google

APE.

ken , voorts in cencn houten bak (tomtoniblok) stampen , c» vervol-
gens op cenen steen wrijven, waarna dit deeg, bij brokken of kluiten ,
in groene pisang- of papajabladcrcn gewikkeld, en als knoedels in het
water (jaar gekookt wordt.

A PEL (TER-) of Tm-.Ulk, verspreid liggend d. , in Westtnmlde ,
prov. Groningen, arr. en 7 u. Z. van Winschoten, kant. en 5 11. Z. ten O.
van Pekel- Aa , gem. en 3£ n. Z. van Vlarjticedde , 14 u. Z. O. van
Groningen , £ u. Z. van Ter Haar , K2° 52' 36" N. B. , 24° 44' 28" 0. L.j
grenzende aan de Oostzijde aan de Londcrs , op dc uiterste nUnt der
provincie tegen Munsterland en Drenthe, het telt ongeveer 290 inw.

Vroeger stond hier een Kriiisdragcrskloostcr , waarnaar men hetd. veel-
tijds Kloosteh Ter Apel noemt. Dit klooster had zijn ontstaan te danken
aan de godsdienstige milddadigheid van zekeren Jacobus Wiltirck of
Wittiuck, Curaat of Kcrkhecr te Garrclswcer en Vicaris in Loppcr-
siun , die het goed , van oud* Afel gclieeten , onder Sellinge , dat hij
in 1438, met zijn toel)ehooreii , van het klooster Gratia St. Maria,
te Schildwoldc, had aangekocht, ten jare 1464, aan Perecrims, Ge-
neraal Prior der Kruisbroederen , schonk, ten einde aldaar een klooster
van Kruisbroederen , den regel van den H. Auccstmus volgende , voor
vijftig Monniken , te stichten, met belofte van , zoodra het klooster bewoond*
zoude zijn , daaraan eene aanzienlijke gifte uit zijne goederen, te Onst-
wedde , te Loppcrsuui en te Garrelsweer gelegen , toe te voegen , doch
welke gifte niet plaats zoiidc hebben , indien de oprigting van het kloos-
ter gecnen voortgang had. Maar toen Koexbaad vau Dicpbolt , Bisschop
van Osnabrug , onder wiens geestelijk regtsgebied Wcsterwolde destijds
behoorde, zijnf toestemming tot den opbouw gegeven had, was men,
in het * olgende jaar 1161$, daarmede zoo ver gevorderd , dat, volgens dc
eigen . bekentenis van den schenker , het klooster destijds reeds door cencn
Prior, drie Pricsleren en drie Broederen bewoond werd, waarom dan
nu ook de volkomcnc overgifte van al het toegezegde plaats had. Dit
klooster werd toen het Huis des Lichts genaamd.

Na de reductie van Groningen , werd , in 1604 , goedgevonden , dat
Jc Prior aldaar eenen Hervormden Predikant zoude aanstellen , of zich-
zelven naar kerkenorde aan het examen of onderzoek onderwerpen , en ,
daarin regtzimüg bevonden zijnde , de kerkdienst zoude waarnemen.
Of dit laatste geschied zij, vinden wij nergens opgeteckend , maar dc
eerste, die als Predikant te dezer plaatse voorkomt, is geweest Her-
rails Meijer, die in 1616 zijne dienst alhier aangevangen heeft.

In 1619 werd het dorp Ter Apel , im?t de onderhoorigheden ,
waartoe ook het gehucht Schot of Ossen schot gerekend wordt,
een eigendom der stad Groningen , doordien deze toenmaals geheel Wcs-
terwolde aankocht. Dicnsvolgeus bekwam zy het geestelijke gebouw
met alle landerijen , bossehen en veenen , v roeger reeds ad pios usus ge-
»aectilarisecrd , doch zij liet de Kloosterlingen , die hlijTen wilden, dc
vrijheid om er hunne levensdagen te eindigen; welk aanbod door den
Prior werd aangenomen , die er dan ook in 1626 overleed. Het mecren-
deel der o\erige bewoners van dit geslicht begaf zich echter naar ccn
klooster van hunne orde in West falen.

De Stalen Generaal hadden hel klooster , bij de saecularisatie ,
tot een gasthuis voor passagiers verordend. Dc Graaf A herberg
en Willeb v as der Hove , die, voor de stad , bij opvolging. Vasallcn
van Weslerwoldc waren , lieten het ook een gasthuis blijven. Op dc
grafzerk vanden laatsten Oeeoiiomus van dit gasthuis , Jon v*>bs Emrei ,
slaat : umio Ui 13 dit 2 Julit obiit renerabilis Ür. Joliannts Emmen, Pastor

994

APE.

et Oeconwnus , cum eidem praefuütet 30 annos , et hic sepultut ; dat is :
in het jaar 1013, op den 2 Julij , overleed de eerwaarde Doctor Joiakru
Eb ars , Herder en Occouoinus , nadat hy 50 Jaren die posten bekleed
had , en hij is hier begraven ; benevens een lief drieregelig Latijnsch
versje , op zijne beide betrekkingen slaande , en dus luidende :

Corporis atque animsc pan om mandante Scnatu
Distribui populis , at nunc in fine laborum
Coelesti hic solum contentus pacc quiesco.

dat is : Op last van den raad heb ik voedsel voor ligchaani en ziel
aan het volk uitgereikt , maar mi , Aan het eindperk van mijnen arbeid
rust ik hier , mij alleen vergenoegende in de heinclsche rust.

Binnen de grachten van het voorin, klooster staan op een ruim plein
eenige boerenhuizen. De l>oog der oude poort is sedert een jaar of drie
afgebroken. Gelijk voorheen worden de kamers , van wederzijde der
poort | ofschoon vertimmerd , door twee huisgezinnen bewoond. De rogge-
molen , welke nog vóór weinige jaren aanwezig was , lag binnen den om-
trek der grachten , was van Bentheimersteen opgehaald , en werd gedreven
door eenen arm van de Aa , welken de Kloosterlingen tot dat einde er
hadden heen geleid. De kerk heeft , in dc verte gezien , eenige overeen^
komst met die van Aduard , en prijkt met een koepeltorentje. Omdat
de kloosterkerk te groot was voor dc Herv. gem. is zij in het midden
doorschoten , wordende nu in het koor of oostelijke gedeelte dc gods-
dienstoefening verrigt door de Herv. gem., die tot de klassis van
Winschoten , ring van Bellimjvolde , behoort , en 2I>0 zielen telt , onder
welke eenige buiten den omtrek van het d. begrepen zijn. Het col-
laticregt over deze gem. wordt door dc stedelijke Regering van Gro-
ningen uitgeoefend. Er is hier ook cene school , die , even als de
Predikants- en de onderwijzerswoning , in het oude kloostergebouw ge-
vestigd is. De pastorie staat in dezelfde rigting met het koor der
kloosterkerk , en is onder één dak met den noordelijken zijvleugel ,
waarin de oude eetzaal van het klooster en ten W. van deze de school
cn onderwijzerswoning zyn. Boven de Kloosterpoort staat op eenen
steen: in 'tjar 1500 mm 11. Op de zolders werden vóór weinige jaren
nog onderscheidene cellen gevonden , welke cehter in 1834, toen het
dak van de pastorie en van den gemelden zijvleugel , wegens bouw-
valligheid , verlaagd werd, weggebroken zijn. De kerk werd mede
xoo bouwvallig , dat dc stad , in 1837 , dc vcrwulvcn , welke gedeeltelijk
reeds waren ingestort , heeft laten wegbreken cn , in plaats daarvan, cene
zoldering op balken leggen, liet dak werd toen hersteld, het torentje
vernieuwd , en de zijmuren , die reeds gescheurd waren , met al het
overige, weder in goede orde gebragt. De belangrijkheid, welke dit oord
misschien zal verkrijgen , wanneer het Stadskanaal eens zijnen grond
zal bereikt hebben , heeft dc Uegcring bewogen , om zoo vele kosten ,
tot instandhouding van cene te groolc kerk voor zulk cene kleine gein.
aan te wenden.

Aangezien dc grond hier zeer geschikt is , tot aankweeking van
hout , heeft de regering van Groningen er van tijd tot lijd , op het
voetspoor der Kloosterlingen , een zwaar plantsoen van eiken , beuken
en dennen doen aanleggen , waardoor de kerk en kloostergebouwen ,
nu te midden van het geboomte , zeer schilderachtig op eenen hoogen
zandgrond, met veenachtige en moerassige omstreken, gelegen zyn,
en het eenzame oord des zomers een zeer aangenaam verblyf oplevert.

©igitized byGöögle

APE.

De menigte heidevelden dier streek maakt , dat men er >ele schapen
houdt , die men nog dagelijks , door oenen gcmceuschappelijkcii scheper
(herder), naar de vlakten ziet drijven. Er is geen herberg, doch de stad
heeft tegen over de pastorie cene boerenwoning staan , voor den Com-
mandeur of Opzigtcr, waarin eene afzonderlijke kamer gebouwd is voor
haren Rentmeester der veciien , als Administrateur van Ter Apel. In
die woning wordt nu sedert eenige jaren , bij oogluiking der stad ,
herberg gehouden. De ligging van het d. is ook zoo eenzaam en stil ,
datergecne reizigers of vreemdelingen komen, dan die het oude klooster-
plekje nog eens opzettelijk willen bezoeken r om er een of meer dagcu
onder het hoog geboomte te vertoeven.

In vroeger tijden vond men hier een wachthuis, waarin vier of vyf
man uit de bezetting van de Bourtangcrschans gelegd werd , ten einde
tegen de sluikerij te waken.

Toen de Bisschop van Munster, ten jare 1665, den oorlog aan
den Staat verklaard had , kwamen liOO man, over het moeras, dat
^aicn destijds voor ontoegankelijk hield, te Ter Apel, waarop de
weinige soldaten , die daar lagen , naar de Bourlangerschans terug-
keerden , en door de tijding van de aankomst der Munsterschen veel
schrik in den omtrek verspreidden.

In 1818 werd in de omstreken van dit d., op de grenzen van
Drenthe en 'Westwnldingcrland , eeuc brug of houten voetpad ontdekt,
uaar sommigen willen, aangelegd, om de slecnen , tot bouwing
van het bovenvermelde klooster benoodigd , over het lage en weeke
moeras te vervoeren (1). Bij anderen wordt steeds beweerd, dat deze
uitgestrekte houten weg behoort tot de lange bruggen , door de Romei-
nen hier te lande aangelegd . en waarvan melding wordt gemaakt bij
'JVitbs (2).

Onder de overige hier aanwezige sporen van oudheid wijst men nog
den vreemdeling in de kerk : de oude koorheerbanken , op wier zit-
plaatsen, als men de bank oplaat , nog verscheidene vreemde cn
misselijke gedaanten van menschenhoofden en -aangezigten , eene soort
van narre beelden , in het hout zijn uitgesneden ; als mede ecnen
uit Bcntheimerstcen fraai gebeiteldcn en versierden biegtstoel en meer an-
der bei tel werk ; en buiten de kerk: den Vcrrueidijk, den Graaf-
Ernsldijk, den M u n nc ke ndij k , enz.

APELDOORN , kant., prov. Gelderland, arr. Arnhem; palende
N. aan het kant. Twello cn Drummen, Z. aan het kant. Yclp cn
W. aan het kant. Barnevcld.

Hel bevat van de gem. Apeldoorn de d. Apeldoorn cn Beek-
bergen met de daartoe behoorende buursch. en van degem. Epc, het
d. Va as se n met de onderhoorigheden , en telt daarin 8700 inw.

APELDOORN, kerk. ring. prov. Gelderland, klass. van Arn-
hem. Zij telt ruim 12,600 zielen in dc volgende 10 gem. Apcl-

(i) Men xio over dexe brug het Verslag u i t g o b r a g t b rj de tweede
klasse van het Kouinkl ij k-Nederlandsi-he Instituut v a n W e»
tensc happen, Letterkunde, enschoone knusten, in har»iit-
ting Van den i3den Mei 1819, wegens de Brug of het Voetpad,
• ntdekt op de greuseu van Drenthe en West-Woldingerland.
Amsterdam 1819.

\i) Dit gevoelen is no» onlangs roorgesfaan iu een stukje in den D r e ■ t • ck-e n
V<j Ik * -Almanak voor bl. 117-1*3.

A P E

d oorn-cn-het-Loo. Beekbergen, Drummen, Hall, Loenen,
Rijbroek, Terwolde, Twcllo, Voorsten Wilp, en heeft
11 kerken, die bediend Morden door 10 Predikanten.

APELDOORN, gem. op de Vtluwt , (0. ni. k., 1 8. d.), prov.
Gelderland, kw . en air. Jrnhtm , distr. Middel- V duwt , gedeeltelijk
kant. Apeldoorn, gedeeltelijk kant. Brumtnen ; palende N. aan de
gein. Epe , O. aan de gem. Twello, Voorst en Bruninicn, Z. aan de
gem. Velp en "W. aan de gem. Barnevcld en Ernielo.

Deze gem. bevat de d. Apeldoorn, Beekbergen en Loenen,
benevens de buurseh. Ankclaar, N oord -A peldoor n , Assclt,
Becmtc, Br i n k , B ro e k 1 a n d , Eert gat , E n g c 1 a n d , *t Hof,
Kootwijk, Koudenhovcn, Lier, Loo, 'tMeer, Meerveld,
M i 11 i ge n, Oo stc r h n i zen , Orden, Ouwcndorp, Silvcn,
Hoogsoercn, *t Sol, L g c helen, Uttel d. Vossen, W e-
n urn , Wissel, \V o rin i ng en , AV oud h uis en Zevenhuizen.
Men heeft, er 4 Hcrv. kerken, 1 R. Kerk, 7 scholen en 7800 inw.,
onder welkc63O0 Ilerv., die tot de gem. Apeldoorn-tu-htt-Loo, Bttk-
heryen en Lotntn bchooren , en 1J>00 R. K., die tot de statiën Lotnen
en f aaitn-tn-Eptn gerekend worden.

De inw. vinden meest hun bestaan in den landbouw en in de
papiermolens , welke papier van allerlei soort , zwaarte en formaat
van het zwaarste en zuiverste velin papier , dat het Engclsche even-
aart en het fijnste postpapier tot het gemeenste sclirens of winkel-

J iapier leveren, waarvan rij jaarlijks omtrent 50,000 riem afzetten.
ii 18355 werden te Apeldoorn alleen aan de haven 36,314 en in 1836
32,840 riemen ingeladen, waaronder niet begrepen is het papier der
fabrijken , die aan de Vaart zyn gelegen. In 1834 is in deze gem.
door den Geneesheer Waiteb eene kweekerij van bloedzuigers aange-
legd , die onderscheidene bunders land beslaat en waar de vijvers, een
ijskelder en vele andere middelen tot aankweeking en verzending dezer
dieren dienende, der bezigliging waardig zijn. Men heeft hier ook
nog 2 koperniolens , 1 fabrijk van marokijn leder en worst makeryen
Deze gem. maakt de hoogc heerlijkheid iiet Loo uit, en wordt
als zoodanig door Z. M. den Koning der Nederlanden bezeten. Zie
voorts Loo. (det)

Hel d. Aprmoon* of Armroorn . volgens de oude spelling Aftei-
doebr en in de openc brieven van Orro* lil en Lotiiabiis 111 Applen-
TiionsA genoemd, ligt 55 £ u. N. van Arnhem. 6. u. O. ten Z. van
Harderwijk, 6 u. Z. van Hattem en 4. u. Wr. ten N. van Zutphcn
aan hel (irift kanaal. Het is een der beste dorpen van de Veluwe en
heeft, doordien de straatwegen van Arnhem en l?trechl op Deven-
ter en Zutphcn er doorloopen , vrij wal doortogt , terwijl hier te-
vens zeer veel doorvaart langs het Griflkanaal is, ook gaat er
eene fraaije laan van daar naar het £ u. N. W. gelegen konink-
lijke Lustslot het Loo.

Tot dit d. bchooren de buurseh. Zevenhuizen, Brink, Orden,
"Wor m i n g c n , \V o u d h ui s, Ankclaar , Broe k 1 and , Becmtc,
AVenuin, Wissel, Loo, Assclt, Noord- A p el doo rn, Hoog-
soercn, *t Eert gat, Meerveld, Kootwijk, Vossen,
Willigen, Ouwendorp, 'tSol, 'tMecr, 'tHof cn Ut te ld.

Het dorp telt alleen 700 . en met de onderhoorige buurseh. ruim
U200 inw., onder welke 4400 Hcrv. .die hier eene kerk hebben, welke
Int de oeni. Apeldoorn- en- lu i- Leo behoort , en het stoffelijk overschot
van Fnii?ititA SnniA WimnwnA, Prinses r«w J'missev , wed. van

DigitiZèd

APE

297

Willeb V , Priiif tan Oranje , cn moeder van onzen gciierbiedigden
Kuning, alsmede dut van den Luitenant Admiraal Jak Hendrik, vas
KjRSDMibE* l>evat. Deze kerk werd in 1780 door 's lands Erfstad-
liouder, >Yilleji V, met een orgel beschonken. In 1817 werd de toren
zoodanig door den bliksem getroffen , dat zij van binnen geheel uit-
brandde. In oude handschriften vindt men , dat de Proost van St.
Mama's kerkte Utrecht, vóór de Hervorming, het regt van patronaat-
schap over deze kerk had , maar in de aanleekeningen vau Eramus de
Mo>te wordt dit den Hertog van Gelderland toegeschreven. Zekerder
is het , dat er 4 vikarijen en 5 zoogenoemde bcniiicicn of kerkdien-
sten aan deze kerk waren verbonden. Even buiten het d. , op den
weg naar het Socrenschebosch , stond voorheen ook eene kapel , die den
H. A.itomus toegewijd was. In deze kapel was eene Vikarij gesticht j
van welke de Bedienaar dc dienst des altaars tweemaal in deze kapel
cn tweemaal inde parochie-kerk aan het altaar der II. II. Reliquien ,
verrigten moest. De hoofdlieden der broederschap van St. Antokius
hadden het regt van patronaatschap over deze kapel. In den loop
van dit jaar (1838) zal waarschijnlijk een begin worden gemaakt met
hel slichten van een geheel nieuw kerkgebouw voor dc Hervormden.

Men heeft hier een postkantoor , cenc dorpschool , die aan den Lui-
tenant-Admiraal vak Kiksberciu» , eene aanmerkelijke verbetering te
danken heeft cn thans gemiddeld door 200 leerlingen bezocht wordt;
een weeshuis voor meisjes , door den gezegden Luitenant Admiraal
gesticht, waarin thans II wcezen zijn opgenomen ; eene in 1833 op-
gerigte fabrijk van marokijnleder; en twee kopermolcns , van welke
echter slechts een meer voor rekening van Hollandschc kooplieden
werkt , die het ruwe koper in blokken , koeken cn schijven , of ook
wel oud koper, tot dal einde derwaarts zenden, waar\an hier ver-
volgens bodems tot ketels voor brouwerijen en branderijen , als mede
kleinere bodems en bladen ten gebruike der koperslagers cn platen
tot het koperen der schepen geslagen worden. Dc zoogenaamde nieu-
we molen slaat stil , omdat deze door water gedreven fabrij-
. ken de concurrentie niet kunnen uithouden met die , welke door
stoom werken. Er heeft hier ook eene chloorbleckfabrijk bestaan , die
in 1833 bij gebrek aan debiet opgehouden heeft.

Apeldoorn werd, in Augustus 1629, door het Spaansch krijgsvolk
onder den Graaf Sal as Aft in brand gestoken.

Hel wapen van Aj-eidocr* , cn thans ook dat der geheclc gcm., be-
staat in een schild van goud , beladen met eene rooden arend met
uitgespreide vleugels , hebbende eene blaauwc bek cn nagels, en op
zijne norst eencn zilveren sleutel.

APELDOORN (HOOG), geh. op dc Velatre. Zie Apeldoorn (Noord-)

APELDOOUN (N0OKD ) of Hoog- Apeldoork , geh. op de Veluwe ,
prov. Gelderland, kw., arr. en 6 u. N. van Arulum, kant., gem.
en { ii. van A /aldoor» , \\ u. Z. van Vaasscn , 2 u. O. van Twcllo ;
met ruim 300 inw.

APEL'IEKEN , d. in hel Land-lusschen- Maas en-Waal. Zie Appelterk.

APEN HEIIG , hoogc heuvel in Oost In die , op dc W estkust van het
Sitntlasclie eil. Sumatra , resid. Padang , vormende den linker oever
der rivier van Padang, waar zich deze in zee stort. Hij wordt dus
genoemd naar de menigvuldige apen die zich aldaar in het geboomte
onthouden. O» dezen berg heeft de Resident van Padang een lust-
huis . van waar men de geheele reede over ziel.

APEMUiOEK, geh. in hetgraafsch. Hoont , prov. Limburg, dislr. ,
air., kant. cn 1 u. \V. ten Z. van Ilocrmondc, gem. Ifvvgden.

298 A P E.

APENE1LAND , til. in Onst/ndië , ten Z. van de St. Maltheus-
eilnnden. Het behoort tot de Tnvkatuj-besie-eilanden , die aan de Zuid-
kust \an het Siindasche eil. Celehcs lijfden.

APEM1L1ZKN , huursch., in ZaUnnd, prov . Overijssel , arr., kant.
en 2} u. 0. van Deventer, gem cu £ u. 0. van Bathmen , 1£ u. w.
ten Z. van Holten.

Eene oude overlevering w?l , dat deic buursch. voorniaals onder het
nnibt Kolmeschale behoord heeft, en tegen Ore , dal toen onder Bathmen
gerekend werd, zoude verruild zijn , er is daan an echter geen bewijs
> oorbanden.

APEltLUO of apperlo , buursch. op dc Veltttve , prov. Gelderland,
kw., arr. en 10 u. i\. ten W. van Arnhem, distr. Overreluwe, kant.
en 1. u. Z. van Elburg, jjem. en £ u. Z. van Doornspijk; niet 1J>0
inw.

API of Porlo- Api , dat is Brandcrd-Eiland , of liever Vlureilahd ,
van poeh, eiland, en api, vuur; eil. in Oost-I ndië , in de Indische
Zee, resid. Celebes, 4 u. N. 0. van Sumbawa , ten N.van dc straat
Sapi. Het heeft 3 mijlen in den omtrok en bestaat enkel uit eenen
ruim li)ï5Ö ell. hoogen vulkaan , die altijd rookt.

API-AP1, d. in Oost-lndic , op de westkust van het Sundasche eil.
Bonten.

API (G0EN0NG-), Goetioüg- ApiEof Guuosg- Api , dat is Baasdende-berg ,
of eigenlijk Vüirberc, van goenontj , berg, en api, vuur; eil. in
Oost-Ittdië, in den Molukschen archipel, tot de Banda-eilanden be-
hoorende , resid. Banda, ten N. van het eil. Banda, en ten W. van
Neira , tot welk laatste eil. het kn.n beschouwd worden te behooren ,
nis zijnde daarvan slechts door eene zeer geringe naauwlc, het Zon-
negat gcheetcn, afgescheiden.

Het is het hoogste van alle de Banda-eilanden en cigenl.jk niets
anders dan een hoogc steeds rookende vulkaan , die dikwijls vuur
en lava uitwerpt , en waaraan tevens de hier veelvuldig plaats hebbende
aardbevingen moeten worden toegeschreven. I>ezc berg is van eene kegel-
vormige gedaante en rijst onmiddellijk uit zee op. Aan deu top is hij
platachtig en loopt een weinig minder steil toe dan in het overige ge-
deelte. Dc krater is groot van omvang en aan hare zijde verheffen
aich groote rotsgevaarten , waaraan men gele zwavel , verhard spiesglas
(antimonium) en aluin ontwaart. Deze krater loopt oostwaarts in den
berg neder en werpt alzoo de lava mrerendeels westwaarts uit , waar-
door het eil. Neira veelal van de lava vrij blijft , ofschoon het wel
eens door eenen aschregen wordt overdekt. "Van de hoogte af, waar,
althans in latere tijden , geen lava heeft gestroomd , is de Goekoss-
Api met digt en zwaar geboomte begroeid. Aan deu top is hij met
lava bedekt , die nog niet met eene vruchtbare schicht van aarde over-
trokken en gevolgelijk geheel kaal is. Merkwaardig is het , dat b(j
elke aanzienlijke uitbarsting, de top van den berg, of liever de berg
zelf, hoogc r wordt. De verbazende hoeveelheid lava overstroomt zijne
hellingen, en wordt met eene dikke laag vulkanische asch ov erdekt , hetwelk
in de lage streken begroeid en in dc hoogere streken , naar het schijnt ,
verkalkt wordt. Volgens dc overlevering der inlanders is de Goeüosg-
Api thans veel hooger dan in vroegere tijden.

Dc grond is , hoewel voornamelijk op het geheele eiland uit lava
zamcngesteld , zeer vruchtbaar. Aan den voet van den berg grocijen
eene menigte kokos- en andere vruchtboomen , die aan bewoners van
Banda locbehooren; plantaadjen van muskaatnootcn of zoogenaamde

)igitized by Google

AP!.

209

noolpcrken vindt men cr echter niet. Men had op dit eiland in
iangverloopcn tijden langs het strand , onderscheidene dorpen en
bewoonde plaatsen , maar dere zijn , door het gedurig branden van
den berg zoodanig verwoest, dat zelfs de namen daarvan verloren zijn
geraakt. Dc meeste der tegenwoordige bewoners zijn huisgezinnen ,
van Timor derwaarts overgekomen. Thans heeft men cr twee schan-
sen : Kijk in de Pot en Koop.

Ten tijde van Vaiestij* zoude zich op dit eiland ook eenc soort
van groote slangen ontbonden hebben, w elke, naar dc beschrijving,
die hij er van geeft, de boa constrictor moet geweest lijn. Ook had
men er toen wilde koebeesten cn varkens, die er zeer wel aardden.

De steile boschrijke vuurberg kan zonder buitengewone moeite be-
klommen worden , evenwel zijn kort na de uitbarstingen deze onder-
nemingen gevaarlijk. Zoo als dan ook in 1696 eene dusdanige nieuws-
gierigheid den Korporaal Pieter Hzjdrirsz. en den Schildcrgast Jakob
Mach het leven kostte.

Deze berg heeft op onderscheidene tijden zeer sterk gewoed. Hel
eerste geheugen, dat men daarvan heeft , is, dat hij in 1586 en daarna
weder in 11598 aan den top begon tc branden en vuur uit te werpen,
zoodat men er nu eens de heldere vlam , dan weer eens cenen zwarten
dikken damp , soms ook wel eens cenen lichtgraauwen rook zag uitkomen.

Hij brandde ook in 1609, maar in Maart 1Ö1U is deze berg met
een dusdanig geweld opengesprongen, en heeft zulke zwavelst cenen en groote
vuurvlammen , ten decle naar den zeekant , ten declc naar de zijde van
Neira en het fort Nassau, uitgeworpen, dat men, door dc menigvuldige
asch , die cr in dat fort cn op dc bolwerken gevallen -was , dc stukken
naauwlijks gebruiken kon , waardoor ook die van het kasteel in gevaar
stonden, om van dc Bandanezen , die van Lonthoir en andere plaatsen
sterk opkwamen, overvallen te worden. Hetwelk echter door de komst
van den Gouverneur Generaal Gerard Ret*st , die toen juist met cene
vloot aldaar aankwam , belet werd.

In het jaar 1629 had hier eene hevige aardbeving plaats , en een half
uur daarna een zware watervloed , die met stil weder opkwam cn
groote verwoesting aanrïgtte ; vijfjaren later, namelijk in 1632 , barstte
de berg weder uit , hetgeen van onderscheidene aardbevingen vergezeld
ging , die men bij herhaling in de maanden April , Mei , Juuy eu Julij
gevoelde, cn den 24 December door ecnen zeer hevigen schok gevolgd
werden, waardoor dc buizen groote schade leden.

In het jaar 1683 schijnt er ook een zware brand inwendig in den
berg geweest tc zyu , die ten laatste gevolgd werd van cenc gewel-
dige aardbeving, door welke dc bergen scheurden, verscheiden huizen,
gebouwen en pakhuizen omvergcw orpen werden , en velen zich genood-
zaakt zagen , hunne stcenen huizen tc verlaten , cn zich in houten
of bamboezen hutten , voornamelijk 's nachts , te behelpen , uit vrees
van levendig, onder dc instortende huizen , begraven tc worden.

In het jaar 1690 heeft dc Goemsu-Api wederom verschrikkelijk
gebrand , cn niet slechts groote vlammen maar ook groote stcenen,
meest naar het westen , uitgeworpen , en nu brandde hij wel zes jaren
achter elkander zonder ophouden, namelijk tot den 17 Mei 1696,
als wanneer hij plotseling ophield, lot den 22 dierzelfdc maand,
toen hij nog ruim een uur op eene verschrikkelijke wijze gewoed
heeft , maar daarop ook weder eensklaps stil werd , cn alzoo bleef, tol er, in
Februarij 1710, eenc nog zwaardere aardbeving gevoeld werd dan die
van 1683, toodat men op Neira het kasteel moest verlaten. Doch

:>M A P I.

vau dien lijd bespeurde men gecne uitbarsting tot don 37 Junij 1712,
tuen tic berg weer zeven of ncht dagen brandde en na dien tijd
slechts smeulde. In hel jaar 1798 had er mede ccne geweldige uitbarsting
jdaats , die , zoo als dikwerf het geval is , van eenen orkaan vergezeld ging.

laatste uitbarstingen , welke ineu vernomen heelt , geschiedden in
1816, 18:20 en 182 i waarvan de eerste zoo hevig was, dat daarbij
de meeste huizen en muren in en om de stad Kanda vaneen scheur-
den. Dij de uitbarstingen, die van den 11 Junij 1820 tot in het mid-
den der volgende maand plaats hadden , zijn vele vruchtboomen vernield
geworden. l)e uitbarsting , welke den 22 April 1824 plaats vond , vormde
eenen nieuwen krater , aan de noordelijke helling van den berg , een-
weinig beneden den ouden krater op den top. Deze uitbarsting had
toevallig juist plaats , op den oogeublik , dat de Gouverneur uaron
vis der. Capelles aldaar ter reede kwam , zoodat bet gebulder van het
salueren uit het geschut met het gebulder van den berg gepaard ging. Den
9 Junij daaraan volgende geraakte de vulkaan wederom in bcweging,en toen
ontstond er ccne niet minder geweldige ontbranding , die , niet kleine tus-
schenpoozen , tot den 14 Juny aanhield. Ku bleef de berg elf dagen in rust ,
den 23 dierzclfde maand greep er eene laatste uitbarsting plaats', die
heviger was dan de beide eerste, en met eenen digtcn regen van asch en
stcenen vergezeld ging , maar evenwel geen de minste schade aanrigtie y
terwijl zelfs de inwoners geen hinder hadden van de dikke rookwolken ,
aangezien deze dooreenen zuidoosten wind naar zee gedreven werden (1).

API (G0RN0NG-) , G oenokg-Apie of Gluong-Api , vulkaan in Oottrlndië
op het midden van hel Sundaschc c'il. Sumalra , wiens lava weleer in de
rigling van Priamang gezien is. Zij heeft echter gecne schade veroor-
zaakt , dan dat de nabij gelegen onbewoonde bosschen daardoor ver-
brand zijn.

APINGADAMUM , bij sommigen de Latijnschc naam van Appisueda*.

Zie dat woord.

APON , naam, dien de inlanders aan de stad Ambo* geven. Zie dat woon!.

APON , oude naam van het Oost- Indische doq> Cailalo. Zie dat woord.

APOSTELII11S, voorin, gasthuis, in de Meijerijvan-s Ilertogen-
hosch , kw . Peelland , prov. iV. llmband, orfticr Mierh en \ u. ten
N. van dat d., { u. W. van Helmond, op den weg van daar naar
Stiphout, aan de Micrle.

Het was in het jaar 1515 gesticht, door Gehard Miciuels , Raads-
man der Hoofdstad *s Hertogenbosch , die gehuwd was met Elizareth
van Enckevoirt , eene zuster van den Kardinaal Wille» van Esceevoirt ,
welke laatste, reeds in het jaar 1531 . bij uitersten wil, de stichting
van zoodanig een huis, uit zijuc na te laten goederen . aan gemelde zijne
zuster had aanbevolen. Aan dit huis, dat ingerigt was voor twaalf
mannen boven de vijftig jaren oud , waren door Paus Clebeks VII en
Keizer Karel V sommige voorregten en vrijheden vergund, die door
de bullen van cenigc latere Pausen bevestigd en zelfs vermeerderd zij».

Aan dit huis was eene kapel verbonden , waarin door eenen Priester
dagelijks de mis moes» gelezen worden, voor de rust der ziel van den
stichter des huizes. De kapel is reeds op het laatst der vorige eeuw

(i) Wil men eene nadere beschrijving van deze uitbarsting door ceoen oogge-
tuige lezen, dan kan non aijuer weetgierigheid voldoen bij J. Ou vim J». , Rei-
zen in den Mulo Lachen Archipel, naar Makaaaar enz. li. I, hl. 149, ra
volgende.

Digitized by Google

AP P.

501

afgebroken , en het gasthuis in ecne l>ocrcn woning herschapen , terwijl
uit dc inkomsten van het gesticht eemgc armen onderhouden worden . (1).

APPAMIAN , st. in Oost-I n*liè\ eil. Lombok. Zie Appbüam.

APPAR of Apper, st. in Oost-lndië, op de noord-oostkust van
het eil. Borneo.

APPARRA, kreek in IVeJerlandsch-Guiana, kol. Suriname, die zich
zuidwaaits in de ff ayombo ontlast , niet ver van dc plaats , waar deze
laatste in de Coppename uitloopt.

APPECAPE , verl. plant, in JVetlerlundsch-G niana , kol. Suriname.
aan de Boven-Commeu-ijne . aan dc regterhand in het opvaren ; gren-
zende aan de suikerplant. Éauquembcrg benedenwaarts en aan de suiker-
plant. Wavambibo bovenwaarts j 2050 akk. groot.

APPECAPE (LAND-VAN), verl. plant, in Nederfondsch-Guiana ,
kol. Suriname , aan de Casiwicakreek , aan dc linkerhand in het opvaren ;
grenzende aan dc verl. plant, dc Herstelling boveiiwaarls en het verl.
land van dc plant. Dageraad benedenwaarts; 28 \ akk. groot.

APPEL , buursch. op de Veluwe , prov. Gelderland , air. en 8 u.
JÏ. W. van Arnhem , kant., gcm. en 1 u. Z. ü. van JVtjkerk , \{ u.
O. van Hoevelaken ; met 470 inw.

APPELAAR (MEL WE) of Jupvroitoek-Polder , pold. in het Markgraaf-
schap-ra n- Berg en- op- Zoom , prov. D oord- Braband , arr. Breda, kant.
Zevenbergen, distr. Rozendaal , gein. Fijnaart-en-Heyningen . palende
N. aan den Oud-Heyningpoldcr , O. aan den Ouden-Appelaar, Z.
aan den Angelinapolder en W. aan den Elizabclhspolder.

Deze pold. , die in 1613 bedijkt is . staat onder het opzigt v an eenen
Dijkgraaf, twee Gezworenen en eenen Penningmeester , en is 203 bund.
68 v. r. 17 v. ell. groot. Hel land ligt 10 duim beueden A. P.

APPELAAR (OUDE), pold. in het Markgraafschap-van-Bvrgen-op-
Zooin , prov. J\ i oord-B rilland , arr. Breda, kant. Zerenbergen , distr.
Bozemlaal , gem. Fijnaart-en-I/eyningcn , palende N. aan den Ouden
Fijnaart of Vrouw -Jakoha's-land , O. aan den Henricttenpolder , Z.
aan den Klciucn-Torenpolder en aan den Grootcn-Torcnpoldcr , W.
aan den hieuwen -Appelaar.

Deze pold. maakte vroeger drie afzonderlijke polders uit , die genaamd
waren Schuddebcurs , Ouden- Appelaar en Dorps gors,
welke in 11598 te zamen onder eene bedijking gebrngt zijn. Hij slaat
onder het opzigt van eenen Dijkgraaf, twee Gezworcneu en eenen Pen-
ningmeester, beslaat eene oppervlakte van 417 bund. 1)8 v. r. 98 v. ell.
flronds, cn het zomerpcil ligt 3 palm onder A. P.

Op den zuidooslelijken hoek van dezen jxiUler lag voorheen hel oude
fort Barlaque ter plaatse, waar, naar men wil , het oude slot of kast.
Appelaar moet gestaan hebben , van hetwelk deze pold. zijnen naam ont-
leent , en waar het thans ingedijkte water de Barlaque inde Merk uilliep.

APPELDOORN , d. op dc 1 eluxce. Zie Apeldoorn.

APPELENBURG (HET HUIS), >n de Betuwe, landgoed, prov.
Gelderland, kw. , arr. cn 2 u. O. van Tiel, gedeeltelijk kant.cn lju.
W. ten Z. van Eist, gem. en i u. W. van Doodevaard, gedeeltelijk

(i) Meerdere bijzonderheden over dilApoaTZUimt zal men eeratdaa^t rinden knnnea
in «en* rerhandeling orer den Kardinaal Val EbckevOirt, goacbreTen door den
Hoogleeraar H. J. Rotaaad» , in het Archief roor kerkelijke ge ich ir de n ia.
inzonderheid van Nederland, verzameld door N, C Ktn en H, J. Roiaum
D. 11.

302 AP '\

kant., gem. cn 2 u. O. ten Z. van Eckteld , onder het d. Othttn ,
cn | u. Z. O. van daar, aan den Waaldijk , gelegen.

Dit landgoed bevat , behalve eenc hecrenhuizing met grootcn tuin ,
een boerenhuis, lanen met opgaande boomen, boomgaarden, benevens
teel- en weiland, cn is 9 bund. 76 v. r. 90 v. ell. groot.

APPELSCUE, d., prov. Friesland, kw. Zevenitolden , griet. Slel-
lingirerf-Oosteinde , arr. en 6 u. 0. ten Z. van eerenveen , kant.
en 3 n. 0. van Oldeberkoop , aan de grenzen der Provincie Drenthe.
Vol dit d. , dat het ooslelijkscbe der grietenij Stellingwerf-Oostcinde
is, behooren de huursch. Aackinge en Ho og - A p pels ch e.
Vroeger stond hier ook een klooster van de Prcmonstreiter orde ; 's W e-
rclds - Licht gehecten , en er was hier cene burgt , die halsregt voerde.

Men telt er 180 in»., alle Herv. , die hier cene kerk hebben , welke van
eeneu stompen toren voorzien is , en tot de gem. Oostervolde-Fochtelo-en-
Appelsche nehoort. De grond van dit d. bestaat voor een groot ge-
deelte uit eene harde zandige heide , in welke nogtans , nabij Wateren ,
in Drenthe, een grazig sttik weiland ligt, de Broek genaamd.

APPELSCHE (HOOG-) , huursch., prov. Friesland, kw. Zerenwolden ,
griet. Stelliugwerf-Oosteinde , arr. en 6J u. 0. len Z. van Heerenveen f
kant. en 5£ u. van Oldeberkoop, £ u. O. tenZ. vaa Appelsche , onder
welk d. het behoort.

APPELSCH ER-ZANDBERGEN . zandduinen, prov. Friesland, kw.
Zevenmolden , in be» zuidoostelijke gedeelte der griet. Stellingwerf -
Oosleinde , onder het d. Appelsche , waaTvan zij haren naam ont-
leencn. Deze duinen , ofchoon niet zeer hoog , hebben van het land-
volk den naam van zandbergen bekomen , omdat het eenc verwonder-
lijk vreemde zaak is , dat er hier te midden vuji eenen reeds zeer hoo-
gen heidegrond, geheide rijen losse zandheuvelen, met zeer weinig
planten begroeid , gevonden w orden , waarvan de hoogste ongeveer
12 ell. boven de oppervlakte verheven zijn, cn volkomen naar zcedui-
nen gelijken.

APPELïERN , gem. in het Land-tus&chen-Maas-en-Waal , prov.
Gelderland, kw., arr. cn dislr. Nijmegen , kant. Bruten, (20 m. k.,
7s. d.). Zij heva' , de d. Appel tern , A 1 tfo rs t M a a s - B o ru-
in c 1 en A 1 p h c n , de geh. Berghuis, Blaauwe-Sluis ,
Gref Teling, den Haag. Heppard, het Hoofd, de Kade,
de li aak. Moleneind, Moor thuizen, Mun, de Munni-
k c n w a a r d , de Nieuwe Schans, Schr aal-Jammer, de
T o rs e li , de Tuut, V c 1 d d ij k en de W a 1 , benevens vier pold.
die gezamenlijk 2339 bund. groot zijn.

Er zijn 4 R. K. kerken, 4 Herv. kerken en 4 scholen, die
te zamen een gemiddeld getal van 200 leerlingen hebben. Deze
gem. beslaat 3223 bund. 33 v. r. 98 v. ell. gronds, met 409 h., bewoond
door 2100 inw. , onder welke ruim 1800 R. K., die in deze gem.
4 statiën hebben en ongeveer 230 Herv. , die twee gem. uitmaken.
De voornaamste middelen van beslaan zijn de landbouw en de vee-
teelt; ook wordt er een weinig handel gedreven.

De pold. onder deze gem. worden jaarlijks door kwelwater onder-
gezet cn moeten in de lente door de sluizen in de dyken , naar de
Maas leidende, droogloopen. Bovendien zijn zy in het jaar 1784,
1799, 1807 en 1811, ten gevolde van doorbraak van dijken bui-
tengewoon hoog overstroomd. Maar in de jaren 1816 en 1817 heb-
ben de binnenvelden , alsmede vele der lage uiterwaarden door den
menigvuldigen en aanhoudenden regen , gedurende den geheelen zo-

Digitized by Google

A P P. 303

mer, meer dan cene Nedcrl. cl diep onder water gestaan, waardoor
de gcheelc oogst vernield werd en eenc groote sterfte onder het
vee, mitsgaders duurte van levensmiddelen en hongersnood bij de
armen, is ontslaan. Even als iu het jaar 1816 ging net bijna in de
jaren 1827 toten met 1831 , maar vooral in liet jaar 1829, als
wanneer, door dc zware stortregens , die den 29 Jnnij , 12 Julij ,
15 en 1G Augustus vielen, de velden wederom v.-erden onder water
gezet, ten gevolge waarvan dezelfde rampen, onheilen en teiste-
ringen als iu 1816 plaats hadden. Zoodal de voorzeide jaren ,
om den noodlotligen toestand , waarin toen de inw. van deze gein.
verkeerden , nog langen tijd bij hen in geheugen zullen blijven.
Welke toestand dan ook voor gecne verbetering vatbaar is te achten ,
zoo lang er geenc algemeenc , verbeterde uitwatering voor dc distr.
Rijk-van-Sijmcgcn en Maas-en-W aal zal zijn daargesteld.

0c oorlog, die in hel laatst van 1830 uitbarstte, en ten gevolge
had , dat een groot aantal personen, in het begin van 1831 , ten strijde
geroepen werd , alsmede de buitengewone epidemische ziekte in 1831 ,
toen meer dan $ der bevolking ziek te bedde lag , die van deze kleine
gein. , in de maand September en het begin van Oetober , meer
dan ï>0 slagtolTers wegsleepte , en waardoor de geringe oogst nog niet
tijdig genoeg kon worden binnen gehaald , mitsgaders dc schier alles
vernielende muizen , die zich hier in 1831 opdeden , hebben niet
weinig bijgedragen , om den finaiiliclcn toestand der gein. zeer te
vcraCii eren en zijn de oorzaak, dat het grootste gedeelte der ingezete-
nen als nog in bckropipeue omstandigheden verkeert.

Deze gem. heeft geen afzonderlijk wapen; het gemeente zegel bestaat
uit de woorden Gkreevte Appeltere , met hét randschrift Provirciv

GeLI)ERLA>D.

Het d. Appelter* of Apeltere* , ligt 3 u. W. van Dijnugen, l£ u.
ten Z. van Drutcn , { u. Z. O. van Altfqrst , aan den Maasdijk.
Tot dit d. behooren de geh. de Laak, de Tuut. de Wal , Muu
en de Blaauwc sluis, benevens een pold. , -139 bund. groot, die
bij wintertijd ouder loopt . maar gemeenlijk ccuigzins vroeger dan die
der drie andere pold. in deze gein. droog is.

Dit d. is een riddermatig goed , welks Hceren al vroeg in de Gelder-
schc geschiedenissen \ermaard zijn, zoo als zij. onder anderen, den
beroemden Joa* Derk v at der C.apellev tot dex Poll, onder hare vroe-
gere bezitters tellen mag , thans wordt zij iu eigendom bezeten door
Mevr. A. E. Gravin douairière yav Rechtere*, geh. Baronnesse va.i oer
Capellex . zijnde cene dochter van den geinelden Heer Joa.i Derk.

Men telt hier 430 R. K. , die hier cene static hebben, welke tot het
voonn. bisdom van Rovnnontle , dek. van Druten behoort , en ecne kerk
beeft, die aan den II. Servatios toegewijd is , en waarin de dienst door
eencn Pastoor verrigt wordt. De Ilcrv., die een getal van ongc\eer 70
personen uilmaken , behooren tot de gem. Alt forst- en- Appel tem.
Voorts heeft men in dit dorp 97 h. en eenc in 1853 geheel nieuw ge-
bouwde school , met een gemiddeld getal van 30 leerlingen.

Bij Appelter*, staat e^n aanzienlijk heerenhuis , het Huis tcAppel-
tern geheeten.

APPELTER\ (HUIS TE) , oud adell. huis , in het Land-tusschen-
Maas-en- ff 'aal , prov. Gelderland, kw. , arr., distr. en 3 u. W. van
ïVijmegen, kant. en 2 u. Z. van Druten, gem. en Z. O. van
Appeltem , te midden van het hoog geboomte, nevens den Maasdijk
gelegen.

301 A P P.

Het is een oud en merkwaardig gebouw , flat in het jaar ICSfi
vernieuwd is , doch reeds zeer lang te voren moet gesticht zijn en vroe-
ger Ar pelt hork geheclen was. De Hecrcn en Vrouwen van Apfblteun
hebben er steeds bun verblijf opgehouden , zoo als het ook nog door de
tegenwoordige eigenaresse bewoond wordt.

APPKN , buursch. op de Veluwe, prov. Gelderland , kw., arr. en
6 {\\. N. van Arnhem, distr. Middtn-Fehute, kant. en l£ 11. Z. van
Ttcello geni. en £ u. N. van Voorst ; met 770 inw.

APPENAM, ruime baai in Oost-Indiè', inde Straat van Lombok, aan
de westkust van het Sundanclie eil. Lombok.

APPENAM of APPAMIAM, st. in Oost-Jndië , op het Sundatche cil.
Lombok, aan de baai van dienzelfden naam. Het is cene zeer aanzien-
lijke en volkrijke st. en de voornaamste plaats van het cil.
APPER , st. in Oost-Indiè. Zie Appab.
APPERLO , buursch. op dc Felutre. 7Ae Apehloo.
A PP IN 0 ADAM , vlek in Fivclgo. Zie Appisceoam.
APPINGE , oud riv., prov. Groningen , dat voorheen bij het d. Holwicr-
da in het Oosten van Firelgo, haren oorsprong had. liet liep zuidwaarts naar
Appingedam , waar het zich met den voorni. Fivel vereenigde. Ook droeg
een klooster, dal hij Appingedam stond, dezen naam. Van het oude
riviertje is nog ecne uitwatering , thans de Apt genaamd , overig.

APPINGEDAM, arr., prov. Groningen; palende N. aan de Wadden,
O. aan de Eems en aan den Dollart, Z. aan de arr. Groningen en
Winschoten , \V. aan het arr. Groningen en dc Hunse.

Het bevatte voorheen de volgende 4 kant.: Appingedam, Lopper-
«urn, Middelsluni en Winsttm; doch sedert de nieuwe vcrdeeling
der arr. en kant., .in 1838 ingevoerd, beval het slechts 2 kant.,
namelijk A p p i n g e d a m en M i d d c 1 s t u in , en telt ruim 32,800 inw .

APPINGEDAM, kani, prov. Groningen, arr. Appingedam ; palende
N. aan het kant. Middelsluni en de Ëcms , O. aan de Eems en het
kant. Zuidbroek , Z. aan de kant. Groningen en Hoogezand , W. aan
het kanl. Middelstum.

Het bevat de volgende 7 geni. : Appingedam, D c l f z ij 1 , R i e-
rum, Ten Roer, Loppersuui, Stcdum en 't Z a u d t , en
telt ruiiT. 18,000 inw .

APPINGEDAM, klass., prov. Groningen, in de volgende 4 ringen
verdeeld , als : A p p i n g e d a m , 1) c 1 f z ij 1 , L o p p c r s u m en S 1 o c h-
teren. Zij wordt bediend door 40 Predikanten cn telt 20,400
zielen.

APPINGEDAM , kerk. ring ,prov. Groningen ; klass. van Appingedam.
Er zijn in dezen ring de zeven volgende gein. : A p p i n g e d a m , F a r ni-
suin, Hcvcskes-cn-Wciwcrd, M e c d h u i z e n, O p w i e r d e ,
Oterdum, cn Tja ms wc er, die door zeven Predikanten bediend
worden en te zamen ruim 4100 zielen tellen.

APPINGEDAM, geni. in Fivelgo, prov Groningen, arr. en kant.
Apjnngedam; (8 m". k.. 4. s. d.) palende N. aan de gem. Rierum y
O. aan Delfzijl, Z. aan Delfzijl cn Slochtéren , W. aan Loppcrsuin.

Zij bevat , behalve het vlek Appingedam, dc dorpen J u k w e r d,
Marssum,Opwicrde,Solwcrd, en Tjamsweer, benevens
de geh. het Rolwerk, Eelwerd, G ar re weer, de H oo ge-
we rv c n , 't Klooster, Lasqucrt en Oling. daarin (J Herv.
kerken , i R. K. kerk , ecne Latijnsche , cene Fransehe en li lagere
scholen. Zij telt. ruim 5100 inw., onder welke ruim 2400 Herv. ,
430 R. K. , S0 Doopsgcz., 2 Ev. Luth. cn ÜIS Joden.

Digitized by Google

APP. 3015

Het vlek Appikgeda*, hetwelk ook Appijgadav , ia het Lat. Daima

rn bij sonunigcu Apmgadasui , doch hij de landlieden doorgaans alleen
den Dab wordt genoemd , is de zetel van eene arrondissenienUrcgtbank
én van een kantonsgcrigt, en ligt 4 u. N. O. van Groningen , 1 u. W.
van Delfzijl , 6 u. N. van Winschoten , aan den regtcr oever van den voor-
maligen Fivel. Thans stroomt het Damsterdicp midden door de plaaU heen.

Dit vlek ontleent gedeeltelik zynen naam van den dam , die hier ,
vóór dat te Delfzijl de zeesluizen aangelegd waren , ter sluiting van het
water, inden mond van deu Fivel lag. Sommigen willen, dat het
zijnen naam van een adellijk, thans uitgestorven , geslacht, Appiïiga
had , maar anderen beweren met meer regt , dut het dien van het
riviertje de Appinge ontleend hebbe.

Men wil dat Appingedam , na de toeslijking der Wester-Emder ha-
ven , waar omtrent echter veel onzekers heerscht , zou zijn opgeko •
men. Men vindt opgetcekend , dat hare kerk reeds in 1254 met
eenen toren en een rond dak prijkte. Sedert nam zij in vermogen
dusdanig toe , dat zij in 13z7 bij den zoogenaamden Appingedamster
buurbrief , welke door de judices Sclandini tocius Friste , in upstal-
lesbame congregati , werd bevestigd, en waarin het plaatsje genoemd
wordt, in den aanvang des briefs unirersitas en vervolgens oppidum,
waarschijnlijk reeds stedelijke regten bekwam ; later werd zij ook ,
om hare ligging , nabij deu mond van de Eeras , met vesting-
werken voorzien. De regtstoel, waaronder T jams weer en Opwicrde
behoorde , was voorheen staande , en toekomende aan de stad Gronin-
gen , die dus hier den Refter aanstelde. Doch, behalve dezen was er
ook nog een plaatselijk bestuur, onder den naam van Regteren o(Eed-
genootenten Damme , en ook, doch in latercn tijd, v an B urgetneesteren
der stad Appingedam.

Men telt hier bijna 1900 inw., die meest in den kleinhandel , am-
bachten en winkelnering hun bestaan vinden. De handel , die hier
gedreven wordt , is thans van weinig aanbelang , uitgenomen iu paar-
den , vooral op de jaarlijksche paardenmarkten , welke beroemd zijn ,
om het groot aantal , van wijd en zijd aldaar aangebragt en verkocht
wordende , paarden. Deze worden gehouden op Woensdag in de Pink-
stcrwetk, op Woensdag voor den derden Donderdag in Julij en op
Woensdag voor den derden Donderdag in Augustus. Voorts heeft
men te Appingedam eene veulcnmarkt op den derden Donderdag
in September, en eene veemarkt op den laatslen Woensdag in Oc-
tober , alsmede op eiken Woensdag van de maanden Mei en November,
welke allen door de landlieden uit den omtrek gaarne bezocht wor-
den. De hier gevonden wordende fabrijken zijn van geen belang ;
voorheen werd er veterlint gemaakt, door eene machinerie , welke al-
leen door eenen hond gedreven werd , en geen verdere hulp tot het
fabriekaat behoefde. Er zijn echter in deze gem. nog eenige olie-,
houtzaag- en andere molens.

Zy is stadswijze gebouwd en thans een der volkrijkste vlekken der ge-
heelc provincie. Voorheen stonden binnen hare muren de burgten
der reeds lang uitgestorvene adellyke geslachten Snelger en
Houwerda, alsmede W. van Appingedam , aan de zuidzijde van den
Fivel , het sterke slot of kasteel D ij k h u i s , door den heldhaftigcn
Focko Ukeka , die den 29 Augustus 1433 aldaar overleed , gebouwd.

Ook hadden de Ommelanden hier hun muntgebouw, hetwelk
na de laatste helft der zestiende eeuw eerst is gezet , doch
zeldzaam als munt is gebruikt en nog wel alleen in dc eerste jaren ,

I. Deel. 20

50Ü

APP.

zijnde vervolgen*, n;i de liirr ingevoerde Hervorming, door de Doops-
gezinden der oude V lamiugeu lol eene kerk gebezigd , toea verlaten,
en in ISl-i afgebroken , als wanneer de jjrond bij eenen tuin werd getrok-
ken. Under de nog beslaande openbare gebouwen van Apphgedai ver-
dient bet R a a d b u i s , in welks onderste gedeelte de Waag is, ver-
meld le worden. Het beeft eene ruime raadkamer, waarin vroeger de
synode, die om bel andere jaar in deze plaats bijeenkwam , hare verga-
deringen bield. De arrondisscmenlsrcgtbank boudt bare zitting bier in
eene voormalige pastorie ten 0. van de Herv. kerk.

De Herv. geni., die bier 1600 zielen telt , tot de klass. en ring van
Appingedam beboort , en vroeger door twee Predikanten , maar thans
sleebis door ééncn bediend wordt, beeft bier eene grootc en seboone
kerk met eenen fraaijen predikstoel en een vrij goed orgel. De
zware toren , die vroeger bij deze kerk plagt le slaau , is in 1855
afgebroken, en in dal en bel volgende jaar door eenen nieuwen,
ligler gebouw den lantaarntoren vervangen. Vóór de Kerkhervorming
was deze kerk aan den H. Nicolaas, Bisschop van Mvrra, toegewijd,
hoewel zij toen zoo groot niet was als thans, want zij is , sedert de Herv.
godsdienst daarm werd uitgeoefend , van tijd tot tijd ruimer gemaakt. De
Pastoors dezer kerk waren Oflicialen en Commissarissen van den Bisschop
van Munster. Tc dien tijde had men hier ook nog de A u gu s t i n u s- of
Broerkerk, wclkeaanhelkloosterderMouuik.cn dezer orde behoor-
de, maar vóór de reductie der stad Groningen , en wel in 1362 ,
even als het klooster, geheel werd verniel igd en met alle de inkomsten
aan de gemeente tot eene nieuwe parochiekerk afgestaan. Behalve dit
klooster had men er mede een van de Franciskancu , dat in 1328 ,
gesticht was, maar van hetwelk thans ook niets meer in wezen is. De
eerste vaste Predikant alhier was Jon.vTtsES Minus , die in den beginne
in het Schuitenhuis en , niet lang na het aannemen van den religie-
vrede, in de Augustinuskerk de dienst w aarnam. Toen echter in 1380,
door den trouweloozcn afval van IIe>>i;.nbebg , de stad Groningen weder
onder de Spaanscbe heerschappij kwam, geraakte de Herv. gein. van
Appiigkdaï uiteen, en bleef eenen geruimen tijd herderloos} maar op
»le eerste synode , die te Groningen gehouden werd . nadat die stad tot het
Bondgenootschap der \ ercenigde Nederlanden was teruggekeerd ; verscheen
reeds IUdolpiiis Aktopaels. als Predikant te Appijgeiuï , en misschien
had deze daar reeds gediend , nadat Oterdum en Delfzijl iu 1383 en
'1301 door de Staatsehen heroverd waren. De predikantsplaats wordt
vervuld door een vrij beroep van den kerkeraad en de Kerkvoogden.

De U. K. statie, die tot het dek. van Groninge n behoort , heeflhier
eene goede , thans vergroot wordende kerk , die aan den H. Nicolaas is
toegewijd , en met cenen toren prijkt, welke in 1800 gebouwd is. Zij
lelt ruim 260 zielen eu wordt bediend door eenen Pastoor.

De Joden, wier getal hier 143 beloopt, hebben in het jaar 1801 eene
synagoge tc Appixgedas gesticht . die door eenen Voorlezer bediend wordt.

De Doopsgez. gein., die nog in 1800 te Appingedam gevonden werd , heeft
sedert opgebonden te bestaan . zoodat de weinige leden van die gezindheid ,
welke te dier plaatse wonen, thans totdegem. van 'I Zandt bchooren.
Zij bield bare kerkvergadering iu het voorschreven muntgebouw , het-
welk stond bij de Breed t brug . in de Dijkslraat.

Men heeft hier eene La lij nscbè school, in welke door eenen Rector
onderwijs gegeven wordt." en die 12 leerlingen telt; eene Frausche
kost school niet 30 scholieren ; eene Lagere school der eerste klasse
met 230 leerlingen ; een Departement der Maatschappij: Tot

Digitized by Google

APP.

o07

Jfut vn 't Algemeen , dat den 29 Junij 1828 opgertgt is en uit 41 ge-
wone, 2 honoraire leden en 1 donatrice bestaat; eene Bijbelvereen i-
giug, die 32 leden telt; en een Distributiekantoor voor de
brieven.

Nadat Appiucbda* ccnc vesting geworden was, heeft het onderschei-
dene malen de rampen des oorlogs moeten verduren. Zoo werd de
plaats in het jaar 1500 door de Groningers belegerd . welke zich echter
weldra , zoo door de gemaakte overstrooming , als doordien Edzard ,
Graaf van Oost- Friesland , die , van over de Eems , de Appingedammers
met schepen te hulp kwam en zich met eene genoegzame magt
in de plaats wierp , genoodzaakt zagen het beleg op te breken , terwijl
zij, bij den aftogt, nog sterk door 's Graven volk geteisterd werden.
Maar het jaar 1 was zoo veel te noodlottiger voor Appisgedam,
toen het door George , Hertog van Saxen , met het gros zijns legers
aangevallen werd. De plamts was toen redelijk wel versterkt , en , be-
halve met een groot aantal landvolk , door 800 welgeoefende soldaten ,
onder het bevel van Otto va* Diepoolt , bezet. De Hertog liet onver-
wijld den Fivclstroom onder en boven met bruggen beslaan en de
sloten in de weide dempen , ten einde het grof geschut te gemakke-
lijker te kunnen aanvoeren. Hierop beukte hij op eene verschrikke-
lijke wijze de wallen , terwijl hij mei gloeijendc kogels greotc schade
aan de kuizen tocbragt. Die van binnen arbeidden daarentegen onver-
moeid , zoo aan het vullen der bressen , als aan het blusschen van den
brand in de huizen , wordende daarin zelfs door de vrouwen en kin-
deren geholpen, Ueeds onderscheidene malen had de Saks cenen storm
gewaagd , maar was telkens door de belegerden afgeslagen ; tot dat
net hem eindelijk den 4 Augustus , toen hij in den vroegen morgen de
stad op drie plaatsen te gelijk aanviel , gelukte , niettegenstaande de
dapperste verdediging door de belegerden , Appijgedam stormenderhand
in te nemen , waarop de stad aan de toomeloosste woede van den
soldaat ten prooi stond , wordende er een ijsselijk bloedbad aangerigt,
iu hetwelk noch vrouwen , noch kinderen , noch grijsaards ffespaard
werden. De stad werd echter nog in hetzelfde jaar door Graaf Edzard
herwonnen , wordende de bezetting door gebrek aan leeftogt tot de
overgave gedrongen ; waarop de vestingwerken in 1516 geslecht werden.

In 1556 werd Appisgedas door Mehrard vat» Ham, een beroemd
veldheer van Hertog Karei, va* Gelder , wederom versterkt , ten wel-
ken einde hij de landlieden van Fivelgo opriep, om hem behulp-
zaam te zijn , niettegenstaande de Groningers , die toen reeds de zijde
van Kakel V , als Hertog van Braband , Graaf van Holland en Heer
van Friesland en Overijssel , gekozen hadden , dit met alle magt
zochten te beletten ; want in het verdrag , hetgeen die van Gro-
ningen den 15 Junij 1536 met dien Vorst hadden aangegaan, was
onder anderen bedongen , dat alle de vastigheden ten platten lande
gesloopt zouden worden. George Schesr vam Toutehbitrg , de eerste
Spaansche Gouverneur van Groningen , maak le er nu terstond zijn
werk van , om Apmncedar te belegeren , maarkonde de plaats , uit hoofde
van den sterken tegenstand , welke hem door die van binnen gebo-
den werd , niet dan zeer langzaam lot de overgave dwingen.
Maar de belegerden, door de nederlaag der troepen . die hun te hulp
gezonden waren . zirh van alle hoop op ontzet venloken ziende en gebrek
aan leeftogt hebbende . vonden zich genoodzaakt, om, den 2 September
1536, de plaat* aan Schemk over te geven, en dat wel op zeer harde
voorwaarden, want de Bevelhebbers moesten krijgsgevangen bhjven,

A1»P.

terwijl de bezetting mogt uittrekken alleen niet het zijdgeweer en met
achterlating van alle goederen , wapentuig- en geschut , en onder
belofte van in drie maanden ttjds niet tegen den Keizer te zullen die-
nen. Dc burger» konden , ten gelijken tijde , met het krijgsvolk uittrek-
ken , maar moesten dan hunne goederen overgeven ; wilden zij echter
blijven , dan moesten zij zich aan de genade van den overwinnaar on-
derwerpen. Na de overgave legde Scuevk. eenc genoegzame bezetting
in de plaats , ond»»r het bevel van Hans He&sb. Mama , Koningin van
Hongarije , die destijds Landvoogdes over de Nederlanden was , van
den gelukkigen uiulag harcr wapenen verwittigd, zond nu bevel, om
Appmgkdam te slechten, aaugezieu zij dc versterking daarvan, als te
nabij aan de Ecms , gevaarlijk oordeelde. Zij had zelfs het voorne-
men, dc huizen te laten afbreken , maar werd , door het dringcud smeeken
der ingezetenen, daarvau afgehouden. Hierop werden de vestingwerkea
andermaal gesloopt , cu van dien tyd af heeft de plaats opgehouden eenc
vesting te zijn.

Apvincedab moest ook in ruime mate de nadeelige gevolgen van dc ,
op het einde der vorige eeuw woelende , partijschappen gevoelen , want
toen, in het jaar 1787, het aldaar gevestigde genootschap van wapen-
handel, bij het voleindigen der zomerwapcnoeleuiiig afgevuurd had,
ging het gepeupel , vooral uit dc Vierburen , tot daden van kleinachting
en beleediging over, welke zooverre gingen , dat in hel societeits huis de
glazen werden ingeslagen, terwijl die schennis, van plundering verge-
zeld, ten laatste tot andere huizen oversloeg , welker Patriottische be-
woners helleven ter naauwernood met de vlugt red deden. Nu zag men ,
de beide volgende dagen , in de straten burgers tegen burgers strijden ,
daar de eene zich aan de zijde van de genootschapsleden , de andere
aan die van hunne tegen pa rtijders schaarden. Dc eersten behielden in
deze gevechtcu de overhand , en toe u de Kapitein vak Iusmca, aan het
hoofd van ruim 120 Groninger genootschappers , met veldstukken
voorzien, binnen de plaats kwam, en hunne tegenpartij ontwapende,
geraakte alles weder tot rust.

Behalve hetgeen Appikgedam , even als geheel ons Vaderland, gedu-
rende dc vreemde overheersehing moest doorstaan , had het nog bij-
zonder, bij den aftogt der Fransehen uit deze gewesten , op het einde van
'1813, te Ujden. Zoo deed de Bevelhebber der vesting Delfzijl, ten einda-nog;
grooter voprraad , dan hij reeds had, bycen te verzamelen , bij den Onder-
prefect van dit arrondissement en bij deu Maire van Appi>«eiu« , bij herha-
ling de drukkendste vorderingen, die van zware bedreigingen vergezeld gin-
gen , terwijl het krijgsvolk , uitgezonden, om het gevorderde af te halen,
zich daarmede nog niet vergenoegde , maar bovendien ook dc ingeze-
tenen gewelddadig van het hunne beroofde, en op ecne verregaande
wijze mishandelde. Dit deed die Ambtenaren , welke buiten staat , en
daarenboven weinig gezind waren, om aan de onophoudelijke vorde-
ringen te voldoen , besluiten , om de hulp van den Russiscbcn Kolonel ,
Baron IIose.x , die zich reeds binnen Groningen bevond , in te roepen.
Deze aarzelde nu niet, om toebereidselen te maken, ten einde dc
ongelukkige ingezetenen tegen dc verdere berooving en plundering te
beveiligen , en naauwclijks vond hij zich daartoe in staat, of hij zond ,
den 18 November 1813 , 400 kozakken , benevens eenigc Kanon-
niers, met twee veldstukken , derwaarts. Deze, in de nabijheid van Ae-
■ rmcEDAS gekomen zijnde, ontwngen berigt, dat de Franschen het vlek be-
; zet en hunne veldstukken op den weg naar Groningen geplant hadden.
Lenige kozakkeu , daarop ter verkenning vooruit gezonden , w erdeu met

Uigitized by

APP.

een hevig kanonvuur begroet , en vervolgens in eene schermutseling met
de Fransche Geus d'annes gewikkeld. )>c Kozakken bleven , den vol-
genden nacht , in den omtrek van Awhcedar ingelegerd ; en de
Franschen , vrsezende 's anderendaags door eene sterkere magt aange-
vallen te zullen worden , trokken in alle stilte ,dienzelfdcn nacht, naar
Delfzijl terug , slechts een gedeelte van den gevorderden voorraad mede-
nemende, waarna de Kozakken dadelijk Awiiceda* bezelteden , en-
hunne posten op alle punten rondom die plaats stelden. Den 4 De-
cember poogde de vijand , begunstigd door cenen dikken nevel, de
linie der voorposten om te trekken , de wacht op eene steenbakkerij te
•verrompelen , ten einde zich aldus weder van de plaats meester te maken ,
en die te verbranden ; doch door de tijdig genomen maatregelen der on-
zen , die door het Russisch krijgsvolk ondersteund werden , had men hel
geluk , om de Franschen , die reeds tot op eenen korten afstand waren
doorgedrongen , na een vrij lievig gevecht , waarbij een Kozak sneuvelde
en twee Grenadiers gekwetst werden , naar Delftijl terug te drijven ,
bij welke gelegenheid de Franschen door de onzen lot onder het ge-
schut der vesting vervolgd werden, en van dien tijd af bleef Avfiü-
cedaji van verdere bezoeken der Franschen bevrijd.

Apphigcoam is de geboorteplaats van Doede van Amsweer , die zich ,
zoo door zijne bemoeijingen en opoffering, als door zijne schriften, een
voorstander van de Hervorming getoond , en , na de reductie , als Afgevaar-
digde van de Ommelanden , in de Gedeputeerde Staten gezeten heeft ; als-
mede van den taalgeleerde Jacobcs Peaizohius(Jakob V oorbroer) , geb. l&ót
f in 1715, als Hoogleeraar iu de Grieksche geschiedenis cn welsprekend-
heid , aan de hoogeschool te Leyden.

Het wapen van Afpinsebab is een zwart schild, beladen met een
Pelikaan van zilver, voedende zijne jongen en staande in eene gevloch-
ten vest, (zoo wij meenen) groen van kleur. Het schild gedekt niet
eene kroon van goud. De Burgemcesteren der plaats hadden het regt van
zegelen, en gebruikten daartoe reeds van ouds twee zegels, het eene, waar-
mede de openlijke brieven of akten werden gezegeld, had tot omschrift:
Sigillujn Burgtnsium in Ajtjringadamme, en \ ertoonde drie vakken, ver-
wulfd , in het midden een gekroond Mariabeeld , niet het kind op de
linkerknie en ter wederzijden een naar haar toegekeerde biddende
heilige , en hebbende het stadswapen onder het middelste gedeelte. De
oudste verzegeling, welke nog aanwezig en met dat zegel voorzien is,
berust onder de stadsarchieven van Llrecht en is van den jare 1308.
Hel werd gebruikt tot in 1810. Het andere zegel, het sigillum ad
causas , bestond uit het stadswapen met het omschrift : SigiUum
civitatis Appingedammottensis.

APPEL ÏHOMA , oude naam van Afeldoors. Zie dat woord.

APT, uitwatering in ï'ivelgo, prov. Groningen, dat bij Appingc-
dam in deu Fivel uitloopt.

AQ riDA , d. en faktorij in Opjfer-Guinea. ZicAccoba.

ARANG, st. in Oost-I ndiè , aan de Oostkust van het Snudasche cil.
Borneo, 1° 35' Z. B. 134° '10' O. L.

ARAT , cil. in Oost-Indië. Zie Arat.

AUAL-KILANDEN, cil. in Oost-Indiè. Zie Aroe-eilaides.

ARA UW, geh. in Oost-Indië , op het Sundauhe cil. Sumalra,
in de Minnen landen run Padang , distr. der Zes Koua's t aan den weg
\»n het fort Vellman naar Panggalan-kota-beroc , niet ver van den
IWg Boekil-liinau-kanihing.

310

ARA.

ARAWAKKEN , Arowaolew , Arvacas of Abvaci» , «tam van Indi->
anen , in JVederlandsch-Guiana , kol. Suriname, aan de C oppename ,
aan welke rivier , vooral bij de Pcruviakreek , die zich aan de westzijde
in de Coppename stort , zij eenige kampen of dorpen bezitten. Zij
hebben , even als alle de oorspronkelijke bewoners van Guiana , dik
en lang zwart haar, hetwelk niet grijs wordt, dan in cenen zeer
hoogen ouderdom j sommige hunner Opperhoofden snijden het tot
aan de ooren af, terwijl het anders gemeenlijk tot op de schouders
hangt. Zy hebben geen baard , omdat zij dien , zoodra hij voortkomt ,
uittrekken, even als de wenkbraauw en , hetwelk de vrouwen ook doen.
Hunne gelaatstrekken zijn regelmatig en , over het algemeen , niet
onbevallig, hunne oogen welgemaakt en zwart, en het wit zuiver en
glansrijk. Het maaksel van den neus is bijzonder, zijnde aan weers-
kanten het knorrebeen rond , de neusgaten dik en wijd openstaande.
Hunne lippen zijn eer dik dan dun , hunne tanden , die zij tot in
den hoogsten ouderdom meercndecls gaaf behouden , zijn zeer wit en
vast. Zij zijn rosachtig bruin van kleur , alhoewel zij bijna wit gebo-
ren worden , maar hunne kleur wordt binnen weinige dagen donker*
der. Zij beschilderen zich allen met eene roode verw , door hen
rocou of coesoewe'e , door ons orlean genoemd, zoowel om zich tegen het
steken der muskieten en der zon te beveiligen , als om de te sterke uit-
wazeming te beletten.

De vrouwen zijn racestal van eene tamelijke grootte , welgemaakt ,
niet onbevallig van wezenstrekken, waarin eene zekere zachtheid en
goedaardigheid doorstraalt. Ook zyn er, die zeer innemend zyn.
Hare voornaamste sieraden , behalve de oor- en ncusversierselen , die
zy gemeen met de mannen hebben , bestaan in stukjes van zekere
soort van been , ter dikte van eenen daalder en van de grootte als
van eenen stuiver , plat geslepen , die zij , in groote menigte om den
hals dragen , ook hebben zij daarvan korte trosjes , doch veel kleiner
en dunner geslepen , in de ooren , aan welker einde koperen plaatjes
hangen. Om de armen slingeren zij snoeren van kralen , als bande-
liers , zijnde de groene en gele meest by hen geacht ; hiervan hebben
z(j armbanden aan de handen , boven den elleboog en aan de schou-
ders, en omhangen daarmede haar gehecle lyi. Zij hebben eene
drie- of vierkantige lap . panje of ktcéejoe genaamd , gemaakt van
kleine kralen, zeer aardig geregen , omtrent een voet breed , om er de
schaamte mede te bedekken.

De Asawakkes wonen by vier of vijf huisgezinnen in ééne hut ,
leggen zich onder anderen toe op het teclen van rocou en hebben
eene eigen taal. Het begrip van godsdienst is b\j hen zeer flaauw,
maar zij stellen een onbepaald vertrouwen in de voorspraak hunner
afgestorvene betrekkingen , door welke aan te roepen, zij hunne belan-
gen aan de Godheid , die zij nimmer onmiddellijk durven aanspreken ,
opdragen ; anderen onder hen stellen een vast vertrouwen in hunne
Bogajcrs of Tovenaars.

ARBEIDSLIJST , landgoed in de Meijerij ran 's llertogenbotch t
kw. Peelland, prov. JVoord-Braband , distr. en 2£ u. N. O. van Oor-*
schot, prov. JVoord-Braband , arr. en 3 u. N. van Eindkoren, kant.
en 2 u. van Veghel , gem. en l u. N. W. van St. Oedenrode. In 1793
bestond de grond van dit goed meest uit heide , die den Heer Jaeob
Kien van 's Hertogenbosch deed ontginnen en tot een landgoed aanleg-
gen , hetwelk thans nog door zyne weduwe in eigendom bezeten wordt.

ARCAS , eil. in Opper-Guiuea , aan de Goudkust, in de riv. An-
tobar, boven het Ncderlandsche fort St. Antouie.

ARG. 311

ARC AS (DE LAS ) , etl. in Oost-Indiê'. Zie Are*tis.

ARCEN , ook wel Aarcej of Aertsk* gespeld, «1. in Ópper-Gelder ,
prov. Limburg t distr. , arr. en 7 u. N. van Roermond 'r , kant. ru
3 ii. N. van retilo, {rem. Areen-en-V elden , \ u. N. van Velden, aan
den groot en weg van Maastricht op Nijmegen . met !>00 inw., die alle
R. K. zijn, en hior eene kerk hebben, «elke door eenen Pastoor en
eenen Kapellaan bediend wordt. De statie behoort tot het bisd. Luik ,
dek. Horst : ook heeft men hier eene school.

ARCEN- EN- VELDEN, {jein. in Opper-Gelder , prov. Limburg , distr.
en arr. Rorrtnoiute , kant. f'eit/o ; palende N. aan de gein. Hergen ,
O. aan de Prnissischc prov. Rijnland , Z. aan Venlo , \V. aan de Maas.
Zij bevat ded. Arccn en Ve Iden benevens de geh. Lomm en Schan-
delo , beslaat eene oppervlakte van 4170 bnnd. en lelt 1)550 inw., onder
welke slecht* 3 Protestanten , zijnde dc overigen allen R. K. Deze
laatsten hebben in deze gem. 2 kerken. De Protestanten behooren tot
de gein. van Venlo. Ook zijn cr 2 scholen. Het voornaamste
middel van bestaan der inw. is dc landbouw.

AKCUEM, of Anciica, buursch. in Zalland y prov. Orerijssel ,
arr. en n. Z. O. van Derenter. kant. en 1 n. Z. van Ommen,
gem. Ambt-Ommen, l n. AY . van den ILim , niet 120 inw.

ARCH1PELAG0- Dl- ST- LAZARO , AncmrcL- va*- St.- Lvzmus
of AncHirtL- v vs- Hissayas, dus noemen dc Portugezen dal gedeelte der
zee in Oost-I ndië , dat tussehen florneo cn Lueou gelegen is, en de
Ambonsche eilanden bevat.

ARCIU'M , buursch. in Zalland. Zie Arcüex.

ARC.KER -GEMEENTE , polder op de f' el uwe. Zie ARKErtHtrascnE
Polder.

ARCLO , ondc naam van Arkei. Zie dat woord.
ARCLM, verkorte naam van het ond adell. huis Adriche». Zie dal
woord.

ARDENNEN, landstreek in het groothert. Luxemburg, die zich
eigenlijk ook in de Noord-Oostelijke dep. van Frankrijk uitstrekt , en
voorheen nog eene veel grootcre uitgebreidheid had (Zie het volgende art.)
Thans echter verstaat men gemeenlijk door Ardes-ven , dat gedeelte
van het voorin. Ardennenroud , hetwelk in Luxemburg gelegen is.

Rij de verdceling van hel koningrijk Oost-Frunkrïjk , maakten de
Arde>»e* een afzonderlijk kanton uit , Pauis Arue.v^evsis gehecten ,
dat echter zeer beperkte grenzen had. Later maakte het een
graafschap nit , hetwelk merkelijk meer uitgestrektheid dan het kan-
ton had.

Het graaflijk huis van AnnE^st* schijnt zeer ond tc zijn. Maar dc
geslachtregisters , die de geschiedschrijvers daarvan gegeven hebben,
zijn op zulke zwakke grondslagen aangelegd, dat men veilig doet, van
niet hoogcr dan tot 916 op tc klimmen , als wanneer men zekere
W icERic of AVideric vernield vindt, die van moederszijde uit koninklijk
bloed gesproten was , cn als dc stamvader der Graven tas Ardehmjh
kan beschouwd worden.

Bij de verecniging van Luxemburg met Frankrijk , behoorde het ge-
deeltelijk tot het dep. Sambrr-en-Mans, gedeeltelijk tot bet dep. tier
Ardennen en gedeeltelijk tot het dep. der Wonden, welk laatste het
tegenwoordig gronlh. Luxemburg be-loeg.

Hel land is hoog en met heidevelden bedekt, dc grond mager, dor
en rotsaebtig. Men gevoelt er de koude strenger, dan in de nabijge-
legen btrekeu , en de winler is er langer , omdat dc menigte Mieouw ,

Digitized by Google

ARD.

die door de uitgestrekte bosschen derwaarts getrokken wordt , er
de grond koud doet blijven , en alzoo de winter doet aanhouden ; de
lucht is er echter zuiver en zeer gezond.

De grond van dc Ardeme* is weinig geschikt voor den graanbouw.
Men teelt er wel rogge , haver , boekweit en aardappelen , maar de
rog^e is van slechte hoedanigheid en het land brengt nog niet wel de
heltt voort, van hetgene er voor het gebruik der inw. noodig is. De
haver, die er in overvloed is, wordt alleen in het land zelve verbruikt,
omdat die urt dc naburige streken , welke men er in nog grootcr hoe-
veelheid heeft , ook van betere hoedanigheid is. Dc boekweit wordt er
alleen op de oevers van de Scmoy aangekweekt , waar de warmte , door
de terugkaatsing der bergen meer vereenigd , haar spoediger tot rijp-
heid brengt, dan op het vlakke land, waar zy van de lente- enherfst-
vorsl te lijden heeft. De aardappelen , het voornaamste voedsel der
mindere volksklassen , groeijen er welig , maar worden er vaak door de
veelvuldige en late vorst aangetast. Ook wast er nog een weinig garat en
wat grof vlas ten gebruike van den landbouwer.

De landbouw is hier geen hoofdmiddel van bestaan , maar de
voorname hulpbronnen van hel land zijn dc houthandel , dc vee-
teelt en de mijnwerken. De eik , de beuk , de olm , de esch , de ijp
en de berk, komen er welig voort. De Ardenner schapen zijn
beroemd om hun malsch cu smakelijk vlcesch , dat een bijzonder
aangename geur heeft , welke men toeschrijft aan het voedsel , meest
uit welriekende kruiden bestaande. De Parijssche lekkerbekken zien
gaarne een Ardenner schapenbout op hunne tafel. Ook is de
wol van deze schapen , in goede jaren , zeer gezocht , en meu
heeft er veel vertier van. Het rundvee en dc varkens zyn mede zeer
talryk ; maar de koeijen geven er weinig melk , hetwelk men aan de
droogheid van het voeder toeschrijft. De yzermynen zijn er over het
algemeen rijk en menigvuldig , op sommige plaatsen zelfs zijn zij slechts
door eenc dunne aardkorst overdekt. De smederijen zijn er talrijk
en deze tak van nijverheid maakt , met den wol- en den houthandel,
het voorname middel van bestaan der inwoners uit. Ook zyn cr kolen-
branderijen.

De inborst van het volk is , even als die van alle herdersvolken, zacht
en eenvoudig. Zij zijn arbeidzaam en nijver , zoekende zelfs in andere
landen een ruimer raiddel van bestaan dan hunne schrale grond bun
verschaffen kan. Diegenen , welke met geringe middelen en groote
opofferingen hunnen geest kunnen beschaven , bezoeken de openbare
scholen , om zich dour middel van dc letteroefeningen een bestaan
te verschaffen. Zij , die niets dan hunne armen hebben , verkoopen
hnnnc dienst cn hunnen arbeid om het brood te winnen. Men heeft
de Ardcnncrs wel eens beschuldigd van groote drinkers en twistzoe-
kers te zijn ; maar deze beschuldigingen zijn beide zeer overdreven.

ARDENNERWOUD, in het Lat. Ardeewa Silva, wasvoorheen een
uitgestrekt woud, dat naar men wil, zyncn naam ontleende, van Ar-
dejia , de Diana of Jagtgodin der oude Galliërs , en van het O. naar
het W. zich moet uitgestrekt hebben van dc grenzen der Rcmen en
Nerv iers , aan de Maas , tot aan de Schelde. Van het N. naar het Z. be-
sloeg bet, volgens Jütics Cesar, eene oppervlakte van 5500 Romein-
sche mijlen , of volgens Strabo , het geen op hetzelfde nederkomt ,
van 4000 Olimpische stadiën , dat is nagenoeg 180 uren Deze uitge-
strektheid bevatte dus die uitgebreide streek van aaneenhangende bos-
schen , waarvan het ecne einde tegen den Ryn bij Aken paalde , en hei

ARD.

31*

andere stootte tegen de plaats , ten W. van Steenbergen , waar het
oude bed van de Haas zich , aan de grenzen van Braband , tegen over
het eil. Tholcn , met de Oostcr-Schelde vereenigde. De stronken van
boomeu , die men bij het graven van den put voor de benedenste sluis
op den Stcenbergschen vliet , in 1823, heeft opgedolven , moeten echter
overblijfselen van een veel ouder bosch dan het Abdehnebwoud zijn.
Zie daaromtrent verder op Steehbebgsciie Vliet.

liet werd door deUhic4i,deGugernen, de Mediomatri-
ken, d<! Treviren, dc Rcmen,dcNerviërs, de Amb i va-
riten, deMenapiërs, deAduatiken, de Eburonen, de
Sepiers, de Ceresen, dePcmanen, en de Condrusen,
bewoond , en bevatte dus een gedeelte der tegenwoordige Pruissische
prov. Rijnland; dc Franschc departementen Meur the, Maas,
Moezel cndeVogcscn; Nederlandsch en Belgisch L u x c m b n rg ,
de prov. N o o r d-B r a ban d , benevens dc Belgische prov. Luik,
Zuid-Braband, Antwerpen, Namen, Henegouwen en
een gedeelle van 0 o s t-V laandcrcn.

De plaats , waar dit groote bosch gestaan heeft , is thans grootcndeels
bezet met steden, vlekken, dorpen cn gehuchten, en men vindt
nog alleen overblijfselen daarvan in het Souienbosch ten Z. van
Bnissel en het A rd c n n c r b os c h in Ltu-emburg en het Franschc
depart. der Ardennen , welk laatste bosch , dat voor het grootste gedeelte
tot ons koningrijk behoort , eene uitgestrektheid van 40 uren heeft..

ARDJOENA of Djapak, berg in Oost-lndië, eil. Java , in het Zuiden
der resid. Soerabaija , cn zich tot in de resid. Patsaroewang uitstrek-
kende. Hij is een der hoogste bergtoppen van Java , zoodat het , volgens
dc getuigenis van Inlanders , somtijds op dezen berg vriest.

ARDJOENO , Abjoeso of Endbo Kilo , gebergte in Oott-Indië , op het
Sundasche eil. Jaro. res. Passaroetrang , in het Z. W. van hel reg. Pas-
saroewang. Het wordt voor het hoogste gebergte op hctgeheelc eil. gehou-
den cn op 10,000 v. boven dc oppervlakte der zee geschat. Het heeft,
eene zuidoosten) kc cn noordwestelijke strekking, terwijl het zich ten N.
met de Panangoengan en ten Z. W. met de Tiuger en de
M aheme ro e vereenigt.

ARDJO-THOHAS , of dc Dciiekd Afgod» , plaats in Oott-Indië,
op het Sundasche eil. Java, resid. Buitenzorg , in de nabijheid der
plaats, waar eenmaal Padjajaring, dc tweede hoofdplaats der
Braminnen , gestaan heeft. Zij ontleent haren naam naar eene groep
aloude afgodsbeelden , uit dc puinhoopen van Padjajaring opgedolven ,
en aldaar ordeloos op den grond nedergezet. Deze beelden zijn uit
eene grijze steensoort gebeeldhouwd, cn schijnen eer apen dan menscben
voor te stellen. De Javanen bcwijien daaraan eene goddelijke eer,
zoodat op eenigc rotsstccnen daaromtrent , ook steeds oflerauden , uit
vruchten en bloemen bestaande , gevonden worden.

ARDJOWIN ANGON , reg. in Oosl-Indië , op het Sundasche eil.
Java, resid. Madion.

ARDUENNA-SILVA , voorrn. uitgestrekt woud. Zie Aüdepinerwoijd.

ARELOESO,d. in Oost-lndië op het Moluksche eil. Timor-Laoet.

AREM , verbasterde naam van Armf.b. Zie dat woord.

AREMBERGER GRACHT , vaart iu Overijssel, van Zwartsluis noord-
waarts naar het (He thoornsc he meer loopendc.

Zij heelt haar bestaan en haren naam te danken aan Jak de Licse ,
Graaf ron Aremberg , die, toen hij in het midden der 16" eeuw,
van wegc Fairs II , Koning van Spanje , Stadhouder van Overijssel was ,

ARE.

deze vaart, benevens dc daarop liggende Arembcrgersluis , op zijne
eigen kosten heeft, doen aanleggen , cn daardoor het Zn arte water niet
het Gicthoornsrhe meer cn de Groote vaart verbonden.

Door de zoogenaamde Riel, een gedeelte van het Slecnwijkcrdicp,
de \V ctcrinjj cn de Kalen bergergracht of Oude Weg
en het leggen %an dc 0 s se z ij 1 of Sluis onder Oldcmarkt , is later dc
gemeenschap met de Linde cn eene binnenlandsche vaart tusschen
Friesland en Overijssel geopend , die druk tot afvoer van turf bevaren
wordt. Door het graven der Willemsvaart in 1818, van Zwolle naar
den Ussel, is deze binnenvaart verder genoegzaam voor het gchcclc rijk
geopend en zeer in belangrijkheid toegenomen.

De Graaf va* Arlsberc had , voor zirh en zijne regtverkrijgendeii
beloofd , gecne dan >aste bruggen over dc sluis cn in den weg van
Vollenhove naar W anneperveen te zullen leggen , om dc Grootc vaart
of zijl niet tc zeer te bcnadeclen , evenwel zijn op de laatste plaats
bij dc zoogenaamde Ronduitc of redoute in 1818 cn over dc Arem-
bergersluis , bij dc vernieuwing cn vergrootiug in 1826, met wettige
vergunning, ophaalbruggen geplaatst.

Deze vaart , die tevens eene hoofduitwatcring voor het Land van
Vollenhove oplevert , is nog een parlikulier eigendom , thans toebc-
hoorende aan ccnige deelgenoten (participanten). Geheel verkeerd cn
slechts bij verbastering, \»ordt zij meestal de Aardekdcrgergracbt ,

of AxRDE7IBEB.GFRCR.VCnT genoemd.

AREMRERGER-POLDER , pold. in de heerl. Niervaart, voorheen
tol Zuid-Holland behoord hebbende , thans prov. IS 'oord-liraband , distr.
Roosendaal, arr. Breda , kant. Zevenbergen, gcm. Klundcrt , palende
Z. W. cn N. aan den Blokpolder, O. aan den Bredaschen polder,
den pold. Oud-Pelgrim cn den pold. Nieuw-Pelgrim. Hij is 1855
bund. 66 v. r. 52 v. c. groot, cn bet zomeqicil ligt 105 duim onder A.P.

Deze pold. staat met de pold. Nassau en B l o e m e nda al en
de daarmede in uitwatering gecombineerde polders onder het bestuur
van eencn Dijkgraaf en Penningmeester en 4 Gezworenen.

AREMBERGER-SLl IS , sluis in Zalland , prov. -Overijssel , even be-
westen Zwartsluis , waardoor de Arcmbcrgcrgracht met het Zwartewater
wordt verecnigd. Zie voorts op Arerbercer-gracht.

ARENA-CÜMIT1S, Latijnsche naam van 's Gravezasde. Zie dat woord.

ARENACUM , Romcinsche legerplaats in het eiland der, Batavieren.
Zie Aart en Armie*.

ARENDERHOl'T , voorm. boschje , in Kenm merland , prov. Noord-
Holland , buiten Haarlem , ter zijde van Oven een , dat op het. einde
der 17de eeuw is uitgeroeid , zoodal er nu niets meer van bestaat dan
de naam.

ARENDSDUIN , landgoed in Delftland , prov. Zuid-Holland , arr. en
2£ u. Z. W. van '* Gravenhage , kant. cn Ju. W. ten N. van Naald-
wijk, gcm. %s Gravezandc-en-Zand-ambacht , i u. N. van 's Gravezandc.

AREN DSG EN HO U T , gch. in het Land van Overmaas. Zie Aiiers-

CEMIOHT.

ARENDSPOLÜER of 'sHeer Areidspolder , pold. in Staats-Vlaan-
deren, in Hulster- Ambacht , prov. Zeeland, arr. Goes, kant. en distr.
Hulst, gem. Ossenisse , palende N., O. cn Z. aan den Osscnisse-
Hooglandspolder cn W. aan het Hellegat. Hij is nog. na het ver-
lies der gronden , buiten dc inlage van 1765 cn 1775 , 45 buiid. 11 v. r.
groot.

ARENDSIIORST , havezalhe, in Zalland, prov. Overijssel, arr.
en 8 ii. N. van DitaxUr , kant., gcm. cu £ u. W. vau Ommen , aan

ARE.

den weg van Zwolle op Hardenberg j thans toebchoorende aan den Heer
Mr. P. F. Hrtaica.

ARENDSKERKE , d. op het cil. Zuid-Beveland. Zie Heer-Arekds-

KEBKI fs).

ARENDSNEST, geh. in het Land-ran-Rareslein , prov. N. Braband ,
distr. Boxmeer , arr. en U u. Z. O. van 'i Herloijenbosch , kant. en £ u»
O. van Veghel, gcm. Boeket.

ARENDSRliST, suikerplant. , in jVederlandsch-Guiana , kol. Suri-
name, aan de Boren-Cotnmewijne , aan de linkerhand in het opvaren j
palende aan de verlaten plant. Courcabo bovenwaarts . en aan het ver-
laten land van Si paripabo benedenwaarts ; 1218 akk. groot , met
120 slaven. De Negers noemen deze plant, di Losi.

ARENDSVLIJ T , verl. plant. , in Nederlandsen- Guiana , kol. Su-
riname, aan het Pad-van- ff' 'aniea , aan de regterhand , wanneer men
•ver Poele-Panjesbrug gaat; palende N. aan de houtplant. Mijn-zorg
en Discordia, en Z. aan de houtplant. Zorgenvrij. Zij was 1000-
akk. groot.

AREN DSW AARDT , voorm. d. in den Grooten Zuid-IIollandschen
waard. Zie Aartswaart.

ARENSDORF, d., grooth. Luxemburg. Zie Arsdobf of Alsdorf.

ARENSGENHOUD of Arerdsgexrocd, kortheidshalve veelal oen Hou»
genoemd, geh. in het Land-tan-Orermazc , prov. Limburg , distr. ,
arr. en 3 u. N. O. van Maastricht f kant. en 2 u. N. ten O. van
M 'eersten , gcm. \ n. O. van Hulsberg.

ARENSWAARL), voorm. d. in den Grooten-Zuid-UoUandschen
waard. Zie Aartswaard.

ARENTIS, Arektks of de-las- Arcas, klein. eil. in Oost-Indiê ,
in den Sundaschen-yirthipel , tusschen Groot-Solombo en Romeo,
tf° 14' N. Rr. 132° 80' O. L.

ARENTSBÜRG, landgoed in Delfland, prov. Zuid-Holland, arr.
en l u. Z. O. van '* Grarenhage , kant., gem. cn £ u. Z. W. van
Foorburg, £ ti. N. O. van Rijswijk, en 1 u. N. ten W. van
Delft , aan de Dclftsche Vliet , op een gedeelte grond* , dat sedert lang
onder den naam van den-Burg, en oudtijds onder dien van het
Land-ten-Hoogen-bttrg , bekend stond, ter waarschijnlijker plaatse,
waar het Forix Hadria.u, een wapenhuis, vermoedelijk door keizer
Aelius Hadriaxcs geslicht , zoude gestaan hebben.

Daar men reeds omstreeks het jaar 1770 op den grond dezer bui-
tenplaat* onderscheidene Romeinschc oudheden had opgedolven, zoo
werd zij , in hel jaar 1826, in openbare veiling gebragt zijnde, voor
het Ryk aangekocht , ten einde aldaar opzettelijke opgravingen te doen.
De grond diensvolgens , in de drie volgende jaren , onder de leiding van
den Leydschen Hoogleeraar in de Oudheidkunde Reevers, onderzocht
zijnde, zoo heeft zulks ten gevolge gehad, dat er onder eenc laag van
1 i H el beplante aarde, werkelijk grondslagen van een uitgestrekt
Romcinsch geitouw , en daarin overblijfselen van baden , huisraad ,
gereedschappen , benevens onderscheidene andere oudheden en pennin-
gen gevonden zijn; en, hetgeen bijzonder opmerkelijk is, onder deze
laatste ook enkele zilveren penningen van de 13de en 14de eeuw , na-
melijk van Jak 1 , Graaf ra« Holland, van Maxikiliaak en Fairs vak
Oostenrijk afkomstig.

ARESTORF, d. grooth. Luxemburg. Zie Ars dor r of Alsdorf.

ARGENT-COliRT-EN-VL IDE-HOl TEILLE, bijna verlaten koffiiplanl.
ia ftederlandsch Guiana, kol. Suriname , aan de Helcnakreek ter linker-

310

ARI.

i iu hel opvaren ; palende aan de koiïijplant. Cornelis-Vr'reodscbap-
lienedenw aarts en den verlaten grond de Hulp bovenwaarts ; 530£ akk.
groot, met 6 slaven. De Negers no<*men baar Dumaré of Orérié. Vroeger
waren liet twee afzonderlijke plant. Argent-Court en la-Vuide-
Bonte il le gelieeten , van «elke de eerste ruim 300 en de andere
ruim 200 akk. besloeg.

ARI , riv. in Oost-Indië , eil. Amboina.
ARICHEM , d. in bel graafsch. Buuren. Zie Ericüev.
ARIE, berg in Oost-Indië, eil. Java, resid. Buitenzorg-, distr.
Tjiharoexa.

ARIEKOK, berg m Wcst-Indië , op den Noord-oostclijken boek
Tan bet Curaraosche eil. Aruba , een der twee boogstc bergen van
Let eiland. Op zijne belling wordt ecne menigte gebrokkelde biksteen
gevonden, waardoor de weg bier zeer mocijelijk te berijden is. Aan-
de oostzijde van dezen berg heeft men een bekken , door hoogten om-
geven , dat ten ongestoord verblijf van hagedissen , scorpiocnen en
ratelslangen verstrekt, en waaruit verscheidene sleuven of rcgengculen ,.
hier rooijen genoemd , afzakken. Het water , dat bij zware regens
door de sleuven van bet gebergte stroomt, baant zieb door deze rooijen
eenea uitweg naar de zee , zoodat zij al bet voorkomen van uitge-
droogde rivierbeddingen hebben.

Het was in een dezer sleuven, de rooi/tuit gehecten, dat, in bet jaar
1841, toevallig bet klompje goud , gevonden werd, hetwelk aanlei-
ding gaf, tolde nasporing naar dat metaal, die vervolgens, vanwege
hel gouvernement , plaats bad.

ARIENKÜK, ook Zevemiuize* , plant, in de West-Indië , eil. Cura-
cao , in de W ettdivisie , ten Z. van de zoutpannen van St. Hariekaap ,
waarin zij aandeel heeft. Deze plant, levert vee , maïs en vrucn-
ten op.

ARIGOENA, slrand in Oost-Indië, eil. Ceram , aan de Westzijde
van hel Scbiereil. Hoewamalwl , tusscben de Solopa en de Way-Pore.

In het jaar 1610 is bier door den Landvoogd Ja* Otters cene
houten vesting aangelegd , ten einde op dc vreemde nagelsluikers te
passen , die ziob om de schoonc reede veel herwaarts begaven. Deze-
vesting is ïn het jaar 16-M door die van Assaboedi , nadat "zij al ons
volk vermoord hadden , afgeloopen.

ARJOENO, gel>ergtein Oost-Indië. Zie Ardjoeko.

AR10N, aanzienlijke boerenhofstede, in II imsingo , prov. Groningen r
arr. en u. \V. van Appingedum , kant. en 2 u. N. van Ouder-
dendatn, gem. en J u. N. van Baflo , £ u. N. van Andel , waaron-
der zij behoort, in den jVoordjw/der , 103 bund. groot, op ecne in
1820 ontgonnen grond, door den Heer M. D. Teerstra, op eene re-
gelmatige wijze ingedeeld, en met ecne geheel nieuwe, fraaije en
ruime woning en groote schuur voorzien.

ARK, buursch. op de Veluvce, prov. Gelderland, kw. , arr. en
10 u. N. ten W. van Arnhem , kant. , gem. en £ u. N. W. van Fiijkerk,
aan de Zuiderzee, in den Arkenheemscken polder ; met ongeveer 40 inw.

ARKAHALVE , d. iu Oost-Indië, op de Noordoostkust van hel
Ambonsrlie eil. Celebes, in welks nabijheid goudmijnen gevonden
worden.

ARKEL , gew ezen heerl. en burg of kasteel in het Landrnn Arkcl ,
prov. Zuid-Holland. Naar men wil , zoude het eerste huis van dien
naam in hel dorp Arkel gestaan hebben, in den waard, genaamd
Jrkelsburg , nagenoeg tegen over de plaats , waar de

*~ ~~ " Dlgitized by Google

• *

AHK. 317

£.erk , aan de andere zijde van den dijk , staat . en in het laatste d?r
10de eeuw gesticht zijn door Foppo of Porro , den zoon van Heimak , stam-
heer van het geslacht vai Arkel. Het moet toen een prachtige burg,
lijn geweest, aan welkende naam van koninklijk gegeven werd , maar
Jak de Sterke, die den 15$ Mei 1272 overleed , en , naar men wil , 52 jaren
Heer van Arkel is geweest, deed in plaats daarvan eenen keizerlijken burg
bouwen , even buiten Gorinchem , aan de oostzijde dier stad. Men
legt , dat er in geheel Duitschland geen slot of kasteel was , dat bjj
dit tweede gebouw kon vergeleken worden. Het bad in zijnen
omtrek zeven onvcrwinnclijke torens, ook bevatte het eenc zeer
hoogc , lange en ruime zaal, alsmede eene zeer franije kapel, met
ongemcene kostbaarheden versierd ; in deze kapel waren de Heeren ,
vrouwen en kinderen van den huize vak Arkel gewoon , hunne gods-
dienst te verrigten. Het middelste hof had vier zware torens , en dit
was, even als het buitenhof, met eene breede gracht omgeven. Het
binnenhof was omringd van eenen dikken en hoogen ringmuur , met
onderscheidene torens bezet, en van eenc groote voorpoort voorzien.
In het midden van dit binnenhof stond eene fraaije cu ruime kerk ,
met een koor, in hetwelk de ambtenaren en bedienden van den Heer
vak Arilel dagelijks godsdienst hielden. De burg had niet minder
schoone lusthoven en boomgaarden en langs de Steeg of Dalemschen weg
«tonden hooge , opgaande boomeu .

Dit tweede slot werd, in het jaar 1112, in brand gestoken door
WillexYI, Graaf van Holland . die een ander of derde aan de zuidzijde der
stad stichtte , hetwelk , in 1461 , door Karei, de Stoute, zoo aanmerkelijk
verbeterd werd , dat het in pracht en aanzien boven alle andere Nederland-
sche kasteelcn uitblonk. Dit kasteel werd , den 26 Junij li>75 , door de
Watergeuzen, onder aanvoering van Marims Brakd , nadat deze Gorin-
chem bcmngtigd hadden, zoo hevig aangevallen, dat het zich op genade
en ongenade moest overgeven. Zes jaien later werd het lolden grond
toe afgebroken , uil vrees , dat er de *lad te ecniger tijd uit overrom-
peld of door gebreideld mogt worden. Het afbreken duurde tot omtrent
het jaar 1600, wanneer de laatste overblijfsels van het gebouw werden
weggenomen, zoo dat er, in den laalslen tijd, niets anders van te
bespeuren w as , dan eenige sporen der grondslagen bij de zoogenaamde
Dtiivelsgraeht , buiten de Waterpoort der stad Gorinchem , welke m
1831 nog nader zijn weggeruimd. In het jaar 1398 begon men op de
plaats, waar dit slot geslaan had . een aanzienlijk tolhuis te bouwen,
waarin de ontvanger van den grafelijken tol zijn verblijf hield. Thans
dient dit huis voor militaire bcrgplaals. Achter het huis is een plein ,
dat een fraai uitzigt over de Merwede heeft , en voorzien is van eenen
vjjvcr , welke tevens dient tot inlating van rivierwater in den waard.

ARKEL, in oude brieven Arclo genoemd, d. in het Land ran
cirkel, prov. Zuid-Holland , arr. , kant. en £ u. N. O. van Gorinchem,
aan den Lingendijk en straatweg van Gorinchem naar Utrecht, gem.
Arktl-en-RietreU , 1* u. Z. van Meerkerk, 1* u. Z. W . van Heu-
kelom.

De Hcrv. hebben hier eene kerk . met een klein spitsje op het midden,
naar sommigen willen , omtrent het jaar 641 gesticht , door de Noorman-
nen later verwoest, maar in 694 herbouwd, hoewel anderen dit laatste
als het jaar der slichting opgeven. Ook vindt men vermeld , dat de Evan--
gelieprcdiker Zwitbert deze kerk in 698 zoude hebben ingewyd. In vroe-
geren tijd werd het pastoorsambt door dc Heeren van Arrel en later door
de Graven van Holland begeven , maar hel inleiden kwam den Proost
van Arnhem toe. Aan het altaar van het H. kruis was eene vikarij

Digitized by Google

318 ARK.

gesticht, die ter begeving van den Landsheer slond. Deze kerk is in
1202 weder verbrand , doch later herbouwd. De Herv. gem., die 590
ziel. telt , behoort tot de klas», van Dordrecht , ring van Gorinchem.
Het beroepen van den Predikant geschiedt door den kerkeraad. De
eerste Predikant, die hier het leeraarsambt bekleed heeft, is geweest
Hüsnicrs Sppdeds, die in het jaar 1389 herwaarts beroepen werd. De
II. K. die 50 ziel. tellen, behooren tot de statie van Gorinchem.

Te Ahkkl heeft in oude lijden een kasteel (zie Aaxu. , gewezen hcerl.)
gestaan, dat, in de 15de eeuw is afgebroken.

ARKEL (LAND VAN), voorm. hcerl., waarvan het bovenste gedeelte
is een der Viif-lieeren-Lantlen , prov. Zuid-Uolland , palende N. aan het
Land van \ ianen , O. aan het Graafschap Leerdam , Z. O. aan de
Linge , die het van de hecrlijkh. Heukelom en Spijk scheidt, Z. aan
de Merwede en W. aan den Alblasser waard. Oudtijds maakte het een
gedeelte van het Graafschap Teixterbant uit.

Zekere Heisak, die, in de 10de eeuw , uit Hongarije bij Keizer Orro
de Groote aankwam, wist zich door zijne kloeke daden zoo bemind bij
dien Keizer te maken , dat deze hem naar Nedcr-Saxcn of Oost-
Friesland zond , om , onder zekeren Tielesak , die destijds Landvoogd
over dat gewest was, het bestuur in Ncdcr-Friesland, dat is het
tegenwoordige Friesland, te voeren. Hier omtrent ceu jaar gebleven
zijnde , begaf hij zich met Sila of Gklla , du dochter van Tleluas ,
die hij ter vrouwe nam , naar Holland , waar hij zoodanig in de gunst
van Graaf Dibk, II geraakte, dat deze hem met ccnige landen , onder
zijn gebied liggende, beschonk, terwijl de Graaf van Teistcrbant hem
insgelijks begiftigde met cenige landen , gelegen aan het lange water de
Linge , welke giften naderhand vereenigd den naam van het Laud vak
AnkKL hebben bekomen , en men wil , dat deze Heisa* de stamvader der
naderhand zoo vermaard geworden Heeren van Abkel geweest zij , welk
doorluchtig geslacht is uitgestorven met Willem vak Arkel , die, bet
laatste mannelijk oir zijnde, den 1 Dcc. 1417, binnen Gorinchem
sneuvelde, zonder gehuwd te zijn geweest, waardoor het land, na zijns
vaders dood , die hem nog elf jaren overleefde , aan de Graven van
Holland kwam.

Het Lak» vak Arwel beslaat 5508 bund. , meest wei- en zaailand , en
bevat de stad Gorinchem, benevens de gein. Arkel-en-Riet-
vcld, Hoog-Blokland, Hoornaar, S c h e 1 1 u i n c n , K e di-
ehem-en-Oosterwijk, Nieuwland en Leerbroek-Re i-
jerskoop-en-Middelkoop, cn maakt alzoo een gedeelte van
het tegenwoordige kant. Gorinchem uit. Als eene zonderlinge toeval-
ligheid verdient opmerking, dat de voorletters der voormalige vier Arkel-
sche dorpen Arkel, Rietveld, Kcdichcm,Eesterwrijk, (thans
O o s t e r w ij k) en de stad Leerdam, zoo als zy , langs den Lingendijk ,
van het W. naar het O. , elkander opvolgen , den naam Aakel uitmaken.
De grond brengt er hennip , tarwe, garst , booncn, erwten, haver,
alsmede kool- en raapzaad voort. De landen liggen omtrent één el ouder
A. P. , en zijn aan dezelfde ongemakken van overstrooming als de A l-
b la $ t e r waa r d onderworpen , waartegen zy door de dijken , welke
het met den Alblassertcaardcn de andere V ij f- II e er en-
Landen gemeen heeft, moeten beschermd worden.

Het bestuur over dc dijken is aan twee dijkscollegien toevertrouwd ,
zijnde het Dijkscollcgie tan het Land van Arkel boven de Zoutte en
het Dijkscollcgie van het Land van Arkel beneden de Zonwe. Het
eerstgenoemde, dat één der collcgiën van de Vyf-Heeren-Landen

'bigitized by Google

ARK. 319

uitmaakt , bestaat uit Dijkgraaf*, twee Hoogdijkhccmradcn

en eenen Penningmeester, cu heeft het toezigl over de poUI. Riet-
veld, K. c d i c h oui , O o s t e r w ij k , Nie u» la n d , Leerbroek,
Reijcrskoop en Middelkoop, liet laaLslvcrmcldc is zaïueuge-
steld uit eenen Dijkgraaf, zeven Hoogdijkheenjraden en eenen Penning-
meester . en beeft bet bestuur over dc polders van den Ban n c va n
Gorinchcm , genaamd Wolp beren en Lang-Scheiwijk;
voorts Arkel, llournaar, Schclluinen en II oofr-K lok-
land, bestaande uit twee polders, genaamd het Oude Land
den Devmt, en heeft eenc stem en een lid in ieder der collegicn
van den Alblasserwaard en Overwaard.

Het La.id van Arkel bevat ongeveer 10,300 iuw., onder welke nagenoeg
8400 Herv., die 8 gem. uitmaken, welke er even zoo vele kerken
hebben , en door 8 Predikanten bediend Morden. De R. K., die er
ongeveer 1700 zijn, maken sleebts ééne statie uil, waarvan de kerk,
te Gorinchem , door eenen Pastoor en eenen Kapellaan bediend wordt.
De Herstelde Luthcrschcu , wier getal 130 beloopt, hebben mede
cene gem. , met kerk en Predikant , te Gorinclwm.

Het wanen van bet Land vah Arkel bestaat in twee'roodc getande
baren, hebbende elk boven vier, en onder drie landen, over dwars
boven elkander liggende , op een zilveren schild, met eenc witte zwaan,
de vleugels uitspreidende , boven op den helm.

ARKEL-EN-R1ETY ELD , gem. in het Land van Arkel, prov.
Zuid- Holland , air. en kant. Gorinchem, (3 m. k., 4 s. d.) palende
N. aan IIoog-Blokland en Nieuw land , O. aan Kcdiehem en de Linge ,
die bet van Spijk scheidt , Z. aan Gorinchem en W. aan Gorinchem eu
Hoog-Blokland. Zij bevat het d. Arkel, benevens dc buurt Riet-
veld, en beslaat cene oppervlakte van 816 bund., 42 v. r. , 27
v. el. Men heeft er 1 Herv. kerk , 1 school , welke gemiddeld door
53 leerlingen bezocht wordt, 79 h. en 310 iuw., die in den landbouw
hun bestaan vinden en onder welke ongeveer 480 Herv., die tol de
gem. van Arkel behooren , en 30 R. K. , die tot dc statie van Gorin-
chem gerekend worden.

Voorheen heeft in deze gem., aan den Arkelschen dam, ter plaatse,
waar in 1823 , bij het bouwen van de Zederiksluis , eenigi* oude
munten wei den opgegraven , een nonnenklooster gestaan , Ouden h a-
jjcii en vroeger M a r i e n h a g e n geheelen.

Het wapen dezer gemeente is hetzelfde, als dat van het Land run
Arkel. Zie Arkel (L\*n vat).

ARKKLSBIRG, waard of buitenpolder in het Land ran Arkel, prov.
Zuid- Holland, arr. en kant. Gorinchem, gem. Arkel- en Rietveld;
palende N. eti Z. aan landerijen van eigenaars uit Gorinchem en Arkel ,
O. aan dc Linge , W. aan den Arkelschen dijk.

Hij is 18 bund. 39 v. r. 26 v. eU. groot, en behoort aan 't Oude
Vrouwenhui»! te Goriuelicm.

ARKELSCHEN-PAM , in vorige eeuwen Beeremdax of Beeresswarupe ,
in den omtrek veelal enkel den Dam genoemd , buurt in het Land van
Arkel, prov. Zuid-Holland , gem. Arkd-en- Rietveld , \. van Arkel,
1 u. van Meerkerk, aan den straatweg van Gorinchem op Utrecht.

In 1403 viel te dier plaatse een geducht gevecht , tussclien de troepen
van Heer Jav vat Arkel en die van AmnEcnT, Hertog van Hviiercn , voor.

In 1499 werd er een Nonnenklooster gebouwd, dal Ou den hagen
n. vroeger M a r i e n h a g e u , was geheelen , maar waarvan thans uicts
meer te vinden is.

Digitized by Google

ARK.

Aan den Arkelschen-dab , is in 1819 ecne uitwalerende sluis aangc
iegd , byzonder imltig , om het lage land, daar omstreeks liggende ,
van liet overtollige water te ontlasten , en bekend onder den naam van
Zedcriksluis. (Zie voorts dat woord.) Ten N. 0. van deze sluis
heeft men in 182!) cencu stoomwater niolen gebouwd, waarin 3 stoom-
machines met 3 raderen aangewend zijn , die gczamelyk een vermogen
van 90 paardenkracht hebben. Wanneer er gecne natuurlijke uitlozing
van de Zedcrik door de sluis kan plaats hebben , moet deze molen het
werk doen van 23 windwatermolens , waardoor de velden , die zich
in den Zedcrikboezcm ontlasten, worden drooggemalen.

ARKELSKLOOSTER , voorm. nonnenklooster van de orde der Mi-
nimen , binnen Utrecht, werwaarls de Nonnen uit het klooster M a-
riënhagen of O u d e n ha g e n , aan den Arkelse/ten-dam , in het jaar
13Ü8 overgeplaatst werden. Het was aan de 11. Anna toegewyd , en werd
daarom ook wel St. As na-klooster gehccten.

ARKELSTEIN , ook wel Arkestein, Arkenstein , of Akkerstee ge-
schreven, voorin, havezalhc in Zalland , prov. Overijssel, onder Bath-
men, aan de Schipbeek, niet ver van de Gelderschc grenzen. Zij was
aldus genoemd naar Jan van Arkel , den zeven en veertigsten Bis-
schop van Utrecht die haar ten jare 1360 \ati hout , doch later in
steen , deed bouwen , om te strekken tot eenen burg ter beteugeling
van de Zallanders en ter beveiliging van den weg.

Niettegenstaande de Bisschop met eenen bezegelden brief, voor zich
en zijne opvolgers, aan de steden Deventer, Kampen en Zwolle beloofd
had , dit slot nimmer van hel sticht te zullen vervreemden, verpandde
hij het echter kort daarna aan Hendrik Stakenrroeck , hetwelk latei-
niet weinig nadeel aan Overijssel veroorzaakte. Het is in de 17de eeuw
verwoest , en in korenakkers herschapen , die nog eenigzins de oude
gelegenheid aanwijzen , terwijl de naam nog bewaard wordt in cene brug,
aldaar over de Schipbeek gelegen.

ARKELSTEINSCHE-BIUIU of Landweerbrcg , brug in Zalland, arr.,
kant. en 2£u. O. van Deventer , gem. en l u. O. van Balhmen. Zij ligt
over de Schipbeek en ontleent haren naam van de voorm. daarbij ge-
legen havezalhc Arkelstein.

ARKENHEEffSCHE-POLDER , oudtijds Arkebebe , Arkeby of Abc-
ker-cebeente genaamd, pold. op de f elutre , kw. en arr. Arnhem,
gedeeltelijk kant. en gem. Nijkerk, gedeeltelijk kant. Harderwijk, gem.
Putten, palende N. aan de Zuiderzee, waarvan hij door eenen dyk geschei-
den is, O. aan de buursch. Slcenckamcr , onder Putten, Z. aan de stad
Nijkerk, W. aan de Laak.

Deze schoone grasrijke polder, is ongeveer 3090 bond. groot, cn
zeer geschikt voor dc veeteelt cn vetweiderij. Het land ligt ruim
1 cl onder A.P.

ARKENS , gch., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Franeke-
radeel , arr. en 3£ u. W. van Leeuwarden, kanl. eu2u. O. van Har-
linnen, \\\. N. O. \aïï Franeker , waartoe het behoort , £u. Z. W. van
Schalsum, £u. Z. van Dongjtim.

ARKENSTEIN of Ahkestein , voorm. havezathe, in Zalland. Zie
Arkelstein.

ARKUM, gch., prov. Friesland, kw. Westergoo, griet, ff 'onsera-
deel , arr. en 2£ ti. W. van Sneek, kant. en £ n. Z. van Bolsvard f
i u. N. van Dedgum , waartoe het behoort, in den Arkumer-hem ,
naby de trekvaart van Bols war d op Workum.

ARKUM, verkorte naam van Aobjcbbb. Zie dat woord.

A RN.

32!

ARKUMER-HEM of Arkumer-poideb , pold., prov. Friesland, kw.
Wettergoo, griet. Wonseradeel f arr. Sneck , kant. BoUward, onder
het d. Dedgum; palende N. 0. aan Tjcrkwerd 0. aan het Sensmecr ,
Z. aan Dcdgum , \V. aan de trekTaari van Bolsward op Worknm.

ARLEVEKX . verbastering van Aarlaidervee*. Zie dat woord.

ARLUO (TEN), oudtijds dei» Narijs gespeld , buursch. in Dieverder-
dingspil , prov. Drenthe f kant. en 1 u. Z. W. van ü oogeree n , gcm. en
l n. N. van Zcidwoldc ; met 70 inw. Deze buursch. bestaat uit drie
goh. of wij ken , met namen : Pinxtcrhuis, Kicrs en den Heu-
v c 1.

ARMEILAND, eil. in Oost-Iudir , aan den ingang van Slraat-
Sunda, ten N. W. van den St. Nicolaashoek , op het eil. Java , 5° 45'
Z. Br. Ui° 10' 0. L.

ARMHOEDE of Armoede, weide, graatsch. Zutphen, prov. Gelderland ,
kw., arr. en 5£ u. 0. van Zutphen, kant., gcm. en i u. van
Loc hem. Zij dient tot eene algemeenc weide voor de minvermogende ,
geregtigde veehoeders der gcm. , en is van daar Arr bobde genaamd.
Thans is het omgeven door een aantal boerenwoningen en landeryen ;
niet 180 inw., die alle van landbouw en veeteelt beslaan ; om welke
reden het thans ook als buurseh. bekend staat.

ARMINA , militaire post en sterkte in JVederlandxch-Guiana , kol. Su-
riname, op den linkeroever der grensrivier de Marowijne , 18 n. boven
den mond dier rivier of van het fort Willem Frcderik, te midden van
een woest oord , en daardoor de onaangenaamste plaats der geheele ko-
lonie , zoo als het ook de afgelegenste is , waarop men zich als van
de geheele wereld afgezonderd en van alle correspondentie verstoken ziet.

Deze post , ontleent zijnen naam van de riv. Armina, welke daar
vlak tegen over , in Fransch Guiana , in de Marowijnc valt. Hij bestaat
uit een blokhuis , magazijnen en woningen voor de Officieren en sol-
daten. De gebouwen maken een vierkant uit , met palissaden omringd
en aan eiken hoek met kleine metalen kanonnen beplant.

De militaire gebouwen zijn van palissaden met pinadaken zamenge-
stcld, die des morgens meteenen kouden nevel doortrokken worden,
en by dag brandend heet zyn, hetwelk deze tralichutten zeer onge-
zond maakt.

Daar de Marowijne hier, door rotsen, in zy'ne breedte zeer beperkt
wordt , zyn de Boschnegers , die de rivier afvaren , genoodzaakt , dezen
militairen post digt voorbij te komen. Dikwijls evenwel, dragen zij
hunne ligte vaartuigen over het land , en vermyden alzoo het fort te
naderen. In het jaar 1806 , overvielen de zwarte opstandelingen met
de Negcr-guidcs , na den militairen post Oranje te hebben geplunderd
en verlaten , langs een voetpad over den Roodcn berg , den post Armicca ,
vermoordden de Officieren en den Chirurgijn , plunderden de magazy-
nen, verbrandden de huizen, terwijl ook de Negersoldalen, die zich
hier bevonden , tot hen overliepen en met hen naar de hoogcre streken
der Marowijnc terugkeerden.

Het weder is hier zoo veranderlijk , dat , volgens waarnemingen
door den Heer M. D. Teesstra , met de thermometer van Farrefmeit,
op het midden van den dag gedaan, de kwik binnen vijf uren tijds ,
meer dan 20J op- en ncderspeelde (f).

(i) 7.io '« man* Icienatraardig werk, Da Landbouw in de Kolonie 5 u-
rimm. , Ti. II. bl. 1*4».

I Deel. 21

Zi<i A H N.

AKMOE , voorni. d. in Oost-lndiè' , op de noordkust van het eil. .
Java f ten \V. van den hoek Awcr.

ARMOEDE, buursrh. , jjraafseh. Zutphen. Zie Armhoede.

ARMl^DEN, of Arstue-* , op het eil. Walcheren. Zie Ab^emuiobi.

ARXK , voorin, watertje in het eil. Walcheren, prov. Zeeland, dat,
van Middelburg afkomende, bij Arnemuidcu in zee viel.

ARXEM, oude naam van de stad Arnhem. Zie dat woord.

ARXEMUIDEX, gein. op het eil. Walcheren, prov. Zeeland, distr. ,
arr. en kant. Middelburg , (3 m. k., 1 s. d.) palende N. aan
Kleverskerke, 0. en Z. aan het Arnemuidsche gat, dat haar van St.
Jooslnnd scheidt, en W. aan de gem. Middelburg.

Zij bevat , behalve het stadje Arnemtiiden, de becrlijkh. N i c u-
verkerkcen Mortiere, en beslaat cene oppervlakte van 486 bund.

Men heeft in deze ge«n. 1 Ilcrv. kerk, 1 school, 1 slijfsclfabryk ,
198 huizen en ruim 1300 inw., die schier het cenigc middel van bestaan
vinden in de kuslvisscherij , welke zij , thans met 16, in 1834 nog
met 21 , schuilen, uitoefenen ; terwijl builen deze schuiten hier nog ge-
vonden worden ly hoogaartsen , die op de Schelde en de Zeeuwsehe
stroomen visschen. Vroeger bestonden bier 31 zoutkecten , die aan
velen een goed bestaan opleverden. Deze zoutkceten , die aan onder-
scheidene Hecren te Middelburg toebehoorden, waren langzamerhand
tot op 10 verminderd, toen den 7 Julij 1802, des avonds ten elf ure,
•de kruid molen aan den Middclbiirgschen haven dijk , ruim % u. hemels-
breedte daarvan verwijderd , in de lucht sprong , en het vuur aan
de zoutkecten mededeelde zoodat er 8 tot den grond toe afbrand-
den, weshalve er nu nog slechts twee overig zijn, welker eigenaars de
eene te Middelburg, de andere te Arpcerciden woont.

De stad Arjesuide*, ook wel Arsuyde*, Anna je*, Arexcme en
Errebce, bij de inw. meestal Arremcije , of volgens de Zeeuwsehe uit-
spraak, Errbmuji , in het Latijn Arkeioda geheeten , is eene stad van
den tweeden rang, die £ u. O. van Middelburg , en 1 u. Z. van Vere,
aan het Arnemuidsche gat , gelegen is. Zij ontleeut luren naam van
bet watertje de A r nc, dat hier eertijds zijnen uitloop had.

Vroeger lag Arwbmcidek meer Zuid westwaarts en nader aan Middel-
burg , en deze plaats , die men , ter onderscheiding van het tegenwoor-
dige Arverijwek, gemeenlijk Üud-Ar>e»uide!< noemt, moet reeds in de
13de eeuw bestaan hebben , zoo als blijkt uit ecnen brief van Jan I , Hertog
van Lotharingen en Braband , gegeven op St. Nikolaasavond van het
jaar 1288 ; want hij verklaart daarin , ter bede van Floris V , Graaf
ran Holland en Zeeland, zijnen bloedverwant, tolvrijheid in alle zijne
landen te geven aan de twee steden , die Floris voorgenomen bad te
stichten , de eene in het eiland Schouwen te Brijdorp , de andere in
Walcheren bij Ahieiuide*. Zij was destijds , en zelfs nog eene eeuw later ,
eene grootc en ncringrijke koopstad, aan wier inwoners Haooih, Koning
van Noorwegen, in bet jaar 1370. vele bijzondere privilegiën, ter be-
vordering van hunne zeevaart op Noorwegen verleende , hun alles kwijt-
scheldende , wat zij tot dien tijd toe tegen hem mogtcn misdaan heb-
ben ; nemende hen in zijne bescherming en alle zijne havens voor hen
openende, om daar, mits betalende den gewonen tol, hunnen koop-
handel te drijven. In de brieven , hiervan gegeven , wordt Arkereidek ,
nevens Z ierikzee en Middelburg . onder de Zeeuwsehe steden genoemd.
Het was in dien tijd veel meer bloeijcnde in zeevaart en koophandel
dan Middelburg , en praalde met een deftig slot , waarop de Hecren
va* AnnEBCiDE* , zijnde een oud Zccuwscb adellijk geslacht, hun ver-
blijf hielden.

A li N. S2

os*

Dit Om -AR^Evi-iDcxhad, te dien tijde , toeu het eil. 8t. Jooslaud en de
Craaijert polders nog niet ontstaan «aren, vóór zich , dien grooteu nitgc-
strekten stroom, die Walcheren afscheidde van Zuid-Beveland , WÖl-
phaartsdijk en Noord-Beveland , en Hit gaf deze stad het voordeel , dat de
zwaarst geladene schepen aan haar hoofd konden af- cn aanvaren , vaar-
door\elcn, die zich met scheepvaart cn koophandel geneerden, zich daar
vestigden. 1),. stad werd hierdoor zoo welvarende, dal zij , in het be-
gin der vijftiende eeuw , onder de voornaamste koopsteden van Europa
werd geteld, hetgeen haar, in 1418, in het hauzeverbond deed op-
nemen. Ook bestond er ten tijde van haren grootslen bloei te Ood-
Arnmudf.* eenc fraaije kerk en een klooster van Reguliere Kanon-
nen , het Huis te Mortier e genaamd, dat rijkelijk met lan-
derijen en erven begiftigd was. Aangezien evenwel deze stad meer en
meer van het geweld der zee te lijden had, besloten hare inwoners, in
1 138 . ten tijde van Heer Gillis va» Armesuides , de laatste afstammeling
van dat geslacht, hunne nog overige huizen af te breken , cn die, een weinig
meer noordoost* aarts op, te herbouwen; hieraan nu heeft het tegen-
woordige ARSEiuinc* zijn bestaan te danken. Ook werd kort daarna
de plaats, waar Oud-Arsercidej» gestaan had, hevig door het water
aangetast, waardoor zij, sedert het jaar 1462, van dag tot dag , door
grondbraken , zoodanig afnam , dat nu van de twee en dertig gemeten
(13 bimd. 69 v. r. 51 v. el.), die het besloeg, naauwclijks twee
gemeten (91 v. r. 8.1 v. cl.) over zijn. In de nabijheid van dit
Ocd-Armejuide» werd Wille» vak Oostervast , zoon van den Holland-
schen Graaf Jax II, in 1303, door de Vlamingen geslagen; en ten
jare 1351 , waagde Graaf Willem V , in het begin der Hockschc cn
KabeljaauHsche twisten, in hare nabijheid , cenen zeeslag tegen zijne
moeder, vrouw Marcaretba , Weduwe van Keizer Lodevvue vas Beuere*,
die ongelukkig voor hem uitviel.

Men begon alzoo het tegenwoordige Arnemvide*, in het jaar 1438,
te bouwen, op den dijk van Middelburg, ter plaatse genaamd Oost-
hork, in de parochie van Manrcrkerke , op 23 gemeten (11 buud.
47 v. r. 90 v. ell.) gronds. Het vlek had door zijne verplaatsing de
vorige nering , scheepvaart en koophandel niet verloren ; want naau-
welijks was het gesticht , of het begon , door de menigte der van rondsom
toe vloei jende inwoners , zeer volkrijk te worden , zoodat het reeds ten jare
1163, tot een aanmerkelijk dorp aangegroeid was, van welks grootte en
fraaije gebouwen men zich eene verbeelding kan maken, uit cene
schilderij , nog heden , in de raadkamer van het stadhuis aldaar, han-
gende.

Den 10 Maart 1181 , brandde de plaats geheel af, maar werd spoedig
weder herbouwd , en de koophandel nam er zoodanig toe, dat de rege-
ring van Middelburg, voor het verloop der nering cn inwoners van deze
laatste stad vreeiende , besloot den eigendom van Arseïcide* aan zich te
trekken , weshalve /ij , in het jaar 1493 , de ambachtsheerlijkheid van die
plaats kocht van Filips va» Bourgondik , die, doorzijn huwelijk met Aura
v\\ Borsele* , Heer van Arm^t-ide* geworden was, want, na bet uit-
sterven van het geslacht va* Aererudes , was die hcerlykheid aan de
van Boksele>s gekomen.

Deze koop heeft daarna groolo twisten Uissehen die van Middel-
h u rg en Ariebude» doen ontstaan ; naauwelijks toch was zij getroffen ,
of de Middelburgers waren er op bedacht, om wetten te maken, die
de hoofdnering en handel aan hunne stad konden verzekeren ; hoewel zij
aan die van Arsercide5 zoo veel handel van minder aanbelang

Digitized by Google

3*4

A R N.

lieten , dat deze daardoor in goeden doen blijven konden , terw ijl kun
tevens het genot werd vergund van alle vryheden , die dc burgers van
Middelburg hadden.

De Arueuiuiders , hiermede erhtrr niet tevreden, en liever den zetel
van alle groole koopmanschappen in hunne stad gevestigd ziende f
stelden alle mi<Idelcn in het werk, om Middelburg in zijn regt Ie ver-
kortcu. Deze laatste stad deed hun eehler merkelijke blijken van
afhankelijkheid geven : zoo trok Middelburg jaarlijks van eiken persoon ,
die te Arnk«iidi> iu de gilden der kramers, tappers, timmerlieden ,
smeden en fruilcniers \»;is , ecnen schelling ; ook waren die gilden ge-
houden ieder jaar, elk op zijne beurt, ten zijuen koste, het Heilige
Kruis in de Weslmunslerkcrk te Middelburg op- en af te stellen ; de
drie schutterijen van AmEauiDM moesten dc jaarlijkschc processie te
Middelburg, met hun geweer , trommelen, pijpen en wagens , bijwonen;
die van Armmcipf.* moesten ook aan die van Middelburg aanzienlijke
sommen voor accijnsen en belastingen betalen, en daar ter stede te
regt staan ; behalve meer andere harde bepalingen, op het stuk van
koophandel en winkelnering, die hun door Middelburg opgelegd waren.
De Arnemuiders, dit knellende juk moede, besloten zich daarover ten
lïovc te beklagen ; maar de Middelburgers wisten daar hunne zaak
zoo goed te verdedigen , dat , bij vonnis van Keizer Karei. V , van
23 Augustus 11531. de klagten der Arnemuiders ongegrond werden
verklaard; hoewel die van Middelburg aanbevolen werd, de Arne-
muiders met alle mogelijke vriendschap en bescheidenheid te behande-
len. Deze laatsten hadden , hangende dit geding , den Keizer verzocht,
onmiddellijk onder zijne bescherming te staan , en van het gezag van
Middelburg geheel ontslagen te worden , waarvoor zij aanboden
jaarlijks , zoo lang hunne welvaart duurde , den Keizer 300 gulden te
betalen ; maar ook dit verzoek werd van de hand gewezen. Intus-
schen bleef de bloei der plaats aanhouden, door het groot vertier
van alle waren, die de kooplieden, schippers en bootsgezellen benoo-
digd hadden. De haven was op alle getijden vervuld met geheelc vloten
van afvarende of aankomende schenen van alle natiën. Zoo kwamen
ten jare 1196, met de Spaansche Prinses Jon visa, die, als bruid van
Fjurs de Sc/worie f herwaarts kwam, op eenmaal 133 schepen hier
ter reede , en in het jaar 1322 vertrokken er meer dan 130 te gelijk
van daar, om Keizer Karei. V uit Engeland af te halen.

In dc burgerlijke oorlogen, die onder het bestuur van Filips II,
Koning van Spanje, uitbarstten, had Arnebciden veel tc lijden. Zich
ten jare 1372 bij de Vlissingers gevoegd hebbende, die , na het ver-
overen van Rrielle door dc Watergeuzen , zich mede aan de rijde van
den Prins va* Oranje hadden geschaard , moest het dit weldra smar-
telijk bezuren. Want naauwlijks had Alva het gebeurde te Vlissingen
vernomen of hij zond eenigc oude en ervaren krijgsbenden naar Wal-
cheren , die , Arsebuide* aangetast en vcchtcndcrhand ingenomen heb-
bende , aldaar een verschrikkelijk bloedbad aanrigtten , en dc plaats
deerlijk uitplunderden. Ook werd het, gedurende het beleg van Middel-
b»rg , jammerlijk verwoest door dc Spaansche krijgsknechten , die, bij
gebrek aan brandhout , dc deuren en vensters der huizen daartoe ge-
bruikten, zoodat in degeheele plaats , slechts een enkel huis tc vinden was ,
dat deuren en vensters had , zijnde dat , waar hunne Bevelhebber zijn
verblijf hield. Die schade werd evenwel den inwoners van Ahsebcwek
niet lang daarna vergoed; want, nadat dc Spanjaarden, den 19 Fe-
bruari) 1874, Middelburg en Arxemvides , tegelijker tijd, aan den

J— "Digifeed by Google

A RN.

Mm va* Oranje hadden overtroeven , werd deze Iaatslc plaats , bij
privilegie van 9 Maart , door dien Vorst tot eene stad verheven , en'
van alle afhankelijkheid van Middelburg ontheven verklaard , zonder
dat de vertogen door de Regering van Middelburg daartegen gedaan ,
iets konden uitwerken. Het moet ook omstreeks dezen tijd
geweest zijn, dat Kevaü Stiossz Hasselaar, de heldin van Haarlem ,
niet l»et waagmecster- en ontvangersehap van den nieuwen impost
op den turf alhier , beschonken werd. Tevens deed de Prins nu Armhui-
de:* versterken, doorecnen aarden wal, van verscheidene bastions voor-
zien , daarom heen te leggen, die echter later, bij gebrek aan ouder-
houd, vervallen zyn , en van welke vestingwerken thans uiets meer dan de
wallen aanwezig is. Bovendien kreeg Arnuuidex de magt , om eene be-
noeming van personen te mogen inleveren , waaruit , bij den Prins of bij
den Gouverneur en Raden van Zeeland , eene wettige Magistraat zoude
worden afgesteld , om binnen het regtsgebied van Armekiiidej , IVicu-
werkerke cn Mort tere, criminele en civiele justitie te oefenen , op
denzclfdcn voet als te Middelburg plaats had , behalve . dat zij daar-
omtrent zouden slaan ten ressorte van den Raad van Holland in cas van
Appel. En aangezien de stad door de voorgaande l>urgerlijkc oorlogen
zeer veraehterd was , verkreeg zij , op eene klagte deswege , aan den
voorzeiden Prins van Oranje ingediend, bij openc brieven, gegeven
den 26 Januarij lo74 , verscheidene vrijheden en gunsten, al*
onder anderen . dat zij mogt houden eene wekelijksehe marktdag des
Diugsdags, alsmede eene jaarmarkt, welke laatste- aldaar nog den
tweeden Pinksterdag gehouden wordt. Maar op het verzoek , dat
zij zieh , benevens andere steden voortaan zouden mogen laten vin-
den in de vergadering der Staten van Zeeland , kregen die van Arne-
muipeü tot antwoord, dat zij zich met het toegestaue moesten verge-
noegen.

In het volgende jaar begon men weder de vervallen hoofden
en zeeweringen op te maken , alsmede watermolens , sluizen en al wat
tot onderhoud van de stad noodzakelijk bevonden werd , waartoe
de Raad van Zeeland toeliet, dat men de inkomsten en aecijn-
scn van de stad bezwaren zoude met de verkooping van 200 guld.
lijfrenten en nog 200 gulden losrenten jaarlijks. Tot onderhoud van
gedachte werken werd toen ook bij den Prins van Oranje goedgekeurd ,
dat men van elk schip leggende en meerendc aan de hoofden te
Arsebuipkh , maar aldaar niet te huis liehoorende , telken reizc zoude ont-
vangen zes groot en Vlaams (ongeveer VS cents Ncdcrl.).

De vrijheid, in het jaar i;>74 gegeven, dat, binnen zes navolgende
jaren , de ingezetenen niet zouden gehouden of bedwin^elijk zijn in de
opzegging of aflossing van het kapitaal der renten, staande op huizen,
bragt zoo veel te weeg , dal vele huizen opgetimmerd werden , en
toen hier later nog andere vrijheden bijkwamen , kreeg een ieder lust
in het bouwen, en men konde de daartoe noodigc penningen gcree-
delijk liekomen ; de nering wakkerde ann , de scheepvaart nam toe ,
gehecle vloten uit alle oorden der wereld lieten zich daar vinden ,
huis hij huis weid gebouwd . en de welvaart vermeerderde zoodanig,
dat de stad de grootte harer nering, de menigte van hare ingezete-
nen en den toeloop van vreemde kooplieden en bootsgezellen naauwc-
lijks meer koude bevatten. Kr lagen dikw ijls drir» rijen schepen voor
Ahmhudu, waar zooveel diepte was , dat va;atui;;en van drie honderd
lasten groot . gaten in den boeg krijgende . zoo diep zonken , dat men
kort daarna de vlaggen uid meer zien k /:id \ De grootste schepen

Digitized by Google

326 AR N.

werden gemaakt , waar thans tle meeste droogte is , en zij geraakten
er ligtelijk vlot , zelfs zijn ecnige der eerste Oost-Indische schenen ,
to «eten de Leeuw en do Leeuwin f in de dokken van Ak>e«iiue:i
ffcbouwd. Het was er veel levendiger dan te Middelburg , en dc
huizen duurder, zoowel in huur als in koop. Doch hel water veran-
derde in korten tijd in laud , en het zand sloot den toegang voor dc
schepen af, zoodat men op vele plaatsen , waar eertijds een diep
vaarwater was, naauwelijks de kleinste schuitjes meer gebruiken kon ,
en zelfs wagens en paarden zag rijden, waar te voren de dicpslgaan-
de schepen plagten te voren. Aangczicu hel dus aldaar met den
tijd geheel droog werd , heeft men op onderscheidene lijden allerlei
middelen gebezigd, om langs AnnueiuE.v eene kil te houden. Zoo
heeft men in de jare 16115, 1616 en 1617 door dc Lemmer eenc kil
gedolven, maar te vergeefs. In het jaar 1619 en 1620, toen de Prins
vak Orahjb, den Oranjepolder had laten bedijken, verzocL, men om
eenige sluizen daar nevens te leggen , hetwelk geschiedde , leggende
men aan dc laatste sluis , oostwaarts op , ccnen dwarsdatn , om het
wantij af te leiden , hetwelk , door die sluis , naar het Westen met do
ebbe uitspoelde; maar alzoo men meende, dat, als dc gezegde dwars-
dam weg was , de vloed vóór Amemuiden tot eene ebbe zoude kunnen
dienen, is deze dam langzamerhand weggenomen, waarna echter dc
droogte voor de stad zeer aanmerkelijk toenam. Later zijnde voor deze
stad opgehoogde zandschorren bedijkt en tot een eiland geworden,
xoodat er niet dan een naauw kanaal , het Arncmuidschc gat gehecten ,
tusschenbeide is opengelaten. Daaidoor is AnnEsnoE.* van tijd tot tijd
van allen handel ontbloot en allengs zoo verminderd , dat de meeste
huizen weggeraakt, en slechts ccnige weinige zijn staan gebleven.

De stad zelve telt thans 177 h. en ruim 1200 inw.

Het Stadhuis is een vrij aanzienlijk maar ouderwetsch gebouw,
in welks raadkamer eene nette afbeelding van AnüEaciDE* , toen het
nog een dorp was, voor den schoorsteen hangt. Het Tolhuis, dat
vroeger den Ontvanger van den grafelijken tol tot woonhuis diende, en
een fraai gebouw, bijna zoo hoog als de kerk , was, is op last der Stalen
van Zeeland verkocht, cn dient thans tol woning van ccnen parlikulier.

In vroegere tijden was de hoofdkerk van Ar>excidex en van de om-
liggende landstreek te Jfieuicerkerke ; maar in de lodc eeuw , kort na het
verhuizen der inwoners , uit Ooo-ARüEanDE* naar dc tegenwoordige plaats
van dien naam , werd hier eenc kapel geslicht , die eene eeuw later
door eenc kerk vervangen werd, waaraan den 9 Mei 11HK5 de eerste
steen gelegd werd. De tegenwoordige kerk , omtrent den tijd gebouwd ,
dat de stad door wallen omgeven werd , is een ruim kruisgeboiiw , op
welks kruis een toren staat , die van uurwerk en klokkenspel voorzien is.
Ook heeft zij een orgel , door dc milddadigheid des hecren J. Kader-
macher , Heer van Nicutcerkerke , ten jare 1791), aan de gem. vereerd.
Boven in den westelijken gevel dezer kerk ziet men eenen halfver-
gulden, half zwarten hol, die met het uurwerk verbonden, de schijn-
gestalten der maan voorstelt, cn onder dezen bol is een uurbord , waarop
tevens het hoog cn laag water aangewezen wordt, hetwelk door dc
wending van het gezegde uurwerk geschiedt. Vóór dc Hervorming had
men cr vele altaren , aan welke onderscheidene broederschappen verbonden
waren. In het begin desjaars 1382 had dit gebouw door eenen geweldi-
gen storm veel te lijden ; de voorgevel stortte ter aarde , het dak werd van
binnen opgeligt en van builen van b-ijen onlhlool ; ook werd de toren zoo-
danig beschadigd , dalhy afgebroken en vernieuwd morst worden. In

A R N'. 327

het midden der vorige eeuw is deze kerk aanmerkelijk verbeterd en
hersteld. Reeds in 1566 werd de Hervorming binnen Arsemoidek ,
openlijk bevorderd door predikatiën niet opcue deuren , ook werd daar-
buiten , in eene zoutkeet op den weg naar Middelburg , gepredikt, waartoe
de gezindheid van den tociimaligen Baljuw Joiux IJpess kan geholpen
hebben, wien men zelfs nageeft , dat hij de deur der kerk voor de beeldstor-
mer* had doen openen. Ook schijnt de nieuwe leer hier spoedig znlken
grooleu opgang gemaakt te hebben , dat men er vóór het einde der
16de eeuw reeds twee Predikanten had , die er sinds gebleven zijn , tot
in 1669, en tevens Klcverskerke bedienden. De eerste , dien wij als
Herv. Leeraar te dezer plaatse vermeld vinden , is geweest Huberti;»
Francisci , die er ten minste in 1575 reeds vast Predikant was, cu
nevens wien er kort daarna nog een tweede beroepen werd. Bij de
invoering der nieuwe psalmberijming in 1774 , was Arkexlidex eene der
weinige gemeenten in Zeeland, welke zich met weerbarstigheid tegen der
Staten bevel verzetteden. De Predikant K. Vos, die iu zijn hart ook
aldus gezind was, gebruikte dit tot een voorwendsel, om de invoering,
het geheele jaar 1775 door , van lijd tol tijd uil te stellen. Hij over-
leed , toen de Staten van Zeeland reeds maatrcgclcu hadden beraamd,
om de halsstarrigen in sommige gemeenten tot hunnen pligt te brengen.
Nu ging dit te Arjeruide* gemakkelijker dan men gedacht had, want de
nieuwe Predikant , J. Mole*tiel,zoo sterk vóór, als \ os tegen de iu voering
zijnde , had het geluk eerlang , door goeden ingang vindende redenen,
de gemoederen lot bedaardheid en tot een slil gehoorzamen aan «Ie Over-
heid te brengen. De gcm.,die tot de klass. en ring vau Middelburg \w~
hoort, en thans door ééuen Predikant bediend wordt, lelt ruim 1300
zielen. De kerke raad heeft een vrij beroep.

De R. K., zoo die binuen hel stadje als die in de gem. wonen, en
slechts 15 in getal zijn, worden tot de statie vau Middelburg gerekend ,

De Oosterschc geleerde Joos va* Laarex, die tevens een der over-
xirners van de nieuwe vertaling des Ouden Testauiculs was, is den 27
Febr. 1586- te Arïiejrdidem geb. Hij 7, als Predikant tc Vlissingeu ,
den 6 Oct. 1653.

Het «apen der stad , thans ook dat der gemeente , is een gouden veld ,
doorsneden met eene bluatiwc golf. Het bovenste gedeelte beladen met
twee zwarte eenkoppigc arenden , en tusschen deze eene roode burgt ,
op de golf rustende ; het benedenste gedeelte met eeneu zwarten dub-
belen arend.

ARNKMlTIDERZAND of Arnerrwderzakd. Onder dezen naam komt
reeds in 1595, in ceuen giftbrief, de plaat voor, welke vóór den
mond der Amt 7 ten O. van het cil. h 1 akkeren t prov. Zeeland T
was opgewassen en dus het beginsel uitmaakte dier zware vcrlandiug ,
waardoor de rcedc van Arneinuiden vernietigd is geworden.

Zij werd, ten genoemden jare , door Hertog Albrecht va» Beijere* ,
aan de Ambachtshccrcn van ** Heer- Arendskerke in Zuid-Beceland t
gegeven, die nogtans eerst in 1651 de plaat begonnen te bedijken.
.Na dezen werd zij Sl. Jooslan» geheet en , en maakt , onder dezen naam p
nog een gedeelte der gezegde heerl uit. Zie verder Jooslvxo (St.)

A RN EM11DSCH K-GAT, kanaal, prov. Zeeland, 0. van Walcheren,
tusschen dit eiland en St. Joosland , dat aan de bedijking van dil
laatste zijn bestaan tc danken heeft , maar allengs aan zijnen mond
mei zand toegestopt is , zoodat de geheele stroom tot aan de stail zo>j
/eer verlamd is , dal thans niet d^m kleine schuiten , en dat nog alleen
bij hoog wa'.er, dc stad genaken kunnen, lu 1792 op kosteu van de

Digitized by Google

A RN.

stad Middelburg uitgediept zijnde , slikte bet rat weder aan , en werd
daardoor onbruikbaar voor de visscbers van Arnemuidcu en voor de
sociëteit van do zaagmolens , waarom het in 1818 op nieuw uitgediept,
▼an een bekwaam sa» en eencn dijk werd voorzien , die het eü. Wal-
cheren met St. Joosland aaneenvoegde, met oogmerk om het alzoo ,
door schuring, diep te houden.

ARNERMUIDERZAND , voorm. zandplaat, prov. Zeeland. Zie

AaHEIUIDKHZA.10.

ARNHEM , kw., prov. Gelderland, palende N. aan de prov. Over-
ijssel , O. aan dezelfde prov. en het kw. Zutphen , Z. aan het kw.
Tiel en voor een klein gedeelte aan de Pruisische prov. Rijnland , W.
aan de prov. Utrecht en N. W. aan de Zuiderzee.

Het bevat 6 steden , als : Arnhem, Harderwijk, Wagenin-
gen, Hattem, Elburg en Ny kerk, en 5 districten, als:
Over-Vcluwe, Midden-Vel uwe, Neder-Vcluwe, Vc-
luwe-Zoom en Zcvcnaar, en telt ruim 74,000 inw.

ARNHEM, orr. prov. Geltlerland, dat denzelfdcn omvang heeft als
bet kw. van dien naam. Het is verdeeld in de volgende 7 kant. :
Arnhem, Zevcnaar, Wageningen, N ij k er k , E 1 b urg ,
Apeldoorn en Harderwijk.

ARNHEM, kant., prov. Gelderland, arr. Arnhem; palende N. en
O. aan het kant. Vclp, Z. aan den Rijn, die het van het
kant. Huisscn scheidt en W. aan het kant. Wageningen. Het be-
vat de gem. Arnhem, Recden en Rosendaal, en daarin
19,800 inw.

ARNHEM, klass., prov. Gelderland, verdeeld in de volgende 3 rin-
gen : Arnhem, Wageningen en Apeldoorn. Zij bevat 23
gem. met 29 kerken, die door 50 Predikanten bediend worden, en
ongeveer 34,000 ziel. tellen.

ARNHEM, kerk. ring, prov. Gelderland, klass. van Arnhem. Hy
telt ruim 11,000 ziel. in de volgende 7 gem.: Arnhem, Elkum,
Oosterbeek, Recden, R o o ze n d aa 1 , S p a n k e r e n - c n-
Di er en en Vclp, en beeft Okerken, die door 11 Predikanten
bediend worden.

ARNHEM, gem. op de Velwce , prov. \Gelderland , kw., arr. en
kant. Arnhem (1 m. k., 1 s. d.)j palende N. en O. aan de gem.
Reeden, Z. aan den Ryn, die haar van de gem. Eist scheidt, cnW.
aan de gem. Renkum.

Zy* bevat , behalve de stad Arnhem, nog de buursch. de K 1 i n-
gclbeek,en de landgoederen: Geldcrs-Spyker.Hulkcstein,
den Brink, Mariendaal,deKlingclbeck, Sterren berg,
llcijenoord, Lichtenbcek, Bakenbcrg, de Water-
berg, Zijpendal, Sonsbeck, Presikbaaf, K laren-
beek cn Angcrcstein.

Deze gem. lelt ongeveer 14,500 inw., die belangrijken cxpeditieJian-
dcl hebben op Duitscnland , cn van daar terug op Amersfoort, Utrecht,
Rotterdam , Amsterdam enz., welke gedeeltelijk met wagens , maar
grootcndcels te scheep, gedreven wordt, waartoe de mime, vierkante
haven aan den Rijnkant, door hare groole geschiktheid tot berging van
schepen, uitmuntende gelegenheid aanbiedt. Bovendien is er een
aanzienlijke hamM in granen en andere waren , die binnen de stad
te koop gebragt . cn van daar naar onderscheiden ondiggende plaatsen
verzonden worden. Ook heeft men er sommige fabrijken , als:
1 pottenbakkerij } 1 zcepzicderij $ olie- en runmolens j 1 wollcnsloffen-

Digitized by Google

AR\.

329

fabrijk, ter mering Tan bedelarij ; ecnc iu 1834 buiten de stad op-
gerigtc kaloenfabrijk ; wolkammcrijen , -spinnerijen en -verwcrijeti.

De «tad Arnhem , oudtijds Arser , en inbetlatijn Arnueria gehceten ,
is de hoofdst. der prov. Gelderland, ecnc arr. en kant. hoofdplaats, de
zetel van een provinciaal gcregtshof, van ecnc arrondissemmtsregtbank ,
die tevens eene regtbank van koophandel is. eu van een kautousgerigt.
Zij ligt Ü u. Z. van Zwolle. 8^ u. W . Nau Deventer, 3; ti. Z. W.
vau Zutphen, 3 u. N. van Nijmegen , 12^ u. .\. 0. van s' Hertogen-
bosch , 8 u. 0. ten N. van Ticl en 12 u. Z. 0. van Utrecht, op
31 & IMJ' 46" N. B. , 23° 34' 30" 0. L. De stad is in de gedaanU
van ecnc halve maan gebouwd , aan den regtcrocver van den Hijn , na-
genoeg £ u. van de plaats, waar de IJssel haar verlaat. Over eerstge-
noemde rivier ligt bier eene schipbrug , die de gemeenschap tusschen
Arn her en de Betuwe veel bevordert. Wegens net go aar, waaraan
zij door den ijsgang bloot staat , worden de schepen dezer brug iu den
winter weggenomen , en in de haven geborgen.

De landstreek rondom de stad is bij uitstek bekoorlijk , en men ademt
er eene zeer gezonde lucht in. Ten N. verhellen zich cenigc hei- cn-
boschachtigc heuvelen , die de laag gelegen stad tegen de gure noordenwin-
den beschermen. Ten Z. wordt zij van den Rijnstroom bespocld.
Aan de N. W. zijde* ziet men eenen verheven' zandberg. Ten 0. en Z.
liggen welige weiden , en van alle zyden is zy door landgoederen ,
lusthuizen en speeltuinen omgeven ; terwijl twee beken , een half uur
ten N. der stad ontspringende , hare grachten van water voorzien ,
van welke de S t. Jansbcck door de stad loopt, en zich vcnolgens
in den Rijn stort. De oorsprong van den naam der stad is onzeker;
eenigen willen, dat het eene verkorting zy j van Arerdshrir of Arnoursreui ,
dat is woning of Terblijf van Arend (Arnoldi-Villa), zonder oplegeveu ,
welke Arend aldaar zijn verblijf zoude gehad hebben, en welke alzoo
dc oorzaak harcr stichting geweest zij. Anderen bewecren , dat zij
Arnhem of Aerneh genoemd zy naaf dc arenden, in vroeger tyd hier ge-
vonden wordende. Het gevoelen , als of hier het Arenacüh , waarvan
Tacitis spreekt, zoude te vinden zyn , wordt door den geleerden
W. A. vak Spaar, verdedigd (1).

Ahnheh is ecnc zeer oude plaats , die reeds in de 10de eeuw ver-
meld wordt, maar toen zeker gecne stedelijke regten had. Men wil,
dat reeds , kort na de eerste invoering van het Christendom hier te
lande, te dezer plaatse eene kerk gestaan hebbe. In eenen openen
bnef van het jaar 997, gegeven door Keizer Otto IU, wordt de
plaats onder verscheidene dorpen genoemd, en voor de helft aan het
klooster te Elten geschonken ; deze brief is, in hét jaar 1129 of 1134,
door Keizer Lotharivs bevestigd geworden. Arnher kreeg zijne eerste
stedelijke regten van Otto, Graaf ran Gelrc, in hel jaar 1233; zijn
zoon Graaf Reinald I, vernieuwde die in 1322. Denkelijk werd de
stad omstreeks dien tijd ook met muren omringd. In de 14de eeuw
moet het eene aanzienlijke koopstad geweest zyn , want in 1343 was
zij in het hanzeverbond opgenomen.

Arnhem had vroeger vijf poorten , als : de St. Janspoort cp de
Rynpoortlen \V. ; dc V c 1 p e r p o o r t ten N. ; dc Sabcls-

(i) 7..c •>,„„;» Oor,! cc Ik uu Ji^c luleidiu,; lot <]• II.»lu,it vin Cl-
Uc, I*. d, U. III, bl. :.y-:'<i.

350

ARN.

poort of St. Eusebiu spoort, lüj verkorting ook wel d« S c-
hi « poort gehceten , ten O.; de Nieuwe Waterpoort ten Z.
Deze laatste is echter reeds in het begin der vorige eeuw toegciuetseld.
De St. Jan spoort, die de fraaiste van alle, en in het jaar 1537
door Hertog Karei. , op kosten van de Arnheinsche burgerij , met een
rondrel en vast bolwerk versterkt was , is , even als de Rijn- en Vel-
perpoorlen , afgebroken, en thans door een fraai ijzerciibck vervangen,
i'usschen de St. Jans- en Velperpoortcn , had Hertog Kabel den Cicl-
derschen toren gesticht , die later is afgebroken en reeds vóór meer
dan eene eeuw geheel verdwenen was. In het begin van den Spaanseheti
oorlog , werd Arniie» met onderscheidene bolwerken bevestigd , en in 1623
door Prins Maurits nog meerder versterkt, metccne red uit, die hij aan de
Sabelspoort deed opwerpen, en met drie voorname bolwerken langs den
Rijn. I)c beroemde Vestingbouwkundige Me*so va» Koeboor*, beeft
almede het zijne bijgedragen om deze stad te versterken , daar hij , in het
jaar 1702 , haar door onderscheidene vestingwerken omringde , onder
welke een tamelijk veruitgestrekt rctranchemcut , bestaande uil vier
aarden lunetten met eenen bedekten weg. Toen later de bedekte weg
en contregardes , tussehen de Sabels- en Vclpcrpoorten , vervallen varen ,
t\jn die in bet jaar 1728 weder hersteld , als Manneer men eenen
nieuwen bedekten weg , van de Vclperpoort af tot aan den Rijn toe ,
en verscheiden contregardes , met watergrachten omringd , aangelegd ,
en daarin eenige wachthuizen gebouwd heeft. Omdat de stad van de nabij
zijnde hoogten , op meer dan eene plaats kan beschoten worden , was
reeds onder de regering van Koning Lodewuk. besloten Arnhem te ont-
mantelen ; de vestingwerken werden toen aan de stad afgestaan , waarop
men die begon te slechten en tot wandelingen aan te leggen , hetwelk
onder de regering van onzen tegenwoordigen Koning , Willem 1 , op de
fraaiste wijze voltooid is.

Armer is tegenwoordig zeer welvarende. De gestadige doortogt en
dc veelvuldige bezoeken van vreemdelingen , die des zomers derwaarts
komen , om de fraaijc omstreken te bezigtigen , geven aan de stad veel
vertier en levendigheid. Ook w ordt zij steeds meer en meer uitgelegd ,
en men ziet, langsde wallen , de singels en in de voorsleden , eene menigte
nieuwe huizen oprijzen. Zoo is tussehen den Rijn en de St. Janspoort ,
langs de binnenzyde van de gracht , eene fraaijc rij geheel nictiwe
huizen gebouwd, de Jans-Singcl gehecten. De verbeteringen
ter wederzijde van de Vclperpoort zijn nog belangrijker, inzonderheid
aan de regterzijde , waar men vele fraaijc huizen rondom een plein
heeft opgetrokken. Hoewel de stad van binnen nog een oud en onregel-
matig aanzien heeft , wint zij toch sedert eenige jaren veel in verfraai) ing ,
zoodat men het oude spreekwoord : de Veluwe is een vale kleed met
tenen fluweelcn rand, thans wel op de stad Arkhe* zoude kunnen toe-

Bissen. Binnen hare muren leltzy 1700 huizenen ruim 10,000 inw.
aar omtrek is ruim £ u. groot.

Het gebouw, dat tot 1830 tot Stadhuis diende, bestond
reeds in 1390 , en is van tijd tot lijd vernieuwd en vergroot. Zoo
werd , in 1447 , onder anderen de oude toren door eenen nieuwen ver-
vangen, en daarin eene klok, zwaar 836 ponden, gehangen j in het
jaar 1340 werd de linkervleugel er aan gebouwd, en in 1391 het nog
naast het stadhuis slaande en inwendig daarmede gemeenschap hebbende
gebouw opgetrokken , om lot eene vergaderplaats van de (icdepuleerde Sta-
ten des Vehiwsehen kwartiers te dienen. De voorgevel van dit stad-
huis is iu den Golhischeu smaak opgetrokken. I" »:ciie kamer zag men

Digitized by Google

V R \.

33!

bovenden schoorsteen voorheen het lcvensgroole afl>ecld*el \an Gfonotl,
Koning van Groolbrittanjc , door dien Vorst aan de stad ten ge-
schenke gegeven , voor het doen aanhouden van den heruchtcn Zwced-
schen Raron von Göhtz , het hoofd eener zanien 2 wering , ten behoeve
des Pretendenten naar den Engelschen troon , die, den 20 Febrnarij 1717 ,
op zijne vingl nit 's Gravenhage naar Duitsrhland , hier ter slede,
door den vermaarden W ille» V lkeiitsam , achterhaald zijnde , tot den
31 Jnlij daaraanvolgende op deze kamer in hocliü nis zal, waarnaar
dit verlrek , tot heden toe , nog de G o r l z e k a ut e r genoemd wordt.
In 103 4 had men reeds het plan gevormd, om dit gebouw dooreen
ander te doen vervangen. Niettegenstaande de teekeniiigen daartoe reeds
vervaardigd waren door Baiitiicl van Russex , een bouwmeester , die daar-
voor opzettelijk uit 's Gravcnhagc was overgekomen , bleef het werk
nogtans steken. Intussehen geraakte dit gebouw langs hoe meer in
verval, zoodat men, reeds vooreen aantal jaren , Toorzigti-rheidsbalve

Ïcnoodzaakt was , het torentje af te breken. In 1830 werd hel zoogenaamde
) u i v c 1 s h u i s door de stad aangekocht , en lot een S t a d h u i s ver-
bouwd. Dit huis was omstreeks het einde der 13de eeuw , door den
vermaarden krijgsoverste Maarten van Rossek , opgetrokken, en ver-
toonde in den witten voorgevel bijna tallooze afbeeldsels van mensche-
lijke gedaanten, sommige met bokspoolen , als saters, anderen als
gewapende mannen , van vele echter niets dan het hoofd. Men hrcfl
evenwel ecnige reeds in 1826 weggenomen. Thans zijn no/r alleen
de hoofden en borstbeelden boven de ramen der eerste en tweede ver-
dieping aanwezig ; zijnde , bij de herbouwing tot een stadhuis , de
voorgevel veel vereenvoudigd en geel bepleisterd ,. doch in het oog van
hoogschat Iers der ondc gedenkstukken zeer verminderd. Het voormalige
stadhuis, waarin nog de zittingen van het hof van assises en der regt-
bank van eersten aanleg gehouden worden . zal , als het in aanbouw
zijnde paleis , waar het provinciaal gcregtshof zijne zittingen zal houden 7
voltooid is , worden afgebroken.

Het uitmuntend nieuw opgebouwd Gouvernementshuis staat
oji de plaats , waar vroeger het gebouw stond , dat het Hof van
G c l r e geJieeten werd , omdat het ten gewoonen verblijve voor de Herto-
gen van Gelderland verstrekte. Nadat Gelderland , even als de overige
Nederlanden , onder het bewind van Keizer Karei V was gekomen,
en dit gewest , in zijnen naam , door Stadhouders werd bestuurd ,
kreeg het den naam van S t a d h o n d e r s h o f , welken naam het
weder mei dien van Prinsenhof verwisselde, toen de Prinsen van
Oranje Stadhouders werden. Het was een groot oud gebouw , waarvan
reeds in 1404 melding wordt gemaakt , en waaraan in 1347 een vleu-
gel gebouwd werd, naar het gebruik, dat men er van maakte, de
Kaat sbaan genaamd, die door de Gelderschc Ridderschap met dc
grootste geestdrift bezocht werd, en ten gerieve van Magiuts , Prins
rrt» Oranje, met een dak werd voorzien. In hel jaar 1389 vloog het
hof, door een ongeluk met buskruid , gedeeltelijk in de lucht , waarbij
onder anderen Adolf. Graaf van J) ieuwrnaar eu .Veurs r en Stadhouder van
Gelderland . zoodanig gekwetst werd , dat hy ecnige dagen later overleed.
Eerst in 1019 werd het gebouw op 's lands koslen weder hersleld .
en met onderscheidene vertrekken vermeerderd. Het hoofdgehouw werd
in de jaren 1803 en 1804 afgebroken, en in plaats daarvan een nieuw
gebouw , zijnde het tegenwoordige Gouvernementshuis, opgetrok-
ken, terwijl, in 1819. de K a a tsba a n en de daaraan ^eltuuwde hoofd-
wacht, mede werden afgebroken, om dil gebouw te vergroot" n. lu

332 A R N.

1837 is hel anderwerf aanmerkelijk vergroot , en daarin eene fraaijc
zaal voor de zittingen der Provinciale blaten gebouwd. Tegen over
dit gebouw itaat een fraai huis , dat mede aan de provincie toebehoort , en
tot woning van den Gouverneur dient.

Het Oude Hof was een deftig gebouw, dat in het jaar 1602
door de Staten van Gelderland gekocht en vereerd werd aan Lodewuk,
Grave Thoe t\assau-kalzeitelbogtm , waardoor het den naam van
Hof van Nassau bekwam. In het jaar 1611 werd het zoo aan-
merkelijk verbouwd door Ehsst Kasibib , Graaf row Nattaa , dat deze
door sommigen als de stichter wordt opgegeven. Het werd , den 23
Februari) 1618, door de stad, die het van Willeb Fbeberik, Grave
Thoe lianau-hatzeuelbogen moet gekocht hebben, aan de Staten der
Provincie , tegen de O u d e K a n s e 1 a r ij , in ruil afgestaan , en diende
toen tot eene vergaderplaats voor de Raden van het Vorstendom Gel-
derland en het Graafschap Zulphen , alsmede voor de Rekenmeesters ,
terwijl in hel jaar 1711 verscheidene plaatsen in dit gebouw tot gevan-
genissen bekwaam gemaakt werden in het jaar 1811 veranderde het
weder van bestemming, en werd toen voor de verschillende kamers
der Rcgtbank van e e r s t e n a a n 1 c g ingerigt , doch in het jaar
1837 is liet grootendeels afgebroken , en heeft men een* aanvang ge-
maakt, om daar ter plaatse een prachtig paleis voor het Provinciaal
Gcregtshof te stichten , dat met twee vleugels en met kolommen in
den voorgevel prijken zal.

Het Provinciaal Tuchthuis, tot welks bouwing men in
1710 besloot , werd op den grond van den moestuin van het
voormalige Agnielenkloostcr, volgens het plan en onder het opzigt
van den Ordinaris Landmeter-Provinciaal en Architect, J. var des Heuvel,
gebouwd , terwijl de beelden , die boven de poort van dit gebouw geze-
ten hebben , door Joh as hes Rejdels vervaardigd werden. In het jaar
1826 werd dit Tuchthuis met het Verbeterhuis, dat daar-
achter tegen den Stadswal stond , tot één ligehaam vereen igd , en , onder
het beheer tan éénen Cipier, tot een Huis van burgerlijke
en militaire verzekering ingerigt ; hebbende men ten dien
tijde de bovenvermelde beelden weggenomen. In 1837 werd het ander-
werf herbouwd en vergroot, zoodat er nu, zonder opeenstapeling,
200 gevangenen kunnen worden geplaatst.

In datzelfde jaar, is men begonnen eene geheel nieuwe fraaijc
Kazerne aan den Stadswal te bouwen, die nu zoo goed als gereed
is, en 2000 man zal kunnen bevatten.

De Nieuwe waag werd ten jarc 1761 in eencn uitmun-
tenden smaak gebouwd op een erf, waarop in 1740 een huis was
ingestort.

De voormalige Vlecschhal, die sinds onheugelijke lijden niet meer
tot dat einde gebruikt is , dient thans tol pakhuis.

Er is voor eeuige jaren , op den W al bij de Sabelspoort , eene geheel
nieuwe Visch markt gebouwd, waartoe tot dus verre een gedeelte
van de Oude markt was ingerigt. Behalve deze ruime markt,
heeft men hier nog twee andere openbare plaatsen, de Koren-
markt en het St. W a 1 b u r g s p 1 e i n , welke laatste met eene
dubbele rij lindeboomen beplant is, en tot paradeplaats voor bet
garnizoen dient, 's Jaarlijks wordt te Ahshe» eene vrijmarkt gehou-
den . die den eersten woensdag na halfvasten eenen aanvang iK-eint
en 11 dagen duurt, alsmede eene kermis , die den 26 Augustus invalt
cu 8 dagen duurt. Behalve deze markten , houdt men er ook jaarlijks

Digitizedby Google

A RN. 555

twee paardenmarkten , den centen op den laats ten dag van de vrij-
markt en den tweeden op den vierden Donderdag in October , en 10
beestenmarkten, als den 5den en 4den Vrijdag in April, den lsten
en 2den Vrijdag in Mei , den ."den en 4den Maandag in Octolier ,
en de vier eerste Maandagen in November ; alsmede twee wckclijksche
markten . des Dingsdags en Vrijdags , van welke de laatste de voor-
naamste is.

De Hcrv. gem. te Ahühem , die tot de klassis en ring van drnhem
behoort en 6100 zielen telt, heeft een vrij beroep in de bij haar ont-
staande vacaturen. In het jaar 1;$78 is men te Ar*res begonnen , onder
begunstiging van draaf Ja* va* Nassau , Stadhouder van Gelderland ,
de leer der Hervorming te prediken , en nog ten zelfden jarc vinden wij,
als eersten vasten Predikant alhier , vermeld Joha**es Fostaii-s. Thans
zijn er vijf Predikanten , die in twee kerken, de Groote of St. Euse-
binskerk en de St. Catharijne- of Gas thniskerk , dienst doen.
Vóór bet jaar 1452 stond ter plaats, waar nu de Groote of S t.
Eu se bi us kerk gevonden wordt, cene andere aan den H. Marthus tocgc-
hciligd , en dicnsvolgens de St. Maa rten skerk gehceten. Voorts werd,
in het midden der lode eenw de tegenwoordige kerk gebouwd, zijnde
de eerste steen daaraan gelegd in 1452 , door Ar*old Hertog van •
Gelderland, w ordende toen toegewijd aan den 11. Ecsebics , die in bet
jaar 510 den pausselijken stoel beklom , en wiens rcliqniën derwaarts
uit de abdij van Pruim werden overgebragt. Deze kerk, zijnde een
nvt en hoog gebouw , praalt met eenen dikken en sierlijken toren , die ,
in het jaar 1650, 51 voet of 9 ell. 7 palm 4 duim, en in bet jaar
1651 nog meer , is verhoogd, zoodat nu de bol, waarin bet kruis slaat T
285 voet of 88 ell. 8 palm. 6 duim. boven den bcganen grond en de haan
8a 10 voet , omtrent 2 ell. 5 palm. a 5 ell., hooger is. In dien toren hangt
een fraai uur- en speelwerk , hetwelk door den beroemden Herom gegoten
is . en voor een der beste en grootste klokkenspelen van ons Vaderland
gehouden wordt. Op Pinkstermaandag van het jaar 1752 sloeg , onder
de predikatie , de bliksem in den toren , maar de brand , die in het
eerste zeer hevig was , werd nog gelukkig gebluscbt. Nogmaals sloeg de
bliksem in dezen toren op den 17 Febniarij 1757; dit maal echter
zonder schade aan te rigten. In later, zelfs in onzen tijd, is deze toren
nog menigmaal door den bliksem getroiTen geworden , hetwelk de reden
is geweest, dat men dien van eenen alleider beeft voorzien. Vóór dc
Hervorming waren er 18 altaren in deze kerk ; ook werd het feest
van den H. Hiero^yrüs bier, destijds, statig gevierd. De pastorij
werd toen altijd bediend door eenen Geestelijke uit de abdij van Pruim,
en dc Pastoors werden door den Abt dier abdij en door dc abdij zelve
aangesteld. Behalve de Pastoors , waren er ten minste nog 14 Vicaris-
sen , die hier dienst deden. Deze kerk is, in het jaar 1770, meteen
groot en uitmuntend orgel versierd , vervaardigd door Jobak Michiel
Wageser en zijnen broeder. Aldaar is, in het jaar 1558 , onder eenen
steen van wit albast begraven Karel va* Egho*d, dc laatste Hertog van
Gelderland. Op dezen steen is de Hertog levensgroot in bet harnas
afgebeeld ; aan dc vier hoeken van het graf zijn vier Leeuwen. VoorU
zijn nog drie Kanseliers van Gelderland , als : Jodocvs Sasbovt ,
Elbertxs Leo*i*cs en Martij* Goris , alsmede dc Luitenant-Admiraal
"Willem Josef Baron va* Gesot . dc Generaal va* Palla*ot en de
geleerde He*drik Ca**egieter , in deze kerk begraven.

De St. (ia thar ijn e- of Gasthu i s kerk, die , na dc Reformatie ,
tol onderscheidene einde gebezigd was , is sedert ccnige jaren weder tul

534 A n \

godsdienstig gebruik ingcrigt , en dient thans niet slechts voor de Ncderd.
Herv., in.iur ook \ oor «Ie Waalsche gom.. tli«' hier eenen Predikant
heeft en 17U zielen tolt.

Vóór dat deze laatste kerk bij dc Herv. in gebruik was, hadden zij
nog twee andere kerken, namelijk de St. Janskerk, en de Broe-
renkerk. Het oostelijke gedeelte der eerst genoemde is door de Malthezer
Bidders , benevens het kommandenrshiiis , dat naast dc kerk stond , (re-
bound ; men gelooft, dat het westelijke gedeelte, in de afgodische
tijden , tot eenen Heidcjischcn tempel gediend bad. Zij was van een
zonderling maaksel , en werd , in het jaar 142'5 , door den feilen brand ,
die Arnhem toen teisterde , eenigzius geschonden . maar later veel
fraaijer herbouwd en met eenen tweeden toren versierd. Deze kerk
is echter afgebroken, en niet ver van de plaats, waar zij gestaan
heeft, werd in het jaar 1857 eene nieuwe koepelkerk gebouwd, die
bijna voltooid is, en wederom de S t. Janskerk zal genaamd
worden. De Broerenkcrk, die voorheen de kerk van hel Min-
derbroedersklooster geweest is , en later door dc YVaalschc Herv. ge-
bruikt werd, terwijl dc Ncdcrd. Herv. daarin ook eens ter week dienst
deden , is reeds vóór vele jaren afgebroken.

Dc Evang. Luth. hebben hier ook cene fraai je kerk , met een sier-
lijk orgel. Dcgem., die 610 ziel. telt , behoort tot den ring van Utrecht.
De eerste godsdienstige bijeenkomst dier gezindte , van welke men hier
melding gemaakt vindt, was eene avondmaalviering , die den 12 Maart
1645, ten huize van eenen boekdrukker op St. Malburg, plaats had.
De gcm. schijnt destijds reeds zeer talrijk geweest te zijn , daar toen
aan meer dan 100 leden het H. Avondmaal, door eenen Predikant van
Utrecht , werd uitgereikt. Zij hield echter hare bijeenkomsten nog in
het geheim , daar de Overheid der stad dc vrije uitoefening harer
godsdienst volstrekt niet duldde , en meermalen de vergaderingen , welke ,
ondanks de geheimhouding , bekend werden , verstoren liet. De eerste
grondleggers dezer gem. zijn vermoedelijk Duitschers geweest , die uit
hun vaderland waren gevlugt , en hier eene schuilplaats hadden gezocht.
Na den Mtinsterschen vrede , in 1648 , verloor de genfc dan ook een
aanzienlijk getal leden , die naar hunne verlatene haardsteden terug
keerden. In hetzelfde jaar werd Micuael Bapmis , als eerste vaste Pre-
dikant , beroepen , op raad en door bemiddeling van zekeren Baron vau
Pailasdt , Erfmaarschalk van hel hertogdom Kleef. Van dien tijd af
is de gcm. , ofschoon nog lang van den kant der Begering , weinig
begunstigd, hetgeen zelfs den volgenden Predikant Hoppics bewoog, om
tot dc Herv. over tc gaan , onafgebroken door eigene Predikanten be-
diend geworden.

Dc B. K. , wier getal 6400 beloont , hebben hier cene static , met twee
kerken, zijnde de St. Walburgskerk en de Kerk in de Varkens-
straat. Dc St. AV a 1 b u r g s k c r k , die in het jaar 1421 werd ingewijd ,
is gesticht door een kapittel van Kanonniken , dat voorheen in de stad
Tiel door W algeb , Graaf van Teisterbant , opgerigt was, maar in het

{'aar 1528 zich genoodzaakt zag, die stad tc verlaten, en alzoo tc Arn-
lem cene schuilplaats vond. Dit kapittel heeft van ouds rijke prebenden
en eene zeer vermaarde proostdij gehad , zijnde , onder anderen , de ge-
schiedschrijvers Wille* Heda. Pontos Hebtehis en Johati Baptista Grabmate
aldaar Proosten geweest. Ook beweerde men , dat Graaf Beisotjd een aan-
zienlijk gedeelte van 's Heercn kruis uit Doodenvvrert herwaarts had laten
overbrengen, en aan deze kerk vereerd. Na de Kerkhervorming werd het
gebouw tot een Lands-arsenaal en later tevens tot een Stadsma-

- - — ■ - — —

A RN.

ga zijn gebruikt. In lu*t jaar 1810 gaf Koning Lodewu* lu>t aan de
U. K. gemeente terug , waardoor het tot zijne aamaukclijkc bestem-
ming wederkeerde. Thans is deze kerk , die met twee cvcngelijke
torens prijkt , en in welke de dienst door eenen Pastoor en twee
Kapellaiien vcrrigl wordt , zeer doelmatig tot haar tegenwoordig gebruik
ingerigt. De U. K. kerk i n d e Varkensstraat, welke aan
den iï. Eusf.bils is toegewijd, levert niets bijzonders te vernielden op ;
zij wordt door cencn Kapellaan bediend.

Onder de liefdadige gestiehten en inrigtingen noemen wij eerst : het S t.
Catharijnc Gasthuis, dat in het jaar 1306 , door Graaf Reixoud 1 ,
gesticht werd , uit de vcreemging van twee verschillende gasthuizen ,
waarvan het eene reeds in het jaar 1226 bestond, en het andere kort
te voren , door zijne zuster Mihia , was opgerigt. Dit gasthuis werd
in het jaar 1636 uit de Bakkerstraat, waar het eerst stond , in het gewe-
ien Agnieten-klooster overgebrajt, terwijl het gebouw in de Bakkerstraat ,
dat geheel vervallen was , ten behoeve van de stad bij gedeelten aan
partikulieren verkocht werd. Het tegenwoordige gasthuis heeft verscheidene
ruime vertrekkcii , en strekt ora er oude burgers te onderhouden , en
krankzinnigen te huisvesten ; sommige lieden kochten er voorheen hunne
kost. Voorts heeft men hier het St. Nikolaas hospitaal, welks
inkomsten voornamelijk tot onderhoud van behoeft igen gebruikt worden ;
het Burgerweeshuis, en het Nieuwe Weeshuis, grootendeels
door den vermaarden Hopman Jaeob de Wild gesticht; twee W e d u w en-
huizen; eene Stads -Apotheek, in 1836, onder het toczigt
van het algemeen armbestuur, opgerigt ; eene Militaire ziek enz aal,iu
hel voorm. St. Antonie- of Leprozen-gasthuis, w aarvan de
fondsen thans ouder toczigt van het algemeen armbestuur beheerd worden.
Vroeger had men hier nog het S t. P i e t c r s-g a s t h u i s , w elks fondsen
mede onder toezigt van het algemeen armbestuur worden beheerd ,
terwyl het gebouw tot woning van partikulieren dient , en eene Onder-
linge Brandwaarborgmaatschappij.

Tot de wetenschappelijke inrigtingen bchooren: de Latijnse he
school, ineen groot gedeelte van het oude Minderbroeders-
klooster gevestigd , die ongeveer 20 leerlingen telt , aan welke
door eenen Rector en eenen Conrector onderwys gegeven wordt; eene
Stads Fransche en Nederduitsche school, met ruim 50
leerlingen; een departement der Maatschappij: Tot l\ut uin
't Algemeen, dat sedert den 18 December 1809 bestaat, ruim 180 leden
telt , en in het jaar 1828 eene Tusschcnschool heeft opgerigt ,
in welke aan ruim 400 kindereren onderwijs wordt gegeven ; eene Stads
Leer- en Spin school, die thans door 530 leerlingen bezocht wordt ,
cn waaraan 1 Hoofdonderwijzer , 2 Ondermeesters en 5 Hulponderw ijzers
verhouden ziju ; het Tcekcn-en bouwkundig genootschap,
ouder de zinspreuk: Kunstoefening, hebbende 6 Directeuren , ongeveer
80 contribuerende leden , cn eene teeken- en bouwkundige school , hij
welke 8 onderwijzers geplaatst zijn , die aan ongeveer 160 jonge lieden
les geven in de teeken- , bouw - en w iskunde , onder w elke leerlin-
gen vele minvermogende zijn, die het onderwijs kosteloos genieten,
terwijl, volgens den uitersten wil van den voormaligen Protector van
dit genootschap, den Admiraal va* Kjnsbeacex , jaarlijks zilveren
medailles aan de meest gevorderden worden uitgereikt ; het N a-
tuur- en Letterkundig genootschap: Prodetse cona-
mur , dat in het jaar 1792 is opgerigt , een bijzonder fraai kabinet
heeft cn 50 leden telt j het Letterkundig genootschap;

r»r>n

ARN.

Tot Ifut en Vergenoegen , opgcrigt den 16 Maart 1824 , met l>cpaling
van niet meer dan 25 leden aan tc nemen , welk getal steeds aange-
vuld blijft ; een Genootschap , ten doel hebbende , om de leden
gelegenheid tc geven , tot beoefening der Wiskunde, onder
de zinspreuk : Vermeerdering ran kennis is ottx doel , zamengcsleld uit
22 werkende en 21 honoraire leden ; en 8 scholen.

Onder de vermaarde mannen , waarop Arnhem roem draagt , verdienen
melding , dc G odgeleerde n : GoDEFRiiurs van Arnhem , de 31ste Abt van
Aduardf ™74 ï ^abolis Gallis, gcb. 1330 -j 1616, Ilonglecraar aan
de lioogesrhool le Levden ; Gysbebtcs ScuEvickHAVEN , Biechtvader van
Febdinand II, Koning van JJohemcn en llongarijen , die in 1619 een
werk o\cr de Aller -heyligsle Goddelijke Dryroudigheid heeft, doen druk-
ken, en Henrik Gehard Cannegieter, Predikant tc Bolsward, die
door zijne godgeleerde schriften bekend is; dc Regtsgeleer-
den: Reinier Tencnagel, Hooglecraar in de Regtcn aan de hooge-
school te Leuven ; Fbedebik van den Sande . Raadsheer en Fiskaal
van Gelder en Zutphen , geb. 1377 f 1617 , bekend als schrijver
van twee regtsgelcerde Merken ; Labbertus Gobis f 20 Junij 1631 ,
na zich door onderscheidene werken te hebben beroemd gemaakt ;
Cobselis var Eck 1732 , na eerst aan dc hoogeschool te Frane-
kcr, en later tc Utrecht, Hoogleeraar in dc Regtcn tc zijn ge-
weest; Hebban Cannegieter , geb. 1723 -f 1801, Hooglecraar eerst in
het burgerlijke en later in het Natuur- en Volkcnrcgt tc Francker j
diens broeder Joannes Cannegieter , Hooglecraar in dc rcgtsgclecrdhcid ,
aan dc hoogeschool te Groningen f 1806 ; en Johas Daniël Meter , geb.
13 Scpt. 1780 -j* 6 Dec. 1831, vooral beroemd als schrijver van het
werk : Esprit des Institntions Judiciaires (Geest der regterlijke instel-
lingen) ; de Wiskundige Gerard Wijhes , geb. 1648 f 29 Mei
1722, als Hooglecraar in dc Wijsbegeerte aan dc hoogeschool tc Har-
derwijk; dc Geschiedkundigen: Henricus AoriLirs . w iens ei-
genlijke naam was Hendrik. Arents of Arnts, en die in 1366 ccne korte
kronijk van Gelderland in het licht gaf ; Gerardus van Brevckblaer,
of Kboeckelaeb, f 1602; Coristophorus Brouwer, geb. 1539 f
1671 , een geleerd Jesuit cn schrijver van de Antiqnitates Fulden-
ses (Fuldaschc oudheden) , dc Anliquilates Trevirenses (Tricrschc oud-
heden) en andere werken ; Johan van den Sandb , die een vervolg op de
Nederlandsche oorlogen van zijnen oom Everard van Retd schreef, en in
1638 als oudste Raad in het hof van Friesland -j* , na zich ook door
regtsgelcerde werken tc hebben takend gemaakt ; cn Arend van Slich-
TENnonsT , die, in 1634 , de Historiae Geldricae Libri XIV (dc Gel-
dersche geschiedenis in veertien boeken) van Pontanus, in het Neder-
duitsch vertaald en vermeerderd, uitgaf; dc Latijnsche taalge-
leerden: Theodorcs Marsiliüs , geb. 1548 f1617. na eerst Hoog-
leeraar in de welsprekendheid bij het collegie des Grassins tc Parijs .en
later Lector aan het collegie van Frankrijk te zijn geweest ; Theodorcs
BtckI ; Otto Arntlenius , geb. 1703 ■f 1763, die eene goede uitgave
van Dionysius Cato heeft geleverd ; en Cornelivs Boon z alter , geb. 1753
•f 8 Jan. 1792. als Rector der Latijnsche scholen te Gorinchem ; dc
Kunstschilders: Wesher Noot, die in 1670 geboren was , en
in het voorstellen van doorziglkundigc onderwerpen en het nabootsen
van beeldhouwwerk uitmuntte ; Gerrit Jan vak Leeuwen , *f 28 April
1825, die veel roem als bloem- en fruitschilder behaalde; cn Antoon
Sbinck Pitioo, geb. 1790 f 1837, aan dc cholera, tc Napcis, waar
hij Directeur der akademie van beeldende kunsten was.

ARN.

337

Absbeb heeft meer dan eens veel door brand geleden , als in het
jaar 13G4 , toen een groot gedeelte der stad in du aseh -werd gelegd,
waarom aan de burgerij , tot vergoeding van schade , het A r n h c m m c r-
broek geschonken werd ; en in het jaar 1411 , als wanneer de stad
bijna geheel door het vuur werd verteerd. In het jaar 1419 was er
tweemaal brand. De eerste reis werden 200 en de tweede 300 huizen
cenc prooi der vlammen, en in het jaar 142-5 onderging de stad nog-
maals een dergelijk lot.

In het jaar 1282 verkreeg Reihald , Graaf ran Gelder, van Keizer
Hioolf vab Hibsbcrg, het voorregt, om stukken ter waarde van stcr-
lingsche denaricn , in de stad Abibeb te mogen slaan. Dezelfde
keizer Uudolf heeft , toen hjj dit privilegie bevestigde , daarbij gevoegd t
dat hij de munt van Aribeb, naar zijn welgevallen, naar Roer-
mond e of // a r de rw ij k , en van daar wederom naar Arxbeb , zonde
mogen verplaatsen.

Gedurende de twisten tusschen de iteekcrens en Bronkhorsten , dio
omstreeks 1330 een begin genomen hadden , werd Abvreb in 1372 door
dcHeekerens , onder hun opperhoofd , den Graaf va* Blois , ingenomen,
wicn het , door den ouden Vorst Willes vab Gulik , die , als voogd over
zijnen onmondigen zoon , aan het hoofd der Bronckhorsten stond , nog
ten zelfden jare weder ontweldigd werd.

Willes va* Egsojd , broeder van Abxocd , Hertog van Gelder , ver-
zekerde zich . in het jaar 1467 , van Abkreb , ten einde die stad voor sijneu
broeder , die destijds door zynen zoon Adolf , op het kasteel te Buren ,
gevangen gezet was , in te houden. Adolf belegerde terstond hierop
de stad , maar zag , na verloop van veertien dagen , zich genoodzaakt
het beleg op te breken.

Kahel de Stoute , Hertog van Bourgondië , aan wien Abxoud het
Hertogdom Gelder en het graafschap Zutphcn . ten overstaan van zijnen
broeder Willes va* Egboid, Jan, Vorst ran Kleef, en anderen, voor
ecne som van 92,000 rijnsguldens verpand had , maakte zich in het
volgende jaar meester van Absbeb , welke stad hem eenc som van 90,000
rijnsguldens moest opbrengen, terwijl hij bovendien hrt raadhuis van
alle oude schriften beroofde , welke bijnaar het slot te Vilvoorden liet over-
brengen. Twintig jaren later , namelijk in het jaar 1492, was Abkbes
eene der eerste sleden van Gelderland, die den wettigen Land vorst
Kabel vab Egbobd , Hertog ran Gelder, den zoon van Hertog Adolf
toevielen; maar in het jaar 1303 deed Filips de Schoonc, Hertog van
Bourgondië, de kleinzoon van Kabel de Stoute , hemden oorlog aan , en
liet Abkres, zoodanig belegeren en bcstormcn,dat bet zich ten laatste moest
overgeven. Hertog Kabel vab Geldeb wist echter , in het jaar 1313, in
stilte met eenig krijgsvolk binnen de stad te komen , waaruit hij de
Bourgondiërs verdreef, en hield zich sedert, tot aan zijnen dood, den
30 Junij 1338, te dier stede op Naderhand heeft Aribeb, even
als geheel Gelderland, na zich eerst onder de regering van Willeb,
Hertog ro» Gulik, begeven te hebben , voorde magtvan Keizer KvrelV
moeten bukken , door wiens bestel het hoogc geregtshof van Gelder-
land , in het jaar 1343 , te Absbeb gevestigd werd, terwijl zijn zoon
Fairs II, Koning ran Spanje, in hel jaar 1339, deze stad ook tot
eene -vergaderplaats der vorstelijke rekenkamer benoemde.

Het is zeer opmerkelijk , dat de Spanjaarden , gedurende den tachtig-
jarigen oorlog , zich nimmer van deze belangrijke plaats hebben kunnen
meester maken, zelfs niet, toen zij Deventer en Zutphcn reeds onder
hun geweld hadden. Zij hebben de Arnhemmers wel monigwerf met
I. Deel. 22

A R N.

ccnc belegering -reigd, cn getracht dn Siad dor overrompeling in
hunne raagt te krijgen , maar altijd te vergeefs ; hetwelk men , groo-
tcndeels, aan het voorzigtig beleid van den Graaf vas Meum mag
toeschrijven. Toen die v;m Nijmegen en Doesburg de Hervormden
uitgedreven , en zie.li niet den Hertog van Parmn , als Spaauseh Gou«
verneur der Nederlanden , vereenigd hadden , heeft hij , ook zeer bekom-
merd voor Armiem , waar de burgers gecne Staatsehe soldaten wilden
innemen , iu liet geheim , ecnig krijgsvolk voor de stad doen komen , de
poort door list overweldigd en het Staatsehe krijgsvolk er binnen gehragf.

Toen Look wijk XIV, Koning ran Frankrijk f ten ja re 1072 ons
Vaderland zco plotseling op het lijf viel . bevond An.tnEi zich in geen staat
van verdediging. Sedert het jaar 1U90 had men die stad «cl versterkt ,
en in zoodanigen toestand gebragt , dat zij , in geval van belegering, ccnen
klockmoedigen tegenweer zoude hebben kunnen bieden ; maar , na den
vrede met Spanje , in het jaar 1648 getroffen , had men echter de vesting-
werken zoodanig laten vervallen , dat de stad geen aanval zoude heb-
ben kunnen wederstann. Bovendien weigerde de Regering, kort voor
de aankomst der Fransehen , Staatsehe bezetting in te nemen j alhoe-
wel zij ten laatste daariu bewilligde, op voorwaarde , dat alle de Officie -
ren den eed aan haar zouden afleggen , hetwelk den 13 Juny 1672 plaats
had, toen er twintig zwakke compagnie n en ccnigc boeren binnentrok-
ken. De bcvclhcblicrs vonden de buitenwerken vol geboomte cn plautsoen ,
de wallen vervallen, de contrescarp in geen staat van tegenweer,
voorts alles rondom de slad met huizen omzet , en gecne batterijen in be-
hoorleken staat , noch iets gereed. Zij verzochten spoedig herstel
van dezen stand van zaken en dat de beplanting , huizen en hoven
buiten de slad , mogtcn weggeruimd worden. Hierin verkoos de Rege-
ring echter niet te bewilligen , omdat de burgerij hierdoor meer dan
twee tonnen schats schade zoude lijden , hetgeen ten gevolge had , dat
cr niet meer dan twee of drie huizen aan den Rijnmuur in brand werden
gestoken. Middelerwijl kwam de Maarschalk de Tureske , die een gedeelte
van het Franscue leger gebood , op Arhbem aantrekken , legde eene bat-
terij tegen die stad aan , en deed haar door eencn trompetter, opei-
schen. De Officieren zonden dien trompet Ier dadelijk terug, met het
antwoord, dat men zich tot het uiterste dacht te verweren , maar,
nadat de stad ten tweeden male opgeeischt was , besloot de krijgsraad ,
aangezien zij van alle krijgsbehoeften ontbloot was , zoodat op de
batterijen noch kruid , noch lood , noch kanonniers gevonden werden ,
den Kolonel Yiujdeb6ek en den Kapitein Aerssens , met eenige gecom-
mitteerden uit de Regering , naar Koning Lodewuü af te vaardigen ,
aan wicn men verzocht , bescherming des adcls en des kwartiers van
Arnhem, behoud van hunne privilegiën cn van de Hervormde godsdienst,
benevens meer andere dingen, die wel beloofd, maar kwalijk nage-
komen werden. Den 16 Junij trokken nu de Fransehen onder Locvois
de stad binnen , en maakten de gehcele bezetting gevangen. Nadat
voorts de stad omstreeks twee jaren aan de geldafpersingen en baldadig-
heden van de Fransehen had ten doel gestaan , werd zij, in Md 1674 ,
even als het gehcele Vaderland , door deze lastige gasten verlaten , die
nu begonnen te vreczen, dat hun de adogt naar deu Boven-Rijn niogt
worden afgesneden.

In 1702 ontstond cr , na het overlijden van den Erfstadhouder
Willes III, te An>nr», groote onccnigheid, veroorzaakt door de sterke
drift der burgei's, om zich in het bezit van hunne oude voorregten ,
wegens du vrije verkiezing der Stadsregering . hersteld tc zien. De

A RN. 339
«

otule Regenton, door den Stadhouder aangesteld, werden afgezet , men
wierf soldaten, om de nieuwverkoreno te liaudhaven, en men bele-
gerde Wageningcn , wcrwaarts de oude gevlugt waren ; maar alles
werd door eenigc regimenten , van wege dc dtatcn-Gcneraal gezon-
den , tot stilte gebragt.

Rij gelegenheid van de aanstelling van Wille» IV tot Erfstadhouder,
in het jaar 1718, was men hier ook zeer verdeeld ; maar xoodra de Vorst
tot dien post verheven was , geraakte men schielijk aan het bedaren.

In het jaar 1783 waren er tc Arjre» eenigc oproerige bewegingen
ontstaan , doordien de Regering had goeiige vonden , het oude kerkhof
in dc stad , bij de Groote kerk , aan ecnen Jood , die een prachtig huis
daaromtrent gebouwd had, af tc staan, en eene nieuwe begraafplaats,
met ecnen behoorlijken muur omringd cn van een ijzeren hek voorzien ,
builen dc stad aan tc leggen. En nadat nu , op begeerte der misnoegde
ingezetenen , het oude kerkhof weder hersteld was, werden juist een
jaar later dc oproerigheden weder hervat, onder voorwendsel, dat de
daar rondom staande muur niet zoo hoog als te voren was , hetwelk
het noodlottige gevolg had , dat, toen eene ronde uit de burgerij
door eene patrouille der bezetting werd ontmoet, deze met elkander
in gevecht geraakten, zoodat twee Officieren cn eenigc soldaten ge-
kwetst werden , ten* ijl een grenadier sneuvelde. Toen echter op den
volgenden dag dc gcbcclc bezetting onder dc wapenen kwam, trokken
de burgers af , w aarop later eenigc belhamels werden gevat , de
hoofdaanvoerder gestraft, en alle bewegingen ophielden; maar, in
het jaar 1786, ontstonden cr weder onecnigheden tusschen de bur-
gers en dc krijgslieden der bezetting , welke laatstcn dc burgers zoo-
danig mishandelden, dat een burger cr hel leven bij inschoot. In
het volgende jaar moest dc stad op nieuw aan de baldadigheden der
krijgslieden ten doel staan , die alstocn zes cn twintig huizen plun-
derden , en hunnen bandeloozen moedwil niet beteugelden, vóórdat
een der Rurgcmcesteren , de Raron va* Spaes va* Biljoen , van Prins
Wille» V, die zich destijds te Nijmegen bevond, cenen brief had weten
te bekomen , waarbij den Bevelhebber der bezetting , bevolen werd , dc
plundering tc stuiten. Het hoog misdadige gedrag der krijgslieden bleef
echter ongestraft , terwijl dc Ariihenische burgers, als waren zij de be-
leedigende cn strafbare partij in dezen geweest , zich de ontwapening
moesten getroosten , toen , op last der Regering , alle wapenrusting
werd opgehaald en op het stadhuis gebragt.

Op het vernemen van de vorderingen der Franschcn en de neder-
laag der vereenigde Keizerlijke cn Hanoversche legers , in het jaar 1795,
namen de Keizerlijke Generaals Alvlszt cn Sporke voor , Arnre* tot
het uiterste Ie verdedigen , gnaar naanwelyks hadden de Fransehen , den
16 Januarij , eene batterij aan den overkant des Rijns opgeworpen , en
eenigc granaten van daar in dc stad geworpen , of men ging den vol-
genden dag tot een verdrag o\cr, waarbij de bezetting eerst krijgsge-
vangen, en vervolgens , op haar woord van eer , van niet tegen de
Fransche Republiek te zullen dienen , ontslagen werd. De Fransche
Officieren , die zich gedurende cenigen tijd in Arnhem onthielden , namen
hunnen intrek bij de voornaamste ingezetenen; dc gemecnen betrokken de
huizen der burgers, die de stad verlaten hadden , wordende hun verder
bij de minvermogende inwoners huisvesting verschaft. Om aan hen, die
dc ledig gelatene huizen betrokken hadden , potten , pannen , ketels en
dergelijk keukengereedschap cn huisnoodwendigheden tc bczorgrn , wer-
den de burgers verzocht , hetgene zij van dien aard konden missen ,

Digitized by Google

540 A R N.

ten gebruikc bij te zetten. De Franschen schreven teven» uit, dat,
binnen acbt en veertig uren., moesten bezorgd worden : 4000 jassen
of rokken , even zoo veel paren schoenen , 10,000 bossen hooi , ieder
van Vi pond , 10,000 bossen stroo en 2000 makken haver. Men deed
wat men kon , maar , daar de volvoering van de twee eerslgemelde
cischen ondoenlijk was, maakte men daarop met den Generaal db Vebvss
cene schikking. Nu werd er , op voorstel van dien Generaal , tc
Arnhem een Committé rcvolutionnair opgerigt , door welks bewerking,
onder opzigt des Franschen Generaals , dc Stadsregering werd bedaukt
en ecnc Mnnicipaliteit door dc burgers aangesteld.

Hij het uitbarsten der omwenteling in het jaar 1813, bestond het gar-
nizoen tc Aruhe» alleen uil de garde van den Prefect, meestal Hollan-
ders, en uit dc Nationale garde, maar het werd omstreeks het midden
der maand November versterkt , door omtrent 120 man van het korps
e'lrangertf zijnde meest Pruissen , die, door de Franschen krijgsgevangen
gemaakt zijnde , tot hunne dienst waren overgegaan ; en lateraoor eenige
gens d'artues en een bataillon douaniers , die van Wezel, al vechtende met
de Kozakken , over Nijmegen aankwamen , alsmede door twee batail-
lons voetvolk. Den 27 dier maand kwam er 's avonds tijding , dat dc
Hertog van Tarente (Macdosald) met zijn gevolg , bestaande in onderschei-
dene Generaals, Aides-de-Camp , benevens twee divisicn ruiterij cn veel
geschut, van Nijmegen herwaarts stond over tc komen , om in deze
stad zijn hoofdkwartier te vestigen. Hij kwam ook den volgenden
morgen , doch nadat hij den staat van verdediging had opgenomen ,
keerde hij nog dienzelidcn dag naar Nijmegen terug , waaruit men
besloot, dat hij Absbeh , welks vestingwerken, op last van Koning
Lodewijk. , gedeeltelijk geslecht waren , niet geschikt oordeelde, om er
sijn verblijf te nemen. Ten zelfden tijde voorzag hij nogtans den
Bevelhebber van Abübe» , den Generaal A«y , van eenige zeer ver-
zwakte bataillon* voetvolk en een regiment ruiterij , alsmede van eenige
stukken met dc noodigc kanonniers ; 't welk alles dc sterkte der be-
zetting op ongeveer 3500 man bragt. Dc gezegde Bevelhebber , ver-
nomen hebbende , dat dc Pruisscn het dorp Oosterbcek , alsmede
het Driclsche cn Lexkcsveer bezet hadden , besloot, den 29 No-
vember , tot cenen uitval ter verkenning , door een paar veldstukken
gedekt, maar de hiertoe uitgezondene troepen kwamen met een
aanmerkelijk verlies aan dood en en gekwetsten terug. Terwijl de
burgerij zich nog steeds met geheime onderhandelingen tot een
verdrag vleide , vernam men , tegen den middag van den volgenden
dag, dat een talrijk leger der bondgenooten van alle kanten aanrukte,
om de stad en de verschansingen builen de Rijnpoort tc bestormen ,
hetwelk weldra , door het meer en meer naderende gebulder van het
kanon , bevestigd werd. In dc grootste ontsteltenis zocht nu elk , om zich
cn de zijnen, zoo goed mogelijk , in kelders te beveiligen. Hctonwcdcr
kwam ieder oogenblik nader , cn reeds even na den middag was het
vuur van kanonnen en musketten nabij de stad cn op dc wallen ver-
schrikkelijk. Dc ingevallen granaten veroorzaakten brand op onder-
scheidene plaatsen, welke echter spoedig gcbluscht werd. Na cc n woe-
dend gevecht v an ruin» anderhalf uur werd de stad , nadat de poorten
overw cldigd en de muren met ladders beklommen waren , stormender-
hand ingenomen. De Franschen , onder het geschreeuw om lijfsgenade ,
van straat tot straat vervolgd , poogden door de Rijnpoort , over de
brug, naar Nijmegen te ontkomen, maar werden grootcndccls over
den kling gejaagd , doodgeschoten of gevangen genomen. Thans van

ARN.

511

hunne eigenlijke vijanden verlost , haastten de burgers zich , om de over-
winnaars als \ricndcu te begroeten , en hun de noouige verkwikking te be-
zorgen ; des niet tegenstaande konden eenigc huizen de plundering der
inrukkende Pruïsscn niet ontgaan ; terwijl ook dc nationale gardes , die
men , om hunne montering, voor Franschen aanzag, in den beginne, jam-
merlijk mishandeld werden. Weldra echter maakte de Generaal Bulow
een einde aan deze wanorde , door alle de troepen , bij trompetgeschal
en trommelslag , in hunne gelederen te roepen, en hun alzoo de ge-
legenheid tot verdere plundering en het bedrijven van geweld te be-
nemen. Verscheidene huizen waren door de houwitser-granaten zeer aan-
merkelijk beschadigd; ook hadden de Franschen, vóór het bestormen
van dc stad , de Rijnbrug van onderen met vet en andere , spoedig viaui-
vattende, stoffen voorzien, ten einde, door het afbranden daarvan, in
geval van nood, hunnen aftogt te dekken. Dit ontwerp werd ook
gedeeltelijk ten uitvoer gebragt door diegenen van de bezetting, «liu
het gevaar ontkomen waren ; doch door den ijver der Pruissen , en
dc hulp der bruggeknechten , werd dit belangrijke eigendom der stad
nog iu tijds gered. De vlugtendc Franschen werden door dc ruiterij
vervolgd , en nog velen hunner gedood of gevangen genomen ; cn alzoo
was Arjhex , nog vóór het ciudc van November, aan het gedeeltelijk
herstelde Nederland toegevoegd (1).

liet wapen van Arnhem is een zwarte dubbele arend op een blaauw veld.
ARNHEM , koflijplant. in IVederlandsch-Guiana , kol. Suriname,
aan de riv. Cottica, aan de reglerhand inhei opvaren; palende aan den
verlaten grond Gocd-Sueces benedenwaarts, en dc plant. Vlugt-en-
Trouw opwaarts; 300 akk. groot, met 59 slaven.

ARMIKMIA, latijnsche naam van de stad Abkhei. Zie dat woord.
ARNHEMMER-BOSCH, voorm. bosch , op do Feluwe , prov. Gelder-
land, dat Arnhem aan de W., N. en O. zijde omgaf , cn zich tot digt
aan de poorten dier stad uitstrekte. Het is bij het hevige beleg, het-
welk Arnhem in het jaar 15J05 van Filifs de Schoove , Hertog van
Bourgondië , moest doorslaan, grootendeels omgehouwen, en de grond
later, zoo als nog. tot bouwland gebruikt.

ARN HEMMER-EN-Y ELPERllROKk , pold.op ótFeluve, prov. Gel-
derland, arr. , kant., geni. en N. O. van Arnhem ; laugs de riv. den Rijn
door eenen dijk , aan de andere zyde door de \ eliiwsche hoogten bepaald.

Deze pold., die, de publieke wegen en waterleidingen niet medege-
rekend, 789 bund. 7 v. r. 93 v. ell. groot is , diende oudtijds tot cene
gemeene weide. Nadat dc stad, in hel jaar 1564, veel door eenen zwa-
ren brand geleden had , werd het Abjihebbebbboek , ingevolge cene vergun-
ning van Hertog Eiuurd , door Schepenen en Raad, tusselien de bur-
gers , verdeeld. Door middel ecner sluis wordt in deu polder jaarlijks
net vruchtbaarmakend wmterwater binnengelaten. In hel jaar 185Gxiju
er vele kosten tot verbetering van den dijk van het AB>Ht«BtiEaotJt
aangewend.

ARNOLDI VILLA, naar cenigen willen, ecu oude naam van
Aa» hei. Zie dat woord.

(i) Hen, die verlangen ieti meer omtrent Armhui •*» hare omstreken Ie weten,
verwi jsen wij naar de Wandelingen in een gedeelte van Gelderland,
nu welk lecenawaardig werkje, dat wij aan de wel versneden pen van den Heer
Aitliiv-riu» van Gelderland, J, A. Nunorr, le danken hebben, wij, bij dc bewer-
k.ug van dil arl. den vijf.ien. in iS36 uilgnkumen, druk gerMdnkegd LobUn.

ARN.

ARNOüBSiltlM , volgens sommigen de eigenlijke naam der stad
Ars hem. Zie dat woord.

AROCAROEA , kreek , in ffederlondscl-Gniana, in het Z. W. der kol.
Suriname. Deze cenxanie , overschaduwde kreek vloeit door een uit-
gestrekt onbewoond bosch , vercenigt dc W a y o mb o k r e e k met dc
JV ick e rt , en dient voor dc binnenlandsche doorvaart van Paramaribo
naar het bencdendistrikt Nickerie.

AROE , Aan of Ru, vorst, in Oost-Indiê, op de Oostkust van het
Sundasche eil. Sumatra ; het staat onder cenen onafhankelijken Radja.
De grond is er laag cn vol moerassen cn bosschen.

AROE, Aau, Poblo-A»oe, eil. in Oost- Indië , inde Straat van
Malakka, aan dc Oostkust van het Sundasche eil. Sumatra , 2° 28'
N. B. 122° 40' O. L. Het is het grootste der Aroes of Jaksoes , en
dc Radja van het Vorstendom Arot noudt er gewooulijk xijn verblijf.

AR O EIM , eil. in ffest-Iudii. Zie Anna*.

AROE-EILANDEN , A kroos- , Anouw-, Anow- , Aaoo-, Aaaoo- ,
Aaoo* , Aaroü- , of Arrou-iilande* , groep eil. in Oost-Indiè in dc
Stille- Zuidzee , in den Zuidelijk-M 'olukschen- Archipel , Z. O. van
Cerara , O. van Banda, tusschen »° cn 7° Z. B. en 152° en 153° O.L.

Zij doen zich in de verte als laagland op , cn hebben vermoedelijk
hun bestaan te danken aan cenen kleinen archipel van kalkrotsen ,
tusschen welke dc polijpcn , door gcenc hoogc golven verhinderd ,
in de Wcstuioeson , hunne koraaltakken tot aan dc oppervlakte van
het water optrekken , terwijl zij in de Oostmoeson , wauncer het water
minder hoog komt, sterven. Eindelijk wordt er door hunne woningen
eene koraalbank of rif gevormd , die dc steeds voorbij drijvende loten
van den hier zoo veelvuldig voorkomenden mangaboom tegenhouden.
Deze schieten wortel, cn houden , op hunne beurt , de rottende wortelen ,
die hier in menigte drijven, en het zeewier op, welk een en ander,

Sevoegd bij de afvallende bladeren , een moerassig land doet ontstaan ,
at , langzamerhand in vastheid en omvang toenemende , ten laatste een
vruchtbaar eiland wordt.

Deze eilanden kan men in Westelijke cn Oostelijke on-
derscheiden j de Westelijke zijn van het Z. naar het N.: Batoe-
goyang, Kr cc, Babic (ten Z. O. van Tranna) , Tranna,
Mavkor ofMykor, Babic (ten N. van Mnykor) , W a m m c r ,
Wo"kan, Wadjicr, Boe ar, Toba, Wassicr, enz. De
Oostelijke eilanden zijn : Workay, Jobdie, Kobronr,
Karwaro, Watclce, Docar, Marim, Calfanic,Kola,
Wanna, Jcddin, Warria, N o b a enz.

Zy worden door onderscheidene kanalen van zoutwater , waarin ebbe
en vloed elkander ongeregeld afwisselen , en die door de inwoners soengi
gehectcn worden , van elkander gescheiden.

De Westelijke eilanden , genieenlij k dc V oorw al gchceten , worden ge-
zamenlijk door Christenen en Mahomedanen , of enkel door Christenen
of Mahomedanen, bewoond. Zoo vindt men op Wammer, Wo-
kan cn May kor bjjna niet dan Christenen , cn op Wadjicr alleen
Mahomedanen. Dc Oostelijke , die men den Ach ter wal noemt , cn
waarvan de bevolking uit Heidenen of Alfocrcn bestaat, kunnen bij-
na niet door grootc vaartuigen aangedaan «orden, omdat overal dc
banken en droogten ver in zee uitsteken. Hier en daar vindt nieu
echter kleine geulen , waarin eene brik zoude kunnen binncnloopeii ,
maar dan dient men zich volstrekt van renen iulandsehen loods tt:
voorzien. De Oostelijke eilanden zijn onder dc opperhoofden van de

A K Ü. 3 43

Westelijke eilanden vcrdci ld , welke weder van de Ncderland*che Rege-
ring afbangen.

Tijdens het bestaan der Ooslindisehc Compagnie , waren de Aboe-
eila.vde* door Nederlandsche krijgslieden bezet. Zij stonden reeds , sedert
het jaar 1G£3 , onder de Oostindtschc Compagnie , toen omstreeks
het jaar 1010 F. Cobsten een verdrag met de inlanders aan-
ging , volgens hetwelk de Hoofden dezer onderscheidene eilanden
de Oostindische Compagnie als hun opperhoofd erkenden. In 1 045 sloot
de Fiskaal Dorstbak met de bewoners dezer cilauden een verbond
van uitsluitenden handel voor dc bewoners van Banda , waarbij de
Compagnie de visscherij van groote parelmoerschelpen voor zich zelve
behield, om tot verzending naar Japau te dienen. Van dien tijd af,
tot op het te niet gaan der Compagnie , zijn de bewoners van Amboina
en Banda uitsluitend in bet bezit van den handel op deze eilanden
gebleven, hetwelk veel welvaart en groot vertier onder hen verspreidde.
Thans worden dc Aioe-kilaideh jaarlijks nog door een dertigtal in-
landsclie vaartuigen , van Makasser, Boni en andere plaatsen, bezocht.
Deze vaartuigen , die, bij dc inlanders, padoeakaus hceten , en van
25 tot 60 tonnen last voeren , brengen , volgens het algciuccnc gebruik
onder dc volken dezer afgelegene gewesten, hunne goederen in ruilhan-
del aan , en leveren hunne waren zoo goedkoop , dat er voor dc
koopvaarders van Amboina en Banda niets meer te doen valt. Dc
bewoners der Westelijke eilanden drijven aanhoudend ruilhandel van het
eene op het andere eiland, waartoe zij zich bedienen van jonkoó'»,
welke vaartuigen 6 of 8 last groot zijn , en w aarmede zij verbazend
snel roeijen.

De grond is er over het algemeen vruchtbaar , eenige dezer eilan-
den zijn echter meest met krcupelbosch zeer begroeid. De inlan-
ders kwecken er uitmuntende wortelgewassen , alsmede lurksch kuren ,
laboe (eene vrucht, die in smaak , naar onze rapen , en in gedaante , naar
groote meloenen gelijkt), suikerriet e.i zelfs eeu weinig roode en witte
rijst aan , hoewel zeer weinige plaatsen tot den rijslbouw kunnen aan-
gewend worden.

De voornaamste voortbrengselen zyn : paarlen , vederen , schildpad-
den , paradijsvogelen , vogelnestjes , tripang en dc palandok of ha
Aroesehe konijn ,- welks vleeseh zeer lijn en aangenaam van smaak is.
Over het algemeen heeft meu er weinig Urn vee. Bij de Malumicdancii
vindt men eenige geiten en hoenders ; varkens zijn alleen bij de Al-
foeren te bekomen. Wüdc varkens zijn er echter menigvuldig genoeg,
maar de inlanders leggen zich weinig op de jagt toe ; visschen hoeJlt
men er in talloozc verscheidenheid , alsmede polothurnen , polijpcu ,
schelpdieren enz. Ook treft men er veelvuldige soorten van boomen
en ge wassen aan, als: de kanarie , de kataplan-laut , dc toeton, de
djamplon , de casuaria , dc kajoc-bissie of het ijzerhout , de roe*
roedja enz.

Er zijn op deze eilanden nog scholen , waar dc Christen-kinderen
onderrigt ontvangen inhei lezen en schrijven, terwijl de Onderwijzers,
tevens door voorlezing , voorzingen en aanspraken , des Zondags de
godsdienstoefeningen besturen. De meeste lecren den kinderen du Wa-
leisehe taal lezen, die zij niet Ijitijnsehe letters sehrijveu. Deze onder-
wijzers zijn doorgaans jonge, ongehuwde Ambonezen, die naar de
Oostelijke eilanden gezonden worden, maar geen jaarwedde genieten,
zoodat «ij geheel afhankelijk zijn van de gemeente ; zij getroosten
zirh «lezen last. in de hoop, van, bij hunne terugkomst op Ambonm .
;;cplaalst te zullen worden.

544 ARO.

Dc Alfocren , die de eigenlijke bewonen dezer eilanden en zwart of
doorschijnend bruin van kleur zijn , wonen in dorpen , die uit tieu
of twaalf huizen bestaan , onder het gezag van een hunner oudsten ,
en leven zeer vreedzaam en broederlijk onder elkander , zonder dat in
hunne maatschappij cenig ander gezag bestaat, dan dc uitspraak der
oudsten van het volk , op grond van voorouderlijke gewoonten , die bij
hen in hooge achting slaan. De overdreven zucht tot sterken drank
is dc voornaamste , zoo niet de ecnige, ondeugd dezer eilanders. Zij
hebben zeer weinige behoeften. Hunne woningen of hutten zijn
armoedig. Slaven , geweren , lila's , gongs en olifantstanden maken
hunnen geheclcn rijkdom uit. Hunne kleeding bestaat , bij de mannen ,
in eene strook wit, blaauw of gebloemd lijnwaad, tusschen de becnen
doorgeslagen, en op zijde toegestrikt. Deze gordel, die hun ecnig
klccdingsluk uitmaakt-, noemen zij tjidakc. Witte armbartden van
zekere schelpen vervaardigd , stukjes koperdraad in vier oi' zes gaten
boven elkander in dc ooren gesloken , en koralen , die zij zich om
den hals hangen , dienen hun tot sieraad. Hun haar , dat over
het algemeen sterk gekruld en zwaar is , wasschen zij met kalk of
niet aschwater, waardoor het stroef wordt , cn eene vale kleur bekomt,
welke beide eigenschappen bij hen voor zeer schoon doorgaan. Som-
migen, die zeer lang naar hebben, biudcn het van achteren met eencn
knoop op, en stoken het met eene kam van bamboes vast. Ecnige
snoeren koralen , die van het regteroor over het voorhoofd aan het
linkeroor vastzitten , versieren meestal hun kapsel. Zij hebben altijd
een zoogenaamd boslcmmcr mes op zijde , tusschen den tjidako inge-
stoken. Dc vrouwen dragen om dc heupen ecnen ketting van dik ko-
perdraad, die met cenen naak toesluit. Over dezen ketting hangt van
voren een lapje lijnwaad neder , en van achteren is haar cenig deksel ?
een vierkant , fijn^gevloehlen matje, dat tusschen dien ketting inge-
stoken wordt. In beide ooren zijn vele snoeren koralen vastgemaakt,
die, om den hals en tot op dc borst afhangende, haar een niet on-
bevallig voorkomen geven. In dc onderscheidene gaatjes, waarmede
de gcheclc zoom van het oor doorboord is , steken zy stukjes koper
of tin ; ook bedienen zij zich , ten zelfden einde , van zeker zwart zee-
gewas . waarvan zij ook aimbandcu maken. Onder de knieën boven
de ellebogen diagen zy een bandje \an fijn gevlochten riet, en steken
daar veeltijds bladeren van den amplns tusschen. Het haar der vrou-
wen is zeer lang en fijn, cn doorgaans weinig gekroesd. Zy vlechten
liet in onderscheidene strengen , die zy boven cp het hoefd byeeuknoo-
pen. De meeste werkzaamheden worden door haar verrigt , zy" dragen
water, hakken hout. kookcu tripang , zoekeu visschen en maken den
maalt yd gereed, tcrwyl zy daarbij gestadig hare kleine kinderen op den rug
dragen. Geen dezer eilanders kan eene vrouw bekomen, ten zy" hy op
iich neme , den bepaalden bruidschat , in olifantstanden , koperen gongs ,
lijnwaad enz. beslaande, te betalen; zoodat een vader , die vele doch-
ter» heeft , rijk is door den bruidschat, dien hy' voor zyne dochters
bekrmt. IV huvclijk«plcgtigbcid wordt door cenen maalt yd cu door
het lustig drinkcu van arak voltooid (1).

(i)W'il m«n meer omtrent d« icden en g*woonun van «Icic rilamlrrt Mrclm ,
ixrnlcur D.II. Kvi.tr Jr-, li e i z e door Jeu 7. u » .1 . I ij V - Ï1 ol u k 4. h t> u Anki-

~" fflg!Tf2èd byt^oógle

AR O.

Hoewel dc Aroc-eilandcrs anders zachtzinnig van aard zijn , hebben
zy' zich vroeger wel eens door vlugteliugcn van Randa tegen dc Ne-
derlanders lalcn opzetten. Zoo « arm, in bet jaar 1683 , dc Kapitein Hts-
selberg , dc Luitenant Roozerburg en dc Vaandrig Lucas Jvlaasz. dc
Johg , met een schip en ecnig krijgsvolk, naauwclijks voor het dorp
\V o r k e y , op het eiland van dien naam , aaogckoinen , of er gingen wel
1200 gewapende mannen op hen af, die niet pijl en boog naar hen
schoten ; maar toen Hysselberg er eenigc met schroot raakte , gingen
zy dadelijk op dc loop. Naderhand tot den vrede uitgelokt, en
op eenc steile , maar veilige plaats byeengekonicn zijnde, werd er
een verdrag getroffen , volgens hetwelk zy* in drie reizen 18 slaven
aan dc Compagnie zonden leveren. Nu dacht men , dat zij de eerste
zes zouden gaan halen , maar zij kwamen niet terug. Men kreeg ook
lyding , dal er geen mensch meer in het dorp was , cn dat zij 3 of 4
Nederlanders , die in hunne magt waren , het hoofd hadden afgeslagen ,
waarop dc onzen , niet slechts het dorp Workey , maar bovendien nog
8 of 9 andere dorpen , in den asch deden leggen. Op dezelfde wijze waren
de onzen er in 1646 cn in 1637 behandeld , toen dc A roe eilanders eerst
met die van Goram cn daarna met die van Ccram-Laoet , onze vijan-
den , zamenspauden , om onderscheidene Nederlanders te vermoorden
cn ccnige coracora's der Ambonezen te nemen. Thans zijn wclligt ner-
gens in den Molukschen Archipel de inboorlingen zoo sterk aan de
Nederlanders verknocht als hier.

AROES , Anu of Jaksoos eilandjes in Oost-Indië } aan dc Oostkust
van hel Sunda«chc eil. Sumatra. Zij beltooren tot het Vorstendom
siroe, en liggen eeuige mylcn van de uitwatering der Nekau. Het
grootste dezer eilanden heet Aroc ofPulo-Aroc.

AROO-EILANDEN , groep eil. in Oost-Indië. Zie Arob-eilande*.

AROSRAJA, Abosbay , Arosbata of Scrakap- , t1, in Oost-Indië t
op den Noordweslhock van het Sundatclie eil. Maduru } prinsd. Madura ,
^ 33' Z. R. 130^ 30' O. L.

Dit groote en welvarende vlek staat onder eenen tommonggong , die
er een groot gezag heeft. Het is wel bebouwd, cn onder de huizen treft
men ccnige voorname gebouwen aan. Men heeft er twee fraaijc Moor-
sohc tempels cn twee groote marktplaatsen. Ook wordt er een aan-
zienlijke handel gedreven, zoo met het eiland Java als met andere gewes-
ten, waartoe de ruime haven, aan welke de stad gelegen is , schoonc
gelegenheid biedt. Er is ccn Ontvanger der in- cn uitgaande regten
aangesteld.

Den 6 December 1393, kwamen dc schepen Mauritius, Uollandia cn
Amsterdam , benevens dc pinas het Duifien , die deq 2 April van dat
jaar van Amsterdam, onder Cornblis Hoctkah, uitgezeild waren,
voor deze plaats ten anker. Dc Madurexen begaven zich hierop met
3 sterk bemande tinggangs naar dc schepen , cn lieten aan die van
het schip Amsterdam vragen, of zij wel cenige geiten, ryst enz. aan
boord mogten brengen. Dc tolk, met deze boodschap belast werd
door den Opperstuurman , die in een gevecht voor Cidaio zwaar
gewond was , vrij ruw bejegend en gelast aanstonds van boord en , by"
aldicn hy iets te zeggen had , naar het schip Mauritius tc gaan , aan
welks boord Houtrax zich bevond. Naauwclijks was hij van boord ge-
gaan of de Madurezen vielen op het schip Amsterdam aan. Dit bekwam
hun echter zeer kwalijk, alzoo de onzen ontzet van dc andere schepen
kregen, en daardoor onder dezen trouwloozen hoop zulk cene slagling
aaurigllcn . dal allen . die in de iinggnns waren, cn onder dezen ook

316

a n o.

dc Koning cn meerdere Groolcn , cr liet leven liclcn , behalve 21 die
gevangen genomen , en , op twee na , welke de onzen by zich hielden ,
weder aan land gezonden werden.

AROSSABAYA, breede waterval in Wederlandsch-Guiana , kol. Surina-
me r inde riv. de Suriname, boven de Sarakreek. Het water stort over
cene klippigc bedding en dam 10 a 12 v. naar beneden j maar in den
x waren regentijd is de val veel grooter.

AROU, cil. in Oost-Indiè'. Zie Arob.

AROU , Tandjong of Aroüw , kaap in Oost-Indiè' , op dc Oostkust
van het Snntltuche eil. Borneo, Iandsch. koti-Lama , koningr. Pasir ,
aan dc straat van Makassar.

AROL AKS , stam van Indianen , in JYederlandsch-Guiana. Zie

AbaWAKKEN.

AROU -EILANDEN , groep cil. in Oost-ïndië. Zie Aboe-eiianden.
AROUW, kaap in Oost-Indië. Zie Aboe.

AROUW-EILANDEN of Abow-eilanden , groep eil. in Oost-Indië.
Zie Aroe-eilanden.

ARRAKY, voorm. st. in Oott-lndiè , op het Ambonsche cil. Ceratn ,
in cene der bogtcn van bet Oostelijke gedeelte des cilands. Zij was
met hoogc hoornen omringd , cn van achteren met hoogc bergen en
digte bosschaadjen bcwald. Den 5 October 16159 kwamen dc Ne-
derlanders hier aan , ten einde een verbond van vriendschap met dc
hun vijandelijke inwoners van dit stadje aan tc gaan, maar ontvingen
hierop een afwijzend en uitdagend antwoord , waarop dc Gouverneur
van Am hoi na Jakob IÏutsert het stadje aantastte , en na ecnen geringen
tegenweer , brinagtigde ; vervolgens werden alle de vruchtdragende boo-
men geveld cn het stadje , dat door de inwoners verlaten was , aan kolen
gelegd.

ARRET0E, kreek in Nederlandtch-Guiana , kol. Suriname, die
zich beneden de Acaranokreek , aan de Westzijde , in de Coppenatne ,
ontlast.

AilREWAY, st. in Oott-Indie, op dc Westkust van het Sunda-
sche eil. Celebes, O. 58' Z. Br,, 136° 56' O. L.

ARRIEN, buurscb. in Zalland , prov. Overijssel, arr. cn 7 u.
N. N. O. van Deventer, kant. cn £ u. N. O. van Ommen, gem.
Ambt-Ommen , aan den regteroevcr van dc Vecht , op den weg van
Ommen naar Hardcnberg. Er is hier cene school , cn men telt er 180
iaw. Hier ligt het erf Ridderink, welks naam reeds in eenen
brief van den Graaf van Bcnlhcim van het jaar 1328 voorkomt ,
en waarop vroeger het erfmarkenrigterschap gevestigd was.

ARROES , eilandjes iu Oost-Indië. Zie Aroes.

ARROO-EI LANDEN , Arroos of Arrou-eilakden , groep eil. , in
Oost-Indië. 7,ie A roe-ei lauden.

ARROWACKEN, stam van Indianen, in Nederlandsch-Guiana.
Zie Arawakken.

ARSDORF, geh., grooth. Luxemburg, kw., arr., kant. cn 4 u.
Z. W. Aan Luremburij , gem. Sanem.

ARSDORF of Alsdorf , bij sommigen ook Arensdorf of Arestobf
gespeld, d., groothert. Luxemburg, kant., kw. cn 4 u. N. van Arlou,
gem. en 1 u. N. O. van Bondorf , 2£ u. O, ten Z. van Esch-op-Sure.

ARU, eil. en vorst, in Oost-Indië. Zie Aboe.

ARUOCAS, stam van Indianen in ]\cdtrlan<Uclt-Guiaiia. Zie
Arawakken.

ARUBA, Aroeba of Obcba , cil. in Wesl-Indiï , tol de ('itniraoschc
eilanden behoorende , 14 mijlen W. varj Guracao , mijl N. van

ARU.

557

kaap Roman, in lui landschap Co.o, cn ie.» venier len N. O. \an het
tot Venezuela behoorcndc schiereiland Parajuaua, waarvan men ver-
onderstelt, dat het afgescheurd zoude zijn , en tusschen welk schiereiland
en de Zuid-westkust van Anus* het vaarwater loopt , waarvan de sche-
pen , dienaar den zeeboezem van Marakaibo bestemd zijn, gewoonlijk
gebruik maken. De Zand punt ol' zuidwesthoek van dit cil., ligt
op 12*30 N. Br. cn op 32° 21' W. L.

Aruba, w elks naam door sommigen wordt afgeleid van Orn abp (d. i.
goudgisting), doch door anderen van het Spaansche woord Oro (goud) ,
. strekt zich van het Z. O. naar bet N. W. uit, cnis gemiddeld 900 rocd.
lang en 230 rocd. breed. Men begroot de oppervlakte op 2070 bund.
De bevolking bestond op den 1 Januarij 1833 uit 2746 personen ,
lijnde 463 blanken , 2019 kleurlingen en 262 zwarten.

Van de weslzyde is het eiland ongenaakbaar , zijnde met cenc keten
van klippen bezet j aan den oostkant is de kust echter vrijer , hoewel
ook daar, nabij den wal, enkele kleine rotsen of eilandjes gevonden
worden. Aan de steile Noordkust, die zich 12 a 13 dien boven de
oppervlakte van het water verheft , vindt men ccne menigte grotten
cn holen , waar het zeewater bruischende in- en uitstroomt , cn aiaoo
kleine watervallen doet ontstaan.

De grond is er steenachtig, hier en daar met een weinig*" klei- en
kalkaarde overdekt. Men wil, dat dit eilaud tot het aloude overgangs-
gebergte behoort, en dat de bodem voornamelijk is zamcngcsteld uit
lijeuiet of serpeutijnslcen , of wel , uit een gesteente , gedeeltelijk met
serpent ij n steen , gedeeltelijk met groensteen overeenkomende. Meerma-
len heeft men gemeend, dat Am Bi rijk was aan kostbare delfstoffen,
in de ingewanden der bergen verholen. Men heeft meer dan eens ,
cn nog laatstelijk in het jaar 1824 en 1825 — 1827, deswege een op-
zettelijk onderzoek gedaan , dat nogtans nimmer aan de verwachting
heeft beantwoord (1). Men heeft er evenwel ecnig goud ; ook bevat
Akgba. eene menigte ijzererts van uitmuntende hoedanigheid , benevens
vrij rijke kopcrerUcn , als roede roode cn witte agaatstcencn. Het
ontbreekt er niet geheel aan goeden bebouwbaren grond. De dalen
tusschen het gebergte , dat omtrent drie vierden des lands in eene
oostelijke, noordoostelijke cn zuidoostelijke rigting beslaat, en welks
hoogste toppen de 300 v. hooge Jamarotu en de Arickok
zijn , mogen zelfs vruchtbaar genaamd worden. Het wesle'yke ge-
deelte van het eiland is laag , vlak en , by droogte, dor en zandig,
zoodat men op den naakten grond , noch gras , noch heester , maar
slechts eenigc schrale cactusplanten ontwaart, terwijl de wille kalk-
grond , die er als versteende spous uitziet , wegens de scherpe pun-

lij die een omstandig berigt, nopen* de aanleiding cn gevolgen ran bet laatst
gedane ondersoek, naar het in den grond bevatte goud op Am ba , wenschen te lea-n,
kunnen bunnen lust voldoen in bet reed» bovon aaugebaalde werk van den Heer
M. D.T£*«at*a: de Nederlands the West-Indische eilanden en»., Stuk
II bl. ao6 en volgeude, alwaar ai) «even» erue , roet kennis ra" sakeu behandelde, om-
schrijving sullen vin len vau de grondstoffen , waaruit de bodem op Ancaa besUat.
Zie niedo C, C C. ltu»WA»DT, Waarnemingeu aangaande de gesteld-
heid rau den grond van het eiland Aruba, en het goud aldaar
geronde ii medegedeeld in de Nieuw o Verhandelingen der Eer» Ie
klasse van hut Kouiuklijk, Nodörlaudseh lusiiluut, U. 1. bi.

„UJ--JOI.

5 28

a n r.

ten, welke cr uitsteken, zeer mocijclijk kan begaan worden, maar
in den regentijd is bet een groen grasveld , niet ontelbare gele bloe-
men versierd.

De grond brengt watermeloenen en pompoenen voort , ook vindt
men in de dalen enkele vruchtboom™ , verschillende soorten van boonenr
en cenc zekere soort van kleine maïs, te Curacao onder den naam
van Anibasehe of zesweekschc maïs bekend. Maar gebrek aan regen
doet bier menigen oogst geheel mislukken , of zoo gering worden t
dat de inw. er slechts weinige maanden van leven kunnen. Groen-
ten Morden er volstrekt niet aangekweekt, en zij, die ze gebruiken
willen , moeten die , by scheepsgelegenheid , van Curacao laten over-
brengen. Zoetwater is er ongemeen schaars, en wordt nimmer aan
schepelingen, dan bij grootcn nood en tegen hougen prijs, afgestaan.
Sinds eenigen tijd is dit gebrek echter eenigzins verminderd , daar men
thans , behalve de hakken , die door dc natuur, op den zuidoostkant
des eilands, in de rotsen gevormd zijn , ook in eenige landwaarts
liggende tuinen , goede putten bezit. Het eiland levert voorts ccnig zout,
brazilie- en brandhout op , heeft goede weiden en drijft soms ccnen
levendigen handel op Venezuela en Valcncia , van waar het ossen en
ezels ontvangt , die, na hier eencn geruimen tijd in de weide te hebben
gcloopcir, naar de Noordelijke Antillcs worden overgevoerd, hetwelk dit
eiland nog al eenig voordeel aanbrengt. Het Nederlandsche Gouvernement
houdt hier jaarlijks niet meer dan 200 ezels. Die dit grtal te boven-
gaan , worden , vooral wanneer het hengsten zijn , tegen 20 guld.hct stuk,
verkocht, en veelal naar Jamaika uitgevoerd. Om te slagten en te
eten, heeft men bier koeijen , schapen en cabrictcn, welke laatste,
ook vooral om hun vel , van waarde rijn. Voorts vindt men er : ratel-
slangen , kikvorschen , en eenige andere ampbibiën , eene menigte vogelen,
waaronder zeer prachtige voorkomen , kapellen , insecten en wormen.
Over het gcheclc eiland zijn de oevers ryk aan schildpadden en sma-
kelijke visschen, waaronder de grootc schoonc koningsvisch , die
in grootte en smaak zeer veel van den kabel jaauw heeft , uitmunt. Vroe-
ger vond men cr eenen overvloed van fijne oesters, die zich aan dein
bet water afhangende takken der mangroveboomen vasthechten ,
maar siuds men , ten dienste der versterkingswerken van Curacao ,
eene menigte dezer boomen geveld heeft , zijn dc oesters aanmerkelijk
in hoeveelheid verminderd.

De bewoners zijn over het algemeen zeer arm, en hebben gebrek
zelfs aan noodwendige levensbehoeften , hoewel , door hunne ge-
ringe vordering in beschaving , hunne nooddruft zeer gematigd is.
De geringere v olksklasse leeft van dc visscherij , het maken van
hangmatten en bet zoeken van goud in de bergkloven , waar die kost-
bare delfstof nu en dan gevonden wordt.

Ter bevordering van het onderwijs en de verlichting , werden hier
voor eenige jaren, vooral door de beinocijingcn van den Predikant
en Schoolopziener te Curacao, G. B. Boscn, eene school en eene Pro-
testantsche kerk gebouwd , in welke dc dienst door eenen godsdienst- en
schoolonderwijzer, onder het opzigt van den Predikant van Curacao,
verrigt wordt. De gem. bestond , den 1 Januarij 1855 , uit 419 per-
sonen, van welke 550 blanken en 89 kleurlingen waren.

De R. K., die cr toen 2296 in getal waren, en onder dezen 101
blanken 1950 kleurlingen en 2Ö2 zwarten telden, hebben hier twee ker-
ken. Dc dienst wordt er door eenen der Kapellanen van Curacao waarge-
nomen, bomtijds echter by* afwisseling door Spaansclie Monniken , die,

♦

ARU.

r,i9

Aan cenc sobere levenswijze op de kust gewoon, hier ren karig onder-
houd vinden in kleine bijdragen der ingezetenen , alsmede in hetgeen
bet doopen van kinderen en het lezen van zielmissen opbrengt.

Dc Israelitcn , die destijds een getal van 31 uitmaakten , hebben
jjocne synagoge , maar iiemcn hunne godsdienstoefeningen in eeu huis
■waar , hij welke een hunner de dienst van Voorlezer verrigt.

DeArubianen zijn eenvoudig, gedienstig en eerlijk ; de overeenkomsten,
welke zij nopens een of ander handelsvoorwerp gezamenlijk aangaan , ge-
schieden mondeling, en worden getrouw nagekomen, waarin de Joden
geen uitzondering maken. In andere opzigten krakcelen zy wel eens
met elkander, hetgeen natuurlijk te verwachten is, uil de dubbele wrij-
ving, welke hier bestaat, eensdeels voortkomende uit den engen kring,
binnen welken dc samenleving der aanzienlijken hier beperkt is , an-
derdeels uit familiebetrekkingen. Dewijl zij onder elkander trouwen ,
bestaat het grootste getal der aanzienlijken uit zwagers en neven. De
levenswijze is hier hoogst eentoonig; de eenzelvigheid der lucht-
streek, slechts zeldzaam door regen afgewisseld, draagt hiertoe veel
bij. De lijd wordt er, op eene enkele uitzondering na, niet met lezen
ctoorgebragt. Voorts is de ecnige ondeugd, waarvan men hen zoude
moeten beschuldigen , het overmatig gebruik van rum , van welken
drank hier jaarlijks van Curacao zoo vele okshoofden aangevoerd wor-
den , dat men geneigd is vast te stellen , dat hier , naar evenredigheid
van dc kleine bevolking , meer sterkedrank gebruikt wordt , dan op
ecuige andere plaats iu de wereld. (1)

Sedert de inbezitneming van Curacao door de Nederlanders, verliep
cr omtrent eene eeuw , waarin deze zich niets aan Abdba lieten gelegen
leggen. Eerst in het begin der vorige eeuw, hebben de Nederlanders
hunne vlag aldaar geplant en op de zuidzijde des eilands Onderofficiers,
van de bezetting van Curacao, als Posthouders, geplaatst , wanl hoe w einig
aantrekkelijks Abdsa ook bezat , men had er de aanspraak op kunneniver-
liezen , en er was vroeg of laat kans geweest, dat men cr eenen on-
welkomen nabuur verkregen had. Het schijnt niet, dat dc India-
nen, die aan dc andere zijde des eilands woonden, de Posthouders
gestoord hebben ; maar toen , in bet jaar 1740, Pietbb Bobb of de Boeb ,
de eerste dien wy met rang van burgerleken Kominandeur alhier ver-
meld vinden , door zijne hardheid en onverzettelijke kracht van wil ,
het den Indianen zoo bang maakte , dat vele hunner , om het juk
te ontgaan, naar dc vaste kust weken, keerden ecnige hunner op
zekeren tijd naar het eiland terug , bestormden het huis van den Kom-
mandcur , maakten zich van hem meester , cn beroofden bein op de
gruwzaamste wyze van het leven, waarna zij met hunne kano's naar
dc vaste kust terugkeerden.

Zijnen opvolger Dibb Nieokebk gaat dc roem van mcnschenliefdeen hulp-
vaardigheid na , zoodat hy, in lyden van gebrek aan levensonderhoud , door
misgewas ontstaan , den voorraad, dien hy , op eigen kosten , van elders had
ontboden , onder de ingezetenen zoude hebben uitgedeeld. Maar , toen er,
ten jare 1752 , op Curacao , een opstand onder de Negers van den stam der

(i) Wij meen Jee niet beter te kannen doen, dan, in ie karakterbeschrijving jasst
eilanders, iemand ttt gids te nemen, die zich eenigen tijd op Auvba opgehouden
heeft; namelijk den Predikant G. B» Bo»ca , in wien. Re i*e n inWett-Indièn
en door een gedeelte van Zuid- en Moo rd -Amerika , 1). II.
bi. 14—253, men ner »eel wetenswaardigs omtrent dit eiland rindt opgeleekxnU.

Digitized by Google

AllU-

Arainas was uitgebarsten, en dc smetstof daarvan ook naar Arcia
overwaaide , wcrwnarts de blanken innige Negers van dien stam
mede genomen hadden , en hem bcrigt werd , dat zijne uister door dc
Aminasrhc Negers vermoord «as, trok hij met cenigo manschappen
tegen hen op, nam hen gevangen en rond hen naar Curaeao, waar
zy met vele hunner stamgenonten ter dood veroordeeld werden.

Nu genoot het eiland, op eene geringe uitzondering na, gedurende
eene halve eeuw rust en voorspoed $ de veeteelt nam gestadig toe ; de
meeste jaren leverden eenen goeden voorraad van koren en veldvruchten
op ; de visrlivangst gaf eene aangename en nuttige tijdkorting , en dc
aankomst van vreemdelingen , die zich hier van tijd tot tijd neder-
zetteden , vermeerderde den gezelligen omgang. Men leefde in gezond-
heid, eenvoudigheid en weltevredenheid , zoo als oudtijds dc Aartsva-
deren , en bereikte door matigheid veelal eenen zeer hoogen ouderdom.

De Indianen bleven in zooverre afgezonderd leven , dat zy' de noord-
zijde des cilands bewoonden , terwijl dc blanken met hunne neger-
slaven zich op de zuid- en zuidoostzijdc hadden nedergezet. Men on-
derhield echter eene goede buurschap , en trouwde zelfs onder elkan-
der , maar altijd bij de maand of bij het jaar, ofschoon deze huwclyks-
verbindtcnissen ook wel eens het gehecle leven door in stand bleven. Uier-
door verleerden de Indianen hunne oorspronkelijke taal, en namen van
de blanken de Curacaosche landtaal over.

Ten gevolge van eene terugwerking der omwenteling, die in het jaar
1795 in Nederland plaats had , werd ook dc toestand van Arvba aan-
merkelijk veranderd. Want, in het volgende jaar , gaf de lieer La «r-
rzn , destijds Gouverneur van Curaeao , vergunning aan dc inboor-
lingen, om zich ook nan de P aardenbaai te mogen nederzetten,
en onder zekere bepalingen handel temogen drijven. Hiermede ging echter
levens de stille, onbezorgde en geruste levenswijze, welke de Aru-
bianen , in eenvoudigheid des harten en stille vergenoegdheid, geleid
hadden , gedeeltelijk verloren. Aan de oostzijde van de baai werd
eene kleine sterkte opgetrokken , en tot bescherming der schepen , die
in de haven lagen, met 4 stukken beplant. De bewoners van het
eiland , die nu , om niet onverhoeds overvallen te worden , bij dit fort
wacht hielden , moesten zien , dat de Engelschen nu eens de baai
blokkeerden , dan weder de vaartuigen , die er inlagen , zochten to
bcmagtigen , ja van tijd tot tijd kwamen dc Engelschcn wel eens bij
hen aan wal , en hielden dan somtijds het eiland voor eenigen tijd in
liezit ; en dit ging zoo voort , tot omstreeks het jaar 18055 , toen dc
Engelschen besloten heteil. voorgoed in bezit te houden. Hierop werd
van Curaeao het oorlogsvaartuig de Suriname afgezonden , ten einde
dc Engelschen te verdry ven. Dit schip zoude een aanval te water doen,
terwijl een dertigtal manschappen aan wal gezet werden , om het fort aan
de landzijde te bestormen. Deze manschappen , die voor een gedeelte
uit Curacaosche burgers bestonden, werden niet alleen door de bezet-
ting van het fort afgeslagen , maar tevens vervolgd en verstrooid , zoo-
dat men onverrigter zake weder naar Curaeao terug trok , waar men
het besluit nam , om het fort van den noordkant aan te vallen ; maar de
Engelsehen , die nu de zwakke verdedigingsmiddelen van Ariba ken-
den , vernamen dit naauwelijks, of zy gingen scheep cn begaven
zich naar Jamaica.

ïn dat zelfde jaar werd Aruba weder door de Spaansche indepeu-
denUche troepen onder den Generaal Miranda in bezit genomen , die
aldaar zoo hongerig aankwamen , dat de kudde cabrieten , welke dc

Digitized byT^Togle

A II u.

Regering aldaar voorheen hield , doch toen evenwel niet racer zoo talrijk
als vroeger was, daardoor aanmerkelijk in getal verminderde. Na
een kort verblijf alhier vertrok hij naar Cora , welke stad door hem
aangevallen en genomen werd , maar , op zijne beurt door de Ko-
iiing>gezint!en verdreven zijnde, kwam hij met zijn berooid legertje
weder naar Aruba , van «aar hij zich echter, na een nog korter ver-
blijf dan de vorige keer , onder geleide van een Kngelsch oorlogschip ,
naar het eiland Margaretha begaf. Toen de EngcUchen zich , den
1 lanuarij 1807, door eenc stoutmoedige daad, meester vau Curacao ge-
maakt hadden , kwam Abuba van zelf in hunne magt, en werd door
hen met eencn oflicier en cenige soldalen bezet , tot dat het , in het
begin van het jaar 1816 , aan het Ncderlandschc Gouvernement werd
teruggegeven.

Tegenwoordig staat dit eiland onder ecnen Kommandeur , die thans aan
den Directeur van de Kolonie Cu meao onderworpen is , doch vroeger alle
magten gezag in zich vereenigde. Uij had destijds ter zijner beschikking, be-
halve twee Fortwachlcn, dcu zoogenaamden Kapitein der Indianen , ecnen
blanken inboorling, die de uitvoerder zijner bevelen was, en besliste
alle geschillen , dikwijls ook die , welke iu ecu huisgezin voorvielen.
In den laatslcn tijd werd er echter te Abuba eene soort van rcglbank
ingesteld , bestaande uit den Kommandeur , als President , en twee
aanzienleken , als Leden, benevens Plaatsvervangende regters. Van deze
regtbank kan men bij het hof tc Curacao appelleren.

ARUM of Aarub, aanzienlijk d., prov. Friesland, kw. W estergoo, griet.
Wanstradeel, arr. en 3^ u. N. W. van Sneek , kant. en bijna 3 u.
N. ten W. van Bolsward , even zoo ver Z. W. van Francker en 1 u. Z.O. vau
Harlingen , aan de vaart van Franeker op Bolsward , en niet ver van
die van Harlingen op Bolsward , te midden van uitstekende bouw- eti
weilanden gelegen.

Tot dit d. behooren , behalve de fraaijc en groot e buurt ten Z., O. en
N van de kerk gelegen , de gch. Baarderbuurcn, B c ij c m ,
Bolta enz. Vroeger waren hier de adell. staten Ca ui mi ng ha of
Hooghuistra, Sytzama,BeijcmofBcyma, M inn ema ,
A 1 1 i n g a enz.

Men heeft hier 1 korenmolen en telt er 1100 inw. , bijna alle
Hcrv., die hier eene fiaaije kerk hadden . in welker spitsen toren, iu
den namiddag van 12 February 1856, door den bliksem brand ont-
stond, die door den sterken wiud zoodanig toenam, dat het geheele
kerkgebouw daardoor in de asch werd gelegd. De gein. behoort tot
de klass. van Harlingen, ring van Makkum. De Doopsgezinden, die
hier wonen, behooren tot degem. fFiltnurssum-Pingjum-eu-Arum , en de
R. K. tot de statie van Bolsvard.

Den 4 Julij 1380 werd nabij Aatrm een veldslag geleverd tusschen
de Monniken van Ludiugakerk en die van Olde klooster , in welken meer
dan 130 man van beide partijen sneuvelden. Toen in het jaar 1420
de Monniken van Oldeklooster Ludingakerk hadden aangetast, en van daar
verdreven waren , hielden zy te Abub staud , en sloegen er nog tien
van hunne vervolgers dood , terwijl de edelen SickB Gratikga en Gale
IIatua, zwaar gewond, naar Ludingakerk teruggevoerd werden.

De jaarmarkt te Arux valt "in op den eersten Pinksterdag.

ARLMERVAART , vaart in de prov. Friesland, kw. h estergoo , griet.
tf'onseradecl, die, eerst in eenc noordelijke en vervolgens in celie
noordwestelijke rigting , van Bolsward naar Arum loopt. Ter hoogte
van dit d. gekomen, verdeelt ?ij zich in twee armeu , waurvau dc cciic

332

ARC.

noordwaarts naar Franekcr en dc andere noordwostwaarls naar Har-
linden loopt.

ARWEKD, {fel», in Fitelgn , prov. Groningen, arr., kant. cn
1 ii. N. van Appingedam, jjcm. cn 1 u. Z. W. van Bicruvt , onder
hot d. Kretrcrt ; niet 40 inw.

ARX-BRITANNICA , oudtijds een Romcinsch kasteel aan den mid-
delsten Rijnmond. Zie Buitte (Hustr).

AS. d. in het graafsch. Buren. Zie Ascn.

AS, gch. in het graafsch. Hoorn, prov. Limburg, distr.. arr.,
kant. en 3 u. O. ten Z. van Roermond* , gem. cn i u. van Hun tel ;
met 60 inw.

ASAHAN, d. in Oost-lndu-, op de oostkust van het S« nrfasr Ac cil.
Sumatra f landsch. Batta, aan dc rivier van dcnzelfdcn naam.

ASAHAN, riv. in Oost-Fndië, op dc oostkust van het Sundatehe
eil. Sumatra, landsch. Batta. Zij valt. met eenc noordoostelijke rig-
ting, tegen over het eiland Salamama, in de Straal-ran-Malakka.

ASAKAL , voorm. d. in Oost-lndië, cil. Java, resid. Cheribon ,
prinsd. Selagodon.

ASBROEK , gch. in dc Meijerij van \r Hertogenbouh , kw. JVef-
iand, prov. Noord-Braband, arr. cn 4 u. Z. 0. van Eindhoven, kant.
en 3£ u. Z. W. van Alten , gem. cn £ n. W. van Budel.

ASCENTIOX , plant, in W est-Indie, cil. Curacao , in de Wettdivirie ,
aan dc Noordkust. Deze plantaadjc levert vee, maïs en vruch-
ten op.

Kort nadat de Nederlanders het eiland Curacao op de Spanjaarden
veroverd hadden, in het jaar 1634, kwam eene kano, die door dc
Spanjaarden van Coro was afgezonden , in de Baai van St. Maria , cn
voerde zeven Indianen van deze plantaadje met zich weg , en indien er
meer kano's waren geland, zouden de overige ook vertrokken zijn.
Dit noodzaakte den Directeur , om dc Indianen , die het met dc
.Spanjaarden eens waren, van Asckntion naar het kwartier over te
brongen, alwaar men hun gedrag beter kon gadeslaan.

ASCII of As, d. in het graafsch. Buren, prov. Gelderland,
kw., arr. en 2£ u. N. W. van Tiel, kant. en 1£ u. Z. O. van
Culemborgh, gcm. en { n. N. W. van Buren, IJ u. N. O. van Gel-
dermalsen , aan den weg van Buren naar Culemborgh.

Men heeft in dit dorp , dat reeds vóór het jaar 1 403 moet gesticht
zijn , 48 h. en ongeveer 250 inw. , die alle in den landbouw hun be-
staan vinden. Onder deze zijn 240 Herv., die hier eene kerk hebben ,
waarin eerst door den Predikant van Buren dienst gedaan werd , later
bekwam zy ecnen eigen Predikant , maar sedert ecnigc jaren wordt
dc kerk in bet geheel niet meer gebmikt , cn thans behooren de leden
dier gezindte tot dc gcm. van Buren-en-Asch. Dc R. K. die hier 10
in getal zijn , behooren tot dc static van Buren.

A-SCHAT, heerl., kwart. Eemland , prov. Utrecht, arr. en kant.
Amersfoort, gem. Leusden , palende N. aan dc heerl. Stoutenburg, O.,
Z. cn W. aan de heerl. Leusden. Zy bevat ruim 300 bund. gronds
cn telt ruim 200 inw.

Tegenwoordig is zij het eigendom van den Heer Scooltbh vak A-schat
te Amsterdam.

A-SCHATTER BEEK , ook wel Moosteebeee, watertje, dat in de
buurt de Glindhorst , onder Barnevcld, prov. Gelderland, ontspringt ,
deze gem., alsmede een gedeelte der gem. Leusden, prov. Utrecht,
doorloopt, en, met ecnen westclykeu loop, in dc Modderbeck val.

ASC.

335

ASCHDONK of Asdovk, uithoek behoorende tot het gch. Heikant ,
gem. Aarle-Rixtel , in dc Meijerij ran '* Hertogenbosch , kw. Pee/-
Zrtrtrf, prov. Voord- Braband , distr. en 6 u. 0. van Oirxchol , arr. cn
4 u. 0. N. O. van Eindnoten, kant. en N. 0. van Helmond, 1 n.
O. van Aarle, £ u. N. 0. van Rixtel, 1 u. W. ton N. van Rakel; be-
staande uit twee boerenhofsteden , die te zamen ongeveer 20 inw . tellen.

ASELO , Aielo of Asselo, geh. in Tirenthe , prov. Oterinsel , arr. en
2 «. Z. ten 0. van Almelo, kant. en \ u. N. van helden, gem.
Ambt-Delden, £ w. W. van Rome; met eene school en 330 inw.

ASELOIU, onde naam van Elsloo. Zie dat woord.

ASENKAY, Azehray of Helleer »t , gch. in Opper-Gelder , prov. Lim-
burg, distr., arr., kant. en 1£ u. N. 0. van Boermonde , gem. cn ± u.
N. van Maasniel; met 330 inw.

ASJEN, koningrijk op Stnnalra. Zie Atsjieh.

ASIENTO, plant , in lVesl-Indi? , eil. Curacao , in de Itliddendivi-
lie , N. van Willemstad, aan het Schottegat, met een ruim en luchtig
gebouw. Zij levert brandhout , water , vee cn vruchten aan dc schepen
en aan dc stad.

ASIN (KARANG-) , koningr. in Oott-Indië , op het eil. Bali. Zie
Karais-Asi*.

ASINEN, distr. in Oost-fndië , eil. Jara , resid. Kadoe.
ASINGA of Azixgb , voorm. adell. huis in Hunsingo, prov. Gronin-
gen , raidden in het d. Middelstum. Het is in 1738 gesloopt en destecnen
daarvan zijn verkocht, om ter verbetering van 'stands dijken ge-
bruikt te worden. De gracht, die het omgaf, is echter nog aanwezig.

ASINGA of Azmce, voorm. adell. huisin Hunsingo , prov. Groningen ,
onder Ulrum. Het was het stamhuis van het geslacht van dien naam ,
en vermoedelijk in 1639 gebouwd Later behoorde het aan de familie
vo* lsn- und KjuMAifSE*. In 1810 afgebroken zijnde , werden de hoven
cn singels uitgeroeid , de boomen even als de landerijen aan particulieren
verkocht . en de steenen lot dc oeverwerken op het Ruigezand gebezigd.

ASMANNEDILF, oude naam van Asseideitt. Zie dat woord.

ASMl S of Dassemis, gch. in de Baronie ran Breda , prov. Pfoord-
Braband, arr. en 3 u. Z. van Breda , kant. en 2£ u. Z. van Ginneken,
distr. en 3£ u. Z. O. van Prinsenhage , gem. en { u. N. van Chaam ,
aan den weg van Chaam naar Breda.

ASPAN, berg in Oost-lndiè' , eil. Java, resid. Bantam, ads. resid.
Tjeringin.

ASPELT, d., groothert. Luxemburg , kw., arr., kant. cn 2J n. Z. 0.
van Luxemburg , gem. cn | u. N. van Frisingen. Hier is eene R. K.
kerk , die door éénen Pastoor bediend wordt. De statie behoort tot bet
bisdom Namen, deken. Bettemburg.

ASPEREN, haronie, gedeeltelijk prov. Zuid-Holland , arr. Goriu-
rhrm , kant. finnen; gedeeltelijk prov. Gelderland, arr. Tiet, kant.
Geldermalsrn ; palende N. en O. aan het graafsch. Leerdam, waarvan
het door «Ie Linge gescheiden is; voorts nog 0. aan de Vliet, die haar
van den Tielerwaard scheidt, Z. mede aan den Tielerwaard en W. aan
dc heerl. Heukelom. Zij bevat het stadje As per en, benevens het
Hoogeland ofHoogeveld, en daarin de volgende 9 afdeclingen :
de E n g . met de Dordsche Waardjes; den Polder; de Goud-
nut; de Schildkampen; het Overste - N ie uwland; het
Benedenste N i e u w I a n d ; den G r a s w a l ; het K l e i n - H o o g-
land en het Groot- Hoogland ; voorts het Lageland, verdeeld
in de Geeren en zesenveertig hoeven, en het Buitenland

1. Deel. 23

354 ASP.

bestaande in dc uiterwaarden : de Omloopstaa r t, hclZ w a n endaal ,
de Boexera of II cllosche- boezem en het Blokland; geza-
menlijk uitmakende de geni. As peren in Zuid-Holland en een ge-
deelte der gein. Hcrwyncn in Gelderland.

Deze baronie beslaat, eene oppervlakte van llG2buud. 35 v. r. 21 v.
ell., heeft 189 h., 1 korenmolen, 1 Herv. kerk, 1 school, en telt
1250 inw., die meest in landbouw, paardenfokkerij en veeteelt hun
beslaan vinden, ofschoon het rundvee hier niet zoo zwaar wordt, als
wel elders in Zuid-Holland. Zij ligt in de algemeene bedijking van den
Tielerwaard, voor zoo verre de rivieren de Waaien de Linge betreft, maar
zij heeft aan drie kanten hare eigene dijken, zijnde de Li n ge dijk, dc
Laardijk en de Ach te rd ijk. Desniettegenstaande is het land niet al-
leen aan ovcrstroomingcn door doorbraken ouderworpen, maar heeft ook
den last om het water, waarmede andere naburige landstreken veel
bezwaard worden , over zijnen grond te moeten uilloozcn. .zijnde daar-
toe ruim de helft van den Asperschen Lingcdijk overlaat.
Zoo ras het water in (le Over- of dc Neder- Betuwe doorbreekt en op
eenc bepaalde hoogte tegen den Dicfdijk boven Leerdam staat, moet
deze overloop worden doorgegraven , waardoor de Tiele rtraa rd, de ba-
ronie t peren , en degem. Heukelom en Spijk geheel onder water
gezet worden , welk water zich te Dalem , even boveu de stad Gorinchcm ,
door eene sluis met drie openingen , ter diepte van 4 palm. 6 d. onder A.P.,
ieder 5 el, 6 palm. K d. wijd en door drie zoogenoemde overlaten
in den Waaldijk , boven het veer op Woudrichem te openen, in dc Waal
of Merwcde ontlast. Het peil der doorstcking is op drie plaatsen gesteld :
als te Leerdam aan dc Vcerpoort , aan dc Acquoysohc sluizen bij den Horn ,
en te Asperen aan dc Waterpoort. Deze overlating van water geschiedt
volgens onderscheidene overeenkomsten, gemaakt tusschen de Heeren
van den Alblasserwaard , benevens die van dc Vijfhecrenlandcn en de
Heeren van den Tielerw aard , Asperen , Heukelom en Spijk , w aarvan de
grondslag gelegd werd in een verdrag, door tusschenspreken van Gecom-
mitteerde Raden , aangegaan in den jare 16<ï0. De landen in den Tieler-
waard zijn echter niet gehouden eenigen overloop te gedoogen , dan hij
gelegenheid van overstrooming van oppcrwaler uit de Betuwe. Dit
water , dat dikwijls te lang op dc landerijen blijft staan en er vele liezen
en biezen voortbrengt, vermindert dc vruchtbaarheid van den grond,
die anders , naar men meent , goede v ei-, hooi- en zaailanden zoude op-
leveren. De grienden worden met elzen en wilgen beplant, om tot
brandhout te gebruiken.

De baronie A speren maakte oudtijds een gedeelte van het graafschap
Teisterband uit ; naderhand heeft zij aan den huize van Arkel toebehoort ,
hoewel sommigen meenen , dat zij vroeger hare bijzondere Heeren heeft
gehad , omdat men in het jaar 1050 van cenen Gerungo tak Aspert vindt
gewag gemaakt, terwijl in het jaar 1188 nog iemand van denzelfden naam
vermeld wordt. Zij schijnt in het jaar 1112 of kort daarna tot eenc baronie
verheven of ten minste van het Land ran Arkel afgescheiden te zijn,
want, toen Ja* UI, Heer ran Arkel, van eene bedevaart thuis komende,
en onderweg ziek geworden zijnde, in dat jaar overleden was, en zijne
goederen onder zijne drie zonen Jan, Volpert en Hcco verdeeld werden,
viel, onder anderen , Asperen aan Volpert ten deel , wiens zoon Gerbit
van Arkee de baronie weder aan zijnen neef, Jah VII, Heer ra» Arkel,
verkocht, zoodat zij nu veder niet Arkel verbonden bleef lot het jaar
1272, toen zij , na het overlijden van Jas dc Sterke, Heer ran Arkel, bij
du vcrdccling van diens nalatenschap, tusschen zijne twee zonen Jan

Digitized by Google

A S P. 3S3

«li Otto, aan dezen laatstcn ten deel viel, die haar, in het jaar 1313 ,
aan Willeb III, Graaf van llolLtnd, opdroeg, van wienhy haar weder
als leen ontving, sedert wanneer Asperen altijd eene baronie op zich
zelve, en teven* een Ilollandsch leen gebleven ijs.

Door het huweli jk van de tiende vrouw van deze baronie , wier naam on-
bekend is, niet 1>irr van Polanen, Heer ran dc Leek , ging Asperen aan
het geslacht van Polaken over. Haar zoon Otto van Polanen liet gecne
zonen ua , waardoor de baronie verdeeld werd onder twee zijner doch-
ters, Alfebade en Belior of Belu , die, ieder voor de helft, Vrouwen
van Aspehen waren. Alferade, die bet kasteel ten N. der stad Aspeoen
bezat, trouwde met Jan Heer ran Langerak , wiens dochter Elbdec
van Lingerie, door haar huwelijk met Ritger van den Boetzelaab, dc
helft der baronie in dit stamhuis overbragt. Beliob behield het kasteel,
hetwelk ten Z. der stad stond , en nam tot echtgenoot Arend Pier van
Beestdab. Eenen geruimen tijd leefden de beide zwagers zeer vreedzaam
met eikanderen , maar eindelijk beklaagde zich Arend Piek, dat Kotger
van des Boetzki.aar hem het inkomen van de molenmaat, de tiendenen an-
dere renten onthield ; en toen hij hiervan , op zijne herhaalde aanma-
ningen, geen voldoening erlangde, zocht Willeb van Buren, een zijner
nabestaanden , dit ongelijk te wreken. Te dien einde begaf hij zich , op
sekcren vroegen morgen, op den voorburgt van Rctgebs kasteel, met
oogmerk , om dit te overweldigen en Rotgeb gevangen te nemen of dood te
■laan , trachtende tot dat einde de gr 00 le poort met geweld open te
breken. Hierop kwam Rotgeb ongewapend met zijne dienaars toeschie-
ten en verdedigde dc poort, zoo als hij best konde. Als Willeb van
Bdren nn zag , dat hij geen meester van het kasteel konde worden ,
schoot hij Rütgeb van den Bobtzelaar dood , en vlugtte, met al zijne aan-
hangers en medepligtigen , op het kasteel van Arend Pier, die, hoewel on-
bewust van het voornemen van zijnen bloedverwant , en den aanslag zeer
misprijzende, echter alle deze doodslagers op zijn kasteel ontving en
beschermde, ten» ijl hij bovendien toeliet, dat Willeb van Buren en de
zijnen zich daaruit verdedigden tegen den Heer van Bredrbodb , die het
van wegc den Graaf van Holland , belegerde. Willeb van Buben , zich
echter te zwak bevindende, wilde in het nabijgelegen kruisbroeders-
klooster vlugten, maar werd gegrepen, naar 's Graven bngc gebragt, en
aldaar, in het jaar 1461, onthoofd. Hierdoor werd de helft der baronie
Asperbn, die Belior van Polanen aan Arend Pier ten huwelijk had aan
gebragt , verbeurd verklaard en gegeven aan Karel , Hertog van Bour-
gondiè' , naderhand, onder den naam van Kabel den Stoute, vermaard
geworden. Deze werd in het jaar 1461, als Heer van Asperbn gehul-
digd. Gysbebt Pier , dc zoon van Arend , geraakte echter door voor-
spraak weder in het bezit van deze helft van Asperen, waarvoor hij
1000 guld. aan Hertog Kabel moest uitkeeren ; maar, toen hij in 1480
in den oorlog tusschen Maxibiluan van Oostenrijr en Karel, Hertog
ran Gelder , des laatslen zijde gekozen had , werd zijn slot door de Hol-
landers belegerd en ingenomen , waarop hij naar Gelderland vlugtte.
Hierdoor werd de helft dezer heerlijkheid andermaal verbeurd verklaard ,
en , in dat zelfde jaar , door Maiiviliaan van Oostenrijr en Maria van
Bol'rgondië , geschonken aan Heer Wessel van den Boetzelaab, zoon van
den doodgesehoten Heer Rotgeb, waardoor de baronie onverdeeld in
dit doorluchtige geslacht kwam , in hetwelk het drie achtereenvolgende
eenwen gebleven is. Thans wordt zij bezeten door Mevrouwe Stunt je
Bbüggikb, douarière van Mr. Elias Dltrt van Haeften, te Zalt-Bommel.

Meermalen heeft deze baronie door overstrooming geleden , nu eens
doordicu meu, de dijken doorstak, zoo als, onder anderen het geval

356 ASP.

wa« in de jaren 1270, 1271, en 1374, omdat men bevreesd was
■eenen a.-in\al van dc zijden der Gelderscheu en in 1672, om de Fran-
schen uit Holland te houden; dan veder ten gevolge van hooge wa-
tervloeden en daardoor veroorzaakte dijkbreuken , zoo als plaats had
in 1312, 1437, 1438, 1618, 1623, 163H , 1631 , 1634, 1638,
1663, 1677, 1682, 1692, 16117, 1699, 1709, 1711, 1713, 1726,
1728, 1729, 1740, 1711, 1781 , 1799, 1809, 1820 en 1827. In
het daaropvolgende jjinr 1828 werd het te veld staande gewas bijna
geheel door de muizen vernield.

Het wapen van «leze baronie bestaat in twee roode , ter wederzijdt»
getande , liaren hebbende boven vier en onder drie tanden , liggende deze
heide baren boven elkander horizontaal op een zilver schild. In het
grootc zegel slaat ook nog een zwarte mecrlc zonder potea boven in
tien reglerhock van het schild.

ASPEREN , gcm., prov. Zuid-Holland, arr. Gorinchem , kant.
Vianen, (2 m. k., 3 s. d.); palende N. en O. aan deLinge, die haar
N. van dc gcm. Leerdam enO. van de Geldcrsche gcm. Aquoy scheidt,
Z. aan dc gcm. Herwijnen in de prov. Gelderland, waarvan zijdoorden
Nieuwen Zuid-Li ngendijk gescheiden wordt , cn W. aan de gcm. Hei*-
kelom. Zij maakt een gedeelte der baronie Atperen uit, en bevat,
behalve het stadje Asperen, de volgende 3 afdeelingen van het H o on-
getand: de Eng, met de Dordsche Waardjes; den Pol-
der; dcGoudput;deSchildkampen en den Gras wal,
cnbeslaat cenc oppervlakte van 333 bund. 60 v. r. 96 v. ell., niet 183 h.,
1 korenmolen , 4 eendekooijen , 1 Hcrv. kerk, 1 school , die gemid-
deld 133 leerlingen telt, en ruim 1200 inw.

Het stadje Asperen ligt 2£ u. N. O. van Gorinchem , 3J u. Z. ten
O. van Vianen, Sn. W. van Tiel, 3u. N. W. van Bommel, 6 u. N.
van Heusden , {• n. W. van Hcukclom , aan het einde der gcm., in dei»
xuidoostdijksten liock van Zuid -Holland , 31° 32' 31" N.B. 22*46' 33" O.L.
Het wordt ten O. langs den wal , door de Linge bcspocld , waaruit het
water door cenc brug in de haven vloeit, of liever in ecne gracht, de
Min ofLiefde gehceten , die , met cenc bogt naar het noordwesten
loopende, de stad in twee ongelijke dcclcn doorsnijdt. Zij is langwerpig
vierkant, strekt zich van het N. naar hel Z. uit, zijnde echter ten N.
broeder dan ten Z, , is door cene vrij breedc gracht omgeven , heeft
vier poorten, twee aan dc landzijde, dc Heukc Ionische poort
ten W. endeGcllikumschepoort ten Z., en twee aan het water ,
de Waterpoort ten O. en dc Bcggijncnpoort ten N. van de
stad. Sommigen willen, dat het stadje het oude Caspiwgium zij , hetwelk
op dc reiskaart van Peutikgeb voorkomt. Vroeger was het ecne weerbare
cn wclvcrsterkte plaats , van rondom met eenen stccnen muur voorzien van
zeventien torens of rondeelen , cn door ecne hooge borstwering omgeven ,
zijnde de wal van binnen met aarde opgehoogd. Men had hier ook twee
kasteelen , waarvan het ecne geheel verdwenen is , zoo dat men zelfs
de plaats niet weet aan te wijzen , waar het gestaan heeft , hoewel men ,
niet op onwaarschijnlijke gronden , gist , dat dc Gellikumsche poort er
een overblijfsel van zij , daar deze nog de gedaante van cene oude sterkte
heeft ; het andere slot , dat ook W a d d c s t e i n gcheeten werd , heb-
ben de Franschcn ten jare 1672 in dc lucht doen springen, zoo-
dai er thans niets meer van Ic zien is, dan de voorbnrgt, met
eenen steencn toren ter wederzijde , cn de vijver.

Het Stadhuis is een oud gebonw, welks voorgevel in het jaar
1638 vernieuwd is. Uit het midden van het dak rijst een spits toren-

uiyiiiZGv

\>y Google

ASP.

537

tjc, waariu liet sladsklokje hangt. Voorheen had men hier ook een
Hark thuis, dat in April 1707 van hout werd opgetrokk«n en stond ,
traar men de wekelijksche markt hield , maar dit is in het jaar 17515 ,
omdat het vervallen was , weggeruimd , terwijl de wekelijksche markt
almede te niet gegaan is. Ook stond hier vroeger , " aan de oost-
zijde der voorstad , eene V 1 e c s c h h a 1 , die echter reeds in het begin
der vorige eeuw in een woonhuis veranderd is.

Van oude tijden heeft Aspebek vier vrije paardenmarkten gehad ,
op welke ieder niet alleen paardtn , ossen, kocijen , varkeus en scha-
pen , maar ook ander* koopmanschappen te markt konde brengen. Van
deze zijn er nog maar twee in wezen , en deze worden gt*houden op
den 23 April en den 29 Octobcr. Deze laatste plagt een der grootste
markten van geheel Holland te zijn. Behalve deze paardenmarkten
werd hier vroeger nog eene jaarmarkt of kermis gehouden , die altijd acht
dagen na Pinksteren iu\icï; deze is evenwel, in het laatst der 17de
eeuw , vervallen en te niet geloopen.

Wanueer ol door wien de eerste kerk hier gesticht zij, kan met geen
zekerheid bepaald worden T vermoedelijk heeft er hier echter eene ge-
staan, vóór hel jaar 1401', toen Vrouw Elbuik. vai Labuur , erfdochter
vz.1 As pui ku , door wier huwelijk met Rctger, Baron v as dek Boetzelaah ,
de baronie in het geslacht der Boetzelaren kwam, er eene stichtte. Op-
den 1 Augustus 1674 , werd deze kerk door eenen hevigen storm-
wind geweldig beschadigd , zoodat een gedeelte van het dak ingesla-
gen en verbroken werd, en op den 1 September 1717 werd an-
derwerf door eenen stormwind het dak opgenomen en in ue kerk ned er-
gestort , terwijl mede een stuk van den gevel losrukte. Vóór de Kerk-
hervorming was zij vermoedelijk aan de II. Catharina ran Alcrnn-
drie toegewijd, en er waren toen ten minste drie altaren in. Het is
eene kruiskerk , en , voor den kleinen ouitrek der plaats , vrij groot.
Ten \V. tegen de kerk staat nog een hooge dikke en sierlijke toren,
van buiten fraai uitgewerkt , en van boven niet eene schuinte \an de
vier zijden toeloopendc tot op den omgang , van waar hij weder
regt oploopt , tot dat hij met ecu vierkant spitsje gedekt wordt. De
toren heeft vijf verdiepingen met houten zolders , op de tweede is het
uurwerk der klok geplaatst , op de derde hangt thans uog eene klok j
te voren had men er vijf. Tegen den muur van den toren aan ,
binnen in de kerk . hangt eene afbeelding van de stad Vspere* . zoo
als die in het jaar 1317 was, eer het krijgsvolk van den Hertog van Sak-
sen, bekend ouder den naam van de Ztrarie koop, haar innam. De kerk
heefteen koor, waarin geene andere personen begraven worden, dan die
tot het geslacht der Hceren vak Aspereh liehoorcu. Te midden van dit
koor staat eene verheven tombe, met eene biaauwe zerk gedekt, op
welke de wapens van onderscheidene Hceren en Vrouwen zijn gebeiteld ;
terwijl aan den rand de namen van hen , die hier begraven zijn , met
vermelding van den tijd huns ovcrlijdens , te lezen staan. Aan het
einde van liet koor tegen den muur is een tweede, verheven graf, van
boven alleen met houten schalen gedekt , dat mede tot begraafplaats
voor de Hecren vak Asperes strekte; ook leest men in dit koor tegen
den muur in de Fransehe en Nederduitschc taal een grafschrift , met Ro-
meinsehe letters in zw arien toetssteen uitgehouwen, ter eerc van Aselia
van Marsu vas St. Aldeoosde, Vrouw rm der Merwede , echtgenoole
van RiTtEn Wessel va> bes Boetzelaar , Baron vak Asperes, en dochter
van den beroemden Philips v%* Marsit, Heer tan St. Jldegonde.
Deze kerk wordt door eenen Predikant liediend , tot welks beroep de

356 ASP.

Baron van Atrata hei collatieregt betit. De Herv. gem. , die 1040
xiclca telt, behoort tot de clan. Tan Gouda, ring van Leerdam.
Dc eerste , die hier het leeraarambt waarnam , was Quiaisns de Palie ,
in 1873 beroepen, maar, in het volgende jaar , door de Spanjaarden
opgehangen.

Eertijd» was hier in dc Molenstraat een groot en ryk gasthuis, het
H. Gccstgasthuis genaamd , dat uit onderscheidene huisjes , met
een eigen kerkje daarbij , bestond , waarvan nu nog slechts negen huisjes
overig xyn , die door den Baron aan arme oude meuschen om niet
ter woning vergund worden. Het kerkje is, in 1701 , met bijlig-
gend erf cn een ven allen huisje , verkocht, en sedert tot een woonhui»
en beestenstal ingerigt. Vóór de kerkhervorming bestouden hier twee
kloosters , xynde bet K looster der Kruisbroederen cn het
St. Anna-klooster, alsmede cene P r o os t d ij ; welke gebouwen
thans tot partikulicre woonhuizen vertimmerd xijn.

Dexe stad heeft rijkelijk haar aandeel gehad in de oorlogsrampcn ,
die van tyd tot tijd ons Vaderland geteisterd hebben . want , iu het
jaar 1204, werd xy door Wille» I , Graaf ron Holland, belegerd,
ingenomen , en , xoo als sommigen willen , even als het kasteel , ten
gronde toe geslecht , omdat Folpert vak Asperen Graaf Lodewijk tas
Loos tegen Graaf Willeb had bijgestaan. Bij het innemen van het
andere kasteel van Aresd Piek , door den Heer var Breihuiode , vindt
men niet , dat de stad ecnig onheil is overgekomen ; maar , in het jaar
1480, in den oorlog tusschen de Hollanders cn Gelderschen , werd
zij door dc Bourgondische krijgsknechten bezet en geplunderd , omdat
de burgers van Asperex Gijsbert Piek , die de zijde der Gelderschen
volgde, geholpen hadden. Zij had ook veel overlast te lyden van de in-
legering der Hollandsche krijgsknechten, die, in het jaar 1497, de stad
en het omgelegen land tegen de Gelderschen beschermden.

Het zwaarste ongeval kwam Aspereh over in het jaar 1S517, toen
de xoogenaaiude Zwarte hoop op dc stad afkwam , eu haar met ge-
weld aanviel. Hoe feller evenwel dc vijand de stad van buiten
bestookte, hoe dapperder dc burgers en inwoners xich verweerden.
Drie kceren achtereen sloegen xij het krygsvolk van dc wallen af,
maar xy moesten, niettegenstaande dezen manmoedigen tegenstand,
eindelijk voor de overmagt bukken. De stad werd stormenderhand
ingenomen , nadat ze voor de vierdemaal aangetast cn eenige uren
met moed verdedigd was . hetgeen den overwinnaars omtrent 1500 man
kostte. Deze , btuuen de wallen zijnde, vermoordden nu alles wat
hun ontmoette, mannen, vrouwen, kinderen; wereldlijken noch gees-
telijken , niemand werd gespaard; zelfs niet, die in de kerk gcvlitgt
waren , xoo al» dc schoolmeester met xijne leerlingen. De stad , aldus
vermees terd hebbende, hield de Zwarte hoop zich eenigen tijd daarin op,cn
gebruikte ze tot een roofnest, waaruit xij Holland afliepen. De Graaf vak
Nassau, Stadhouder van Holland, hun dit stroopen willende beletten,
trok met de neeren vaj» Wassehaah cn vas IJsscLSTeia, benevens een
deel volk , naar Aspere* , en sneed hun allen toevoer af, zoodat zy , vrce-
xende van honger te zullen omkomen , hunnen roof en buit bijeen-
pakten, en, den 5 Augustus van het gezegde jaar, uit Aspebks trok-
ken.

Den 6 Mei 1569 werd Dirk Willems , een Doopsgezind burger van
A speren , even buiten die stad, naar dc zijde van Leerdam op den
brandstapel gebragt , niettegenstaande hy , vlugtende cn nagejaagd

ASP

wordende, toen t\jn vervolger door het Ijs zakte, hem het leven gered
had (1).

In het jaar 1574, werd de stad ingenomen door de Spanjaarden,
onder het beleid van Cnun* Vitelli , nadat deze eerst Woudrichem ,
Leerdam en Heukelom bcmagtigd had. Hoe lang zij toen in 'svijands
handen gebleven en wanneer het stadje weder aan der Stalen zijde ge-
komen zij, vinden wij niet geboekt , maar dit moet vóór het jaar 11579
geweest zijn , aangezien er toen reeds weder een Herv. Leeraar
stond.

Bij den inval der Franschcn in het jaar 1672 had A speren zes weken
lang 5000 man, en voorts den gchcclcn zomer door, sterk garnizoen te
onderhouden. Dit volk viel den ingezetenen zeer lastig, en verwoestte,
behalve het kasteel , wel het derde deel der huizen , die sedert niet
weder herbouwd zyn.

In Junij 1703 ontstond hier brand, waardoor 20 huizen in de asch
werden gelegd , en juist zeven jaren daarna , namelijk in het jaar
1800, trof van deze 20 huizen 18 nogmaals hetzelfde ongeluk.
Den 24 Augustus 1836 ontstond er wederom brand in dit stadje,
waardoor niet minder dan 14 huizen, en even zoo vele schuren en
hooibergen , eer.c prooi der vlammen geworden zijn.

Driemalen is Aspereti door dc pest aangetast, als m het jaar 1636,
toen deze ziekte er zes maanden woedde; in bet jaar 1612, en in het jaar
1667, in welk laatste jaar er aeht meusebcn daags werden weggerukt.
Opmerkelijk is het, dat de laatste maalde helft van de stad sleehts
aangetast werd en de andere helll onbesmet bleef, niettegenstaande
er de pest een geheel jaar aanhield.

Asperes is de geboorteplaats van de Godgeleerden : Koemiaad Otterse ,
geb. 1524 *{'1503, als Aartspriester der hoofdkerk te 's Hertogenbosch
en zijnen broeder Ja* Ottevse ; van den Dichter Rijtoer Wessel
vas i>ej» 1W.tzei.aar , die ook als zeer ervaren in staatszaken geprezen
wordt, geb. 1566 f 1632; van den bovenvermelden Dirk Willeesz.
en van Aaltje Wouters, die mede, uithoofde van het aankleven der
doopsgezinde leer, door beulshandcn is omgekomen , zijnde zy den
15 Mei 1535 te Amsterdam verdronken.

Het wapen van de gein. Asperes is hetzelfde als dat der baronie As-
peren. Zie bet vorige art.

ASPERSCHE-MNGESLÜIS , schut- en doorwateringsluis in den
Lingedijk , te Asjwrcn , prov. Zuid- Holland , w aardoor de lange aldaar
in 1811 is afgesloten, ten einde, in verband met den vroeger aange-
leiden nieuwen Zu i der-Li ti gedij k, te strekken, om de inuu-
daticwateren , in geval van overslrooming of dijkbreuk bovenwaarts , op
dit pn-U , in plaats van tegen den Dicfdijk , den Horndijk cn den
Noordrr-Litigedijk , te keeren.

Deze sluis , de eerste in welke waaijerdcuren van zoodanige afmeting ,
zijn aangebragt , is wijd in den dag, op laag water 6 ell. 2 palm.
8 d., de slarrhalkcn liggen 1 el 5 palm. 3 d. onder A.V., en de hoog-
niuren zijn 7 ell. 1 palm 5 d. boven A.P.

(O 7.ic c'it omstandig rrrmclJ in T. va* ftnAcirr, Bloe lig toneel of Ma r-
trlanrstpiegel der Dnup^getinden, band II. hl. J87 , alsmede in de II i 1 1 o-
r i e >! o r D o o p 1 ■• c a i 11 d e Marlelarou, bl, i 70 en uit dit Iaa »le Werk. overgc-
nomeij in mijne 11 c r i u n c r i 11 ge 11 uit bet gebied der geschiedenis,
U. i7y.

560

AS1\

ASSA , Yoorm. d. in Oott-Indië , aan de zuidkust van het Am-
bonsche cil. Ceram. In het begin der 18de eeuw stond het onder den
Hadja van Somiet.

ASSA of Noessa-Assa. dl. in Oo*t-Imliï , lot de Ambontche eilan-
den behoorcndc , tusschen Bocro en Ceram , ten N. W. van Ma-
uipa.

ASSAHOEDI , of Oid-Assaboedi , voorni. d. in Oost-hulii', op het
Ambonsche eil. Ceram , schiereil. /loewamohel, op het strand Arigoena ,
aan eene riv. van denzclfdcn naam , die hier in ecne baai uitloopt.
Dit d. stond weleer onder cenen Radja of Latoe Assanka. liet Be-
vatte vier soa's of onderbuurten. Vóór en rondom den berg van Assa-
hoedi , heeft men eenige kleine eilandjes. Op het grootste dezer ei-
landjes , gemeenlijk Noessa-Nitoe genaamd , dat regt voor Assa-
hocdi ligt, was vroeger eene vesting aangelegd, Nabij gehecten.

De inw. van AssXhoedi waren van oudsher stoute zeebuiters , en deden
daardoor de met ons bevriende Ambonnezen veel afbreuk, ook legden zij zich
vooral op het rooven van menscben toe , die zij tot in de Uliussers gingen
weghalen j maar de Landvoogd van Amboina , Hema* vasSpeult, dwong
hen , in de maand November 1618 , alle de gerooide mcnseheii terug
te geven en voorts nog eene zware boete te betalen, terwijl zij heiu
beloofden dit menschenrooven in het vervolg te zullen nalaten , maar
zy hielden niet lang hun woord, alzoo dit het cenigste middel was,
waarvan deze stoute gasten bestonden, daar zy zich niet van de winst
der kruidnagelen konden voeden , en zich verder enkel niet de vissciicry
en het sagokloppen moesten bezig houden , waarvan niet veel overschoot ;
zoodat de nood hen dwong weer aan het zecrooven te gaan, terwijl zij
zich in hunne schuilplaatsen in de bergen , die zy voor ongenaakbaar
hielden , in veiligheid achtten.

De Landvoogd Gijsels zag zich , in het jaar 1632, wederom genoodzaakt
hen voor hunne zeeroovcryen te straffen , ten welken einde lüj , daar
al het volk, bij zyne aankomst, uit het dorp gevlugt was, alle hoornen
deed omhakken, en twee hunner vaartuigen verbranden. In het vol-
gende jaar , toen zij zich weder aan menschenroof hadden schuldig
gemaakt, naderde de gezegde Landvoogd, in het begin van November ,
zoo stil mogelijk dit dorp , en omsingelde het .met 14 coracora's , 1 jagt
en 2 sloepen , bemand met 160 blanken en 600 Ambonezen. De in-
woners wilden het echicr uiet opgeven , en zonden wel eenige gijzelaar»
om kwanvwijs over vrede te handelen , maar de afgevaardigden waren
slechts slaven ; zoodat deze bezending zonder gevolg bleef. Ook wakkerde
hun moed niet weinigaan , toen zij eene versterking van 300 Ternata-
ncn en 150 Boniers bekwamen. Daar echter die Ternalaansehe hulpbende
geen middel vond , om door te brekeu , sneden die van Assaroedi ook
eenig volk van ons af, dat alzoo niet weder aan het strand koude ko-
men, waarop de Landvoogd manhaftig door den vijand henensloeg en
alzoo den weg naar het strand opende , waarbij hij echter niet meer
dan twee gekwetsten bekwam. Daarna naar Assauoedi terug gekeerd
zyude , legde hij dit dorp aan koleu.

Later schijnt het weder te zijn opgebouwd , althans wij vinden op-
geteekend, dat de Landvoogd Otters het, in Oetober 1639, andermaal
verbrandde , en daarby 5 coracora's en wel l>0 kleine vaartuigen ten
buit kreeg , waarvan hij echter velen , die hij niet mede konde ne-
men , deed vernielen. Hij legde er, in het volgende jaar, eene houten
fort met eenige bezetting aan, ten einrlc te beletten, dat de vijand
het versterkte . zoo als hij voornemens scheen , alsmede om de. nabij-

ASS. 36!

gelegen dorpen in loom le houden, maar in Let jaar 1637 wenl dcic
vesting door die van Assajioejh afgeloopen , en de bezetting jammerlijk
vermoord.

In het jaar 16Ó3 , kwam hier, op aanhitsing van Madjira , het hoofd dor
Ternatafhsche muitelingen , ecne vloot van 58 Macassaarsclie jonken aan ,
die de rivier Assahoedi inliep en zich daar terstond zoodanig verschanst-
te, dat de Landvoogd Aüvold de Ylaiikg , die zich daar met ccnigc cora-
cora's bevond , haar met zijn geschut weinig nadeel koude toebrengeu.
Men zocht dus met de muitelingen in onderhandeling te treden , ten wel-
ken einde de bloedvlag ingehaald en de w itte vlag uitgestoken werd. Meu
deed hen welen , dat zij door Madjira misleid waren , dat er volstrekt
geene nagelen , waarom zij schenen te komen , te krygen waren , en
dat, zoo zij in vrede wilden vertrekken, de Landvoogd hun eene pas
zoude gevcu , en , om de reis goed te maken , al hunne rijst voor geld
overnemen. De Macassaarsclie zeevoogd Dak* Boleca> zeide , dat zij
juist niet gekomen waren , 0111 de Nederlanders te beoorlogen , maar
om hunne geloofsgenootcn te helpen, die , naar zij van Madjira verno-
men hadden, gedwongen werden tot het christendom over te gaan. De
Landvoogd , dit zeggen evenwel als eene oorlogsverklaring beschouwende,
aangezien Madjira met niemand dau met de onzen iu onmin was,
deed, om te toonen, dat hij hem zeer goed verstond, dadelijk dc
bloedvlag weder waaijco , waarop hij, den 1 April, hunne werken zeer
sterk beschoot, eu op Nocssa-Nitoe eene houten sterkte liet opwer-
pen, terwijl hy' zelf naar het Zuiden liep bij de Zoutrivier, waar
hij hunne werken veroverde eu drie huuncr jonken , die zij aldaar in
een binnenmeer gehaald hadden , verbrauddc. Hij maakte ook , aan dc
zuidzijde der rivier, eene batterij, meteen schoon houten fort, dat
hij den Macassaarschcn bril noemde, doch dat hem 5 man kostte eer
het voltooid was. Men vond nog 2 jonken iu dc rivier , die mede verbrand
werden, terwijl andere bezig waren, daar nog een kleiu vierkante
fort, Voorburg genaamd, op te werpen, om den vyand zoo veel
meer afbreuk tc kunnen doen. Nadat nu de Landvoogd op alles goede orde
gesteld had , vertrok hij , den 2'6 April, van daar , aangezien zijne tegen-
woordigheid elders vereischt werd, maar in het laatst van Mei in het
leger teruggekomen , vernam hy lot zijne grootc verbazing , dat de
Majoor Verheide?!, buiten last en op voorgeven, dal zij eene pas, om
tc vertrekken , wilden verzoeken, lot groot nadeel der onzen, eenen stilstand
van wapenen met de Macassareu had aangegaan , die nu drie weken ge-
duurd had, welken tijd de Macassarcu zich zeer ten nutte gemaakt
hadden. De Ylarisg liet nu den Macassarcn nogmaals aanbieden,
om hen vrij tc laten vertrekken, indien zij Madjiha, Ridjali , en de
verdere opstandelingen, die zich bij hen bev ouden , overgaven en
hunne nagelen voor den gewonen prijs aan hem wilden overlaten. Zij
antwoordden hierop , dal zij geen magt hadden , out , builen weten van
hunnen Koning, een verdrag aan te gaan, dal ook Madjiha uiet bij
ben was, maar in de Straat van Boeion van hen was afgedwaald , en dat
zy van Ridjali niets vernomen hadden, sedert zijne junk door de onzen
was verbrand. DeYlarisg bood hun anderwerf aan , hen tc laten ver-
trekken, indien zij zich maar op genade en ongenade wilden ove.gcv en,
en bekennen, dat zy door hem overwonnen waren. Hoewel zij hier zeer
in het naauw zaleu , stuitte hel hun echter tegen de borst, om met zulk
eenen schandelijken naam van overgave bij hunnen Koning terug te
komen, waardoor dan deze onderhandeling te niet liep, zoodat dc bloed-
vlag weder werd opgehaald , cn men hunne wecken hevig begou tc beschie-

362 ASS.

ten. De Vlabug slak intusschcn, den 22 Junij 1633 , weder, met 26 sche-
pen 2 sloepen cn 100 soldaten in zee , ten einde Maojiha op te zoeken ; dit
hem echter niet gelukt zijnde , en vernomen hebbende , dat dit mtiitcrhoofd
weder in Andion w as gekomen , verscheen hij den 10 September op nieuw
in het leger voor Assaboedi , waar hij , door de aankomst van een schip
met cenige koebeesten en andere ververschingen , zich in staat zag ,
zijne manschap, waaronder vele zieken waren, versterkend en ver-
frisschend voedsel toe te dienen, terwijl hun bovendien '120 geoefende
soldaten met dat schip waren toegekomen. Daar hij evenwel zijne
manschap elders n nodig had , zocht hij zich , bij verdrag , van de
Macassarcn te ontslaan , ten welke einde hij hun nogmaals een vrijpas
aanbood , mits hem de nagelen werden afgestaan en cenige gijzelaars op de
schepen achtergelaten, /ij namen wel aan , om te vertrekken , maar van
de andere voorwaarden w ilden zij niets hooren , waarop de oorlog;
weder herval werd. IK* Landvoogd brak de forljes Voorbu rg en N abij
weder af, versterkte het groote fort cn benaauwde den vijand , zoo
veel hij kon, te water en te land. Daar hij echter gevoelde , dat zijne
magt te klein was , om hen van alle kanten behoorlijk te omsingelen ,
besloot De Vlaams zel\e nog eens naar Batavia te gaan , zoo om meer
hulptroepen te halen , als om den Gouverneur-Generaal cn de Raden
mondeling verslag van den stand der zaken te geven. Na alzoo op
alles order gesteld te hebben , vertrok hij den 22 September 1653 ,
met 2 schepen. De vijanden , door dit vertrek cenige verademing be-
komen hebbende , zochten nu met 3 jonken cn 400 man , naar Macassar ,
den honger te ontvlnglen ; maar naauwelijks waren zij in zee, of zij werden
door de onzen aangetast, die één der jonken veroverden. Door onvoor-
zigtigheid werd evenwel de sloep de Verhngcr door den vijand be-
sprongen , cn daarop dadelijk 8 man gedood cn 11 zwaar gekwetst,
maar de onzen heldhaftig er op invallende hernamen de sloep, en
sloegen alle de vijanden, die zij er op vonden, dood. Vaneenen, dien
zij gevangen hadden genomen , vernamen zij , dat der vijanden voor-
nemen was geweest, naar Macasser te stevenen, en dat hun nog 3
tsjampans zouden gevolgd hebben, maar dat Dayk Bolkcan, met nog
twee Hoofden, 300 Macassaren cn 230 Malcijcrs, te Assaboedi zoude
blijven.

De Majoor Verheiden , die nu weder het opperbevel over het leger
voor Assaboedi had , brak in de maand November het beleg op , ten
einde zich tegen de komst der Macassaarsche vloot , die men wist, dat ou-
der zeil was , op de kust van Hitoc te versterken. De Vlasikq intusschcn
weder in deze wateren gekomen , tastte de Macassaarsche vloot cenige
malen aan, maar ziende , dat hy er weinig voordeel op behaalde , zocht
hij den nieuwen Macassaarschcu bevoogd , Cbai* Boeta Tora , die het
gezag boven Dam Boleca* had , onder redelijke voorwaarden tot vertrek
te bewegen , maar dit voorstel werd volstrekt van de hand gewezen.
Intusschcn nam het gebrek onder den vijand op Assaboedi sterk toe ,
waarom men besloot hen den laatstcn Augustus 1634 aan te tasten.
Du Vlasing alzoo alle de coraeora's , zijnde 43 in getal, op Tomoe-
wara verzameld cn zijne verdere niagt , bestaande in 8 scIicjhmi en
10 sloepen cn tinggans , bijeen gevoegd hebbende , tastte den 6 Sep-
tember , onder het geluid van trommels en trompetten , Assaboedi aan.
De vijanden zagen de onzen met cene groote onversaagdheid, terwijl
het schip lianda vlak voor het dorp lag, aankomen, zondereen schot
op hen te doen , alzoo zij zeer veel vertrouwen stelden op de sterkte
huuner zeven schansen boven elkandercn , behalve welke zij nog twee

Digitized by Google

ASS.

563

op den berg hadden liggen , cn zulks was niet Ie verwonderen , want ,
toen db Vlabixo , met ccuige officieren , \an zeker heuveltje op Noesa-
Nitoc , die . werken wel beschouwd had , achtten zij die voor dien tijd
onwinbaar , waarom men , om geen volk te vergeefs te spillen ,
jjoed vond van daar te trekken , ' heigeen zoo stil mogelijk ten
uitvoer werd gebragt. Later vernemende . dat er groote oiieeuigheid
onder dc vijanden ontstaan was , vertrok de Ylaiikg er den 8 Mei
1655J henen. Den 24 daaraanvolgende in het veld verschenen zijnde,
daagde hij den vijand uit; maar niemand kwam buiten. Hierop be-
gaven dc onzen zich naar de Zou tri vier , om te zien of er geen vaar-
tuigen van hen lagen, en die dan aan te tasten. Dc vijand deed nu
eeuigc uitvallen , dat van schermutselingen gevolgd werd , waarbij van
wederzijden eenigc dooden vielen , onder welke dc Macnssaarsehe Veld-
heer , Quil Bozxv Toebja mede geleld werd. Hij werd in hel opper-
bevel opgevolgd door Dvts Uolecax , die wel niet zoo stoutmoedig,
maar ruim zoo voorzigtig was. De Ylavmg vertrok nu wel den 17
Junij neder van Amaüoedi , maar liet aldaar den lievelhchber Koos
cn den Kapitein Luitenant vak Ovthook* , met eene goede magl, achter ,
en toen hij , den 22 J (i lij , met drie schej>en en 2 sloepen terug gekomen
was, besloot hij eenen storm legen de vijandelijke vesting te wagen ,
waarloc hij al spoedig alles gei eed maakte. ISadat men deu 28 eenen
algemeenen biddag over de geheele vloot gehouden had , len einde deu
zegen des Hecren over hunne onderneming af te snieeken , belastte hij
deu Luitenant Fbvivs M\le met vier kouipagnien matrozen den aan-
val te doen, den Kapitein-Luitenant vak Oiithoorv, met 400soldaten
en 40 matrozen, bij de Zout rivier post tc vatten, en den Vaan-
drig Boitesdtk , voor dat het dag werd , met eenigc waaghalzen ,
tc trachten dc klip te beklimmen , en boven zijnde wakker al-
arm te maken , waarop dan de algemecne aanval volgen moest. Nadat
dit alles dus wel besteld was , werden do waaghalzen , den volgenden
nacht, aan de achterzijde der klip, aan wal gezet, waarop zij die,
met veel inspanning cn gevaar beklommen. Na veel moeite , des
morgens len 4 ure daarbovenop gekomen zijnde, en zich alzoo veel
hooger dan het versterkingspnnt der vijanden , dc Kluis genaamd, be-
vindende, deden zrj den Trompetter: Wilhelmus van Nauautren blazen.
Toen men van binnen dit hoorden, geraakte alles in schrik en alarm.
Hierop nu, door het kanon der schepen , het sein tot den storm gegeven
lijnde, viel men met het aanbreken van den dag op dc vesting aan. De
Landvoogd zelf, niet de middcltrocp , door va* Outiioorx geleid , aan
land gekomen zijnde, maande, na op zijne knieën een vurig gebed ge-
daan tc hebben, de zijnen tot moed cn volharding aan. Maar de vijand
ziende de onzen van dc eene zijde reeds boven hem, en van den an-
deren kant beneden zoo sterk op hem aanrukken, werd zoo benard,
dat ieder een goed heenkomen zocht j waardoor dc onzen zich reeds
met het opgaan der zon meester zagen van de vesting , die nu al lot
negen sterkten boven elkander aangegroeid was. Dc onzen verloren er
slechts 2 man voor , en hadden eenigc gekwetsten , onder welken dc
dappere Luitenant Kram» Male. die later aan zijne wonden overleed.
Men vond in de vesting 30 metalen bossen en falconellen , benevens
vier metalen stukjes, doch anders weinig buit. De vijand had er
geen volk verloren , alzoo allen ontvlugt waren. Men hield over
deze overwinning, den I5den Augustus, eenen dankdag, en men had
groote reden om God hier over te loven , al/.oo dit een hvlijk roofnest
eu de hoofdvesting der vijanden geweest was. Dc inwoners van Assa-

561

ASS-.

hoeoi werden nu op het cil. Manipa overgeplaatst, alwaar z\) een dorp

van denzelfden naam stichtten.

ASSAHOEUI , d. in Oott-Indië, op het Ambonsche eil. Manipa r
beoosten de vesting Wantrouw. Dit dorp plagt 230 inw. Ie be
vallen , onder welken zich 70 weerbare mannen cn 32 dati's be-
vonden. Het was gesticht door de inw. van Assahocdi op Cerani.
Zie het vorige art.

ASSAIIOEDI , riv. in Oott-Indië , op l»ct Amhontche cil. Ceram r
schiercil. Iftvmimahel , die aan het strand Arigoena, ter plaatse, «aar
voorheen het d. van deuzclfdeii naam lag, in eeue baai valt.

ASSAIIOKDI (01 D) , voorin, d. iu Oosl-Indië , op het ^roooiucAeeil.
(Vram.Zic Assaooedi.

ASSAKKEKP0L1)ER(\VAARD- EN-), pold. in het Nederkwartier der
prov. Vtrvcbt. Zie Waard- ei Assakkerpolder.

ASSALOKLOE, d. in Oott-Indië. Zie Assiloeloe.

ASSAM (KAKANG-) , berg in OotlindJë. Zic Kararu-Amab.

ASSA.YI (KARA.NG-), koningr. in Oottindië op het cil. Bali. Zie
Karang-Asix.

ASSAMASSAN, voorin, d. in Oott-Indië, op den zuidwestclijkcu,
hoek van het Sundasche eil. Borneo.

ASSCHENDORP , buursch. in Zalland. Zie Asserdorp.

ASSE of Way-Asse, riv. in Oost-Indie , cil. Amboina , aan dc zuid-
kust van het schicrcil. Hitoe , met eenen zuidelijken loop , in zee val-
lende.

ASSEL, geh., grooth. Lturemburg , kw. en 3£ u. Z. W. van Grerrn -
macher , arr. en 3 u. O. ten Z. v an Luxemburg , kant. cn 1 u. N.
van Remich, gein. cn £ u. N. van Bous.

ASSELBORN , gem. , groolh. Luxemburg , kw. en arr. Diekirch , kant.
Clertaur , palende N. aan de gem. llacheville, W. aan Fischbach,
Z. aan Clcrvaux en W. aan Belgisch-Luxemburg, liet bevat de d. A s-
selhorn, B i v is c h of B i v c r s , en S toekent, benevens degen.
B o x h o r n , Dcmesbacb, R i in 1 i n g e n of R u m 1 i n g e n cn S a s»
s e 1 , heeft 5 R. K. kerken en teil ruim 900 inw.

Hut dorp Asselrurk ligt 11 u. N. ten W. van Luxemburg, 6u. N.W^
van Diekirch, 2 u. O. N. O. van Clcrvaux. Men heeft er eenc R. K.
kerk , die door eenen Pastoor en eenen Kapellaan bediend wordt. De
statie behoort tot het bisd. Namen, dek. van Clervauj-.

ASSKLLA of Assellf. , riv. in Oott-Indië , np dc Noordwestkust van
het Ambonsche cil. Ceram, met cene westelijke rigting in rec loo-
pende.

ASSKLO, geh. iu Twenthe. Zie Aselo.

ASSELSCHEUER , geh., grooth. Luxemburg, kw., arr. cn 2 u. N.
van Luxemburg , kant. en \{ u. Z. teu 0. van M er telt.

ASSELT , d. in Ojtper-G 'cider , prov. Limburg, distr., arr., kant. en
2 u. N. van Rovrmonde , gem. cn £ u> Z. \V. van Svaltnen.

De inw., die allen R. K. zijn, hebben hier eenc kerk, welke door
eenen Kapellaan bediend wordl , en lot de statie van Swalmeu be-
hoort.

ASSELT (NEDER-) of Neêr-Asselt , d. in het Land-I usschen-
M aas-en- If^ aal , prov. Gelderland, kw., arr., distr. en 2;J u. Z.
ten W. van Nijmegen, kant. en { u. Z. ten O. van Hijehen,
gem. en \ u. W. van O vei -yi steil , aan de Maas, op den weg van
Nijmegen naar Grave. Men lelt hier , in het dorp zelf, ruim 90 , en
met dc onderhoorigc buursch. Molen, Eiudsc cn Hoo geveld

Digitized by Google

ASS

'ongeveer 700 inw. , onder welke slechts een ProtestanUch huisgezin t
de overige , die alle R. K. ziju , behooren lol dc s talie va u Over-Asselt.
Van de Herv. kerk , die Lier vroeger stond, is niels meer aanwezig dan
■de toren , in welks onderste gedeelte , dat xindelijk onderhouden wordt ,
en waarin de predikstoel en eenigc banken slaan , urn de acht dagen ,
door den Predikant van Orer- en Neder-Astelt , de dienst gedaan
wordt.

Den 19 November 1837 werd dit dorp (Joor brand geteisterd, waarbij
gelukkig evenwel slechts écne woning eene prooi der vlammen gewor-
den is.

Onder Nedek-Asselt is de rivierdijk, langs den regterocver der Maas ,
lang omtrent 610G ell. Even boven de kerk is hij ter lengte van
omtrent 400 ell. door booge gronden vervangen. Overigens is de
kruin van boven af te rekenen breed 5,20; 4, CO ; 4,00; 8,40; 3,60;
{$,40; 3,40; 8,00 ell. Op drie punten, en te zaïucn ter lengte
van 663 ell., strekt de Haas langs den teen van den dijk, zoodat
■deze daar zoogenoemde schaardyk is. De kruin van den dijk is over
220 ell. lengte begrepen in den grooten weg van Grave naar Nijmegen.

In de rigling van dezen nvierdyk zyn in der lyd verschillende ver-
anderingen gemaakt, die zoo door inbraken, als doordien de stroom
hem ondermijnd had , noodzakelijk waren geworden ; twee of drie
grondgaten binnendijks , en een buitendijks gelegen, getuigen van de
ccrslgemelde oorzaak. Voorts zyn in hel heneden gedeelte drie inlagen
gemaakt , de bovenste in 1772 en de benedenste nabij de grensschei-
ding van keenlen Balgoy in 1788, terwijl de middcUtc vroeger schijnt
te hebben plaatsgehad; in het jaar 1800 werd wijders in bovengemelde
inlagen, denkelijk ten gevolge van eene dijkbreuk, een aanmerkelijk
nieuw gedeelte nvierdyk, Ier leugte van 740 ell., gemaakl; dit werk
kostte omtrent 27,000 guld.

Langs den binnenkant zyn op meerder of minder afstand van den
rivierdyk, op de meeste punten, zoogenoemde kw eikaden , ter hoogte
van 3 tot 7 palm. en meer boven het binnenland , opgeworpen, ten
einde de verspreiding van het water, dat door den rivierdijk henen
knelt, tegen te gaan. — Onder Over-Asselt is dit insgelijks het geval.

ASSELT (OVER-), gem.in het Land-tustckeH-Maai-en-Jr"aalf prov.
Gelderland, kw. en arr. Nijmegen, distr. Rijk- van-N ijmegen , kant.
Wijeken ; palende N. aan de gcm. Balgoy-en-Kccnt , O. aan lleumen ,
Z. aan de Maas. liet bevat de dorpen Over-Asselt en Nedcr-As-
s el t , benevens de buurschappen Eindsc, Heide, Hooge veld, Mo-
len, SchooncnbergenWorsum, beslaat eene oppervlakte van
34 bund. 38 v. r. 2127 v. ell , heeft 218 huis. en telt ongeveer 1400
inw. , die in landbouw hun bestaan vinden en van welke 40 Herv. en
de overige R. K. zijn. — Men vindt iu deze gein. nog de overblijfsels
van het klooster Walrich.

Het dorp Oveh-Asselt of 0p-Asselt , ligt 2T u. van Nijmegen, lf u.
van Wijchcn , aan de Maas. Het telt op zich zei ven 133 inw. en met
de daartoe behoorende geh. S c h o o u c n b c r g , W o r s u in en 11 e i d e ,
ongeveer 700 inw. De R. K. hebben hier eene kerk , die aan de H.
Akthonios Abt toegewijd is, en waarin de dienst door eencn Pastoor en
eenen Kapellaan verrigt wordt. De statie behoort tot het voorin, bisd.
Roermond* , dek. van Nijmegen, en telt ruim 1300 zielen. De Herv.,
die tot de gem. Over-en-Neder-Astelt behooren , verVigten hier de dienst
in het koor van eene afgebroken kerk , dat van voren met eenen muur
toegemaakt is , cn waarin om de acht dagen gepredikt wordl.

Sö6 ASS.

Onder Over-Asselt heeft de rivierdijk langs den regteroever der
Maas, eene lengte van omtrent 4907 ril.; op twee plaatsen, de eenc
ter lengte van 126, de andere van 550 ril., is deze dijk door hooge
gronden vervangen. De kruin van den dijk heeft , van boven af te
rekenen; de brerdte van 4; 3,40; 4,60; 6; en 4,70 ell. Naar de
strekking van dezen dyk on eenigc plaatsen , in verband met de nog
'ih'c waterkolken , hebben in het voorsc"

aanwezige waterkolken , hebben in het voorschreven dijkvak
delijk zes doorbraken plaats gehad. Zie voorts nopens dezen dijk hier-
boven op Atsr.LT (Nkdeji).

ASSELT (OVER EN-NEDER-), ook wel Op-ek-NeÉb-Asselt gchcetcn ,
kerk. gein., prov. Gelderland , klass. en ring van Nijmegen. Men heeft
in deze geui. die ongeveer 60 ziel. telt, twee Ilerv. kerken, waarin
de dienst door ernen Lecraar wordt waargenomen. Het beroep geschied!
bij eollatic van den Ambachtsheer.

ASSEM , voorin, d. in Oost-lndië, op de Noordkust van het 9Io-
luksche eil. Ti mor , bij eene kleine rivier.

ASSEM (KARANG-), koningr. in Oost-lndië f op het eil. Balt.
Zie Kmusg-Asin.

ASSEMA , vroeger eene stins , later een pachthof, prov. Friesland ,
kw. Zevenwouden j griel. Doniaverstal , onder het d. Oi dommer, aan
de noordelijke boord van het Tjeukemeer geleden.

ASSEMBERG, adell. huis in kennemerland. Zie Assumbbsh.

ASSEN , arr., het eenigc van de prov. Drenthe , hebbende dus de-
selfde uitgestrektheid en grenzen als die provincie, (liet komt als
zoodanig voor in de wet op de regtcrlijkc organisatie , en elders).

ASSEN , kant., prov. Drenthe , arr. Assen , palende N. N. O., en O. aan
de prov. Groningen , Z. aan de kant. Dalen en Hoogeveen en W. aan
fle prov. Groningen en Friesland. liet bevat de volgende 12 gem.
Assen, Norg, Roden, P c i z e , Eelde, Yrics, Zuidlaren,
Anlo, Gieten. Gasselte, Rolde en S milde, beslaat eene op-
pervlakte van 87.107 bund. 89 v. r. 12 v. ell. en teil ongeveer
26.000 inw.

ASSEN, klass., prov. Drenthe, bestaande slechts uit ccucn ring,
zijnde die van Assen.

ASSEN, kerk. ring, prov. Drenthe, klass. van Assen. Zy* bevat de
volgende 16 gem.: Assen, Norg, Veen huizen, Roden, Ro-
der wol de, Peize, Eelde, Vries, Zuidlaren, Anloo, Gie-
ten, Gasselte, G a ss e 1 1 e r n ie u w v ee n , Rolde, Reilen en
Smilde. die door 18 Predikanten bediend worden , (zijnde er te Assen
en tc Veen hui zen twee Predikanten), ruim 26,000 ziel. tellen en 17
kerken hebben , daar er tc Anncrvcen onder Anloo, eene bijkerk
is, die door eenen Kandidaat bediend wordt.

ASSEN, gem. in /foWer-dingspil , prov. Drenthe, arr. Assen-, kant.
Assen , (1 m. k., 1 s. d.); palende N. aan dc gem. Norg en Vries ,
O. aan Rolde, Z. aan Reilen en dc Smilde, W. aan dc Smilde.
Zij behoorde vroeger tot lui sehollambt Rolde, van hetwelk zij in
het jaar 1811 afgescheiden werd, om eene afzonderlijke gem. uit
te maken, die, behalve de stad Assen, dc geh. A mei te, A n-
reep, Scheven, Vredevcld, Stccndijk, Witten, dc
Haar, Peelo, Loon en Klooster veen bevat , 5494 bund. 41 v. r.
9 v. ell. gronds beslaat en onge>ecr 2900 inw. telt, van welke
«•enige zich op den landbouw toeleggen en de overige uit ambtenaren,
kooplieden , winkeliers , handwerkslieden en daglooners beslaan , en
onder welke ongeveer 2700 llcrv., 50 R. K., 20 Ev. Lulh. en omtrent
140 Joden zijn.

Digitized by Google

ASS. 3G7

De hier gevonden wordende fabrijken zijn : 1 pel- en zaagmolen ,
1 korenmolen, 2 kalkbranderijen , 1 lcerlooijerij en 1 kaarsenmakerij.
Ook bestaat er cene boekdrukkerij, op welke tweemalen in de weck cene
provinciale courant gedrukt wordt.

VoorU heeft men in deze gcm. 1 Herv. kerk , 1 R. K. kerk, 1 Syna-
goge , 1 zeer bloeijend gymnasium of instituut voor het onderwijs in
de oude en hedendaagscbe talen , 1 school voor jonge jufvrouwen en 4
lagere scholen. Zeer belangrijk is hier het Stads bosch, dat meer
dan 100 bund. groot is en voor het mcerendeel uit dennen bestaat.
Het heeft grootendcels cenen regelmatigeu aanleg met regte lanen , waar-
door het iets sombers en centoonigs heeft. In Junij 1855 geraakte dit bosch ,
na eene langdurige droogte, in brand, waardoor het aanmerkelijk heeft
geleden, maar op een ander punt is het in den laatsteu tijd en in
nieuw eren smaak zeer verfraaid.

De stad Asseü is de hoofdpl. der prov. Drenthe, diensvolgens de zetel
van den Gouverneur en der Gedeputeerde Staten , alsmede van het pro-
vinciaal geregtshoi , van cene arrondissementsreglbank en van een
kantonsgeregt. Zij ligt iS u. Z. Z. W. van Groningen, 9 u. N. W.
van Kocvordcn , 9 u. N. O. van Mcppcl, 14 u. N. O. van Zwolle,
12 u. Z. O. van Leeuwarden, 38 u. N. O. van Amsterdam, op
82° 88" N. B. en 24° 10' 39" O. L., bij den aanvang van de Smilder-
vaart, waardoor zij gemeenschap heeft met Mcppcl, verder met Zwart-
sluis en langs het Zwarte water met de Zuiderzee. Door de stad
loopt de algemeene straat- en postweg \an Groningen naar Mcppcl ,
Zwolle en meer andere steden en plaatsen van ons rijk , hetgeen het
stadje niet weinig levendigheid bijzet. De straatweg van Assex naar
Groningen is 20,200 cl I., die van Asszs u.iar de Punt, op de zuidelijke
grenzen van Drenthe, 10,100 ell. lang.

De plaats heeft , ofschoon niet door muren of wallen omgeven ,
evenwel inwendig het voorkomen van eene klciuc stad, als hebbende
geplaveide straten , waarin de huizen tegen elkander aansluiten.
Onder de huizen , waarvan de meeslen tuinen hebben , zijn eenigc
fraaije en een aantal nieuw; opgetrokkeiie gebouwen, onder welke drie
ruime en zeer goede logementen . zoodat de beroemde Gijsbeut K abel Gravc
va» IIogexdorp het cene kleine stad van paleizen noemt (1). Het stadje
heeft een bevallig aanzien , terwijl door een en aaugenamen w a n-
d e 1 s i n g e 1 en het boven vermelde bosch, waaruit eene regte laan
op het middelpunt der plaats aanloopt , ruimschoots gelegenheid tot
wandelen wordt aangeboden.

In vroegere tijden was Asses slechts een geh., uit zeer weinige boerde-
rijen bestaande , zijnde de plaats hare opkomst verschuldigd aan eene
abdij voor nonnen van de Cistcrcienserorde , die in het midden der 13de
eeuw herwaarts werd overgebragt , en Mama-Kamp werd geheeten (zie
dat woord). Dit klooster gaf, na den aanvang zijner stichting , gele-
genheid tot den opbouw van meerdere huizen , die door den lijd tot
een dorp aangroeiden. Zeer veel droeg later daartoe bij , dat de Land-
schaps-statcn , al spoedig na de Reformatie, het Groller-holt (een bosch),
waar zij hunne zamcnkomslen hielden , verlieten , in het geseculariseerde
klooster te Assen hunnen intrek namen en eerlang een kollegic van Gede-
puteerde Staten , eerst ter verzorging der geldmiddelen alleen, doch later

(i) Zie mans nooit rolpwaene, en voor ieder, die 'aland» btlangen uit het
juiste oogpnnt wil heren kennen , onmisbare Bijdragen tot de Ilsishonding
van den Slaat in het Koningrijk der Nederlanden, D. V., bi, a8a.

A6S.

ook ter behandeling vau andere dagelijksche zaken , instelden , die
daarin bestendig hnnne vergaderingen hielden. Ook hel luiogste regtcr-
lijke collegie , de Etstoel, die uit stf , in den regel niet regtsgelcerde,
Etteu of Gezworenen bestond , en zijne lottingen of tereglzittingen ,
driemaal in liet jaar , in de kerken vau Rolde, Anloo en anderen hield ,
koos mede zijn verblijf in het klooster, hetwelk het bij voortduring tot
zijne vergaderplaats gebruikte, zoo als ook vervolgens het geval was met
hel Hof van Justitie, dat in 1791 den Etstoel verving.

In bet begin der 17de eeuw werden de kloostergrondcn in huisplaatsen
en kampen verdeeld en tegen een redelijk canon afgestaan aan eiken
Drenther, die er zich wilde nederzetten, welke dan tevens vrij gebruik
van zekere weide bekwam en in de veenen de graving voor huisbrand ,
benevens aanmerkelijke voorreglen en vrijdom van sommige lasten ge-
noot ; waardoor de plaats reeds een aanzienlijk vlek geworden en de
bevolking tot ruim 700 zielen was toegenomen , toen Koning Lodewijk
Mai>oleo:«, bet, in het jaar 1809, tot cene stad verhief, en, zoo door
de gezonde luchtsgesleldheid , als door de aangename ligging bekoord ,
besloot in de plaats zelve , of ten minste in hare onmiddellijke nabijheid ,
oen pa\ iljoen of zomerverblijf te bouwen , en er eenc voorname opvoe-
dingsinrigting te stichten; met deze voornemens is het evenwel niet veel
verder dan lot het plan gekomen. Het dadelijk gevolg echter van de door
den Koning voor Assen opgev atte bijzondere genegenheid was , dat men
aldaar van eenc som van ruim f 20,000, doorhem daarloe geschonken ,
begon eenige buizen te bouwen, welke dan, voltooid, immers onder dak
gebragt zijnde, werden verkocht of verhuurd, om de daarvan komende
gelden weder tot verderen aanbouw te besteden. Na de herstelling van
het Vaderland is de aanbou*, echter in den regel zonder tusschen-
komstvan hulp uit 'slauds kas, steeds voortgegaan en duurt nog voort,
zoodat de stad, die thans, behalve de gehuchten , ruim 2200 zielen telt ,
nog jaarlijks in woningen en ingezetenen aanwint.

liet stadshuis is een gebouw van latercn tijd , dat niets bijzon-
ders heeft , en waarvan de eene afgescheidene helft dient tot stadsher-
berg; in de andere zijn de lokalen voor het stedelijk bestuur en voor de
tereglzittingen van den Kantonsregter , den militieraad enz.

Het fraaije Gouvernementshuis, vroeger door den Drost van
Drenthe, thans door den Gouverneur der Provincie bewoond, maakt een
gedeelte van de voormalige abdij Maria -Kamp uit, evenals het
daaraan verbonden Landshuis, waar de Provinciale en Gedeputeerde
Staten vergaderenen waar de griffie en de bureaus van het Provinciaal
Bestuur aanwezig zijn. Ook houden voor als nog hier het provin-
ciaal geregtshofen de arrondissementsregtbank hare
zittingen. Het Huis van arrest of de Gevangenis is een niet
ondoelmatig ingcrigt locaal in den oost- en zuidelijken vleugel der
voornoemde abdij , doch oud en versleten, zoodat het eerlang dooreen
nieuw zal worden vervangen. Het Gouverncments- en het Landshui»
vertoonen zich aangenaam en vrolijk , als staande aan een uitge-
strekt plein. Onder de openbare gebouwen zal binnen kort eene eerste
plaats bcklccden het Paleis van Justitie, waarvan, op 29 Mei
1838, met veel plegtighcid de eerste steen is gelegd. Het is besterad
voor de zittingen van het Provinciaal Geregtshof van Drenthe , dat ,
ten gevolge der laatstelijk aangenomen wetten , na een gemis van 27
jaren , aan dat gewest teruggegeven is en welk gebouw tevens wordt
ingcrigt , om de arrondisscments-regtbank te bevatten. Het staat mid-
den in de stad en is met eene gracht omgeven.

Het gebouw van het Gymnasium, vooraan in het stads bosch staande,
is een eenvoudig fraai gebouw , xecr ruim en doclmatirr innrerirt. Heti*

DiglTTzed by CÏSögle

A S S.

in I82M van stadswege, echter niet cene belangrijke subsidie van Z. !W.
den Koning , jrosticlit .

De Herv. kerk, die, vóór dc Reformatie , tot kerk van dc voorm . abdij
diende . en niet eenen kleinen spitsen toren prijkt , is vóór enige jaren
aanzienlijk vergroot en van een orgel voorzien. De dienst werd daarin
voormaals door éénen Leeraar waargenomen, doch sedert 1830 heeft
men tc Assem twee Predikanten. Het beroep slaat aan den Koning.
IV eerste, die er het leeraarambt bekleed heeft, is geweest Johaiwes
Rcsus , die in 1001 derwaarts kwam, en in 1619 zijnen post neder-
legde. Onder dc latere Predikanten , die aldaar het h van gel ie verkon-
digd hebben, mag men ook den beroemden Taalkundige Jakob Ntlob
tellen.

Voor dc R. K. statie, die tot het aartspr. van Zalland-en- Drenthe.
behoort, en ruim 60 zielen telt, onder welke ook enkele uit dc omstre-
ken , is in 1837 eene zeer nette , van een spits torentje voorziene ,
kerk en eenc pastorij gesticht. Deze kerk is aan de Allerzaligste
Maagd Maria toegewijd, en wordt door éénen Pastoor bediend.

De kerk der Israelilen , staande naar de zijde van Groningen, ten O.
met den gevel aan den straatweg, en prijkende met een spits to-
rentje , werd den 10 Augustus 1834 ingewijd , en is niet groot, maar
strekt ten voorbeelde der verdraagzaamheid van Assems ingezetenen ,
als hebbende tot dien opbouw zoo wel Christenen als Israelilen bijge-
dragen. In den westcrgcvel leest men in Hebreeuwsche letters , op eenen
blaauwcn arduinsteen: Ps. 118: 19 en het jaartal 8394. De dienst
wordt daarin door eenen Voorzanger , staande onder den Rabbi van
Zwolle , verrigt.

Als weldadige inrigting kan genoemd worden het Armhuis der
Hervormde Diaconie, in den jare 1847 gcslieht.

Het Departement der 31 a a t s c h a p p ij : Tot Nut van 't Alge-
meen , dat sedert den 18 Junij 1846 tc Assen bestaat, telt ruim 60
leden , en heeft sedert een half jaar eenc spaarbank onder zijn opzigt.
Mede is er tc Assem, in het jaar 1837, cene Bank vanLecning
opgerigt.

Als wetenschappelijke inrigting verdient vermelding het Gyrana-
s i ii m of de L a t ij n s c h e school, met een daaraau verbonden in-
stituut voor het middelbare onderwijs. Daarin wordt door éénen Rec-
tor, met drieuf vier hulponderwijzers , les gegeven in de oude en heden-
daagsche talen en verdere voorl>ereidende wetenschappen, , aan jonge-
lingen niet alleen uil de stad , maar ook die van elders bij den Rector
in huis zijn of bij de burgers inwonen. Deze inrigting is zeer bloeijend»,
en wordt voor de stad en de provincie beide als zeer belangrijk be-
schouwd. Voor dc school der jonge jnf\ rouwen is geen bepaald gebouw.
De twee hoofdscholen, voor het lager onderwijs in de stad gevestigd,
zijn beide nieuwe gebouwen en volgens de beslaande reglementen ingerigt.

Assem is dc gehoortcpl. v au den G o d g c l c c r d e en L e 1 1 e r k u n-
dige Johammks Ai.berti , geb. ï 1098 ■{• 13 Augustus 1764, als Hoog-
lecrnar in de Godgeleerdheid te l^vden , en vermoedelijk van den Schil-
der Jam va* Assem f 1069. "Alhier woonde in der lijd de geleerde
Mr. Joimmes van Lieb, die in het jaar 1781 in het .Hollandsen en Fransen
eene uitgebreide rerltandeling heeft in het licht gegeven over tic slangen
en a d 'fiers , die in lut landschap Drenthe geroiitfen worden , terwijl
hij reeds vroeger Oudheidkundige brieren . bevallende eene verhandeling
over de manier van begraven eu over de lijkbussen , wajtenen , veld- e.i
eeretrekens der oude Germanen , had geschreven , welke door A. VosüAr.n ,

I Deel. 41

ASS.

ra 1760 , met cene voorrede cn aantcckcuiugen vermeerderd , nitgogc-
ven, en bci«lc van platen voorzien lijn.

De kennis, welke te Asse.i vroeger in dc maand September werd ge-
honden, valt nn op 23, 21, 23 en 26 Augustus, zijnde dc dorde dag
daarvan bestemd voor den handel in vee, onder bepaling noglans, dat,
wanneer de 23 of 24 Augustus een Zondag mogt lijn , de kermis zal
aanvangen op den 22 . en dat , in geen geval , de Zondag zal mogen
dienen tot kermisdag, maar, dat de dag der kermis, welke op Zon-
dag valt, zal worden verzet op Maandag.

liet wapen van Asses is een schild van azuur, beladen mei een ge-
kroond Mariabeeld , in het wit gekleed, zittende lusschen twee gouden
zuilen, met een naakt kind, welks hoofd met stralen omringd is, op
de regterknic , het schild gedekt met cene kroon van goud en ter
wederzijden vastgehouden door eenen klim menden leeuw.

ASSKNDELF'1 , gcm. in het Baljuwschap van Blois, prov. JYoord-
Jlollandf arr. Haarlem, kant. Beverwijk, (7 m. k., 7 i. d.) ; pa-
lende N. aan Krommenie, 0. aan Westzaan , Z. aan het IJ, W.
aan het Wykcrmeer, Wijk-aanZce-eo-Wyk-aau-Duin , Heemskerk cn
Uitgeest. liet bevat, behalve het d. Assendelft, het geh. D i j k-
e n - D a m en een groot gedeelte van het geh. Nauwerna, heeft
eene geheele oppervlakte van nagenoeg 3000 bund. en wordt verdeeld
in: den Noorderpoldcr, den Zuidcrpolder, den Veen"
polder, den Buitenhuizerpolder, den Kaagpolder, do
Ünbcd ijkte buitenlanden en een gedeelte van de Binnen-
gedijkte buitenlanden of Ho n de r d m o r g c n. Alle welko
polders onder het bestuur staan van eenen Dijkgraaf, zes Poldermees-
ters en 13 Hoofdingelanden.

De om ringdijk , waar binnen deze gemeente met den Noordcr-, dcnZui-
der- cn den Vcenpolderis gelegen , wordt verdeeld in : (1) As se n de 1-
▼ erzecdijk, loopende van dc Nauwernasche vaart aan dc sluis langs
het IJ cn het Wijkermeer , tot aan (2) den S t. A a g t e n d ijk , die ,
mede langs het Wijkermeer loopende tot aan het einde der nieuwe
overdijking, zich sluit aan (3) den Ouden-Asscndelvcr- of
binnengclegen Groenen- cn Lagendijk, welke eindigt aan (4)
den Noorder-Klamdijk, die, langs de gemeente Krommenie tot
aan den Nauwernasche vaart loopende , zich sluit aan (5) den N a u-
wernascheu Vaartdijk of Twiskdijk, welke langs gezegde
vaart loopende , eindigt by de grootc sluis te Nauwerna , alwaar zij
tegen cerstgenoemden zeedijk stuit.

Men heeft binnen deze gem. 1 Herv. kerk , 1 R. K. kerk , benevens
vier scholen , met een gemiddeld getal van 360 leerlingen , 4 papier-
molens, 1 verfmolen , 2 oliemolens, 363 huiz. en 2300 in w., van
welke een groot gedeelte het bestaan vindt in het maken van boter
en zoetemelksche kaas , terwijl ook een aanzienlijk gedeelte door het zeil-
doek weven in het onderhoud voorziet. Men telde in hel jaar 1837
hier 2034 runderen boven de 2 jarpn, 637 beneden de 2 jaren , 90
paarden boven de 3 jaren en 730 schapen. Men rekent, dat in dit
jaar (1838) 370 weefgetouwen ann den gang zijn.

De gcm. Assrsdblft is eene hccrl., welker Heercn al voor het jaar 1263
bekend zijn , en tot op Baartoocd va» Asse> delft , die in 1444 overleed,
Aiubachtslicercn genoemd worden. Maar deze Baarthovd verkreeg door
zijn huwelijk met Nathalia, bastaarddochter van Hertog Albiikciit var
Blijere*, dat deze Asses delft tot cene vrije hcerlijkh. ^rklaarde. Na
Baahtboiids overlijden kwam de hccrl., idzoo hij geenc kinderen naliet , aan

Digitized by Goog

ASS.

zijnen broeder Diez van Assendelft , in wiens geslacht ijj gebleven ic tot op
het jaar 1617 , toen i\j overging op Anna tan Assesdelft, door wier hu*
welijk met Gehmt van Renessb van deb Aa , de heerl. in diens geslacht
kwam , waarin zij echter niet lang bleef, daar xijne dochter Acnes,
door haar huwelijk met Nicolaas tas Rk-ssse tan Eldeben , haar aan bet
geslacht der Renessen tan Eldeee- bragt , uit welk geslacht zij , den 27
Junij 1669 , overging aan Johan Wititiebs , die haar bij uitenten wil
naliet aan zijne echtgenoote Deboba Bare. Deze bragt Assendelft door
een tweede huwelijk aan Edstatiüs baron tan Bbonkbobst, die deze
heerl. door verkoop in het jaar 1696 overgaf aan Jean Dectz , Raad en
Schepen der stad Amsterdam , wiens nazaten die tot nu toe bezeten
hebben , zijnde thans Heer dezer vrije heerl. de HeerÜENDBiK Jan Deotz
tan Assendelft, Wethouder der stad Amsterdam.

Bij den kersvlocd van het Jaar 1717 heeft deze gcm., door het doorbre-
ken van den dijk aan het IJ , secr veel geleden.

Het d. Assen delft , dat in brieven van het jaar 1065 onder den
naam van Ascübannzdelft voorkomt en door Melis Stokb Escinobdelf
genoemd wordt , ligt 3$ u. N. ten O. van Haarlem , | u. W. van
Westzaan, 1$ u. 0. ten Z. Tan Beverwijk, 3f n. Z. van Alkmaar,
langs eenen straatweg , die , Toor het grootste gedeelte Hjnrcgt door de
landerijen loopende , ten Z. W. aan den dijk begint en ten ïf. 0.
aan Krommenie eindigt. Sommigen willen den naam Tan dit dorp ont-
leend hebben van het gch. A s s u m , onder Uitgeest , en van denD elft,
eene vaart, die voor een groot gedeelte door de gem. Assendelft loopt.

In de Hcrv. kerk, dat een fraai kruisgebouw met cenen spitsen
toren is , werd , vóór de kerkhervorming , de H. Odolfbvs als bijzon-
dere Patroon gevierd. Zij bleef in de Spaanscbe beroeringen van de
verwoesting vrij , zoo men wil , door voorspraak van Heer Gebbit van
Assendelft , die Raad van den Koning van Spanje was. De gcm.,
die tot de klass. van Haarlem, ring van Zaandam, behoort, telt onge-
veer 1200 ziel. De Predikant wordt door den kerkeraad beroepen,
onder approbatie van den Heer der Heerlijkheid. De eerste, die hier
als Predikant gestaan heeft, is geweest Klaas Abbadabsz Oosterboobn ,
die in 1583 herwaarts kwam.

De R. K. hebben hier mede eene kerk , die aan den H. Odolfbüs
is toegew ijd , en waarin door ccnen Pastoor en eenen Kapcllaan de dienst
gedaan wordt. Deze kerk , die met een net gebouwd torentje prijkt ,
waarin een uurwerk gevonden wordt, is in de jaren 1855 en 1836, ter
vervanging der oude van hout opgetrokken kerk , geheel nieuw van
steen gebouwd en den 14 Junij 1836 ingewijd. De static , die on-
geveer 1500 ziel. telt , behoort tot het aarlspr. van Holland-en- Zeeland ,
dek. van Noord- Holland. Dit dorp bezit ook een sterk gebouwd Raad-
huis, en twee Weeshuizen.

Tijdens het verblijf van Alba hier te lande hield Assendelft , ge-
sterkt door de Amstellandcrs , de zijde der Spanjaarden , waardoor de
naburige dorpen veel nadeel leden , vooral gedurende het beleg van Haar-
lem , toen de hier liggende Spanjaarden net omliggende land afliepen
en alles wat hun voorkwam plunderden.

In het jaar 1678 leed dit dorp ook last van het oproer over de
turf pacht.

Asse" delft is de gcboortepl. van den Schilder Piet eb Züjbeda»,
geb. 9 Mei 1597.

Het wapen van Assendelft bestaat in een hinkend veulen van zilver
op een veld van keel (rood).

572 ASS.

ASëEN DELFT , buurt in tic Meijer ij mi» %s Uertogenbotch . kw»
Maagland, prov. I\ oord Braband , arr., kant. en 1) u. Z. O. van
'sllertogenbotch , kant. , distr. en 2 u. N. O. van Boxtel, gein. 2?er/i-
cum-en- Middelrode , £ u. Z. van Berlicuni , | u. N. van Middelrode.
Deze buurt ontleent haren naam van een kasteel , dat hier vroeger be-
stond , en in 1822 nog in weien was.

ASSEN DELFT , voorm. slot of kast. in het Baljuwschap van Blois ,
prov. JV oord- Holland , in het zuideinde der gein. Assendelft , een
weinig bewesten den gewonen weg , bij een meertje dc V liet genaamd ,
dat thans droog gemaakt is , en waar dc wijd uitgestrekte grondslagen
■van het slot nog gevonden worden , op eene plaats thans nog het 11 o f
genaamd. Het behoorde in vroeger eeuwen den llecren van Assckdclpt ,
en men wil, dat het , na 30 jaren gestaan te hebben, in hel jaar 1424
of 1428, door de Kabeljaauwsgezindcn uit Haarlem, is verwoest, waarna
de Heeren tan Assenmlft meest hun verblyf op het huis Assumbiirgu
gehouden hebben.

ASSENDELFT, voorm. adell. huis te Breda, prov. N oord-B raband,
alwaar het in de Nieuwstraat stond. Het ontleende vermoedelijk zyneu
naam van Dirk van Assen delft. Heer van Kralingen, Honingen , Be-
soijen en Heinenoort , die in 1542 Schout van Breda werd en het mis-
schien wel gebouwd, althans zeker bezeten heeft. Iu het jaar 1626
is het door aankoop gekomen aan de Paters-Minderbroeders , die er iu
het jaar 1651 een klooster van hunne orde in vestigden. Nadat die
Paters, tengevolge van dc overgave. der stad Breda aan Fbederik Hkn-
drml Prins van Oranje , ten jare 1637 , hun klooster weder moesten
ontruimen , werd dit gebouw aan partikulicrcn verkocht , die er drie
woonhuizen van maakten. Een dezer huizen en wel dat, waarop het
torentje staat, werd in het jaar 1806 door kerkenradeu der R. K.
gemeente aangekocht cn tot een Boohsch-Katholijk Weeshuis ingcrigt.

ASSENDELYEUZEED1JK , dijk in het Baljuwschap van Blois,

{>rov. Noord- Holland , langs het IJ , zich uitstrekkende van den
ïoek van het Wijkermecr , waar de st. Aagtend ij k eindigt , tot
aan dc Nauwcrnasche vaart. Zij heeft eene lengte van 7420 ell.

In het jaar 1717 vielen cr zes doorbraken in dezen dijk, hetwelk
aanleiding gaf om eene overdijking tc maken , waardoor dc dijk
aanmerkelijk verzwaard cn met den St. Aagtendyk te lanien 2434 roed.
korter werd ; terwyl terzelfder lijd aan het zuideinde van Assendelft een
jnlaagdijk werd gelegd , waardoor men 17 bund. 86 v. r. 6 v. ell. buiten
dyk te cn den dijk 937 roed. inkortte.

Deze dyk , welke na dien tijd geen schade van groot aanbelang te
lijden had , werd door den storm uit het O. N. O. en den hoogen vloed
van 23 December 1836 , o\er eene lengte van 1200 ell. ten Z. O.
der gem., tot nabij Nauwerna, zoodanig geteisterd en weggeslagen , dat
men aan het behoud daarvan begon te wanhopen en er ruim 22,000
gnld. vereischt zijn , om dc aangebragte schade ten volle te herstellen.
Op onderscheidene plaatsen was hij tot onder de binncnglooying ter
diepte van 2 ell. weggenomen. Door den ijver van het dijksbestuur
en dc loffelijke bulp van een groot aan lal ingezetenen, was de dijk
binnen weinige dagen , door kistingen, van zoogenaamde vlonders cn
tafels van planken daargeslcld , gevuld met zakken fijne puin en 10
a 12,000 bossen bladriet, eu overdekt met zware sleenen , zoodanig
verzekerd, dat hij den gewonen wintervloedeii behoorlijk tegenstand kon
bieden. De kosten dor gehecle herstelling van den dijk werd door
deskundigen opgenomen cn begroot op 30 a 33,000 guld., terwyl, door

Digitized by Googl<

. ASS! 375

het goed beleid van het bcttunr cn de volijverige medewerking der
ingelanden , dc geleden schade voor ntim 29,000 gttltL hersteld is.

Deze dijk staat onder een afzonderlijk bestuur , samengesteld uil
1 Dykgraaf en 3 Heemraden , terwijl nog 3 Heemraden van wege de
polders Krommenie en Krommcniedijk, deel in dit bestuur, hebben,
daar laatstgenoemde polders £ gedeelte in de kosten tot onderhoud
van den dijk bijdragen.

ASSENDORP , of Asscrejdoup , buursch. in Zalland , prov. Overijt-
sel , arr., kant. en gein. Zwolle 7* zijnde, door middel van dc Sassc-
poort en dc voorstad , inet die stad verbonden. Deze buurschap lijft
in een poldcrljc van deuzelfden naam. Aldaar werd in het jaar 1560
de eerste preek voor de Herv. van Zwolle cn de omstreken gedaan.
Vroeger stond er ecne kapel, die later tot twee arbeiderswoningen
ingerigt is.

ASSENDORP of Asbchctdoiip , poldcrtje, in Zalland, prov. Orer-
yuel, arr., kant. en gein. Zwolle; bchooreude tot liet 7de dijkdif-
trikt der gezegde provincie.

ASSENEDEIIAMBACHT, een der voorm. Fier Ambachten in Vlaan-
deren; het ontleende zijnen naam van het dorp Assencde, dat, even als
het geheelc ambacht, bij den Mnnsterschcn vrede, in 1018, aan dc
Spanjaarden toegekend «erd , komende alleen dc vesting Sas van Gent
cn een gedeelte van het grondgebied der dorpen Assenede en Zclzate,
aan de Republiek der Vcrccnigdc Nederlanden , zoo als die thans ook
nóg tot ons Koningrijk bchooren.

ASS1LOELOE of ASSALOELOE , d. in Oottlndië , eil. Amboina,
op de noordwestkust van het schiereil. Ililoe. Het was in dit dorp ,
dat de eerste ontdekkers van Amboina , die tot een Portugecsch schip
behoorden , hetwelk in deze wateren schipbreuk geleden had , in Dcc.
1311 aanlandden , waarna de Portugezen zich op Ilitoe hebben gevestigd.
Toen dc onzen zich vervolgens meester van Amboina hadden gemaakt,
geraakten in 1629 die van Assiloeloe in opstand , maar de Landvoogd
van Amboina, Fuirs Li casxoon , bragt hen spoedig weder tot gehoorzaam-
heid, even als de Landvoogd Astojiie Caa* zulks, bij eeuen dergelijken
opstand , in 1613 , dccd.

Thans is het een aangenaam gelegen zindelijk d., dat evenwel gcene-
kenteekenen van buitengewone welvaart draagt. Ook werden dc bewoner»
van dit dorp , even als die van den geheelcn omtrek , in dc laatste tijden
zeer dikwijls , door dcAlfocrcn van den over wal , verontrust, die dan do
ingezetenen , welke zij in handen kregen , medevoerden en als slaven ver-
kochten, waarom men in 1821 aan die van Assiloeloe toegestaan heeft ,
om eene batterij te bouwen, ten einde die aanvallen te beter te kunnen
afweeren. Deze batterij ligt aan het strand , zij heeft twee punten en
ecne borstwering. In de nabijheid van hel dorp , nabij het strand , op
een terras van klipsteenen, staat eene misdjtcd of Moorsehe tempel r
een ruim gebouw , dat met veel beitel- cn schilderwerk versierd is. In
dc vierkante dubbele poort is eene daarin uitgesnedene deur , door
welke men binnen treedt , niet ongelijk aan die , waardoor men ,
avonds na poortslniten , onze steden , voor zoo veel die nog hunne
oude poorten hebben , binnengaat. Tegen over dezen tempel staat aan
het strand dc bali-bali of raadzaal, die hier, zoo als algemeen in de
Indische negerijen en kampongs het geval is , uit een eenvoudig dak
vau atap bestaat . dat op pilaren rust en van binnen cene gemctseldo
vloer heeft., die \ \ v. Imcn den grond verheven is.

\SS1\ of Kali-Assii , riv. in Oott-Ir.dië , op het Sundasche cil. Java r
die in de re*. Sovrakarta ontstaat, met eencn Oostelijken loop, in

■

374 ASS.

dc resid. Madion komt , vervolgens noordwaarts aanstroomcndc xiob met
da S o m u ng i verenigt , om dc Sandapoera te vormen. Zij maakt dc
grensscheiding uit tusschen het prinsdom Madion en het landschap Pa-
na ra ga.

AhSINEE, negerd., in Afrika, in Opper- Guinea, op de Goudkust ,
»°30'N. B. 15° 15' O. L. Tegenwoordig is het cenc Nederlandsche
bezitting.

ASS1NAHOE, strand in Oost-Indië , op de noordkust van het Am-
bonsche eil. Ceratn. Op dit strand i» eene rots , onder welke een riviertje
doorloopt , dat bij laag water brak en hij hoog water zoet is.

ASSÓK , voorin, d. in het Oldambt , prov. Groningen , ter plaatse ,
waar nu de Dolhui, gevonden wordt. In het jaar 1277 werd het , met
52 andere dorpen en onderscheidene kleine buurschappen , door de zee
verzwolgen.

ASSON (KARANG-), koningr. in Oost-Indii, op het eil. Bah. Zie
Kasurc-Asir.

ASSON-AFRON , riv. in Afrika , in Opper-Guinea , aan de Goud-
kust f die in het koningrijk Kerrapay , ontspringt , voorts dc grensschei-
ding tusscben dit rijk en Bourouw uitmaakt, daarna bet koningrijk
Aquanbon doorloopt , en zich , na eenen loop van 15 m. van het N. O.
naar het Z. W., met de Filou verecnigt.

ASSUM, vroeger Axea of Acbem genoemd, buurt in A'en netner la nd ,
prov. Noord-Holland , arr. en 3 u. N. van Haarlem , kant. en 1 u. N.
O. van Betervyk , gcm. en £ u. Z. van Uitgeest, £ n. O. van Heems-
kerk, X u. W. van Krommcnicdijk , in het Uitgeesterbroek.

Sommigen willen , dat deze buurt in oude tyden een dorp geweest
s(j. Men kan ten minste met grond beweeren , dat zy bestaan heeft
vóór dat Uitgeest bekend wos. Voorheen voer men hier over , om naar
Beverwijk te gaan ; maar in het midden der 17de eeuw heeft Arra
varReresse var Eldbbeh , Vry vrouwe ra» Assendel fit en Assumburgk f hier
eenen weg doen leggen , tot welks onderhoud zij op dien weg , een
weinig benoorden het huis Assumburgh, een tolhek plaatste, dat tot
heden toe nog door de eigenaars van het gemelde huis bezeten en
het Assummcrtolhck gcheeten wordt.

Thans bestaat deze buurt uit 12 boerenwoningen en lelt ruim 80inw.

ASSUMBURGH of Assem berg , vroeger ook wel het Huis tb Assur gc-
heeten, adcll. huis in Kennetnerland f prov. Noord-Holland , arr. en
S£ u. N. van Haarlem, kant. en 5 u. N. ten 0. van Beverwijk , gcm.
en i u. Z. 0. van Heemskerk, $ u. Z. ten W. van Uitgeest.

Het was reeds in de lidc eeuw bekend en moet in het jaar 1331
verbrand zijn j maar tusschen het jaar 1530 en 1358 is het door Heer
Gerrit var Assbrdblpt , Heer van Heemskerk herbouwd , uit wiens stam
het op dezelfde w^jzc geraakt is als de hecrl. Assendelft (zie dat
woord) , wordende het nu bezeten door den Heer Jacob Maarte* Deuts
var Assen delft.

Bij dc 1: ierbovcn vermelde herbouwing werd het huis , dat rondom in
het water ïïgt, met zeven torens versierd , waarvan erin het midden der
17de eeuw , toen men het voor het grootste gedeelte vernieuwde , twee wer-
den afgebroken. Bij cenc latere verbouwing, die in het begin der voor-
gaande eeuw, moet hebben plaats gehad, als wanneer de muren tusschen de
torens , zoo van voren als terzijden en van achteren geheel nieuw uit
den vijver opgetrokken werden, is er weder een weggenomen; zoodat
het thans nog met vier torens prijkt , die nu ook nog hel cenigc zijn , wat
van het oude gebouw aanwezig is , als zijnde al het overige van tyd

ASS.

37 \ï

tot tijd vernieuwd. Voor meer dan cene eeuw is de grond van het
voonn. fau's R e e w \j k (sie dat woord) aan Amoibu&oh getrokken;,
otn tot een hertenkamp te dienen.

Absvbbcbgb was vroeger een leen van bet buis van Polaken en bezat
het regt van vrije heerlijkheid binnen zijne uiterste grachten.
Vóór het jaar 1335 schijnt het onleen geweest te zijn, maar toen
werd het, door Baabtbocb van Assendelft, opgedragen aan Heer Jan van
Polaken, en van hem weder als een onvers ter fel ijk crfleen ontvangen ,
evenwel moet het toen den naam van Asscibvbgi niet gevoerd neb-
ben ; maar uit latere verleibrieven blijkt , dat de huizing en hofstedo ,
welke Baabtbocb var AssEs»n.rr aan Heer Jak van Polaken opdroeg,
dit AssL-BBOftoa geweest is.

Het wapen van Assubwcbcb bestaat in cencn dravenden hengst
van zilver op een schild van keel (rood) , achter het schild staan twee
zeissens gekruist op een veld van azuur (blaauw) alles gedekt met dc
grafelijke kroon.

ASTEN, kant., prov. N oord-B raband , arr. Eindhoven ; palende
N. aan het kant. Helmond , O. Z. O. en Z. nnn Limburg , Z. W.
aan België, W. aan het kant. Eindhoven. Het bevat dc 11 volgende
gem. : Asten. Bu del, Soercu donk-Gast el-cn-Stcrkscl,
Ma a r h c z e , Leende, H e c z e , Someren, L i e r o p , Vlier-
den, I)curne-en-Liessel, en Bakel-eu-Millieezc, be-
slaat 14,812 bund. grond en telt ongeveer 14.000 inw.

ASTEN , gem. in dc Meijerij van "s Herlogeiibosch , kw . Peelland
prov. N oord-B raband } arr. Eindhoven, distr. Hrltnond , kant. sltlen,
(28 m. k., 4 s. d.); palende N. aan de gem. Vlicrdeu , O. aan Dcurne-
cn-Liessel , Z. aan de prov. Limburg en W. aan Someren.

Hel bevat de dorpen Anten en Ommelen, benevens de gehuch-
Ach terbosch, Desselaar, den Dijk, Lens en, Lood-
brock, Op-Hensden, Ostadc, Riesdonk, Rijk, Stege,
Voordcldonk en Wol fs berg, en beslaat cene oppervlakte van
3126 bund. 28 v. r. 9» v. ellen.

Er zijn in deze gem. 1 R. K. kerk , 1 Herv. kerk , 2 scholen ,
1 mechaiiieke katoendrukkerij , cene in 1833 opgerigte bierbrouwerij cu
mouterij , cn ongeveer 2900 inw., van welke de meeste hun bestaan
vinden in den landbouw , ook zijn er vele boterkoopers , ten» ijl er teven»
handel in vee gedreven wordt , alsmede in turf, dien men uit de Peel haalt.

Deze gem. is eene bcerl., welke eerst in 1462 door Wenceslaus en
Jon anna , Hertog cn Hertogin van B raband uitgegeven werd aan zekeren
Pieteb Cootbbex of Cotbei , Hoofdschout van Leuven , die deze stad had
moeten verlaten , wegens een oproer , dal door zijn toedoen ontstaan w as.
In het jaar 1464 , weder andere euveldaden gepleegd hebbende , moest
hij het land mimen , terwijl de Hertog cene belooning van 400 Rijks-
daalders uitloofde aan dengenen , die hem levend of dood in banden zoude
krijgen. Twee jaren later verleende de gezegde Hertog en Hertogin
deze beerl. met al, wat zij daar bezaten, uitgenomen den klokslagen
de hooge heerschappij , aan Hekdmk , Heer van Cuyk. Ven olgens heeft deze
hcerl. aan dolleeren Beck toebehoord, naderhand is zij wederom aan het
huis van Vertamc gekomen , vervolgens aan dat van Bvxek, en later aan
het geslaeht der Bbedebodes , terwijl zij in het midden tier vorige eeuw
bezeten werd door de Wed. van den Heer Pieten Valckemen , in leven
Schepen der stad Amsterdam en in het liegin dezer eeuw door den-
Heer J. va* NieirwLRVAAiiT en Mevr. de Wed. van Honbaoek te Dor-
drecht.

570

AST.

Het d. Asten uf Asthen , door de landliedeu gemeenlijk Aaiten ge-
hecten , is de zetel van een kantonsgeregt , en ligt ongeveer 10 u.
Z. 0. vau's Hertogenbosch , 4 u. Z. 0. van Eindhoven , 3 u. Z. tenO.
van Helmond , 1£ u. van dc Belgische grenzen , aan- de Peel.

Het is ccn zeer schoon en groot dorp, welks naam, naar men wil,
zamcngestcld is uit Ja en Slein , als moetende dus zoo veel betcekenen
als kasteel op de Aa , welke riv. in de nabijheid van dit d. haren
oorsprong neemt.

De R. K. hebben hier ccnc groolc en fraaije kruiskerk, die met
ccnen zwaren, van ecuc hooge spits voorzieuen . toren prgkt, en op het
midden nog eeu klein torentje heeft. Nadat zij deze kerk , ten gevolge
van den Munsterscben vrede, in 10 i8, aan de llerv. moesten afstaan,
hadden zy eerst huuoe kcrksehuur op het grondgebied van Oosteurijksch
Gelderland. Later echter , bij het dorp cenc kcrksehuur gebouwd heb-
bende , bekwamen zy , den li November 1759, van dc Staten Gene-
raal der Vcrecnigde Nederlanden de vrijheid , om die te herbouwen.
In het begin dezer eeuw werd hun dc oude parochiekerk teruggegeven ,
die aan de H. Maagd Maria toegewijd is. Het regt om eencn Pries-
ter tot Pastoor te Asten aan den Bisschop voor te stellen , behoorde
eertijds aan den Abt van FloreflTe , bij Namen. In het jaar 1651
beweerde dc Prelaat van Postel, dat hy als Abt, tc Asten en op
eenige andere plaatsen in het bisd. van 's Hertogenbosch geestclyken
van zyuc orde tot Pastoors koude benoemen , ofschoon die parochiën
altijd door wereldlijke Priesters waren bediend geweest. Hierover rees
ccnig geschil, dat eerst in het begin der 18de eeuw eindigde, als wan-
neer dc benoeming van wereldlijke Priesters tot die pastorijen aau dcu -
Vikaris-Apostolijk van 's Hertogenbosch werd toegekend. Dc statie,
die tot het voorm. bisd. of vic. gencr. apost. van '* Hertogenbosch ,
dek. van Helmond behoort . en door cenen Pastoor en ccnen Kapcllaan
bediend wordt , telt ruim 2800 zielen.

De Hcrv., die hier slechts onge\eer 40 in getal zijn, en tot de gern.
van Jsten-en-Ommelen behooren , lebben hier mede een klein kerkje.

Men heeft in het jaar 1801 , tc midden van dit dorp een zeer (raai
raadhuis gebouwd, waaronder de botcrwaag is; ook is cr ccn distribu-
tiekantoor der brievenposten) , cu , aan de zuidzijde , even builen hel dorp,
een fraai kaslccl , het Huis te Astev gcheetcn. Kr hebben jaarlijks tc
Asten twee beestenmarkten plaats, de eerste wordt gehouden op Diug&dug
vóór 13 Mei en de andere op Dingsdag vóór 1 1 November.

Den 22. Januari j 1312 werd dit dorp gedeelteli jk in kolen gelegd door
dc Gclderschen, die het in 1543 onder Maaktha van Rossu weder kwa-
men brandschatten.

Asten is de gcboortcpl. van de Kerkelijke Historieschrij-
vers HEsnicis van der Welpen, f vermoedelijk in 1031 als Pastoor tc
's llertogeuboseh , en Jo\n>es Jacobs, f 1047 als lloogleeraar in de
"Wijsbegeerte aan de Hoogcschool tc Leuven, alsmede van den Latijn-
se h e n Dichter Gehahdus Jacobs , -f 1633 als Pastoor tc Somcren.

ASTEN (IU1S-TE-) , adell. huisin de Meijerij van 's Hertogenbosch ,
kw. Peelland , prov. JYoord-Brabaud , arr. cu 4£ u. Z. van Eind-
hoven , kant. en 5J n. Z. ten 0. van Helmond, gcm. en ± u. Z. van
sisten , thans het eigendom van den Heer W. F. Guljé te Oirschot.

ASTEN -EN OMMELEN, kerk., gein., prov. Voord Braband , klass.
van Eindhoven, ring van Hetze. Zijhufl een kerkje le Asten, en
lelt 6Ü zielen. De Predikant wordt door den kerkeraad beroepen.

ASTENSCIlIvA \ , riv. in de Meijerij run \ Hcrloyenboseh. Zie

A\ ( VsTEVsmr. 1.

AST. 377

ASTERBERG of Aatserbebg, gch. in Opper-Gtldcr , prov. Limburg,
arr., dislr. «n 3 u. Z. ten W. van Roe r monde , kant. en 1 u. N. W.
van Sus ter en , gem. jEVA/.

ASTERGRACHT, watertje in /Voord- Holland , dat benoorden 0«rf-
Karsvel ontstaat , in cene zuidelijke rigting langs Joonl-Sclmrwonde ,
Zuid-Schanroude en Zfroeit loopt , en zirh bezuiden dit laatste dorp in de
ringsloot van den lieer- IJ ccowaahd ontlast.

ASTERLÜO , oude naam van Heiligehlee. Zie dat woord.

ASTERT , pold. in de Baronie ran Breda, prov. Noord-Braband ,
arr. en kant. Breda, gem. Primenhage , in de zoogenaamde Prin$en-
haaguhc leemden; palende N. aan dc Lange Ruinders en Slangwyk,
0. aan dc iliilen, Z. aan Hinllaken en W. aan achter den Emer.
Deze polder watert uit op dc rivier de Merk , en is 43 bund. 78 v. r.
30 v. ell. groot , het zomerpeil is 45 duim boven A.P.

ASTHEN , d. in de Meijerij van 's Jlertogenlosch. Zie Astev

ASTWALDA , oude naani van Oostwolde. Zie dat woord.

ASTJANG, d. in Oott-ludïè , op het eil. Jara , reg. Soekapura.

ASL liN , oude naam van Groot-Azewij*. Zie Azewijr (Groot).

ATCUIN , koningrijk in Oott-Indü. Zie Atjieb.

ATE-BIREN, gch., prov. Friesland, kw. Weslergoo, griet. Won-
seradeel, arr. en 3$ u. W. \nn Sneek , kant. en 2£u. Z. W. van Bolt-
ward, 10 min. N. 0. van het d. Uitslum, waartoe het behoort.

ATERT of Attert , riv., grooth. Luxemburg, die met onder-
scheidene ndertjes ten N. van Arlon ontslaat , met cem-n noordooslc-
lijkon loop langs hol Relgisehc dorp Altcrt vloeit , bij het d. Ell. op Nc-
dcrlandsch grondgebied komt; voorts, in eene oostelijke rigting , langs
Ell , Rcdiugcu , Evcrlingen en Useldingen stroomt , vervolgens weder
cenc noordoostelijke strekking neemt, met welke zij langs Bissen loopt,
om zich bij het geh. Colmar, onder Rcrg , in de Eltz te ontlasten.

ATJIEH , kaap, in Oost-Indiv. Zie AcnEt>snooFD.

ATJ1KH , door de Engelschen Acheeh of Aciiis , door dc Nederlan-
ders Achsb , Atsjees of Atsjiki , ook' wel Ascheb , Asjbx of Atcdiü
geheelen , koningr. in Oost-lndiè' , op het Sundasche eil. Snmatra.
Met is een zeer uitgebreid ryk , dat 4000 v. m. bevat . en , het
gehecle noordwesteiudc van Sumalra beslaande , zich langs dc oostkust
van Achecnshoofd tot aan dc Diamantkaap en langs de westkust tot aan
Baroes uitstrekt. ' Het grenst ten Z. O. aan het land der Battaks , is
van dc drie overige zijden door de zee omgeven en wordt verdeeld
in drie hoofdafdcclingen , die ieder onder eenen Panglicma of Gouver-
neur slaan. Deze afdcclingcn boeten : Docwa-pocloh-docwa,
Docwa-pocloh-limo en Doewa-poclon-anain. Boven-
dien wordt Atjieh nog in 193 mokim , zijnde zooveel als kleine distr.
of gem. verdeeld. De lucht is er gezond, wordende de hitte er door
de zeewinden getemperd.

Dc grond is muliig maar vruchtbaar, minder moerassig cn hosch-
rjjk dan in hel overige gedeelte des eilands. Een bergketen door-
loopt het land van Achecnshoofd naar hel Z. 0. , waar zij zich met
bet Simpongebergle vereenigt. Dc voornaamste riv. zijn de S i n k c 1 ,
de Au na labo c en dc Atjieh. Dc voortbrengselen zijn katoen,
rijst , ajuin en velerlei andere tuin- en boomvruchten , die er voor
geringe prijzen te bekomen zijn , ook worden de landbouw en de vee-
teelt bier niet meer zorg dan op de overige kustlanden behartigd . maar
de rijstvelden heblwu er dikwijls veel van de wilde olifanten te lijden ,
die er yruole verwoestingen in aamigtcu. Rundvee en paarden , geilen ,

Digitized by Google

578

AT J.

gevogelte , wild «n viioh vtodt men er in overvloed , alsmede otifim-
ten, dio men er als lastdieren gebruikt. D» paarden vallen er klein ,
maar zij zy*u bijzonder moedig en worden sterk door de Ëngelschen aange-
kocht , om ze naar Madras te vervoeren.

Er zijn rykc goudmijnen , zoodat er jaarlijks meer dan 10,000 oneen
goud worden uitgevoerd; ook de kopermijnen leveren veel op. Men
werkt er in goud- en zilverdraad, zydc en katoen, en oefent er on-
derscheidene audere kunst- en handwerken uit: zoo vervaardigen de
inw. onder anderen hun eigen schietgeweer en buskruid. De handel
is belangrijk en wordt , meest voor rekening van den Koning , niet slechts
met Europeanen , maar ook met andere Zuid-Aziatische volken, gedreven.
De invoer bestaat iu katoenen stoffen , lakens , zout , ijzer . opium T
glas, en Europcsche fahrijkgoederen. De uitvoer in goud, edele ge-
steenten , zijde, betel, diptum, benzoin, kamfer, peper, mclissa,
lotoria , en zwavel van het cil. Pnlo Ay. Bezuiden de hoofdstad Atjieh , in
het Durcs-gcbergte , vindt men de meeste en beste benzoin en kamfer ,
ten 0. daarvan, heeft men de mynen van Bating cn Sunogang,
die goud van 22 karaat opleveren. De voornaamste koopslcdeu zyn :
Atjieh, Pcdir, Soeloc enSinkel.

liet land is zeer volkrijk , maar het getal inw. niet te bepalen , hoewel
door sommigen op2,000,000 berekend. Zij bestaan deels uit Batta's , deels
uit eenc Maleische menschensoort, dat donkerder van kleur , werkza-
mer , ijveriger, dapperderen schrauderdcr is dan de overige Sumatranen.
Zy hebben meer kennis van andere landen , en zijn over het algemeen
als kooplieden eerlijker , hoewel op de goede trouw der handelaars in
du hoofdstad niet te roemen valt. Jegens vreemdelingen zijn de Ats-
jinczen verraderlijk cn hebben over het algemeen een laag karakter.
Zy zyn bijgeloovig en van de heidensche godsdienst , uitgenomen de
strandbewoners , die de Mahomedaansche godsdienst aankleven en
vele moskeen hebben. Hunne begrippen wegens het ontslaan der we-
reld zijn zonderling. Zij geloovcn echter aan eene toekomstige bc-
looning en straf in eene andere wereld. — De jongeling, die huwen wil,
betaalt eenen zekeren bruidschat aan den vader zijner bruid , maar
heeft het regt, alvorens die uit te keeren , zijne geliefde, terwijl
zij naakt uit het bad komt , te bespieden cn ontdekt hij aan haar
eenig ligchaamsgebrek , hetgeen hem van haar doet afzien , dan wordt
de onderhandeling afgebroken. Na het huwelijk is de vrouw, even
als hare kinderen , het wettig eigendom van den man , die ze beide
naar goedvinden verkoopen of verpanden kan. De veelwijverij is ge-
oorloofd en de gegoeden maken daarvan gebruik.

Den Koning , dien zij Taankito of Meester noemen , betalen zij hunne
schatting in goederen. De regering is monarchaal, despoliek en erfe-
lijk ; de wetten zijn er zeer gestreng. De krijgsmagt van den Koning
bestaat uit eene lijfwacht van 100 Sipaijcrs. De plegtigheden ten hove
zijn bijzonder statelijk. Men draagt er een klein gouden zwaard ,
bij wijze van ridderorde aan den hals.

In het jaar 15506 hebben de Portugezen dit koningrijk reeds bezocht,
en in 1595 deden de Nederlanders deze kust voor het eerst aan,
waar de Portugezen hun vele mocijelijkheden veroorzaakten, cn toen
in het jaar 1599 hier twee schepen, de Leeuw en de Leeuwin, ge-
naamd, met den Opperkoinmissaris Cobkelis Rootsak, aankwamen,
werd hij , zoo door eigene onvoorzigtigheid , als door het bestel der
Portugezen, op bevel des Konings van Atjieh, door diens Sckretaris,
in zijne kamer op het schip de Lccutc , nevens ceuigc anderen ,

A T J

379

, en zijn broeder Fuouuk Hootïah met veol vau om Tolk
gehouden , terwijl de Leeuw ea dc Leeuwin j na eeueu dappe-
tegenweer, onder den Onderkom mies Gujo* le roaT, en, na bet
afslaan van 's Konings onbillijke voorstellen , vau daar verzeilden. Dc
Enirelschen vertoonden zich bitr ook in lOOi, in welk jaar de Koning
van Atjieh een gezauUchap naar de Nederlanden zond, alwaar een der
beide Afgevaardigden overleed. Dit had ten gevolge , dat wij in 1600
bier een kantoor bekwamen , waar een koopman als Opperhoofd gevestigd
was. Dit kantoor , ven allen zijnde, werd in 1016 wel weder hersteld,

maar in 1667 naar Padang overgeplaatst.

Ten tijde dat Rijklov va* Goejs Gouverneur-Generaal van Neder-
landsch fndiè' was, is bijna de gebeele westkust vau dit rijk veroverd
door den Admiraal Piste» db Bitter , die tevens onderscheidene weder-
span nige volken, welke de Oostindische Compagnie veel in den
handel benadeelden, tot hunnen pligt wist te brengen. Drie jaren later
vermeesterden de Nederlanders andermaal dc geheele noordwestkust tot
aan Baros toe. Destijds was dit rijk nog zeer hlocyend enj niagtig ,
strekkende zelfs zyncn invloed over de Zuidwestkust uit, thans is het
echter zeer in verval en heeft slechts het oppergebied over cenigc
rijkjes of kleine staten, waardoor het onmiddellijk begrensd wordt.
Het is evenwel nog allyd onafhankelijk en bevriend met dc onzen ,
voor wien dit ryk in meer dan een opzigt bijzonder belangrijk is,
vooral ook als nabuur van onze bezittingen op het eil. Sutnatra.

ATJIEH, riv. in Oost-I mlië , op het Suudtuche eil. Suuuilra , ko-
ningr. Atjieh, van welke dc hoofdstad en voorts het geheele koningrijk
bunnen naam ontleenen. Zjj heeft ecucn Noordwcstcüjken loop , en
valt by en door dc stad Atjieh , met verscheidene armen , in de
Atjiehbaai. Aan haren mond is zij door eenc zandbank bezet ,
zoo dat , zelfs met hoog water , geene grootcre vaartuigen dan van 30
ton haar kunnen opstc venen.

ATJIEH, st. in Oosl-Indië , op het Sundasche cil. Sn ma tra , aan
dc rivier van denzclfden naam , waarvan een tak midden door de
stad vloeit. Deze stad ligt omtrent ecne mijl van de zee , 15° 26
N. B. 103° 19' 48" 0. L., jp eenc vlakte, gedeeltelik achter , ge-
deeltelijk in een digt bosch van platanen , palmboomcn Jen bamboezen,
dat langs dc kust ligt , en een zonderling gezigt oplevert. Zy is de
hoofdstad van het koningr. Atjieh ca de zetel van den Vorst van dat
ryk, wiens voorzaten er als Stedehouders van het thaus aaumerkelyk
ingekrompen rijk Meuan-Kabo regeerden, maar zich hebben weten on-
afnankelyk te maken.

De stad telt 36,000 inw., die in 8000 meestal houten huizen wonen ,
welke veelal door geboomte vaneen gescheiden en w egens dc overstroo-
mingen , die hier dikwijls plaats hebben , op palen gebouwd zyn. Het
paleis des Konings , dat midden in de stad staat , is een groot , lomp ,
onaanzienlyk gebouw, van eencn dikken muur en cene gracht omgeven.
Men heeft hier eenc door onderscheidene recden verzekerde haven , van
welke de diepte echter merkelijk aan het afnemen is , hetgene den han-
del , die hier vroeger door Nederlanders , Engclschcn , Portugezen , Dccnen
en Chinezen gedreven werd , zeer heeft doen vervallen , daar dc groolc
thans genoodzaakt zijn op de opene reedc tc blijven, die om
>den

uitstekenden zandhoek digt by de stad ligt, en in dc noord w es t-
nioeson of het regensaisoen zeer onstuimig is , terwijl alsdan aan het
strand eene hevige branding staat. Sedert omtrent ecne eeuw worden
daarenboveu dc Ëuropeschc handelaren, inzonderheid de Eugclscheu cu

380

ATJ.

Portugezen, van hier geweerd ; zoodat de slad zigtbarc blijken draagt,
van het diep verval des handels. Do voornaamste handel wordt hier
met 8 of 10 seh epen van Coromandcl gedreven , die er stofgoud , peper ,
kamfer, vogelnestjes, paarden, benzoin en zwavel, tegen opium,
chincselie en Eurojiesrhe «aren komen ruilen.

ATJ1KHBAAI . baai in Oost-Indië, in de Indische zee, aan dc
noordwestkust van het koningrijk Atjieh , op het Sundasche cil. Sumalra.

AT1POPON. d. in Oost-Indië. Zie Attapoepa.

ATSEBliREN, of Atzebcire* , geh., prov. Friesland, kw. Westergoo,
griet. Wymbritseradeel, arr. , kant. en £ Q. W. van Sn eek , even zoo
ver O. van Oosthein , waartoe het behoort, \ u. N. van Ulst , nabij
de Geeuw en den Hemdijk.

ATSEBUURSTERMEER of Atzebcirsterheer . ook wel in dc wandeling
het Klei*e-heer genoemd , pold.. prov. Friesland, kw. Westergoo , griet,
ff'ijmbritseradeel, arr. en kant. Sneek , onder Westhem , palende N. O.
aan de Morrahem en den Hemdijk , O. en Z. aan dc Rijperahcm, en W.
aan het drooggemaakte Sensmeer , waarmede het onder ccne bedijking
ligt. Deze polder was vroeger een meer, dat in het jaar 1633 droogge-
malen is.

Den 7 Febmarij 1825 braken de dijken van het Atsebccrsterbteeh
door , zoodat het daardoor geheel onder water liep , en dc daarin staande
woningen geheel of gedeeltelijk beschadigd werden.

ATSJANG , d. in Oost-Indië, op het Sundasche cil. Java, resid.
Soekapoera.

ATSJEEN of Atsjie*, koningrijk in Oost Indië. Zie Atjieh.

ATSJ1NEZEN . inw. van hel koningrijk Atjieh. Zie dat woord.

ATTALAI, d. in Oost-Indië , cil. Amboina, sehicrcil. Legtimor ,
4 li. N. "W. van Ambon. In den omtrek vindt men gemoetoc-,
kasuaris-, brood-, kokos-, pisang-, koflij- en nagelboomen. l>c inw.
maken soja, die zij soi noemen cn uit viseh en pekel kooken.

De bevolking , die zeer trouw ann het Gouverncinent is , bestond in
1823 uit ruim 300 ziel., allen Christenen , van welke slechts 98 als
ledematen waren aangenomen , er is hier ook ccne school , die toen
door 123 kinderen, zijnde 50 jongens «n 73 meisjes, bezocht werd.
Destijds warende inw., ten aanzien van het gouvernement , aan zware
hecrcndicnstcn onderworpen , welke zij , gedeeltelijk om niet , gedeeltelijk
tegeneen gering loon, moesten verrigten , onder welke het vervoeren van
zwaar hout cenc der moeijelijkstc werkzaamheden was. Deze dien-
sten zijn echter in het jaar 1824, toen de Gouverneur-Generaal tak
der Capellej Amboina bezocht , aanmerkelijk verminderd.

ATTAMA , voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo , griet.
Wymbritseradeel, ouder Abbega, 10 min. Z. W. van dat dorp.

ATTAPOEPA of Atipopok, d. in Oost-Indië, op dc Noordelijke kust
van het Sundasche eil. ÏYmor. Er is hier een Gouvernementsposthouder
i geplaatst.

ATTELAKEN , geh. in dc Baronie-va n-Breda , prov. IVoord-Bra-
band, arr. cn 2 u. W. van Breda, kant. en 3 u. 0. van Oudenbosch ,
gcm. Etten-en-Lcur , £ u. W. van Leur, waar onder het behoort ,

u. N. van Etten , 1 u. ü. van Hoeve, aan den weg van Prinscnhage
naar Leur ; met 510 inw.

ATTINGOBEN , plaats , waar Botufacu's , de tweede Aartsbisschop
van Utrecht zich drie jaren moet onthouden hebben. Sommigen mec-
nen , dat dit het tegenwoordige Acdttieahoveh , prov. Utrecht , zoude
gcuce&t zijn.

Digitized by Google

A T T.

381

ATfUARIEN , Germaauschti volkstam, die ia hel 4de jaar ua Chris-
tas gebjortc de wapenen legen liet Romeinsciio rijk opvatte ea door
Tiserius weder ten onder gcbragt werd; ten tijde vaa Keizer Julianus,
over den Rijn gekomen ea in Gallic gevallen zijnde , werd deze volksstam
ook weldra weder door den Keizer \v*\ -.vangen. Later zijn de Attuaries een
hoofdtak der Franken geworden. Volgens hel meest algcineenc gevoelen
zonden zij in Gelderland , of bet graafschap Ztitplten , gewoond hebben, ter-
wijl men wil, dat de stad H a 1 1 e ia van hen haren naam ontleent.
J>.»or sommigen worden zij echter bij de riv. de Haze , in hel Osna-
hrugsche , en door anderen aan de Lippe of elders geplaatst. Hij de
vcrdeeling vau het rijk van Lotharingen , tnsschen Karel den knie
en Lodbw ijk. den Duitscher , welke den 8 Augustus des jaars 870 plaats
had, «iel onder anderen hut land der Attuame.x aan Lodewmk ten
deel , en dit is de laatste reis, dat wij vau dat volk gewag gemaakt vinden.

ATZEBUIREN . geh., prov. Friesland. Zie Atsebcuüe*. 5

ATZEBUIRSTERMEER, pold. , prov. Friesland. Zie Atsebuursterieer.

AUCHEN, Germaauschc volksstam. Zie C accres.

AUCKA of Adka , houtgrond in .Yederlandsch-Guiana , kol. Surina-
me, aan de riv. de Suriname , ter regterzijde in het afvaren , tusschcii
den vcrl. grond Non-Panse en het veil. land van Oiiainabo. Zij wordt
by de Neger» Munqo genaamd.

Op deze aanzieulijkc plant, werd in het jaar 17G1 dc vrede ge-
sloten met een groot gedeelte der Boschnegers , die in dc nabijheid
van de rivier do Suriname wonen. Bij dezcu vrede was be<longen , dat
men dc Bosch negers schietgeweer zoude bezorgen en huu dc vrijheid
vcrleencn , om handel te Paramaribo te drijven.

AUCKA (LAND VAX), verl. grond in Nederlandsen Gttiana , kol.,
Suriname, aan dc riv. de Suriname, ter regterzijde in hel op\aren,
palende aan dc plant. Sara'slust opwaarts en aan de vcrl. grond Char-
prendrc benedenwaarts.

AUCKAMA-STATE of Groot-Ackexa-state , voorm. adell. huis , prov.
Friesland, kw. Oostergoo , griet. Lceuwarderadecl , onder Tecrus , cn
Z. vnn dat d. gelegen.

AUGSBULÏR, of AcsBina,* anders Lutkewoude of Lutkewoldb ge-
noemd , d., prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. Kollumcrlanden-
JYieute-Kruisland , arr. cn 5£ u. O. ten N. van Leeuwarden, kant.
cn 3 ii. Z. 0. van Doekum , £ u. N. O. van Buitenpost , \ u. Z. O.
van Kollum , 1 u. W. van Biirum , aan de trekvaart van Doekum op
Stroobos. Tot dit d. bchoorcu dc buurt. St ecuharst en dc voorm.
state Augsbuur of Clan t. Men telt hier 1G0 iuw. bijna alle
Herv., die hier eene kerk hebben cn tolde gcm. Augsbuur-Lutkeicoude-en-
Kollumerzuviag behooren. De inw. generen zich meest met den landbouw.

AUGSBCÜR, Atssuia of Clv<t, voorm. adell. state , prov. Fries-
land, kw. Oostergoo , griet. Kollumer-laud-en-iS ieutc-Kruisland , onder
Augsbuur, in het laatst der 17de eeuw door Ero va* Atlva bewoond.

ALGSBUI:R-LUTKE\V0UDE-EN-K0LLUMERZW\ AG , kerk gcm.,
prov. Friesland, klass. van Doekum, ring van Kollum, met twee
kerken , die door ééncn Predikant bediend worden. Deze gcm. teil
ruim 500 ziel.

AUGUSTA -POLDER , pold. in het Markgraafscliap-ran-Bergen-op-
Zoom, prov. jY oord-B raband , arr. Breda , kant. cn gcm. Bergen-op-
Zoom , palende N., O. eu Z. aan Borgvlict en Zuidgcest , en W. aan
dc Ooster-Schelde , beslaande 130 bund. 39 v. r. 1 v. cl gronds. liet
xomcqjcil ligt omtrcut 9 palm. 3 duim boven AP.

58*

AU C.

Deze pold., staat ouder het bestuur van ecucn Dijkgraaf, die tevens
Penningmeester is, en zeven gezworenen.

AUGÜSTBURG, verl. plant, in JVederlandsck-Guiana , kol. Swri-
aan de Surnaus- kreek , ter regterzijde in het opvaren ; palende
bcuedenwaarts aan de kottijplant. Nieuw- Weerge vunden en bovenwaart*
aan onbclwuwde gronden.

A UGUST1JNEN KLOOSTER , voorna, klooster te Amersfoort. Zie
Jassklooster (St.).

AUGUSTUNENKLOOSTER, voorin, klooster in Amst eiland. Zie
Jaasklooster (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorin, klooster tc Amsterdam , op den
Fluweelenburytral. Zie Agpueteüklooster (St.).

AUGUST1JNENKLOOSTEU, voonn. klooster te Amsterdam, op den
Ovdezijds-Achterburgteal. Zie Mariehvblde.

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorin, klooster tc Ayyinaedam. Zie

A UCUSTIÜ OSKIOOSTER .

AUGUSTIJNEN KLOOSTER , voorin, klooster tc Arnhem. ZieAwn-
TJ5R klooster (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster op de Betuwe. Zie

(jATR AR IK A K looster (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. monnikenklooster te Bommel.
Zie Peterspoel (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voonn. nonnenklooster to Bommel.
Zie Maria Magdalexaklooster (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in Delfland. Zie
Agnieten&looster (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster te Deventer. Zie
Agkietekklooster (St.).

AUGUSTIJNEN KLOOSTER , voorm. klooster van Augustijner Hcr-
nütcn , te Dordrecht , op de Voorstraat. Het was gesticht , volgens Harhaü
Oer's ongedrukte Beschrijving ran Dordrecht, in het jaar 1278, hoewel
anderen w illen , dat daarmede reeds ten jarc 1220 een begin gemaakt zij.
Aan de kerk is de eerste steen gelegd door Broeder Goidscalk Oei ,
die er in het jaar 1295 Prior was. De Broeders Afgustuketi bleven in
bet bezit van dit klooster tot in bet jaar 1572 , toen de Staten van Holland
en WestfriesUnd, door den Hertog vak Alba , tegen den 15 Mei, te
's Gravenhage beschreven zijnde en daaraan niet willende voldoen, de
dagvaard tc Dordrecht belegde , ter welker gelegenheid dit klooster tot
een hof cn verblijf voor de Bestuurders en Stadhouders van den I>ande
bestemd werd. Zoo als dan ook de Graaf var Leicester er in 1887
gehuisvest was , terwyl Fbederir , Keurvorst ran den Palts , er den
1 Mei 1615, met zijne gemalin, door de Begering van Dordrecht
vorstelijk onthaald werd. Ook hield Walrave var Brederode , in het
jaar 1618, toen hij, als gcmagligde van den Staat, tot by woning van
de Nationale Synode afgezotulen was, er zijn verblijf.

In het jaar 1688 werd in de eetzaal van dit hof, de zoogenaamde
Chambre- Mi-pari ie , wegens de kroon van Spanje en dc Staten der
Verecnigde Nederlanden , die van Mechelcn naar Dordrecht verlegd wa3 ,
gehouden. De gezegde Cluw.bre Mi-parlie , in het volgende jaar weder
naar Mechelcn vertrokken zijnde , is later wel weder naar Dordrecht
teruggekeerd , maar heeft toen hare zitting gehouden in de Kloveniers-
Doelen. Op het einde der 16de of het begin der 17de eeuw is het
voormalig Augvstijrbrelooster tevens tot cenen Schuttersdoelen inge-
rigt , waartoe het meer dan twee eeuwen gebruikt werd j thans dient

AUG.

3*5

bet tot cene Stadsschool voor hijtermogeüdem en de bovenkamers tot eene
Teeeesschool va* bet gesootschap Pictora , terwijl de voorru. kloos-
terkerk sedert het jaar 1572, bij de lierv. gebruikt wordt.

AUGl 'STIJNKNKLOOSTER , voorin, klooster in Kernland. Zie
Mariaashof (St.).

AUGl SmNENKLOOSTER, voorm. klooster , prov. Friesland, kw.
Oostergon. Zie NikoiAASEosvEKT (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster prov. Friesland, kw.
ff estergoo, priel. Frunrkeradtel. Zie A<;hlc»w-ko*veit.

AUGUSTIJNKNKLOOSTER, voorm. klooster, prov. Friesland, kw.
ft i'ilt'iyno, griel. Menaldumadeel. Zie Al ariexbkrg.

A U G U STI J N EN K Lt UISTER , voorm. klooster, prov . Friesland , kw.
ff' estergoo. griet, ff yinbritseradeel. Zie Tbabor.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in Gooiland. Zie
Vitijsko*vb*t (St.).

AUGL STIJN EN KLOOSTER , voorm. klooster in den Grooten-Zuid-
Jlollandschen- ff aard. Zie Eexstew.

AUGUSTIJNEN KLOOSTER, vounn. klooster te Haarlem , bewoond
door Broederen Heremieten van de St Auguslinusorde. Het werd
den 20 October 1400 gestieht in de Achterstraat, en kwam uit in de
Haanenstraat en aan de Stadsvesten. In het jaar 1494 werd daaraan
getrokken de St. Jakobskapcl , met tw ce huizen en drie kamers , met
de erven daaraan , welke de gtldcbrocdcrcn en gildczustcren van St.
Jakobsgild. op zekere voorwaarden, aan de Augustijnen opged ragen had-
den. Uit klooster werd , bij hel opriglen van het bisdom van Haarlem ,
uitgezonderd van hel verbod , om huizcu of erven bjj verkoop , geding,
making of anderzins tc brengen in dooder handc. Nadat de stad
*s Prinsen zydc gekozen had , w erd het vernietigd , en de gebouwen zijn
of tot particuliere woonplaatsen vertimmerd , of tot een R. K. Wees-
huis , thans nog St. Jaaod genoemd, ingerigt.

AUGUSTIJN EN KLOOSTER , voorin, klooster te Harderwijk. Zie
Agkieteüklooster (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster te %s Hertogenbosch ,
bij de Orlhenbiunenpoorl. Zie Geertruida-kiooster (St.).

AUGUSTIJNEN KLOOSTER , voorm. klooster te 's Hertogenbosch,
op den Papenhulst. Het werd bewoond door Reguliere kanon ikesscn
van St. Auguslinusorde , die de zieken bijstonden , zelfs toen de pest
heer.«chle. Dit gestielit ging , bij den overgang der stad aan de Staten ,
te niet. Op de plaats , waar het gestaan heeft , vindt men thans
moestuinen.

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster te 's Hcrtojenbosch , op
den ff'indmolenberg. 7Ac Betiame.

AUGUSTIJNEN KLOOSTER , voorm. klooster in Kennemerland bü
Betenrijk. Zie Mariaaskojtbst (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorin, klooster in Kennemerland, bij
Haarlem. Zie Osze-Lievevrocwkelooster.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in het Land vm
V oorne. Zie Elizalethskosvest (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster tc Legden. Zie Asmh-
texklooster (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster te Maastricht. Reeds in
het jaar 1254 verlieten eenige Kluizenaars , die zich aan den Nederrijn
ophielden, hunne Hermitage , om te Maastricht eene vcreeniging te stich-
ten , die den naam van IUhjuten vaj St. Accüsnirc» aannam ; aan dexe

Alü.

Verccniging werd in het jaar 1271, Inj cer.c bul van Paus Gregorus X,
een regel voorgeschreven. Hun eerste klooster stond nal»y de oude
Visehmarkl , naast de sinds lang verdwenen Kapel van St. Everuard ;
doch alhier te bekrompen gehuisvest zijnde, gingen de Kloosterlingen
i in cenige huizen over, inde Bokst raat aan den voet van de Maasbrug
gelegen. Vele ongemakken deden hen later ook dit verblijf verlaten :
hunne woning was door ecnen openbaren weg vaneen geseheiden ,
het klooster berat geen tuin , de beweging op de rivier gaf den Vaders,
te veel afleiding en was hun in hunne studiën hinderlijk , men wendde
zich dus in 15586 tot de stedelijke Regering , ten einde hun eene meer
geschikte plaats, tot hot opbouwen van een nieuw klooster, mogt
worden aangewezen. Als een gevolg van dit verzoek werd den Mon-
niken aanvankelijk de kapel van St. Maria ten ocrer ; zoo men wil
het oudste ehrislcngebouw binnen Maastricht, en later het daaraan
grenzende kerkhof, benevens eene belendende woning, alles Inde Rok-
slraat gelegen , afgestaan. Eerst in 1009 evenwil ontvingen de kloos-
terlingen de magliging, om lot den opbouw van hunne nieuwe woning
overtegaan, Deze vergunning werd van wegc de Stedelijke Regering
inct eene gift van 100,000 brikken opg-\olgd , terwijl zij het oude
kloostergebouw, voor eene som van /"8000 Luiksche guldens, van de
Vcrecnigiug afkocht. Deze afkoop nogtans bleef, ten gevolge van eenig
opgekomen verschil , steken , want volgens eene publieke akte blijkt
het, dat het oude gebouw, den 24 Mei 1010 , door de Paters aan
cenige parlikulieren in koop werd afgestaan.

Op cvcngemcldc datum, werd dan ook eindelijk de eersten steen van
het nieuwe klooster gelegd, waarbij de Groot-Kommandcur der
Tcutouischc orde, de Deken van St. Servaas, de Stads-Magistraat en
vele andere aanzienlijke |H>rsonen tegenwoordig waren ; deze plegtighcid
werd door een feestmaal opgevolgd , waaraan niet alleen de hier ver-
melde personaadjen , maar ook de kloosterlingen deel namen ; dit feest
werd van stadswege bekostigd, en veroorzaakte de uitgave der zeker
matige som van 29 guld., 2 stoiv. Luiksen geld, (nagenoeg zoo veel als
16 guld. 23 cents Nedcrlandsch) ; dit alles komt in de stedelijke
registers voor, waarin te dier gelegenheid de pot wijn tegen 12 Luik-
sche stuivers (ongeveer Zó{ cent) in rekening is gebragl.

Zoo het schijnt zijn , bij gebrek aau middelen , het klooster en de
kerk eerstin 16G0 voltooid j hel geheel was fraai, terwijl dc klooster-
kerk met cenige schilderijen van waarde versierd was , die bij dc vernie-
tiging van het klooster, door de Fransehc Kommissarissen van daar zijn
weggevoerd , en later niet weder teruggegeven.

Deze kloosterlingeu waren nimmer meer dan 16 in getal , en zoo
weinig bemiddeld , dat zij niettegenstaande dit gering aantal, slechts
door opzamclingen , zoo in als builen de stad, in hun ouderhoud konden
voorzien. Sedert de opheffing der monniken orden , heeft dit klooster
tot verschillende einden gediend. In 1825 , bragt men er dc School
voor het om>ermng o>DE!twijs in over; later bezigde men een ander
gedeelte tol Teeresscbool ; thans (in 1838) gebruikt men de voorma-
lige kerk, tct Stadsahhe*school , in welke 6 a 700 kinderen , van beide
kunnen , klassikaal onderwijs ontvangen.

AUGUSTIJNENKLOOSTER (ST.) , voorin, klooster in de Meijerij-
ran-'t Ifertogenbosch , kw. Kempenland. '/Ac Haage (Te^t).

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in de Mcijerij-ran
'« Ilertogenbotch , kw. Maasland. Zie Askabeug (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster te Middelburg, be-
woond door Hcremitcn van dc St. Augustinusordc. Het stond in

AUG.

het tegenwoordige Schuttershof straat je. Kr werd aldaar ecne gewijde
hostie bewaard , die vermaard was wegens een mirakel , dat daaraan
in het jaar 1574 zoude geschied zijn. Nadat Middelburg aan de
Staten was overgegaan . is deze hostie naar Leuven overgchragt,
alwaar zij , of ten minste een stuk daarvan , benevens een stuk van
het tafellaken , waar drie droppelen blocds op te zien waren , tot op
den overgang van Brahand aan Frankrijk en de daarop gevolgde ver-
nietiging der kloosters , bewaard , en telken jare , in eenen plegtigcn
omgang, omgedragen werd.

Ter plaatse, waar vroeger dit klooster gestaan heeft, is thans het
Schuttershof vas dct Handboog of va* St. Sebastiaa* , aan welke
Schutterij dit klooster, nadat het in 1875 door de R. K. geestelijkheid
was verlaten geworden, in het jaar 1ÏS73 , door de stedelijke Regering
in eigendom is opgedragen , tot schadeloosstelling van geledene ver-
liezen , gedurende het beleg der stad.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster te Nijmegen. Zie
Mariaaskoitejt.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in Opper-Gelder. Zie

BlJlABETHSDAL.

AUGUSTUNENKLOOSTER, voorm. klooster in Rijnland. Zie
Erge lei da al.

AUGUSTIJN EN KLOOSTER , voorm. klooster te Rhenen. Zie Ao-

11 ETEK KLOOSTER (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster tc Roermondc. Zie

IllEROSiaCSKLOO&TER.

AUGUSTIJN EN KLOOSTER , voorm. klooster te Tiel, door Celle-
brocders van de orde des H. Augustinus bewoond. Het moet gestaan
hebben in de Tolhuisstraat bij de Tolhnispoort , waar nog tot in het
begin der 17de eeuw bet kerkje der Cellcbroeders stond , dat sedert tot
partikuliere buizen verbouwd is.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in Twenthe. Zie Ai-

BERGE*.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster te Utrecht, op den
Springtrey. Zie 0*ze-Lieyevrogwbklooster.

AUGUSTIJNEN KLOOSTER, voorm. klooster te Utrecht , aan den
Stadsiral. Zie Agtuete*klooster (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. monnikenklooster op de Te/uwe
bij Arnhem. Zie Mariebbo*.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. nonnenklooster op de Te/ure,
bij Arnhem. Zie Bethame.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorn», klooster op de Veluve , tc
Renkum. Zie Mariaasko*veit.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster te Waalwijk, dat
door geestelijke Maagden van de orde des H. Augcstincs bewoond werd.
Het was gesticht in het jaar 113 1 door zes Geestelijke dochters van de
derde orde van St. Frasciscus uit Amsterdam , maar deze , door de
moeijelijkheden afgeschrikt, hebben het werk overgelaten aan andere zus-
ters van de St. Auguslinus-ordc , uit het St.Agnietrn-klnosler te Dordrecht,
niet welke zij toen die orde <i<i ii namen. In de Nederlandschc beroerten
zijn sommige der bewoneressen van dit klooster naar Lotharingen ge-
vlugt , en hebben aldaar te Pont-a-Monsson , een nieuw klooster opgerigt,
hetwelk bij de omwenteling, in het laatste der vorige eeuw, is te niet
gegaan. De overige zijn , waarschijnlijk door goedgunstigheid van het
doorluchtige huis van Ohame-Nassau , te Waalwijk verbleven, tol omtrent

I. Deel. SS

■

m A U G.

het jaar 1750, toen zij naar Antwerpen vertrokken, alwaar zij eene
nieuwe gemeente vestigden onder den naam van spinster», welk handwerk

xy iu armoede cn eenvoudigheid uitoefenden , ten einde daardoor haar
onderhoud te viudcn. Dit gesticht is ten ja re 1783, even als andere
kloosters, onder Keizer Jostr II, vernietigd.

In het Ao«i!stij» ei- klooster te Waalwijk hebben twee gezusters uit
liet doorluchtige buis va* Nassau , den geestelijken stand beleefd. De
laatste is er, na haar volle jubile gevierd te hebben, iu 1536 , als
Overste Priores overleden.

Het voormalig kloostergebouw dient thans tot ♦•ene Nkderouitscbf. Schooi.
en tot woning van partikulieren , terwijl op de plaats , waar de Kapel
gestaan beefl , eeue nieuwe 11. K. Kerk is gebouwd.

AUGUSTUNKNkLOOSTER. voonu. klooster iu het // extcrLwartier .
prov. Groningen. Zie \1 \niEtk.v*p.

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorn., klooster in // 'VW-Z-YiWh»,/. Zie

ÏYlElWE-1,11 HT.

AUGUSTUNENKLOnSTKR, voorm. klooster in Zalland, te Ilrun
nejte. Zie Jaksmmve*t (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. klooster in Zalland, bij Die-
penveen. Zie MaBIA-E*-AgSE5KO$VE!IT.

AUGUSTIJN ENKLOOSTER, voorm. monnikenklooster in Zalland,
bij Zwolle. Zie Agnesbebg (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER, voorm. nonnenklooster in Zalland,
bij Zwolle. Zie Agmetesklooster (St.).

AUGUSTIJNENKLOOSTER , voorm. klooster, op het eil. Zuid-
Beveland. Zie Mari aasparadijs.

AUGUSTIJNEN KLOOSTER, voorm. klooster te Zirotfe. Zie Betb-

LEQEX

AUGUSTINUS (ST.) , zeer klein eil. in Oost-lndiï , iu den S*uda-
schen Archipel, ten O. van Tandjong-Tapey , op de kust van Borneo.

AUGUST1NUSGA , in dc wandeling Aigcstyksga geheetcn . d., prov.
Friesland, kw. Oostergoo , griet. Acht kcrspvlen , arr. en 8 u. O. v.
Leeuwarden, kant. en 2} u. O. ten N. van Berg urn , 1 u. Z. O. van
Buitenpost, Ju. N. W. van Surhuuum , I u. van dc grenzen der prov.
Groningen , nabij het Kolouelsdiep.

Het is een uitgestrekt dorp. dat zeer aangenaam in bet geboomte gele-
gen is cn zijnen naam ontleent vau den Kerkvader Aigistims , aan
wien , vóór de Reformatie, de kerk dezer plaats was toegewijd. Deze
kerk, die voorheen voor het inwijden van ecnen nieuwen Lccraar vijf
goudgulden aan den Domproost te Utrecht betalen moest, en om-
streeks li$80 door de Spaanschc soldaten geplunderd cn verbrand
werd , behoort thans aan de Herv. gein. van August in usya-en-Surhvi-
sum. Men heeft hier 115 b., 1 school met 7tf leerlingen, eene sme-
derij en ruim 600 inw., die meest in landbouw en veeteelt hun bestaan
vinden , en onder welke men 10 Doopsg. en 2 R. K. telt , zynde de
overige allen Hervormd.

Tot dit dorp behoort het meer noordelijk gelegen buurtje de T i o e 1 e
cn de buurseh. Oosterburen. Vroeger werd hiertoe ook gerekend
Gerkesklooster, dat thans een afzonderlijk dorp uitmaakt; als-
mede dc aanzienlijke oude staten Gay ka ma, Siccama cn
Jcnsma, die liians alle drie verdwenen zijn. — Ten N. van dit
dorp heeft men goed kleiland.

Adgcstim sga is de gchoortcpl. van de rijke edellieden Gebke Hakker*
en BiiWK llAAkERA, vau welken de eerste, iu hel jaar 1240, liet

DTgiti " J**-|B

AUG

Gerkesklooster, onder Augustikcsca , en de tweede , in 1942 , het
Buwekloostcr, onder Dr oy eham, gesticht heeft ; alsmede van
den bekwamen historie- en portretschilder Willek Bartel va* Dia Kooi ,
geb. 13 Mei 1768, f H Jtilij 1836.

AUGUSTINUSG\ EN-SURHUIZUM , meestal, hoewél verkeerdelijk,
AcccATMusfii-En-ZoiDiRncizE* genoemd , kerk. gem. , prov. Friesland,
klass. van Dockum, ri np; van Kollutn , met twee kerken , die dooréénen
Predikant bediend worden. De eerste bekende Leeraar van deze ge-
combineerde gcni. is geweest Woltebus Deutecbub , die hier tusschen
1605 en 1620 moet gestaan hebben. Deze gem. telt ongeveer 1300 ziel.

AUGUSTINUSKLOOSTER , voorm. kloost. van Augustynermonnikcn
te Appinaedam , in het Noorden der stad, waar vele Abten en Kerk-
oversten van Fivelgo , Hunsingo en Rciderland gewoon waren te ver-
gaderen.

In het vervolg zijn echter de inkomsten door den Paus aan den
Bisschop van Groningen toegelegd , en sedert de reductie der stad
Groningen is dit klooster vernietigd en de kerk aan de Herv. ten ge-
bruik gegeven.

AUGUSTYNSGA , d., prov. Friesland. Zie Augcsthusqa.
AU KA, houtgrond in JVederlandsch-Guiana. Zie Accea.
AUKA (LAND VAN), verl. grond in JVederlandsch-Guiana. Zie
Accka (Land vak)

AUKEMASTATE (GROOT), voorm. adell. sUtc prov. Friesland,

Zie AüCKAB ASTATB.

AULA DEI of GoosaoF, ook wel het Oüde mor genoemd, welke
naam in de lalcre parochie Oldeeove is overgebleven , was , volgens do
oude overleveringen , lang voor onze jaartelling , de beroemde Fricsche
leerschool der Heidensche Druidcn of Barden , in het westelijke gedeelte
van de tegenwoordige stad Leeuwarden. Op de plaats, waar xij tonde
gestaan hebben, vindt men thans het voormalige kerkhof van Oloeho vb
en den stompen toren de Oldeiioop.

AULA DEI of Godsbof , naderhand Nijekloosteb genoemd , voorm.
adell. nonnenklooster van de Cistercienserorde , prov. Friesland, kw.
Westerqoo, griet, ff'ymbritseradeel, onder Scharnegouhtm. Het werd
gesticht in het jaar 1253 door Dodo, Abt van Bloemkamp , op da
landen en uit de middelen van zekeren Ubald , die zijne gelofte in het
klooster Bloemkamp gedaan en alle zijne goederen , voor de zaligheid
zijner ziele , tot dit werk ten beste gegeven had , waarna hij den 28
Augustus 1240 overleden en in het klooster Aula dei begraven is.
Dit klooster werd , nadat het volbouwd was , met zusters uit het
Klooster Sion , in Oost-Dongeradeel , bevolkt, en stond onder het op-
ligt van gezegden Abt van Bloemkamp en zijne opvolgers, tot in het
jaar 1372, toen het verwoest werd , zoodat er thans niets meer dan
twee boerenplaatsen van in wezen zijn.

AUMATTA of Watbatta , d. in Oost-lndië , op het Ambonsche eil.
Ceram, het stond in het begin der vorige eeuw onder den Koning van
Sa ho elan.

AURINDULUJSBURG , landgoed in Delfland. Zie Abehtsbebc.

AURORA, verl. groud . in I\' edérlandsch-Guiana , kol. Suriname,
aan de Pauluskreek , ter regterzyde in het afvaren } palende aan den
verlaten grond Bcl-a-Soir opwaarts cn aan de suikerplant. het Eiland
benedenwaarts.

AUSBUIR, d., en voorm. adell. state, prov. Friesland. ZieAoos-

BCIR.

AL' S.

AUSPIf.US-ET-TELIS , buitengoed, in Kennemctltind , prov. TW-
Ilolland, arr. en 1 groot u. N. van Haarlem , kant. en 1 klein u. Z.
\an Beverwijk, gem. en 5 h. Z ten W. van V elzen , ruim 30 bund.
groot , thaus in eigendom tocbchoorcnde aan den Heer Cormelics Lo-
dovicus Baron vaj Wtkirsloot van Schalkwijk, Bisschop van Curium.

De beroemde Staatsman Jakor Hop is in 163-i op dit buitengoed
geboren. Hy f in 1723, na ons Vaderland, bij onderscheidene gele-
genheden, aan verschillende huitenlandsehc ho\cn, vertegenwoordigd te
hebben.

AUSTERIIAULE of Ai'stkmiaola. Zie Ouwsterracle.

AL)STERHAULE-0L1)0UWER-EN-M YBGA , kerk.gem., prov. Fries-
land. Zie Üuwsterhaile-Olbouwer-e^-Nyega.

AUSTERLITZ , gch. in het (herkwartier der prov. UtreclU, arr.
•n ruim 2 11. Z. ten W. van Amersfoort, kant. en 3 11. N. van Wijk-bij-
Duurstede , gem. en 1 u. N. O. van Zeyst , 3 u. O. van Utrecht, met
ongeveer 220 inw.

Toen in het jaar, 1804 in dc nabijheid van Zeyst, door den Fran-
schen Generaal Marhont een lustkamp uit eenige" duizenden Franschc
en Nederlandsche troepen was gevormd , werdeu in den omtrek van
dat kamp sommige hutten en teuten opgeslagen, van welke onderscheidene
bewoners , op aanmoediging van de Bevelhebbers dier troepen , rich hier
voor goed vestigden; en alzoo ontstond hier een geh., dat door de
Fransehen Austerlitz genoemd werd , naar de overwinning , die zij ,
den 2 December 1803, bij het dorp Anstcrlitz , in Moravië , op de
Vereenigde Oostenrijkschc en Russische legers behaald hadden. Koning
Lodewuk had later plan , dit gehucht tot eene stad te verheffen ; doch
daarvan is door den loop der volgende gebeurtenissen niets gekomen.

Do Generaal Marhott deed ook door zyne krijgslieden, ter cere van
Napoleon, ceuc piramide van aarde en zoden oprigtcn, welke thans
nog bestaat en op eenen verren afstand kan gezien worden. Zij be-
hoort tegenwoordig, met het goed Heischot en* aan Jonkheer Mr.
Kuiert Mattrys Adriaa* Jan va» Asch van Wick, Lid van de Tweede
Kamer der Staten Generaal , Staatsraad en Burgemeester van Utrecht. —
Sedert den aanleg van den Woudenbergerstraatweg, in 1830 , hebben er
aanzienlijke ontginningen van heidegronden in dc nabijheid van Auster-
liti plaats gehad.

AUSTERMTZl'OLDER , pold. in Staats Vlaanderen , in het Land-
tan-Cadsand, arr. Middelburg , kant. en distr. Sluis , gein. Zuidzande ,
palende N. aan den Grooten-Lodijkepolder , O. aan den Veerhockpolder
en den Brugsehevaartpolder , Z. aan Prinswillemspolder en Dioincdc-
poldcr, en W. aan den Kleincn-Lodijkcpolder. Er worden in dezen
polder geene hofsteden gevonden. II y beslaat volgens het kadaster,
met de killen, eene oppervlakte van 89 bund. 81 v. r. 20 v. ell.

Nadat eerst door eenige eigenaren , onder den t.aaiu van Ottevaerb
es Coap, dc l>edykin^ van dezen polder begonnen was, werd, bij
decreet van Keizer Napoleon van 6 Fructidor van het 13de jaar
der Republiek (8 September 1803), aan den Generaal van Dahre
concessie of octrooi verleend , om de gronden of slikken van het ver-
lande JVieuircrharen-kanaal te bedijken, door welke bedijking dc
Sophiapo Ider , dc Diomedepoltler , dc polder dc Haven-
va n- A a r den bu r g cn de Avsterlitzpolder zijn ontstaan. Laalst-
gcmelde polder is door den concessionaris, ter gedachtenis van den
bekenden veldslag van 2 December 1803 , waarin de Franscben op de
Rusiischc cn Oostenrijkschc legers gezegepraald hebben , cn waarby eeno

AUS.

389

divisie door den Generaal tjui Dun aangevoerd \rerd , Aostebutz

(fcJiccten.

Na het overlijden van den Generaal van Dassb en diens zoon Diobede ,
heeft laatstgcmclde als erfgenaam nagelaten zijne moeder SorntA 'tKj.idt
voor' liet onbeschikbare deel, tem ijl het beschikbare deel aan zijne
moei Valestike Isabelle Babbe vah Damie , weduwe vau den Heer Char-
les Louis de Swarte, thans nog in leven, vervallen is. Na het af-
sterven van gemelde Sopiua 't Kisdt zyn als haro erfgenamen opgetreden
Pi et eb Tbeodoob en Natalia de Hahtogh, zoo mede de Weduwe Lamhebs ,
die thans nog bezitters van de vier genoemde polders zyu.

AUSTRASIE , of Oostfbaiebijk , dus noemde men in de Middel-
eeuwen de landen , die na den dood van Ciovis , Koning der Franken ,
bij de verdeeling van zijn Rijk, in het jaar lil 1, aan Theoderik , de
oudste zijner vier zonen , ten deel vielen , en ter wederzijde van den
llijn gelegen waren, waartoe dus ook de Zceuwsche eilanden,
benevens een gedeelte van Gelderland en Holland belkoorden.

Al STRI, d. in Staatsrlaanderen. Zie Westdobpe.

AUSTR1CEP0LDER , pold. in StaaU-Vlaand r • , in Axeler-Am-
bacht , arr. Goes, distr. Hulst , kant. Axtl , gein. " esldorpe ; palende
W. en N. aan Papeschorre , O. en Z. aan Canisvliel. Hg beslaat
volgens het kadaster 437 bund. 39 v. t. en 32 v. ell. en bevat 38
hofsteden , behalve een aam al arbeiders- en andere kleine w oningen ,
allen deel makende van het dorp ff ettdorpe.

Het in 1 827 gegraven Kanaai-van-Tcr-Nciize loopt door dezen
polder, die in 1603 ingedijkt is, op octrooi van deu toenmaligen
Laud\oogd Acbebtcs va* Ooytkkbijk, , van wien de polder, ook wel do
OosTEHBUkscBE-roLDEB gehceten , zijnen naam ontleent.

De AusTBicEroLiiER wordt bestuurd door cencn Dykgraaf en ccnen
Gezworene , bijgestaan door eenen Penningmeester.

AIVERGNÈPOLDER. pold. in het Markgmafschap-ran-Bergen-
op-Zoom, prov. IS oord-B rahaud } arr. Breda, kant. Bergen-op- Zoom ,
gcm. Hahtcrvn ; palende N. aan Uud-Gliines, O. aan Oud- en Nieuw-
Bijmocr, Z. aan de Üoster-Schelde , W. aan de Eendragt.

Deze pold., die in het jaar 1693 bedijkt is, en zijnen naam ont-
leent van de Graven de la Toiib D'AtJVEnr.sE , die eei.igcn tijd Markgra-
ven van Bergen-op-Zoom zijn geweest , beslaat 717 bund. 24 v. r.
36 v. ell. gronds en staat onder het bestuur van eenen Dijkgraaf twee
Gezworenen en eenen Sckrctar'fc , die tevens Penningmeester is. De
hoogte van den dijk is doorgaans 55 ell. 5 palm. boven A.P., en het
romer peil 2 palm. onder A.P.

Al'W of Ocw, d. m OostJndir, op de zuidkust van het Am-
bonte hc eil. ff om in og f ten 0. van het fort Duurstede. Er plagt op
den heuvel , niet ver van Siresori , een dorp van dien naam te liggen ,
maar het tegenwoordige ligt een weinig meer oostelijk. In het begin
der vorige eeuw telde men er 1428 zielen, onder welke 384 weerbare
mannen en 89 dali's.

Hel is reeds van ouds beroemd, om de menigte goede potten en pan-
nen en ander»* voorwerpen van aardewerk , die hier gcl>akken en vrij wel
verglaasd worden, zoodat men ze de voorkeur geelt boven die,
welke men op de omgelegen eilanden maakt , te meer daar ook de aardo ,
waaruit men die voorwerpen vervaardigt, hier beter dan elders gevonden
wordt, waarom men die in menigte naar alle de andere eilanden ver-
zendt. Het werk wordt op de handen gefatsoeneerd en door den ar-
beider in *ijn huis op eenen rooster gebakken.

390

AU W.

De kerk , die hier vroeger bestond , is, bij de onlusten in 1817 , door
de Nederlandsche troepen afgebrand. Het was een steenen gebouw en
moet , blyken* de nog aanwezige overblijfselen , leer fraai en groot geweest
«U*n.

AUW of Wav-Auw, nv. in Oost-lndië , op de Oostkust van 'het
Ambonscke eil. Boero , die xicb met cencn oostclijken loop in zee
uitstort.

AU WAN, gebergte in Oost- 1 ndiè', op het Sundascht eil. Sumatra,
in de Padangsche-Binnenlanden. Over dit gebergte , dat niet teer
hoog is , loopt het pad van het fort Van-den-Bosch naar Pang-gala n-
koU-baroe.

AUWEMA , voorm. adcll. huis , in het W etterkwartier , prov. Gro-
ningen t ten O. van het d. Tolbert, en daartegen aanpalende. Het
huis is in den aanvang der 18de eeuw gesloopt, maar men ziet nog
het heem , waar het opgestaan heeft , met den toren , rondom door
eene breede gracht besloten. Het hiertoe behoord hebbende Auwe-
mabosch bestaat nog. Zie het volgende art

AUWEMABOSCH , uitgebreid bosch , in het W etterkvartier , prov.
Groningen, arr. Groningen, kant. Zuidhom, gem. de Leek, ten O.
van het d. Tolbert. liet behoorde voorheen aan het adell. huis
Auwema , en maakt den weg naar dc Leek uitnemend schoon , en
den inrid in Tolbert schilderachtig ; het is jammer dat de bijl aan den
wortel ligt en dit bosch staat verkocht en geveld te worden.

AUWER , d. in Oott-Indiè', op de Zuidoostkust van het Sundtuche
eil. Borneo , tegen over het eil. Laoet.

AUWERDIEP , riv. in Groningen. Zie Adcardehdiep.

AUWERTH, d. in het Westerkwartier, prov. Groningen. Zie

AU WN , Aja of Ajoh , d. in Oott-ïndië, op het Sundatche eil. Celebet,
ryk Boelang , 4 m. W. van de stad Boelang , in eene zeer vruchtbare
streek. Op het einde der 17de eeuw onthield zich hier de broeder
des Konings van Boelang , met 20 of 30 huisgezinnen , en had zich
gaarne voor Radja van deze streek doen erkennen , maar de Kommis-
saris Padbrugge wist zulks te beletten.

AUXWIJK, d. M Waterland. Zie Axwue.

AVENHORN , d. in Dregterland, prov. Noord-Holland , arr., kant.
«n 1 u. W. ten Z. van Hoorn, gem. Avenhorn-en-Oottmijzen , 3 u.
N. van Purmerende, 4 u. Z. ten W. van Medemblik, 3£ u. 0. van
Alkmaar.

Dit d. telt 50 huizen en ruim 280 inw. Dc Herv., hebben hier eene
kerk , waaraan in 1662 de eerste steen gelegd is , en die eenen lagen
toren , met eene stompe spits heeft. De kerk , die hier vroeger stond ,
was vóór de Reformatie aan den H. Mauritius toegewijd , zij stond
ter begeving van de Graven, terwijl de bevestiging door het Dom-
kapittel van Utrecht gegeven werd. Het kosterschap, dat twee mor-
gen land bezat, werd mede door de Graven begeven. Ook is hier eene
school i die gemiddeld door 80 kinderen bezocht wordt.

fn de jaren 1625 en 1675 had Avehhobü veel van het water te
lijden.

AVENHORN-EN-OOSTMIJZEN , gem. in Dregterland, prov. Noord-
Holland, arr. en kant. Hoorn, (18 m. k., 6 s. d.) palende N. aan
dc gem. Berkhout-cn-Baarsdorp , O. aan Grosthuizen , Z. aan Beets-
Oudendijk-en-Schardam, Z. W. aan Schei mcrliorn en W. aan Ilrsuni.
In het jaar 1817 it deze gem., welke >óór dien tijd met de gem.

AVE.

391

G rost hui zen cn Scharwoude gecombineerd was, daarvan afge-
scheiden. Alleen ten opzigtc der Nationale militie bestaat dexc combi-
natie nog. Zij bevat het d. Avenhorn cn de buurt O o s t m Ij-
zenen daarin 1 Hen", kerk , 1 school , £ watermolens , 85 li. cn ruim ."500
iuw.,die meest in den landbouw hun beslaan vinden en veel kans en boter
maken. De Herv.,wicr gelal 160 beloopt, behooren tolde gem. Groithuizen-
en-/iwnhorn. De 140 K. K., die bier woncu, worden tot de statie van
llttoru gerekend.

Hel wapen dezer gem. is een goud veld , waarop een ruiter , gekleed
niet willen rok en gele broek, op een zwart paard in vollen ren.

A VENTURE (V), koiTijplant. in Nederlandse/,- >t'e,t-/ndiè , kol.
Suriname , aan de riv. de Cuttica, ter regterzijde in het afvaren ;
grenzende aan de kollijplant. Nieuwc-Eevant opwaarts en de koffijplant.
Twijfelachtig hcnerlcnw aarts. Zij is 8i52 akk. groot, werkt met Vil
slaven en wordt bij de Neger* Brooroe genaamd.

AA E.NZATE. oude naam van Kerk-Avehatr. Zie Avezaath (Kea'c-).

A\ ERREIUiEN , ba>ezalhe in Zalland , prov. Orerijtsel f art*, .kant.
eu si£ u. N. van Deventer . gem. en 55 min. O. van Üitt ; beslaande
in oppen laLle 89 bnnd. 51 v. r. 5i v. c. grond*; tliairs tocbehoo-
rende aan den Heer H. (j. TnovissE* a Tbcesivk.

AVEREEST , gem., in Zalland, prov. Orerijtsel f arr. en kant.
Z trol le, (i m. k.. li. s. d.) , grenzende N. aan de prov. Drenthe,
O. nan de gem. Ilardenberg . Z. aan Ommen , Z. YV. aan Nieuw-
Leuzcn en YV. aan Staphorst. De Vecnen , welke tuHschen Avereest
en Ommen liggen, hebben meer dau eens aanleiding tot geschillen
over de grensscheiding gegeven.

Deze gem., die vroeger met het Ambt- Om men vereenigd was,
dorb in 1818 daarvan afgescheiden en met iV ie u te-Leuzen ver-
eenigd werd, bevat thans , na ook van Niéuw-Leuzen te zïjn
afgescheiden . behalve het d. A v e r e e s l , de hunrsch. de V e l d h oe k ,

0 o s t e r b u i z e n , ten Kotten of ten Kale. ten Huizen,
de (ironie Oever, dc Kleine Oever, de Wecme, cn Wei-
t e r li u i z e n.

Ingevolge Koninklijk besluit van 1)5 April 1836, is in dat jaar de
Veenkolonie, de Dedems vaart (zie dat woord) met deze gem.
vereenigd , die toen met 1 123 blind, van Ambt //arden berg, en
23 14 van Ambt -O mm en vergroot werd , zoodat zij thans 7366 blind,
grond bevat en ongeveer 3100 inw. telt , die meest in dc veenderij
cn landbouw hun bestaan vinden. Men beeft er 2 Herv. kerken ,

1 R. K.en 3 scholen.

In het jaar 1781 . werd aan den onder deze gem. wonenden Bouw-
man J*i Alberts, door de Oeconomisehc tak van de Nederl. Huishou-
delijke Maatschappij te Haarlem , een ecreprijs toegewezen , voor do
beste vliezen wol aan gezegde Maatschappij uit Overijssel toegezonden ,
en in hel jaar 1831 werd door de Maatschappij van landbouw te Am-
sterdam . aan den te Avereest wonenden Landbouwer W . J. W ester hüis
toegekend een prijs van verdienste op zijn ingezonden antwoord en
tcekeuingen tot liet bouwen van doelmatige en minst kostbare wonin-
gen, schuren en stallen op nieuw te ontginnen woeste gronden.

Hel d. Avereest of Overeest, xoo als liet genoemd wordt, omdat
het ten aanzien van Drenthe aan de overzijde van dc Rcest gelegen is ,
ligt 9 u. N. len O. van Deventer, 2} u. N. N. YV. van Ommen, 15 u.
O. ten N. van Zwolle, en 3 u. Z. O. van Meppel.

In de kerk der Herv. gem.. die hier, 700 ziel. telt, onder welke ook
de bewoner» van cenige nabijgelegen huizen in dc prov. Drenthe ge-

59^

AVE.

rekend worden, «as vóór de Reformatie eenc Vikary\ Zy wordt
door ééncn Predikant bediend, wiens beroep eertijds aan de Ridder-
schap van Overy»sel , namens het Zwartcwatcrsklooster , stond , mair
thans pene koninklijke collatie is. De gein. behoort tot de klass. van
Zwolle , ring van Hasselt. In het jaar 1650 werden At meest niet
de O m me rteha ns gecombineerd, en acht jaren later werd seks in
bedenking genomen , om de kerk van Avereest naar de Schans tc
verplaatsen, dit kwam echter niet tot stand. In hel jaar 1665 gaf men
integendeel aan iedere plaats weder cencn afzonderlijken Lceraar , het-
welk evenwel slechts 20 jaren duurde, daar de béide plaatsen reeds
weder in 1688 gecombineerd werden. Sedert eenige jaren cyuzy ech-
ter weder gescheiden , hebbende thans ieder ecnen afzonderlijken Pre-
dikant.

IK; R. K. statie , die tot het aartspriesterdom van Zalland-en-
T wen the behoort , telt ruim 600 ïiel. De kerk wordt door eenen Pas-
toor bediend. De school wordt door een gemiddeld getal van 90 leer-
lingen bezocht

AVEREEST (SCHANS TE) , voorin, schans in ZaUand. Zie
Omerschaks.

AVERLO, Avebloo of Ovehloo , oudtijds Averloe, geh. in het schout-
ambt Kolmeschate , prov. Overijssel , arr. , kant. en l£ u. N. van De-
venter, gem. en & u. N. N. 0. van Diepenveen. Het behoort kerkelijk
onder Jrezepe.

Vroeger was hier, op de erve Overgoor, eene leenkamer gevestigd.

AVERW0LDE, voorm. buitengoed in ZaUand, prov. Overijssel,
gem. en 1 u. O. ten Z. van Wijhe, dat thans gesloopt is.

AVES of Vooeleilakd , hooge rots in Wesl-lndië , ten Z. van de
Haagden-eilanden, aan het einde van de groote zandbank, die zich van
het eil. Saba 25 u. ver in zee uitstrekt . en waarop tusschen de 10
en 12 vademen water staat, 80° 50' N.B., 45° 30' W. L.

AVES of Vo«ELEiLAr(DF.ii , bij de Engclschen Bibü-Islaxds genoemd ,
eilandjes in Wesl-lndië , ruim 8 m. O. Z. O. van Bonaire , 7^. m.
W. van de Royals. 11° 80' N.B., 49° 13' \V. L. Het zijn eigenlijk
slechts enge onvruchtbare rotsen , die uit twee groepen bestaan, van
welke de eene twee en de andere drie eilanden en voorts eenige klippen
en zandbanken bevatten. De oostelijke groep heeft een rif, dat zich
4 mijlen noordwaarts uitstrekt en van de westelijke groep loopt er een
6 mijlen noordwaarts aan. Zij zyn onbewoond, maar een groot aautal
■ec vogelen houdt er zijn vcrblyf. Of deze eilanden tot het gouvernement
Tan Curarao of tot dat Van Caraccas behooren is onbeslist , voor beide
kapt men er bouten brandt men er kalk.

In Mei 1678 leed de Fransche vloot, onder den Graaf d'Esteées,
die van Martiniquc uitgezeild was, om Curarao te vermeesteren, op
deze klippen schipbreuk , zoodat van de 20 oorlogschepen slechts twee
behouden bleven en honderden van menschen , benevens een schat van
waarde aan goederen van allerlei aard , eene prooi der golven werden ,
en de aanslag alzoo geheel tc niet liep.

AVEST, buursch. in het graafsch. Zntphen , hecrl. Borculo , prov ^
Gelderland , kw. , arr., distr. en 7 u. 0. ten Z. van Zulphcn kant. ,
en | u. K. van Groenlv, gem. en l£ u. Z. Z. W. van Eibergen;
met ruim 250 inw.

AVESTE1N , voorheen het Hof te-Boyaarde geheeten , voorm.
adell. huis, in de Mcijerij-rnn-s Ucrtoijcnboich , kw. Maasland,
pr»»\. IS'oonl Brulaml } ^em. en £ u. Z. van Dinthcr , aan de Aa.

Digitized by Google

A V E.

liet maakte vroeger eene beerl. op zichzclve uit , die het middelbare
en lage regtsgebicd voerde , en bezat een Laathof, dien Filips de Goede,
Hertog van Bourgondiè', in het jaar 1180 bevestigde , terwijl hij den
Heer vergunde , om uit zijne Laten of Leenmannen eenen Meijer en
Zeven Goede Mannen te beècdigen.

Dit huis is in het begin dezer eeuw gesloopt.

AVEZAATH (KAPEL-), d. in de IVefUr-Betutre , prov. Gelderland,
kw. , arr. , distr., kant. en 1 u. W. van Tiel, gein. en i u. Z.
Z. AV. van Zoele» , \ u. Z. W. van Kerk-Avezaath , met 420 inw.,
eene Herv. kerk , die in 1703 gebouwd is , en tot de gen», de Beide-
Arezathen behoort , alsmede eene dorpsehool, die gemiddeld 60 leer-
lingen beert. De R. K. iuw., wier getal 40 beloopt, worden tot de
static van Tiel gerekend.

AVEZAATll (liERK-), d. in de Ffeder-Belutte, prov. Gelderland,
kw., arr., distr., kant. en \ u. W. ten N. van Tiel , gem. en £ u.
Z. W. van Zoeten, voorheen meestal enkel Avezaatu , en nog vroe-
gver Aveszatb gcheeten, terwijl bet den tegenwoordigen naam aange-
nomen heeft ter onderscheiding van bet £ u. meer zuid westwaarts
gclejjen Kapel- Arczaath.

Men telt hier 370 inw. De kerk, die thans bij de Herv. in gebruik
is, en tot de gem. de Beide- Arezatken behoort, werd in het jaar 1007
door NoTSEaus, Bisschop van Luik, aan de Abdij van Thorn geschonken.
Den 24 Maart 1828. sloeg , bij een zwaar onweder , de bliksem in den
toren, waardoor ecu klein gedeelte van de spits afbrandde, maar het
vuur werd door de wel aangebragte hulp spoedig gcblusrht.

De R. K. inw., die slechts 2 in getal ziju , bebooren tot de statie
van Tiel.

Men heeft hier het adell. huis Teisterband, eene dorpsehool
met een gemiddeld getal van 50 leerlingen en vele landeigenaars , met
aanzienlijke goederen.

Balderick , Graaf ran Uplade en Iloubery , wiens huisvrouw Adeliv ,
eene dochter van Wicihah, Graaf ran Hameland , aanzienlijke goederen in
de Betuwe bezat , gaf in het jaar 850 eene hoeve , alhier gelegen , aan
de kerk van Utrecht.

Den 13 Januari) 1838 ontstond er in dit d. brand, waardoor in kor-
ten tijd eene boerenwoning , eene schuur , een bakhuis en een vol-
le berg met koorn in de asch werden gelegd. Den volgenden dag
brandde hier het achterhuis en een groot gedeelte van het adell. buis
Teisterband af.

Men wil algemeen , dat hier de woonplaats geweest zij van Awm-
dcs , die later , en wel in het jaar 994 , den Bisschopszetel te Utrecht
beklom.

AVEZATHEN (DE BEIDE), kerk. gem. prov. Gelderland, klass. en
ringvan Tiel , die 790 ziel. telt. Men heeft er 2 kerken , die door éénen
Predikant bediend worden. Het beroep geschiedt door den kerkeraad.
De eerste . die hier het leeraarsambt bekleed heeft, was Jobamies Sebojeh,
die in 1619 naar Scboonrewoerd vertrokken is.

AVIGO, eil. in Oost-Indiè', in den Sundatcken Archipel, W. van
Borneo.

AWAHA of Awaiaho, voorna d. in Oost- Indië , eil. Amboina , op de
Zuidoostkust van het Schiercil. Leytimor, tusschen den hoek van, Siri
- en hel dorp Kilang , aan het strand.

A W AIlA-t'ASSI A , verl. houtgroud in Nederlandsen- ff est- Indii , kol.
Suriname , ter linkerzijde in het afvaren , palende bovenwaarts aan

594 A YY E.

Bhijncsbcrg en benedenwaart* aan Baboenhol , zijudc de werkplaats van

den hoiilgrond Murca.

AWEER , d. in Oost-I ndië , in den fllolukschen-Archiitel , op den
Zuidwesthoek van bet eil. Vordate. Het is een bijzonder net co
volkrijk dorp , dat uil meer dan 100 zindelijke bulten bestaat.

AWEll-AYYEll of Taisüjoü6-Awer-Aw»«, kaap in Oosl-lndië, op het
Snndasch eil. Jam , resid. Rembang.

A\*IC.II, oude naam van bet d. Ewijk. Zie dat woord.

AW1E, berg in Oost-Indië , op bet Sandasche eil. Java, resid.
Buitenzorg, distr. Parang.

AW1E, st. in Oost-Jndiê' , op het 5 'uit datthe eil. Java, resid. Bui-
tenzorg, distr. Parong, naby den berg van dien naam.

AXEL, kant., prov. Zeeland, arr. Goes, bevattende de volgende
10 'gemeenten : Axel, den Hoek, Koewacht, Neuzen, Over-
slag, Philippine, Sas van Gent, Westdorpe, Zaauislag
cn Zuid dor pc, cn daariu ruim 13,000 inw.

AXEL, kerk. ring., prov. Zeeland, klass. van fJzendijke , bevat-
tende de volgende 7 gemeenten : Axel, den Hoek, Neuzen,
Z a a ui s I a g , Hontcnissc, Hulst en S a s - v a n - G c n t -c n-
Philippine. Zij telt 7300 zielen en beeft. 8 kerken, die door
7 predikanten bediend worden.

AXEL, gem. in Staatselaandejren , in Axeler-Ambacht , prov. Zee-
land, arr. Gons, distr. IluLl , kant. Axel (11 m. k. , 3 s. d.) ;
grenzende N. aan de gem. ^Ve«se« en Zaamslag , O. aan de gem.
»S7. Jan-Steen, Z. aan Zuiddorpe en W. aan Westdorpe. Zij bevat
de stad Axel, het geh. bet Zvute-Spui , de buurschap dc Axelsche-
Sassing en eenigc verstrooid liggende huizen in den omtrek. Men
heeft cr eene Hcrv. kerk. eene in 1837 nieuw gestichte sebool , 2
brouwerijen, 1 zoutkeet, 2 meesloven, 1 hoedenfabriek , 2 korenmo-
lens en ongeveer 2200 inwoners , onder welke ruim 2000 Herv. 2 Evang.
Lulherscbeu en 130 tt. k., die meest hun beslaan vinden in den
landbouw . als zijnde de grond dezer gem. tot de graanteelt zeer
geschikt. Ook moeten er voorheen verscheidene zoutkcelen hebben ge-
staan , overmits dc grond , waarop de tegenwoordige stad is gebouwd ,
niet eene laag keetascli is bedekt , w elke zich , bij het graven , op twee
of drie voet diepte , reeds vertoont. Üeze fabrieken zijn echter waar-
schijnlijk, by cenen braud , waaraan Axel onderscheidene malen bloot
gesteld was, verleerd.

De stad Avei., vroeger Ax-elle en Axla geheeten , ligt 2 n. W. van
Hulst, 7 u. Z. van Goes, 2 u. N. O. van Sas-van-Gent en 2 u.
Z. van Neuzen, op 31", 16' N.B.. 21° 24' 30" O.L. Vroeger lag
deze stad op een eiland . door twee takken van dc Schelde gevormd ,
doch dit eiland is in 1789 niet hel vaste land vereenigd.

Het is eene zeer oude plaats, waar reeds ten jare 813 een gods-
huis voor mannen moet zijn gesticht geweest, ook nam zij meer en
meer in welvaart toe , zoodat zij in de veerliendc eenw reeds eenen
uitgehn iden handel en ruime \issehcrij dreef en eene wel bezochte
paardenmarkt had. Philips de stoute , Graaf van Vlaanderen , verleen-
de haar bovendien, in 1349, het regt om eene wekclijksche beesten-
markt te houden , waarop tevens allerlei koopmanschappen moglcn
gehragt worden.

Dc stad beeft in eene langwerpig vierkante gedaante cn om-
trent een half uur in den omtrek. Tol op bet laatst der vorige
eeuw was hel eene vesting door acht bolwerken cn cene diepe gracht

AXE

omgeven , wordende ten N. door een ravelijn en cene goede contre-
scarp gedekt; maar deze werken zijn door deFranscheu, in 1805 cn
1806 , verkocht, door de koopers geslecht, en tot bouwland , wandelingen
en tuinen aangelegd , terwijl de beide poorten , die men vroeger hier
vond, te weten de Land- en de ff aterpoort afgebroken, en in derzelver plaats
dammen door de grachten gelegd zijn, zoo als zulks ook aan de Oost-
en de Westzijde van Axel geschied is , waardoor men nu langs vier
kanten toegang tot de stad heeft. Door eeucn zijtak van het Kauaal-van-
Neuzen-naar-Geut, loopende van Sluiskil naar Axel, heeft de stad
gemeenschap met de W ester-Schelde , zoodat de voormalige haven T
welke zy aan het Hellegat , in den polder Beooslenblij , had , tegen-
woordig niet meer gebruikt wordt , daar dc schepen thans , langs gezegd
kanaal , tot voor de stad kunnen komen.

Het Stadhuis, dat aan het marktplein staat en met eenen toren
prijkt, werd in 10G2 gesticht. Het is later nog vergroot cn verbeterd,
en laatstelijk in 1770 geheel vernieuwd. Dit gebouw, hetwelk een
modern aanzien heeft, is van eenen hardstccnen opgang voorzien. Daar-
nevens stond voorheen eene abdij , welker kerk het marktplein vervulde j
het klooster besloeg de ruimte van hel blok huizen tusschen de Markt
en dc Lange Noordstraat ; cn de Abt bewoonde het gebouw ,
vroeger het huis van den Burgemeester J. Paclus, thans van den
Kaulousregter A. J. 1' At lus.

De Hervormde kerk, in denaar haar genoemde kerkstraat staande,
was eertijds eeuc Kapel aan S t. Ii ar ba ra toegewijd. Zij werd in het
iaar 1093 vergroot, als wanneer zij de gedaante verkreeg van een half
kruis, die zij nog heeft; sedert is zij, vooral in het jaar 1711, maar
nog meer in 1772, van binnen en van buiten aanmerkelijk verfraaid,
cn bekwam in 1778, door de milddadige godsvrucht van ecnigc inge-
zetenen, een orgel, dat 10 sprekende registers, een handklavier cn
een aanhangende pedaal heeft. Van dcu toren , die vroeger , even als
nu, aan de noord westzijde van dc kerk stond, werd tn der lijd de
spits door de Frauschen afgebroken, ten einde er eenc sémapliore op
te plaatsen, en toen deze toren in 1820 te bouwvallig werd, om hersteld
te «orden , besloot men tot de gedeeltelijke afbraak , en trok op dezelfde
plaats een anderen toren op, die echter lager bleef dan de vorige. De-
ze kerk behoort tot dc gcm. van Axvl-vn-Zuiddorpe. De R. K. in-
woners behooren tot de statie van Zuiddorpe.

In schier alle vroegere oorlogen heeft Axel veel te lijden gehad , zoo
als, onder anderen, in het jaar 1248, toen Ja* va* Aves.ies, de voor-
zoou van Zwarte Hamiibt , Gravin van flaandtren , met razende woe-
de in de Vier Ambachten viel, de steden aldaar in vuur cn rook deed
opgaan en aan ieder, die zich te weer stelde , lijfsgenade ontzegde. In
bet jaar 1 5150 werd Axel wederom in brand gestoken door de Gente-
naars , die bovendien het koorn , vee cn andere voorwerpen , welke aan
den brand ontrukt waren , met zich namen.

Het schijnt echter, dat het plaatsje tot in het midden van de l«5dc
eeuw niet versterkt geweest is , want men leest , dat dc Gentenaars
het, len jare 1 1o2 , met muren omringden cn tot eenen burgt maak-
ten ; maar I'mlips de (Iwde, Hertog van Bourgoudië , op de Gentenaars
vertoornd zijnde, en vermoedende , dat men uit Axel den Gentenaren
allerlei behoeften toevoerde , deed het stadje , nog tcnzelfden jarc , inne-
men , uitplunderen en in brand steken , zoodat meest alle openbare
gebouwen . en onder deze ook het raadhuis cn het gasthuis , eenc
prooi der vlammen werden , zijnde ook van toen af de handel verloopcn ,
de beroemde markt vervallen cn dc visschci ij aanmerkelijk afgenomen.

Digitized by Google

396 A X E.

Door der inwoncren naarstigheid verrees het stadje weldra nit zijne
puinhoopen , maar bet kwam echter nimmer weder tot die welvaart ,
welke het vroeger genoten had , hoewel Keizer Karei. V het met
onderscheidene privilegiën begiftigde. Gedurende de Spastische beroerten
moest Axel' mede veel leeds doorstaan, en ten jare 1573 was hier dc
vervolging om het geloof op het hevigst , waarin men relfs 100 ver
ging, dat men ecnige Zeenwschc kooplieden , die, ter verrigting hunner
zaken, in de stad waren gekomen , uithoofde van hunne verkleefdheid
aan dc leer der Hervorming , ophing. Oin zich hier over te wreeken
zetteden ecnige Zeeuwsehe schepen, den 26 Julij 1574, 500 man
voetvolk en 200 ruiters aan land , die naar Axel optrokken , waar
hel voetvolk zich in het gezigt der stad vertoonde , terwyl de ruiters
in cenc hinderlaag verborgen bleven ; hierop deden de spaansche be-
zetting en dc burgerij cenen stoutmocdigen uitval , maar werden door
de Staatschcn , die nu veinsden te vlugten, in dc hinderlaag gelokt ,
waar zij van voren door het voetvolk en van achteren door dc ruiterij
aangevallen , allen tot den laatsten man omkwamen, üc openstaand*
stad , alstoen aan dc woede des krijgsman* overgelaten , werd deerlijk
geplunderd en de kerk , benevens de aanzienlijkste gebouwen , in de
aseh gelegd. Zij schijnt echter kort daarna door de /eeuwen wederom
verlaten te zijn, want in het jaar 1576 was de stad op nieuw in handen
der Spanjaarden , en toen stemde zij in met dc Staten van Vlaanderen T
om den Prins ran Oranje tc hulp tc roepen , onder wiens bestuur zij
dan ook in de Pacificatie van Gent werd opgenomen. Maar inl583 kwam
zij door het verraad van Servaes van Steeland , Hoofd-baljuw van het
Land-van- AYaas , weder in de magt van Paria , aan wien zij , drie
jaren later, door Prins M ai rits van Nassui en den kolonel Philip
Sidnet , handelende op last van Lkicester, hij verrassing ontweldigd
werd (1) , waarop Macrits dc stad weder deed versterken en nieuwe
vestingwerken aanleggen. Sedert dien tijd is Axel in der Staten han-
den gebleven , tot in het jaar 1747 , toen zy bij capitulatie aan de
Franschen , onder den Graaf van Broglio , overging , die haar , na
den vrede van Aken in 1748 , weder ontruimden.

In 1794 werd dit plaatsje , met de overige van het toenmalig Staats-
vlaanderen , andermaal door de Franschen ingenomen , en bleef, ten
gevolge van het traktaat van den 16 Mei 1795, in hunne magt tot in
het jaar 1814 , als wanneer deze landen weder met de Nederlanden
werden vcrecnigd, in naam van den Souvereinen Vorst in bezit genomen ,
cn door Ncdcrlandschc troepen bezet. Ook bij den heilloozen Belgischen
opstand in 1830 , bleef Axel niet verschoond , daar , op den 20
Octobcr van dat jaar , eeue ordeloozc bende , onder aanvoering van
zekeren Ernst Gregoire , zich noemende Belgische kolonel , aan het
hoofd van ongeveer 70 man , uit de heffe des volks in der haast in
het naburig België bijeengeraapt , te Axel binnenrukte en , na pogingen
tc hebben aangewend om eene nieuwe llegering , in naam van het
provisioneel Gouvernement van België , aan te stellen , en de publieke
kassen, zoo hier als in dc omstreken, te hebben beroofd, weder den
22 derzclver maand vertrok. De ingezetenen , zich weinig tijds daarna

(i) Een omstandig Ytrha l van dc»e verrassing rinJt men brj J. SciiAnr, Ce-
arhiedenis en coat om en van Axel, ie aluk paft. n3-i*5 en daar-
uit orer genome n in mijoe Herinneringen uit het gebied der geschie-
de ma, betrekkelijk de Nederlanden, bl» a.47-249.

Digitized by Google

AXE.

r>«7

vrijwillig gewapend en ecnigc vcrdedigings-werkcn , tol beveiliging hunner
eigendommen en om dcrgclykc bezoeken in het vervolg te kunnen af-
weren , aangelegd hebbende , zijn dan ook verder ongemoeid gebleven ,
terwijl de stad, met het overige van het <!i tr';!a, op den 11 Jan narij
1831, weder door onze troepen bezet werd, waardoor aan de onge-
rustheid der ingezetenen een einde gemaakt is.

Axel is de geboorteplaats van -den staatsman Pieter Faulis, die na
de omwenteling van 1793 de eerste President der Nationale Vergadering
geweest is , geb. den 11 April 1733 f den 17 Maart 1796, na zich ook
als sehrijver , vooral door zijne Verkluring van de Unie van Utrecht ,
beroemd te hebben gemaakt.

Het wapen van Axel is een gedeeld schild, hebbende dc helft ter
regterzijde een gouden veld met twee azuren sleutels , die door ceiien
keper van keel \ereenigd zijn , tussehen twee St. Jaeobsschclpen van
zilver. De helft ter linkerzijde is weder in twee kwartieren gescheiden ,
waarvan het bovenste bestaat uit een veld vau sabel met eencn halven
kümmenden zilveren leeuw eu het onderste uit een veld \au goud
met drie azuren sleutels , die door eencn keper vau keel gescheiden zijn.

AXEL-EN-Zl'IDDORPK , kerk. gem., prov. Zeeland, klass vaa
Hzendijke, ring van Axel. Zij telt ruim 2100 zielen en heeft nu slechts
ééne kerk, zijnde die, welke vroeger te Zuiddorpe stond, in 1819
afgebroken , sedert wanneer deze gem. ook meestal enkel de gein. vau
Axel genoemd wordt , vooral daar er te Zuiddorpe volstrekt
gecne Herv. meer bestaan. Dc eerste , die hier dc leer der Herv.
verkondigde , was dc vermaarde Cisparis Heidaücs (Kasper va* der
Heides), die zulks reeds in het jaar 1363. zoo al niet met toestemming ,
ten minste dan toch onder oogluiking der Regering, deed, zonder dat
hij echter vast Predikant te A x c l was. De eerste , dien wij als zoodanig
vermeld vinden , is geweest Arkoldus Steur , die in 1379 van Roussclaere
in Vlaanderen herwaarts overkwam, maar nog in dat zelfde jaar
weder vertrok en in 1380 opgevolgd werd door CnnisTorrEL de Bclee,
die de dienst waarnam tot in 1383, toen de godsdienstoefening naar
dc leer der Hervormden, door het verraad van Servaes vau Steeland,
die Axel aan dc Spaanschen overgaf, gestaakt werd tot in het jaar
1390, als wanneer Dasiel Coirect hier van Lillo beroepen werd. "

Als eersten Predikant te Zuiddorpe vindt men vermeld AonuAW
Scriettekatte , door anderen Adriaa* Rottvs genoemd, die zich in
1380 aldaar bevond en waarschijnlijk omtrent het jaar 1383 of
1384 , nadat Axel aan Parra verraden was , zyne dienst zal hebben
geëindigd. Nu bleef Zuiddorpe herderloos lot in 1646, als wanneer
Lacrexs va* der Spiegel , Predikant te Cauré of Camphy in Engeland ,
herwaarts beroepen werd.

Door den aanwas der gem. Axel werd den Predikant in hel jaar
1661 ccnen Hulp-prediker toegevoegd cn daartoe dc Proponent
Abraham Phoesix aangesteld ; na diens vertrek werd in het jaar 1662
besloten , eenen tweeden Predikant in deze gem. te beroepen , zijnde de
eerste, die daartoe verkozen werd , geweest Gilles do Bois , Proponent
onder dc klass. van Walcheren.

Nadat hier alzoo gedurende 20 jaren twee Predikanten gestaan had-
den , besloot men ui 1682, wanneer de plaats geheel vacant wa* ,
weder slechts éénen Predikant te beroepen , maar toen men iu hel
jaar 1694 overeenkwam, de gem. van Zui d dorpc met die van Axel,
te combineren , werden er ook weder twee Predikanten aan deze com-
binatie toegestaan ; sedert het jaar 1791 is dit getal echter tot ééu

Digitized by Google

398

A X E.

verminderd. Onderhen, die de gein. van Axel- kn- Zbidbohpe door
leer en wandel gesticht hehhen mag men ook tellen , den ijvcrigen
en oudheidkundigen VV. Te Water , die door onderscheidene schriften
naam hoeft gemaakt . en den beroemden Kanselredenaar Jas Scbakp ,
die zich ook als schrijver heeft doen kennen , en onder anderen dc Ge-
schiedenis en Vasl urnen tan Axel heeft uitgegeven.

A.XELKR-AMB VGHT , was eender vier Ambachten , welke benevens
het Land ran ff aas , door Keiier Otto 1 , omtrent het jaar 940 aan
het nieuwe kasteel van Gent onderworpen werden. Men zie dtis het-
geen in het algemeen van deie Vier Ambachten gezegd is bl. liO
en 121. — Oorspronkelijk was het Aveler- Ambacht niet zeer uitge-
strekt. Het had ten Z. het Land van Waas, waarvan het afgeschei-
den was door een water , de Zoute goheelen , welks loop nog van de
Koewacht, tol aan de Moerspui kau nagegaan worden; ten O. lag
het Hulster-Ambacht . aan dc overzijde van oenen stroom , thans nog
het Hellegat ('t (iat der A\-cllc of A\-helle) geheeten ; ten W. het
Asseneder-A nibaeht , almede door de Zoute afgescheiden, enten N. het
eiland Zaamslag, hetwelk ervan verwijderd was door het water, waar-
van nog dc zuidelijke kreek in den Zaaimlagpolder overig is. Blijkens
de keur der Vier Ambachten door Thomas van Savoye en zijne ge-
malin Joa>na, als Graaf cn Gravin van Vlaanderen, ten jan* 1212
gegeven, was destijds Zaamslag nog niet geheel met Axeler-
Ambacht vereenigd , want het moest eene heerkogge ter heervaart
leveren , terwijl het Axkler- Ambacht voor twee was aangeslagen. La-
ter echter werd het er aan toegevoegd , gelijk de Wewelswaarden of
Boterzande (dc Hoek met N e u z e n) aan dat van Assenedc. — Het bevatte
overigens , ten gevolge van gedurige aanwinsten , meerdere dorpen , welke
naar hunne ligging vernoemd werden, zoo als: VV estdorpe, Zuid-
do rpe , Beoosten blije enz. Dc stormvloeden der IS eeuw tei-
sterden bet nogtans op ecne geduchte wijze. Bij den vloed van 1110
werden 'sStceland en dc overige westelijke landen overstroomd, cn
bleven meer dan anderhalve eeuw eene prooi der golven.

De oude Ambachtsheercn vai» Axel waren van hoog aanzienlijke
herkomst, verwant met dc eerste geslachten, en hielden hunnen naam
in cere. In 1304 werd bij Zicrikzcc een Heer va* Axel met Graaf
Güt gevangen genomen, wiens wijze raad den Graaf, indien hij cr
naar had willen luisteren, van dit ongeval bevrijd zoude hebben.
Philippcs en Johanjes van Axel worden een twintigtal jaren later met
roem vermeld; de eerste was zelf een tijd lang Bestuurder van Vlaan-
deren en eene halve eeuw later ongeveer ontmoet men weder ccn
zijner afstammelingen in dezelfde betrekking,

De Stad en het Ambacht hadden nogtans niet dezelfde regering,
hetwelk lot gedurige botsingen aanleiding gaf, aan welke Filips II,
Koning van Spanje , door beide regeringen te vereenigen ten jare
155515, een einde maakte. Niet lang evenwel had deze vereeniging
geduurd, of ecne andere breuk had plaats. In 15586 werd de Stad
voor goed aan dc Spanjaarden ontrukt. Het noordelijk gedeelte van
het Ambacht kwam daardoor onder het gebied der Staten ; hel overige
ten Z. der Geul van Bolixate gelegen , bleef aan Spanje onderworpen,
en bezat eene afzonderlijke regering, aan die van Gent verantwoorde-
lijk. Deze staat van zaken nam in 1609 met bet bestand een einde,
cn van dat tijdstip af legde men de hand aan het hordijken der
landen, welke onder het oorlogsgewoel aan de zee prijs gegeven waren.
Trouwens bijna het gehccle Ambacht cn geheel Zaamslag waren in

A X E. 390

slikken en schorren herschaften , die nu achtervolgen* weder in
vruchtbare landen hervormd werden. Axel lag op een eiland , het-
welk jaar op jaar grooter werd, en eindelijk door de zware bedijkingen
van 1789 en 1 700 , op last \an den Hand van Stale , niet krijgskundige
bedoelingen ondernomen en volbragt, het geheel niet den vasten wal
verbond. Door die bedijking werden de uitgebreide schorren van 31 a n-
cado en Absdale, over welke de watereu van den Braakman eu
het Hellegat zich vernenigden , drooggemaakt, en in Axkleb-A vbacbt
de Bcw csten-en-Beoostcn-B lij polder s gewonnen. Inmid-
dels w as *het zuidelijk gedeelte , waarin de genieenten Z uiddor pc ,
Koewacht en Overslag liggen, bekend geworden onder den naam
van het O vc rk wa rt icr , en wordt dien ten gevolge doorgaans nog
uitgezonderd, wanneer uien van het Lavd vav Avel spreekt. De bena-
ming het I.»miu\ Axkl duidt inlussehen ook iets meer aaa dan Axeler-
A«nvcnr noordelijk gedeelte.

Wij willen hel in een afzonderlijk artikel kenbaar maken.

AXEL (KAM) VAN), onder dezen naam wordt het A x f lkr - A * B acht
in zijne laatste uitgestrektheid, aangeduid , met uitzondering van hel
Ov er k iro rtie r. liet beval de stad Axel, de vesting Neuzen,
de dorpen den Hoek en Zaa inslag en onderscheidene buurten.
In het vorige art. is gezegd, dat de W e w c 1 s w a a r d c n , oor-
spronkelijk op zich zei ven staande , naderhand met Asse^eder-Asbacbt
vcreenigd werden. Zij worden meest aangeduid met de namen Eer-
tin g e , V r e c m d ij k e (F r o n d i e) en Co u kerke, doch dc
gronden hebben door overstroomingen enz. verbazende veranderingen
ondergaan en nieuwe namen verkregen. Filips II , Koning van
Spanje, gaf' in 1372, met het octrooi tot herdijking van V re e in-
dijk e, ook het beheer over het kwartier van Neuzen (te
weten Wille mskerkc, Couden en L o v e u s p o ld e r enz.)
aan Axel; doch door den loop der groole gebeurtenissen en ten
gevolge van het verraad , waardoor Axel in 1383 weder aan Spanje
kwam, verkreeg Neuzen in 1389 van AVille* I een afzonderlijk
regtsgebied. Avels naijver werd daardoor aangevuurd; en hevige
geschillen ontstonden. De acte van commitlimux , bij welke het op-
pergezag over deze landen , dd. 13 Augustus 1588, aan HH. Gecom-
mitteerde Baden van Zeeland werd opgedragen . en do Unie tus-
schen Axel , Neuzen en Biervliet, den 18 April 1*590 gefloten, maakten
daaraan geen einde j zelfs niet de nadere l uie aan til October 1600,
hij welke Axel één Schepen meer dan Neuzen verkreeg. Meer deed
de grensbepaling tussehen beide ambachten van £5 November 1633.
De meeste artikelen der l uie werden losgelaten, en eindelijk bestond
zij alleen daarin, dat in criminele vierschaar, de collegien van Axel
en Neuzen gezamenlijk verschenen ten Stadhuize . waar de gedetineer-
de teregt gesteld moest worden. Hetzelfde had plaats bij zaken ,
vrelkc het gehccle eiland aangingen , waarbij dan de Burgemeesters
der beide steden beurtelings liet voorzitterschap bekleedden. Doelt
ook dit nam met de inlijving in Frankrijk een einde.

Dit Lasd va* Axel levert , aan den opmerkenden reizigerdoor Zccuwsch
Vlaanderen, een in den eersten opslag vreemd verschijnsel. In
kleeding . gewoonten en denkwijze onderscheidt men er zich niet alleen
van het Orerkwartieren het Land van JI u l s t , maar ook van
het 4de distrikt ; en in het oog vallende is zekere overeenkomst met
het eiland ff a l c he re n. Gehechtheid aan het oude, allen cilandlie-
woners eigen, in verband met het vroegere committimus , waardoor

Digitized by Google

«'•00

AXE

Zcclandshoofdstad hier , en de Generaliteit elders , den toon gaven »
verklaart liet echter. Het 4de distrikt nam vele uitgewekene Walen ,
Doopsgezinden en Saltzburgcrs op , welke van lieverlede door huwelijken
enz. zich niet Zeeuwen verbonden ; daarenboven waren ei vele Ronmsch-
gezinden ; de laalsteu maakten in het Over kwartier en in het
Land ran Hulst steeds de nieederheid uit. In het Lino vak
Axel daarentegen kende men sleehts ééne kerk, en wel de oude
Hervormde, doch vroeger gewijzigd door de Walehersche Artikelen
en de, in stilte aangekweekte, begrippen der Hattemislcn. — Hier
vindt men dus , al» het ware , de uiterste punten der cirkels in aan-
raking en alleen door de Geul van Bulixatc gescheiden : ten N. en
Z. van deze, ja, gelijkelijk gemis van vooruitgang, doch ten N.
gehechtheid aan het Oud-Gereformeerde , ten Z. verkleefdheid aan het
echt lloomsehc , en aan weerskanten overdrijving.

AX-ELLE, oude naam der gronden , op welke de stad Axel verrees,
en die allereerst het Axelerainbacht of Ambacht van Axel uitmaakten.
Zie voorts hl. 594 en 398.

AXELSC1IE SASSING , buursch. in Staaltvlaanderen , in Axeler-
ambackl , nrov. Zeeland, arr.' en 7 u A. van (het, district en 2£ n.
W. van Hulst, kant., gcm. en \ u. N. W. van Axel, bevattende
ccnige verstrooid liggende huizen en 30 inw.

In deze buursch. zijn de sassen of sluizen in den jare 1827 aangelegd
in den zijtak van het Kanaal-van-Neuzen , loopende van het geh.
Sluiskille naar Axel , en dienende tot uitwatering van cenigc achter-
gelegene polders , alsmede tot afschutting der sehepen , die het nog
niet voltooide zy kanaal van Axel op Hulst bevaren.

Bij het in slaat van verdediging stellen van het 8de distrikt der
provincie Zeeland, in het begin van het jaar 1831 , zijn op dit punt
eenige werken aangelegd , ten einde den toegang tot het Land-van-
Axcl , aan die zijde, voor de Belgen af te snijden, welk punt dan
ook , met dat oogmerk , door cenen sterken militairen post is bezet
geweest.

AXEM, oude naam van Assus. Zie dat woord.
AXEM, fort in Afrika. Zie A*to!«ie (St.).

AXIM of Aksn , stranddislr. in Afrika , in Opjter-Gninea , aan de
goudkust; palende N. aan het rijk Adum , O. aan Haute, Z. aan den
Oceaan en \Y. aan de Aneohar.

Het was weleer zeer bevolkt , en er werd veel handel gedreven met
de Afrikaansche kooplieden, die uit de binnenlanden goud en Olifants-
tanden aanvoerden , welke beide artikelen ook nu nog de voornaamste
handclvoorwerpen uitmaken , zynde het distrikt zelve ook zeer rijk in
goud. Door de menigvuldige plaats gehad hebbende oorlogen tus-
sehen de inlanders , is de handel hier echter zeer verminderd , ter-
wyl de slavenhandel hier zoowel de bevolking als de bebouwing heeft
doen afnemen, netland is echter nog vrij goed bebouwd , de grond
zeer vochtig en al zoo voor de rijstteelt zeer geschikt , waarom men
ïieh daarop ook bijzonder toelegt , terwijl men Turksche tarwe, yams ,
palaten en andere aardvruchten, die in drooge gronden wordeu aan-
gekweekt, hier van elders aanvoert en legen rijst inruilt. Men
vindt er echter ook kokosnoten , limmetjes , bananen , palmboomen ,
alsmede de hoogc en dikke kapaktboom , waarvan de kano's worden
vervaardigd , en die , naar gissing , 16 voelen boven den grond zijne,
wortels verspreidt , welks benedenste gedeelte voornamelijk tot gezegde
vaartuigen wordt gebezigd. Op sommige plaatsen tusschen de boonieu

AXI

401

en wei op de hoogste vlakte , liggen groote rotssteenen , die afge-
schenrd en gespleten tijn , hetwelk oene vroegere aardbeving of do
uitbarsting van eenen vulkaan doet veronderstellen. Voorts xijn er
vele blaauwe papegaaijen en hoenders. Aan den kant der rivier moe-
ten vele apen worden gevonden, en landwaarts in: herten, olifanten,
(ecuwen , tijgers , luipaarden , wilde ossen enx , welke roofdieren , de
negers , wanneer deze uitgaan om er jagt op te maken , somtijds op
eene jammerlijke wijze verscheuren j zelfs naderen xy wel do woningen
en zwerven 's nachts in de negerijen rond.

De Negers , die hier wonen , xijn , over het algemeen , wel gevormd
van gestalte en sterk gespierd. Zij schijnen ijverig van aard, want xij
houden zich onophoudelijk met een of ander bezig ; den hals , de armen
en de beencn hebben xij met versierselen omhangen. Verscheidene
Negerinnen , die er. niet onbevallig uitzien t hebben sieraden van goud,
soms ook wel eenen dukaat in het haar.

De hoofdstad van dit distr. heet insgelijks Axim, ook ligt hier het
Nederlandscbe forlje St. Antonie; vroeger bexat het Pruissische ,
destijds Brandenburgsche Gouvernement, hier medo een fortje, Frede-
riksburg genoemd.

AXIM, Axsia of AcHivsKfTB , st. in Afrika in Opj>er-Guinea , aan da
Goud- kust, de hoofdst. van het stranddistr. van dcnxelfden naam, niet
ver van kaap Apollonia en van het Uollandsche fort St. Antonie, op
eenen lagen grond aan de zee.

De huixen, ofschoon niet xcer geregeld gebouwd en geplaatst, xijn toch
netjes, meestal van klei opgetrokken , en daarna xeer zindelijk gewit.
Hun dom dexe woningen staan verschillende vruchtboomen , waarvan
cenige, zoo als de kokos en palmiet, uitmunten door hunne grootte
en de uitgestrektheid van hunne bladeren.

Vele der inwoners , wier getal ongeveer 8000 beloopt , spreken Hol-
landsen.

AXLA , oude naam van Axel. Zie dit woord.

AXYVTJK, Aaxwijc , Acxwux of Aaxtctwuk , d. in Waterland, prov.
Noord-Holland, arr. en 5 u. Z. ten W. van Hoorn, kant. en 1 n.
N. W. van Edam , gedeeltelijk gem. Middelt*- en- Axvijk, gedeeltelik
gem. Kwadijk, J, u. W. van Middelie, \ u. N. 0. van Kwadijk.
De inw. vinden meest in de kaas- en melknering hun bestaan, en maken
jaarlijks eenc menigte der alom bekende , xoogenaamde Edammer kazen ,
terwijl er ook vele schippers en andere xcelicden wonen.

De Herv. bchooren lot de gem. Middelie- en- As wijk , xij heb-
ben hier eene kerk niet eenen vierkanten slevigen toren , die eene
lange spits heeft. De Doopsgcx. hebben hier mede eene vergaderplaats ,
en behooren insgelijks tot de gem. Middelie-en-Axwijk. De R. K.
behooren tot dc .«talie Edam.

AY, Wat, PoeloeAy, of Piilo-Wat, eil. in Oost-lndiè , tot de
Banda-eilanden behoorcude , omtrent 5 m. W. ten N. van Neira ,
en W. van Randa.

Het is 1 mijl lang, heeft eenen vlakken grond , met weinig heuvel-
tjes , en wordt voor een der fraaiste van de Banda -eilanden gehou-
den , terwijl het xich uit xec als de aangenaamste lusthof, dien men
xich verbeelden kan , opdoet.

De lucht is er ook xcer gezond , en men heeft er vele notenmus-
kaatperken j onder andere boonien xijn hier ook vele kapakbooinen.
I» het N. van het eil. ligt een regelmatig kasteel Re v enge ge-
naamd , ter plaatse, waar iu oude t\jdcu eene vesting der Bandanexea

I. Dtn. 20

«O* k Y.

gedaan heeft, die aan den zeekant eenen muur had , doch aan de kuid-
zy"dc o(xm lag.

Den 14 Mei 1018 , werd deze vesting door de onzen , onder Anai-
aab tab dek Dusszn , met zoo veel dapperheid aangevallen , dat zy* ,
na een half uur vcchtens , een bolwerk van den waterkant inkregen,
nadat zij dc Randauezen reeds vroeger uit de loopgraven hadden
doen wijken , waarna zij aen dwongen naar het laag gebergte en in
het ho&ch de vlujrt te neuien , «elke overwinning de ouzen op niet
meerder dan 9 dooden en 15 of 16 gekwetsten te staan kwam. Do
overwinnaars , op deze spoedige verovering , nu mcenende van alle»
meester te zijn , begaven zien ter rust , waarop de fiandanezen de
vesting met nieuwen moed van dc landzydc aanvielen , en die zonder
slag of stoot weder innamen , waarna zij door bet in brand steken van
de pakhuizen vol speceryen , ryst en kleederen , en door hun sterk schie-
ten de onzen noodzaakten , met verlies van 27 dooden en 170
gekwetsten , het eiland , op den derden dag , nadat zy aldaar geland
waren , weder te verlaten. Maar in het jaar 1616 werd de Bevel-
hebber Jak Dibbsz. Lam, met 12 Schepen en veel volk, naar Banda
gezonden , waarmede hij op den 10 April de vesting op het cil. At we-
der innam , welke hij tic ven ge noeuulei Ook veroverde hij nu
liet gebeele eiland , en dwong de inwoners , zoo van dit als van de om
liggende eilanden , in Mei 1616 , een zeer voordedig verbond met de
onzen aan te gaan. Zij overtraden en verbraken echter niet alleen
dit verbond , maar zelfs ook een nieuw , dat zy' in 1617 met den
derden Gouverneur-Generaal van Ncderlandsch-Indië , Laizznb II zaal ,
aangegaan hadden, latende zij zich gestadig opruyen door de Eugal-
schen , die dan de Banda-eilanden , als zy met ons in oorlog waren ,
van levensmiddelen , geschut , oorlogsvoorraad , volk en schepen
voorzagen en den inwoners de behulpzame hand boden. In dezen
moedwil hielden dc Bandanezen nog aan , tot dat in Jnnij 1620 , te Ja-
katra , op de Engelsche en Nederlandsehe vloten . aldaar ter reede
liggende , het tractaat bekend werd , dat in July 1619 te Londen
tusschen den Koning van Engeland en de Nederlanden , tot vereeniging
der Engelsche en Nederlandsehe Oostindisehe maatschappyen , gesloten
was.

Dit ril. is in onzen lyd vermaard geworden, doordien de tegen-
woordige Koning van Anani er eenejschuilplaals vond tegen zyne ver-
volgers.

AY , cil. in Oott-Indiè', in den Sundatchen Archipel. Zie Wat.
AYA, riv. in Oott-Indiè' f op het Sundatche ril. Jas*, resid. Ban-
joe-Staa*. Zij ontspringt naby Banjoe-Maat en loopt in ecne zuid-'
oostelijke rigting naar zee.

AYCKEMA , of Atzeha, voorm. adcll. state, prov. Frietland, kw.
QotUrxfoo , griet. Achtkerrpeleu , 1 u. N. O, van Surhuizum , waar-
onder zij behoorde, J u. Z. van Stroobos.

AYCKENWKER of ArzrwtEB, voorm. d. in bet Oldambt, prov.
Groningen, ten W. van de Eca of Ee , ter plaatse , waar nu dc Dol-
tart gezien wordt. In het jaar 1277 werd het, benevens nog twee-
en-dertig andere dorpen , door eenen geweldigen watervloed verzwolgen.

AYER , Ajeb , of Pcio-Atei , kl. eil. , in Qost-Indie, in den Sun-
datchen Archipel, bij de westkust van Suraatra , 1° 11' Z. B.

AYEB-ABü , Ajbb-Abo , Ateb-Gban , of Aieb-Gban , riviertje , in
Oott-Indiè' , opliet Sundatche eil . Sumatra , distr. Srrampej.

AYER-BANGIES , resid. in Oott-Indiè' , op het Sundatche eil. Stf
itra, vroeger een gedeelte der resid. Sumatra' t JFcttkutt uitgemaakt

-. . A^-f-

Digitized by Google

A Y E.

hebbende, maar in 1898, toen die resid. een gouvernement geworden
is , werd Aykb-Batiwe» toteene residentie verheven. De hoofdstad draagt
denzcifden naam.

AYER-BANG1ES , Ajei-Bahmks, ook wel Aiia-Bwici» , of Ajex-
Bongay geheeten, st. in Oott-Indiè', op de Westkust van het Sunda-
sche ril. Sumatra, noordel. afdeel, van het lands. Padang , resid.
Ager-hangies , waarvan helde hoofdstad is , 2° 42' Z. B. 118° 20' 0.1*,
guustig gelegen voor den handel , inzonderheid voor de berglieden van
h<*t gebergte Padasser en Rauw , die er hun goud ter markt brengen.
Er is ecne veilige buitenreede , alsmede eene binnen reede , vóór den mond
der rivier , die voor binneulandsche schepen bevaarbaar is. De plaats ,
ofschoon byna onder de Linie, is gezond, daar zij overvloed aan
allerlei levensmiddelen en goed bronwater heeft. De omtrek is rykin
peiier, kamfer, benzoin en cassia. De Oost-Indische Compagnie had
hier eene factorij , welke echter na 1774 opgebroken werd. Vóór 1838
onthield zich hier een Burgcrlyk gezaghebber ; thans is het de »etcl
van ccnen Resident.

AYER-DIhIT (DE-GR00TE-) riv. in Oost-Indië, op het Sunda-
eehe eil. Sumatra.

AYER-DLJUT (DE-KLEINE-) riv. in Oost-Indië, op het Sunda-
sche eil. Sumatra.

AYER-U1NGIEN of A«a-D»«w , riv. in Oost-Indië, op het Sunda-
tcke eil. Sumatra, prov. Palembang , die hij eene uitbarsting van den
vuurspuwenden berg Boekit-kaba , door uitgerukte boomcn en ingestorte
aard brokken opgestopt werd, en daardoor uit hare oevers gedreven,
de naast bugelegen plaatsen overstroomde.

AYER-GRAN , kleine riv. in Oost-Indië. Zie Aria-Aso.

AYER-HADJ1 , landsch. in Oott-Indie. Zie Anajuon (1).

AYER-LING. Zie Taliam Aisa-Lwe.

AYER-POOR of Avarooa, st. in Oost-Indië, op de westkust van
liet Sundasche eil. Sumatra , 3° 11' Z. B.

AYER-RAJAU of Ajee-Ratao, st. in Oost-Indië, op de westkust
van bet Sundasche eil. Sumatra, lands. Padang, aan ecne riv. met
eene gevaarlijke dwarsbank.

AYER-T1RIE , d. in Oost-Indië, op het Sundasche eU. Sumatra,
lands. Padang , distr. der Vijf-Kotta's.

AYKEMA , voorra. adell. sUte , prov. Frieslaud. Zie Ayceima.
AYKEMA , adell. huis, in het W e sterkwartier , prov. Groningen,
arr. en 3T u. W. ten N. van Groningen, kant. en li u. "W. ten N.
van Zuidhom, gcm. Ju. W. van Grijpskerk , aan den weg van
Grypskerk naar Visvliet.

AYKENWEER , voorm. d. in het Oldambt. Zie ArcaKrwiw.
AYLVA of Ailowa , voorm. adell. state , prov. Friesland , kw.
Oostergoo , griet. Ferwerderadeel , onder Genum. Zg werd in d««
oorlog tusscben de Gelderschen en de Friezen , in het jaar 131» ,
door de eersten afgebrand.

AYLVA of Atlbwa , voorm. adell. state, prov. Friesland, kw.
Oostergoo. griet. W esl-Bongeradeel , onder Ternaard, in wier plaats het
tegenwoordige huis van den Geneesheer R. se Boe* is gebouwd.

AYLVA of Aylcwa, voorm. adell. state, prov. Friesland, kw. W es*
tergoo, griet. W onstradeei, onder Schraard. Sjoebd Atlva , die Veld-

(i) Alla da woorden, beginnende mat Atu , dia kaar niet gavondsn- wordan , zoa-
ko men op Aim.

404 ATL.

heer van het Friesche leger was , toen lu*t , in liet jaar 1500, tien jon-
gen Hertog vau Saksen binHeu Franeker belegerde, bewoonde deie
state, en veidroiik hierin het jaar 1508, bij ccnen zwaren Maler-
vloed , welke destijds» deie streken teisterde.

AYLVA of Atlüwa , toornt, adell. state, prov. Friesland, kw.
ïf'estergoo, griet, h onsenuieel , onder ff itmarsmm. Zij werd in het
jaar 14£1 door Tjaarb Atlva , een groot voorstander \an de Friesche vrij-
heid , bewoond. In het jaar 1747 is dit stamhuis van dut beroemde
geslacht gesloopt.

A ÏLV A-BOLDER , pold., prov. Friesland, kw. JFestcrgoo, griet.
Wonseradeel , arr. Sneek , kant. Bolsvrard , ond-r Burgwerd; palende
N. aan Waaxcns, O. aan de griet, llennaarderadeel , Z. O. aan de
vaart van Leeuwarden naar Bolsward , Z. en W. aan Hiehltim.
Tjaakd var Atlva , Grietman vau YVonscradecl , heeft dezen polder in
het begin der vorige eeuw doen iudijken.

Het geh. A n dia hui ten ligt in den Atlva-Polder.

AYLVA-STATE of Brakdsteede , voorm. stins. prov. Friesland,
kw. Oostergoo , griet, ff est-Dongeradeel , onder Iloltretd. De be-
roemde Ha.is Willem Baron tak Atlva, Luitenant-Generaal der Vcrce-
nigdc Nederlanden , Luitenant-Admiraal van Friesland, Gouverneur van
Kocvorden enz. , die door zyn heldenmoed in 1673 den lande groot e
diensten bewezen heeft, was op deze stins geboren. Hij -f in Maart
1691 by Leuven, ten gevolge van cenen val \an zijn ]>aard.

AIO, houtgrond in ftederlandtch-Guiana , kol. Suriname f aan de
Suriname , ter reglcr zijde in het opvaren , palende aan de verlaten
plant. Horeb opwaarts, en aan het verlaten land van Surinamombo
beneden w aarts. Zij is 800 akk. groot.

AYllI'OOR, st. in Oost-Indiè. Zie AvEa Pooa.

AYSMA, adell. state, prov. Friesland, kw. ff' ester g oo , griel.
Menaldumadecl , arr. en 1j N. \V. van Leeuwarden, kant. en 1 u.
O. van Berlikum, £ u. O. ten Z. van Beetgum, waartoe zij met de
fcnurt Dij k st e r h u i z c n behoort , £ u. N. O. van Dronrfjp.

Zij is thans oene fraai je boerenplaats Groot-Ayska gebeeten , in bezit
van het cigenërfdc geslacht van dien naam.

AYSMA, Aoorni. adell. state, prov. Friesland, kw. Oostergoo,
griet. Frruerdentdeel , ten W. van het d. Marrum.

AYSMA , voorin, adell. state , prov. Friesland , kw. Oostergoo , griet.
Tietjerksteradeel , onder het d. Oudkerk. Zij werd in het begin der
vorige eeuw door Hobbe Raerdt van Smiiua , Raad-ordinaris in den Hove
van Friesland aanmcrkclyk verbouwd en met ycIc aanplantingen ver-
meerderd. Thans heel zij de Klekse ; en gelijk het huis voor cenige jaren
door Mevr. Eritia Titia vas Sminia ^ernicllwd is. zoo heeft de te-
genwoordige bezitter Jonkheer Arejd Jobanhes *ah Smhiia, in 1836, de
plantsoenen van deze fraai je plaats veel verbeterd , en naar den beden-
daagsehen smaak aangelegd.

AYSMA, voonn. adell. state, prov. Friesland, kw. Wesienjoo ,
griet. Wonseradeel , ouder het d. ffichtum.

AYTTA. voorm. state. prov. Friesland, kw. Oostergoo, griet. /.een-
tra r//e«w/ee/ , in het d. Svichem , gebouwd door Gebrek vau Aytta y
den grootvader \an den geleerden YitLiis Zwicneams ab Avtta (Wiclb
vak Attta vas Swicbem) , en later door dezen laatstcn bewoond, maar waar-
van thans naauwelijks de sporen meer aanwezig zijn, daar zij iu 1794
afgebroken is.

AZELO) geh. in Tventhe. Zie Aselo.

Digitized by Google

AZE.

AZBWIJN (GROOT ), ook wel enkel Azbwij*, cn ondtyds Antn
gchceten , d., graafsch. Bergh, prov. Gelderland, kw., arr. en 7 u.
Z. ten 0. van Zutphen , distr. en 4 u. Z. 0. van Doesburg, kant.
en 1 ti. W. ten Z. van Ter Borg , gcm. Bergh, 1£ n. N. ten O,
van 's Hee ren berg.

Men telt hier Sï$ h. cn ruim 400 inw. alle R.K., die hier cene kerk
hebben, welke tot de statie van Zeddam behoort, en waarin dc dienst
door eencn Kapellaan van die static waargenomen wordt. Ook is hier
eenc dorpschool , die gemiddeld door 70 kinderen bezocht wordt.

AZE WYN (KLEIN-), buursch. , graafsch. Bergh , prov. Gelderland,
kw. , arr. en 6£- u. Z. ten 0. van Zutphen , distr. en 3£ u Z. 0. vati
Doesburg , kaal. en 1 u. W. van Ter Borg , gcm. Bergh, \\ u.
N. 0. van 's Hecrenberg , £ u. N. van Groot- Axev» ij n ; met ruim 00 inw.

AZ1NGA voorin, adell. huis in Uunsingo. Zie Atinga.

AZOELEN , voorm. kasteel in Zalland , prov. Orerijssel, niet ver
van JHennigeschave, dat thans lot de gem. den Ham behoort. In de
veertiende eeuw was het een roofnest , waaruit dc plattelandbewoner!
«eer gekweld werden. Maar in het jaar 1580 werd het door An-
bold tak Hoor*, den negen en veertigsten Bisschop van Utrecht , on-
dersteund door die van Deventer cn Zwolle, ingenomen , cn tot den grond
toe afgebroken.

Digitized by Google

BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN

OP HST

3 3 8. S T 8 SUL

Bl.9, peg. 10, tan onderin ttaal : Zie Acksurtf , fee» Zie Asuwm-
rag. 2 van onderen , en bl. 10 , reg. 4 cn 5 van boven , slaat :-
Sfkoorl-Groet-Jlaryer-en-Camp f lees: Sckoorl-Harger-en-Camp.

Bl. 10, ocAter Aef art. Aactbeebke, roe^e men bij:

Het wapen van Aaoteeebjle bestaat in een zilveren veld beladen met
een gouden vrouwenhoofd (dat van St. Agatba).

Bl. 11 , reg. ü en rokenden, van onderen, ttaat : AAGTENDIJR (ST.) r
of St. Aactenweg, oudtijds Aaghtekdijk of St, A achterweg , dijk in
JT oord- Holland eni. dit art. leze men aldus:

AAGTEN DIJK (ST), of Sr. Aaetewwec, oudtijds St. Aagbte5due of
8t. Aacbtesweg , dijk in het Baljuwtthap van Blois , prov. Noord-
Holland, door Graaf Flobis V aangelegd, om het zeewater , dat bij
storm cn hooge vloeden , door dc zeegaten in de Zuiderzee en van daar
in het IJ en het Wijkermeer wordt opgevoerd , te kecren. Deze dijk neemt
een begin aan den lagen Hoflandcrweg , gem. Wijk-aan-Z et-en- Wijk-
aan-Duin , nevens het voormalige huis Adrichem, ongeveer 8 min.
N. O. van Beverwijk, en liep oorspronkelijk van daar eerst Oost- en
vervolgens noordoostwaarts langs de Monnikenweiden en den oever van
het Wijkermeer, achter het huis Assumburgh om, tot aan den Uitgees-
ter-Lagendijk ; op welk punt ten jare 13&7 een dam is gelegd , over
de Kil op den Assendelvepdjjk , die toen en tot op den huidigen dag
was genaamd de Nieuwendam, en destijds van eene sluis in dc Kil
voorzien, zijnde tr toen aldaar nog doorvaart uit het Wijkermeer,
door de Kil, in den Ham en het Wykermeer enz.

Van de vroegste tyden af heeft deze dyk veel van inbraken te lijdctr
gehad, en, behalve de vroegere, in de jaren 1623, 1628, 1633,
1651 , 1663 en 1673, nog drie te gelijk in het jaar 1777, als wan-
neer ook de Assendel verdijk op zes plaatsen te gelijk doorbrak , waarom
de respective besturen van dezen dijk, den Nicuwendam en den As-
sendelverdijk , uithoofde der zoo aanmerkelijke tocgenomene verlanding,
▼an het Wijkermeer , waardoor sedert onheugelijke jaren dc donrvaarL
langs de Kil was vervallen , onder goedvinden van het hooger bestuur ,
besloten , om , in plaats van alle die doorbraken van omringdykco te
voorzitn , nader aan den toenmaligcn otv«r van het Wykwnieer , eene

408 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN.

nieuwe overdijking van den St. Aagten- op den Assendelverdijk te
leggen , hetwelk dan ook in bet jaar 1718 werd tot stand gebragt ; te
gelgker tyd werden deze beide dijken aanmerkelijk verhoogd en ver-
swaard , en gezamenujk 2454 roeden verkort , waardoor tevens on-
geveer 155 bunders werden binnengedijkt. De scheiding tusschen
den St. Aactmm jk en den Asskkdelvuumje werd als toen bepaald, te zijn
nevens de Vlietsloot onder Atttndtlfl. De Sr. Aactehdmk heeft alzoo
nu eenc lengte Tan 5570 Ned. ell. en behoort als een gemecne dijk
thans onder het bestuur, en Talt ten laste van de dorpen Heemskerk t
Uitgeest , Wijk-aan-Duin t CastrtYum, Bakkum en timmert alsmede
van de Damheeren (het bestuur Tan den bovengenoemden in 13157
gelegden Nieuwendam) ; welke zes dorpen , benevens de Damheeren ,
uit hun midden ieder eenen Heemraad verkiezen , Tan welke om de
twee jaren tyj beurten , één Dijkgraaf, en één Sekretaris en Penning-
meester is j terwijl , nevens dit bestuur , door ééoen van ieder der zes
dorpen benoemden Hoofd-iogeland , de jaarlyksche rekening wordt op-
genomen t en de contributie , naarmate der te vallen onkosten , wordt

BI. 12 , achter reg. 12, oan onderen, in te vullen. • Aalburg is eene
heerlijkh. thans toebehoorende aan Jonkheer Willeb Geruit va»
Kunciua,

BI. 15 , achter het art. Aalsmeer t in te rullen .*

AALSMEER • OP . DEN . UITWEG - IN - DE- NIEUWE -VERMANING,
Doopsg. gem., die niet tot de algemeen c sociëteit der Doopsg. be-
hoort. Zy heeft ééne kerk , welke door vier Liefdepredikers of Broe-
ders-Vermaners bediend wordt.

AALSMEER-OP-DEN-U1TW EG-IN-DE-OUDE-VERMANING , doopsg.
gein., niet tot de algemeene Sociëteit der Doopsgezinden bchoorende,
met ééne kerk , waarin de dienst door vier Liefdepredikers verrigt wordt.

AALSMEER-OP-DEN-ZIJDWEG , doopsg. gem., tot de algemeene
Sociëteit der Doopsgezinden bchoorende , en uit 600 zielen bestaande.
Zij heeft ééne kerk , waarin de dienst door éénen vasten Predikant wordt
waargenomen.

BI. 16, achter reg. 11, in te rullen.'

Thans behoort de heerl. Aalst in eigendom aan Jonkheer Mr. M.
A. J. var der Beee* Pasteel , te Eindhoven.
BI. 18 , achter het art. Aakgerhet , in te vullen :
AANGIUM , d. in Friesland. Zie Argjok.

achter het art. Aahstoot , in te tullen:
AANSTOOTERZAND, zandvlakte, prov. Gelderland. Zie Otter loscre

1AKD.

BI. 22, reg. 14, staatt 1778, lees: 1578.
BI. 25 , rejr. 40 , voege men bij:

De voormalige Fransche kerk te Aardenburgheeft geen toren en dient
thans tot een pakhuis.

BI. 30 , reg. 12, van onderen , staat: 5$ u. Z. O. van *s Hertogen-
bosch , lees: 7 u. Z O. van *s Hertogenbosch , aan de Zuid Willems-
vaart , waaraan het eene losplaat* heeft.

BI. 32, reg. 39, staat: Kij- of Rij tbroeken enStrijp lees :
R ij- of Rijtbroeken, S t r ij p en Heikant.

reg. 44, slaat: Men telt hier ongeveer 1200 in w. en de
oppervlakte beslaat 1142 bunders, lees: Men telt hier ruim 1200 inw.
•n de oppervlakte beslaat ruim 1400 bund.

Er zijn in de gem. Aabls-Rixtel nog een wind- graan- en schors-
molen, eene katoenspinnerij en eeue jeneverstokerij uit aardappelen

Digitized by Google

AAR.

400

Van de voormaals in die gem. bestaan hebbende kasteelen en atkllijkc
huizen zijn thans nog alleen aanwezig : het G u 1 d c 11 h u i s , II e u r-
kenshuis enKannclust.

Het wapen der gem. Aarle-Uixtel bestaat uit een lazuren schild , dat
in vieren gedeeld is , zijnde elk Tak beladen met eencn gouden klitn-
menden leeuw, ter regter zijde van het schild staat de Moeder Gods,
houdende in de linkerhand het kindeken Jezus en in de regterhand
een palmtak, alles van goud.

BI. 33 , vóór het art. Aaeseh , in te vullen :

A AROL EIL AIS DEN, eil. in Oost Indik'. Zie Ar oer Handen,
achter het art. Aart- Elouesbosci , in te vullen :

AARTGIJZENSUOEK, kaap in Oost-Indik , op de Oostkust van het
Sundasche eil. Bomeo.

BI. 33, reg. 15, staat: Gies ten-O udkerk , leet : G testen- O udekerl.
hij net art. Aasdos, toege men bijt

Oudtijds heette het Asicbdoeb. In eenen brief van Ai.bbecrt tak
Beijebek , Graaf van Holland f van het jaar 1387 , wordt reeds ge-
sproken van Asicrdoeb in Amttelland; zoodat hei to«n tot Holland
schijnd behoord te hebben.

BI. 34, achter het art. Aatserberq, in te vullen.'

AATSVELD, streek lands in Gooiland. Zie Aetsteib.

BI. 37, reg. 13, ttaat: arr. leet: kw.

BI. 40, reg. 32, ttaat: drie zwarte zuilen, leet: drie zilveren zuilen,
BI. 41, vóór het art. Abekes, in te vullen :

ABEI of Abej , haven in Oott-lndiê , op de Noordoostkust van het
Sundasche eil. Bomeo , distr. Pappdi. Zij wordt gevormd door den
mond der rivier van denzelfden naam, is de voornaamste haven van
de geheele kust, en de eenige , alwaar de schepen voor den Westen-
wind beveiligd zijn.

ABEI of Abej , riv. in Oost-Indik, op de Noord-oost-kust van het
Sundatche eiland Borneo.

achter het art. Abicaelslust, in te vullen:

ABINGA , voorm. stins , prov. Frietland. Zie Aebisoa.

reg. 14 , ttaat : Amalla, Amaicaen Amatoeli, leet :
Ama-Ila, Ama-Ica en Ama-Toeli.

BI. 44 , achter het art. Abtswoode , voege men bij:

Het huis, alwaar Poot geboren is, wordt er nog aangewezen.

BI. 43 roor het art. Acblcm , in te vullen :

ACHEVILLE , gem. in het grooth. Luxemburg. Zie Alzmge*.

reg. 37 en 38, ttaat: Het was door de Kanoniken van Ludinga-
kerk gesticht, leet: Het was door de kanoniken van Lttdtngakerk,
volgens sommigen in 1137, volgens anderen in 1165, gesticht.

BI. 46 , achter het art. Aciteroieb, tn te vullen:

ACÜTERDIJK , dijk in de Baronia Atperen , prov. Zuid-Holland,
langs de rivier de Linge.

BI. 50, achter het art. Aceerstee, in te vullen:

ACKERWOLDE , d. prov. Frietland. Zie Akeerwocse,

BI. 51 , vóór het art. Actieiotex, tn te vullen :

ACRA , stranddistr. in Afrika. Zie Abba.

BI. 52, roor het art. Adelbeii , in te vullen:

ADELEN, voorm. state , prov. Frietland, kw. Westergoo , griet. Me-
nnldtnnadeel, iu held. Berlikum. Van het geslacht Adubtt , te Sexhie-
mm afkomstig.

410 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN.

BI. 53 , roör het art. Admoso , in te vullen:

ADEWEIITH , d. in het W etterkwartier. Zie
vóór het art. Ad jiebabaho, i» te tullen;

ADICOURADI , berg in Wett-lndië, in het noord westetQke gedeelte
Tan het Cura$aotehe eil. Aruba, ten O. van den berg Annaboei.

Men heeft in de kwartsader van dezen berg , dien de Luitenant-
Generaal KiuiJERHor* in zijne tegenwoordigheid , in 1824 , door mi-
neurs en sappeur*, hij middel van petards , heeft, doen openen , ter
diepte van 1,70 ell. stukken kwarts gevonden , waarover kleine stipjes ,
korreltjes of lovertjes goud verspreid lagen.

achter het art. Adoh, in te vullen.'

ADORNEPOLDER of Adocbbefoldeb , pold. in het Land van Katzand,
prov. Zeeland f arr. Middelburg, distr. en kant. Sluit; gcm. ffieute-
vliet ; palende N. aan de Noordzee , O. aan den Baanslpolder , Z. aan
de Nieuwe haven en W. aan de Schorren van den Zwarten-Polder. Hij
is in 1619 bedijkt, door Jeaw Adocbbb, destyds Heer van Biervliet en
beslaat 56 bund. 47 v. ell. 66 v. r.

BI. 54, achter het art. Adbiaah Piimi Ambacht, in te vullen.'

ADRIAANSPOLDER , pold. op het eil. Pf oord-B et eland , prov.
Zeeland, distr. en arr. Goes , kant. en gcm. Kortgene; palende N.
aan den Oud-Kortgeenpolder, O. aan den Annapolder, Z. aan de.
Zuidvlict, en W. aan den Stadspolder van Kortgeen.

Deze polder, is in 1713 bcdytt.

reg. 18, staal: In de plaats van het oude slot ena. Deze ge-
heele zinsnede leze men aldus: In de plaats van het oude slot, dat in.
de binnenlandsche onlusten verwoest was, is , in de laatste helft der 16de
eeuw , een ander huis gebouwd door Antoky vak pee Bras , die er van
moeders zijde erfgenaam van was. Dit huis is , nadat het omtrent de
helft der vorige eeuw aanmerkelijk was vertimmerd, in het jaar 1810
gesloopt. De boerenwoning , het tuinmanshnis , de vijvers en grachten-
bestaan er nog van, doch de plaats, waar het kasteel gestaan heeft,
is geheel opgeruimd en beplant.

Bi. 57, achter het art. Aduabdswoodb , in te vullen:

ADWARTH , Adwbrth of Aedwebth , d. in het W etterkwartier , prov.
Groningen. Zie Addabd.

BI. 58 , achter het art. Aebuliafoldbb , in te vullen :

AEMSFORT , oude naam van Abibsfooht. Zie dat woord.

AEMSTELREDAM, oude naam van Amsterdam. Zit dat woord.

BI. 66, vóór het art. Ahibobssa, in te vullens

AHANTAH, stranddistr. in Opper-Guinea. Zie Harte.
achter het art. Anotn , in te vullen :

AHOESING of Abosibc d. in Oott-Indie, op bet Moluksehe e&.Ambotno.
achter het art. Ano , in te vullen :

AJA, d. in Oost-Jndië. Zie Aowh.

BI. 67 , achter het art. Auo, m te vullen:

AJO, berg in Wett-lndië, op het Curofaosche eü. Aruba, in het
Noordoostelijke gedeelte van dat eiland.
AJON , d. in Oost-Indië. Zie Auwh.

BI. 69 , reg. 5 , van onderen , staat : Adotn , lees : Adon.
BI. 71, reg. 16, staaf.- AKOON lees: AKOONG.
» » * 23, » AKRA of Abba, lees: AKRA of Acba.
• » » 8, »o» onderen, staat: gespansch. lees: voormalig
gespanschap.

BI. 72, reg. 19 en 23 staat: Rehoemoni, lees: Roehoemom.

Digitized byXToogle

AL A.

411

BI. 72 , achter het art. Alacca , m te vullen :

ALAM (TANDJONG) , plaaU in Oost-lndie. Zie Tandjo*» Aeab.

ALAMBERTSKADE, dus noemt men de scheiding, tusschen deLoen-
derslootscho en de Kortenhoel'sche plassen , in do prov. Utrecht. Den 28
Julij 1838 is het aanleggen der stcencnglooijing aan de zuidzijde van
de teekade , onder het toezigt Tan den fungerenden Hoofd-Ingenieur
van den Waterstaat, aanbesteed.

achter het art. Alatb, in te vullen :

ALBA (HEUVE-LVAN-) , hoogte in het Land van Altena. Zie Alva

(HbOTEL-VAS-).

BI. 73, reg. 18, staat: Aalbbcb, lees : Aalseek.

aehter Aleertsbero , in te vullen :
ALBERTSKLOOSTER , voorm. klooster in Ketmemerland. Zie
Ecbobd (Klooster- te-).

ALBERTU6POLDER , pold. in Asteneder-Ambacht , in Staats-

V laanderen , proT. Zeeland, distr. Hulst, arr. Goes, kant. Axel,
gedeeltelik gem. Sas-van-Gent , gedeeltelijk tot de Belgische gein.
A ss en ed e behoorende ; palende N. aan den St.-Pieterspolder , 0. aan
het Saategat , Z. aan Sas -Tan-Gent, W. aan den Bankpoldcr,
den Pennemanspolder, den Mariapolder en den St.-Pieterspolder. Reedt
in 1285 waren deze gronden bedykt door Jas tab Nabeb en Mabia
d'Artois, doch z", werden in 1483 overstroomd , later berdijkt, maar
in den strijd tegen Spanje weder aan de golven pr\js gegeven.

achter reg. 28, voege men bij:

Onder de Predikanten , die vroeger te Oüd-Alblas gestaan hebbea
verdient melding : Gebabj» Chobse, die zich door geleerdheid onder-
scheidde en onder anderen geschreven heeft eene Historie der Kwa-
kers, welke, wegens onpartijdigheid, geprezen wordt. Hij heeft hier
van 1678 tot 1707 , toen luj emeritus werd , het evangelie verkondigd.

BI. 74 , achter het art. Alblas (Oud-) , in te vullen :

ALBLASPOLDER , pold. in de heerlijkh. Zwaluwe , prov. Noord'
Brahand , arr. Breda , kant. Zevenbergen, distr. Prinsenhage, gem.
H ooge-en- Lage- Zwaluwe ; palende N. en 0. aan het Hilleke- van- den
Dam , Z. aan de Vloedspui en W. aan de-Hooge-zwaluwsche-haven.

Deze pold. beslaat 6 bund. 62 t. r. 80 v. ell. Het zomerpeil is 40
d. onder A.P.

BI. 79, reg. 10 en 11, staat: Aalbbbcbtsbero , lees: A aleertsbero.
achter het art. Albvbsb, in te vullen:

ALCMARIA, st. in Noord-Holland. Zie Almaar.
reg. 13, staaf.* Alebere, lees: Alcbere.

BI. 84, reg. 33, staat: Het bevat enz., deze zinsnede leze men aldus:
Het bevat in de 3 kant.: Alkmaar, Schagen en de Helder,
ruim 44,000 inw.

reg. 36, staaf.' ALKMAAR, kant. No. 1. enz. Dit art. ge-
lieve men dus te veranderen , terwijl het geheele volgende art. wegvalt :

ALKMAAR, kant., prov. Noord- Holland , arr. Alkmaar, palende
N. aan het kant. Schagen, O. aan het arr. Hoorn, Z. aan het arr.
Haarlem en W. aan de Noordzee ; bevattende de volgende 21 gem. :
Alkmaar; Akersloot- cn-Woude; Bergen; Wimmc-
n u m; St. Pancrai; Ouddorp; Egmond-binnen-Eg-
mond-aan-den-I!oef-cn-Rinnegom;Egmond-aan-Zec;
Heilo-en-Oesdom; Kimmen; Koedyk-cn-Huiswaard;
Oud-Carspel; Groet; Srhoorl - II argc r-e n - Camp ;

V eenhuizen; Hecr-Hugowaard; Noord-en - Zuid-
Seharwoude; B r o ek -op -L a n g c n d g k ; Otcrleek; Zuid-

Digitized by Google

412 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN.

e n-Ifoord-Schcrmcr; en Schcrmcrhorn; en daarin ralm
33,000 inw.
BI. 97, achter het art. Ai.taw , in te vullen:

ALLABTSi'OLDER , pold. in dc hecrlijkh. Geeftruidenberg , prov,
JVoord-Brabaud, arr. Breda, kant. Oosterhout, distr. Prinsenhaye T
|jcm. Made-en Drimmelen ; palende N. aan de Akker», O. en Z.
den Eniilianolder en W. aan den Grooten-Polder-\an-dc-Nollcn ,
bevattende 4 bnnd. 37 v. r. Het zomerpeil is 10 d. boven A. P.
róór het art. Alles , in te rullen:

ALLEMANSHIL, pold. in de beerl. Geertruidenberg , prov.
Braband, arr. Breda , kant. Oosterhout, gein. Geertruidenberg ; pa-
lende N. aan de Buitengronden tegen de Donge , O. aan dc Donge xelve,
Z. aan de vestingwerken van Geertrnidcnbcrg en W. aan den Emilia-
poldcr. Hij bevat 17 bund. 16 v. r. 70 v. cll. Het xomerpcil
ligt 10 duim boven A.P.

ALLENDORP of Allerdore, voorm. riddermatig goed in het fte*
derkwartier der prov. Utrecht. Zie Aiekdore.

achter het art. Allebsba , in te vullen :

ALLESBORN , d. groothert. Luxemburg. Zie Allerrors.
achter het art. Alxesbeer , in te vullen :

ALLEUZEN, voorm. heerl. in den Groot en Zuid- Jfollandst hen
Waard. Zie Alioyse*.

ALLINGAHUIZEN , geh., prov. Groningen. Zie Alikebdiuu.

BI. 98, achter het art. Alba, in te vullen:

ALMALOH , oude naam van Alielo. Zie dat woord.
achter het art. Alma bi , in te vullen :

ALMEER, onde naam van het Haablebbebbeer. Zie Alecbbere.
rcg. 29, t/aaf.- Haarlemmermeer. Zio Aichbere , lees: Haar-
lebberrxeb. Zie Alecbberb.

reg. 30, staat: ALMELO, arr., prov. Overijssel, dit art.
gelieve men aldus te veranderen:

ALMELO , arr. prov. Overijssel; palende N. en O. aan het Ko-
ningrijk Hannovcr, Z. 0. aan de Pruissischc prov. Rynlaud , Z. aan
de prov. Gelderland en W. aan liet arr. Deventer. Het maakt het
grootste gedeelte van het voorm. kwart. Twenthe uit, bevat de vol-
gende 3 kant. : Almelo, Dcldcn, Enschede, Oldenxaal
en O o t mar sum, heeft eene oppervlakte van 100,301 bund. land.,
telt 10,237 h. en 57,000 inw.

BI. 100, achter reg. 20, bij te voegen:

Ook is in bet jaar 1838 te Almelo 1 leder- en vellenberciding opgerigt.

BI. 102, rcg. 3, van onderen, staat: Van de twee lyifbancn ens.
deze zinsnede leze men aldus:

Van de twee hjnbanen is die , welke het laatst in werking is ge-
weest , tot eene traankoker\j voor de kwijnende Groendlandsvisscherij
van Ilarlingcn ingcrigt.

BI. 103 , roor het art. Albers, in te vullen:

ALMERE, oude naam van bet Haarlebberbeeb. Zie Albcbbkbe.

reg. 9 , van onderen , staat : eencn zwaren brand , lees : oen
tware brand.

BI. 103, reg. 9, staat: ALPHEN, kant., dit art verandere men aldus:
ALPHEN, kant., prov. Zuid- Holland , arr. Legden; palmde N. aan

het kant. "Woubruggc , 0. aan het kant. Woerden , Z. aan het kaut.

Gouda, Z. W. aan het kant. Voorburg, en W. aan het kaut. Ley-

Digitized by Google

►

ALP. 415

den, en bevattende de volgende elf gcm. : Alphen-cn-Rietveld;
Oudshoorn-cn-Gncphock; Aarlaiidcrvccn; Zwam-
racrdaui; Boskoop; Zuidwijk; Hoogevccn; Benthorn;
li e n l h u i z e n ; en II n z c r s w o u d c n ; en daarin ruim 12,000 inw.

BI. 111 , Bij de fabriek van beenzwart, die onder ALpHES-EN-RiKTVELlf
bestaat, is in 1838 nog eenc salamouiakstokcrij in werking gebragt.

achterliet att. Alpheve^-Rietveld , gelieve men in te vullen :

ALP1IEM -GASTRA , oude plaats, op de oude reiskaarten voorko-
mende. Zie Alphen , d. in Rijnland.

BI. 117 , vóór het art. Altince , ï» te vullen:

ALTUENA , landstreek in Zuid- Holland. Zie Aiteha (La*d tak).

reg. 4 en K , tan onderen , staat : Kautenbach, M c r-
ckoltz en Schatburg, lees t Kante nbach, Merckoltz
en S c h ii tb n r g.

BI. 118, reg. i'S, staat : L e w es m n h 1 e n, lees: Le m c s ni ii h 1 c n.

BI. 119 , reg. 12, van onderen, staat : AMAL1ESTEIN of Ameiimtew
enz. het begin van dit art. leze men aldus:

AMAL1ESTEIN of Abeliesteis , voonu. adellijk huis in de hcerlijkh.
Vianen, prov. Zuid Holland , gein. en i u. W. van Vianen , in het
Vianensclie bosch.

BI. 120, bovenaan , in te rullen:

AMAMELO of Aiaxtelo , d. in Oost-Indië, op het Moluksche cil.
Amboina.

BI. 121, vóór het att. Abbachtspoldeb, in te rullen:

AMBACHTEN (DE VIJF), anders ook de Noordwatehmrc gebeeten ,
vormen den oudsten en grootsten waterring van het cil. fralcheren,
prov. Zeeland. Hij heeft den ouden naam behouden , ofschoon er thans
elf ambachten in gevonden worden , daar hij , behalve ecne gedeelte
van Serooskerke, de heerlijkheden en ambachten van W c * t ka-
pel 1 c , Poppckcrkc, Boude wijnskerke, St. Janskcrke,
Zoutelandc, Meliskerke, Mariakcrkc, G rij ps kc rke,
Aagtekerke, Domburg en Oostkapellc, en dus in het
geheel bijna 6000 bund. omvat.

Den vroegeren naam had de waterring naar de oudste bedijkingen
aan de tfalucren of bewalde akkers, op welke de Domburg met
hare onderhoorigheden lag , te weten : Poppckcrkc, Boudins-
kerke, Meliskerke, M a r i a k e r k c en G r ij p s k c r k e. Hij w as
toen door eenen stroom ,deSwalinye eaPekelinge, van de ooste-
lijke gronden gescheiden, en het was in dien stroom , dat bedijkt werden
de llondcrdgeracleu onder Gr ij pskerke, weike thans tot de
Oostwalerring behooren , Hondegensambacht en het deel van
Serooskerke, hetwelk bij de Vijf Asbacitem geteld werd. Voor
1300 waren ook ten Z. de W e re n d ij k en de Zou tclanden
gewonnen ; want reeds ten jare 1200 vindt men gesproken van tienden
in de 1' e k e I iji g e , en gewaagt Melis Stoee van Zou l e I a n d e.
Het oudste berigt van den waterring zclven is van bet jaar 1293.
vóór het art. Asbacwaso, üi te vullen:

AMBARAWA, st.in Oost/ndiè, cil. Java, resid. Samarang, dist.
Ambarawa. Zij is de hoofdpl. van het dislrikt , en men is thans (1839)
bezig, om aldaar vestingwerken aan te leggen, aan welke de Gou\er-
neur-Gcneraal van Neèrlauds ludië in Junij van het vorige jaar den eeiv
sten steen gelegd heeft.

reg. 11 , van onderen staat: Kadoe , lees: Samarang.

Digitized by Google

414 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN.

BL 19B. vóór het art. Amlaü, m U vullen :

AMBLAÜ, fort la Oostlndiè, landv. ca ril. -4m&ot*c, niet w
van Victoria.

BI. 130 , ar Af er hel art. Ahbo*, in re rullen:
> AMBONSCHE EILANDEN , landv. in Oost-lndië. Zie Ahboma.
reg. 4, */aa<.- AMBONOG , lees : AMBüONG.
• 15, van ouderen, staat,: aan Zcdcrik, lees: aan dc Zcdcrik.

Bi. 140, reg. 52 cn 53, staal: Jonkheer Mr. Hejdrie Willes Bosch
vaü Drarestein , lees : Jonkheer Hendrik Willeb Boscu vah Draeestei*.

reg. 355 , staat : Het wapen van deze hcerl. is enz., » plaats
van deze geheele alinea leze men:

Het wapen van deze heerl. is een schild, beladen met acht golvende
strepen van goud cn rood. Het wapen der ridderhofstad is een schild
VU goud, beladen met drie zwarte hanen, met roode kammen en
baarden, geplaatst twee cn een, vergezeld van boven van de letters
A en II.

BI. 141, reg. 7, staat : Tc gelijk met enz., van hier af tot aan het
einde tan het art. leze men:

Deze ridderhofstad is bij scheiding des boedels van Mr. Pacxcs Bosch
va!» Drazestein (zie het vorige art.) toebedeeld aan Jonkheer Mr. Willes
Bosch va* Draeestei* , lid van dc Ridderschap der prov. Utrecht.

Het wapen van Niecw-Aheliswaard is een schild van goud , beladen met
drie zwarte hanen, met roode kammen cn baarden geplaatst twee en een.

BI. 145, reg. 19, tan ouderen , staat: bij het dorp van dien naam
van Amcrongcn , lees : bij het dorp van dien naam.

BI. 144, na het art. AMERONGER BOSCH, in te tullen:

AMERSENFORT , oude naam van dc stad Ahersfoort. Zie dat woord,
reg. 19, staat: Het bevat in dc volgende 4 kantons enz.,
deze zinsnede leze men aldus:

Het bevat in dc volgende 3 kantons s Amersfoort, Rhenen
«u Wyk-by-D uurstede, ruim 45,000 inw.

reg. 22 , staat : AMERSFOORT, kant. No., 1 enz., dit en het
volgende art. worden één , en men leze dit aldus :

AMERSFOORT, kant. prov. Utrecht, arr. Amersfoort, palende
N. aan dc Zuiderzee , O. aan de prov. Gelderland , Z. aan de kant.
Uhencn cn Wijkbij Duurstede eoW. aan het arr. Utrechten de prov.
Noord-Holland. Het bevat 23,000 inw. in de volgende 11 gem. : Amers-
foort; Hoogland; Stoutcnburg; Duits; Bunscho-
ten; Eemnes-binnen-en-Buitendyks; B a a r n ; d e
Vuursche; Zocst; Lcusden; en Woudenberg.

BI. 131. Tc Ahersfoort zijn in 1837 twee nieuwe fabrijken tot
het weven van katocuenstoffen opgcrigt , alsmede in 1838 eene likeur-
stokerij.

BI. 154, bij de hier vermelde beroemde mannen, die te Amersfoort
geboren zijn, voege men: den schilder Jacoho vak Stavereh , uit de
17de eeuw.

BI. 133 , vóór het art. Ahestelle, in te vullen:
AMERSFORTHE cn AMESFORDE, oude namen van Ahersfoort
Zie dat woord.

na hel art. Ahis (Klem), in te vullen :
AMISFURTUM, Lalijnschc naam van Amersfoort. Zie dat woord.

na het art. Ahhanol, m te vullen:
AMMELR01JHN , naam , dien de landlieden geven aan het d. Amher-
iobeti. Zie dat woord.

Digitized by Google

AM O.

415

fit. 138, rog. 95, staat: Manado , lee$: Menodo.

reg. 32 , staat : Menada , lees : Menodo.
reg. 58, staat: AMOR , naam cm., lees:

AMOR , Latijnsche naam van het watertje de Mis. Zie dat woord.
achter het art. Amo» , ia te vullen :

AMPALO, kampong of d., in Oott-lndië, op het Sandasche til.
Sumalra , in de JVenaugkabausche Bovenlanden , dist. Alahan.

reg. 40, staat: Asuut Lawakg, distr. in Oost-Indiè' enz. dit
art. leze men aldus:

AMPAT-LAWANG of Listahg, distr. in Oost-Indiè, in het Z. O.
van het Sundasche eil. Sumatra , ads. resid. Benkoelen , N. W. van
JPassaniah-lebur , met zeer vruchtbaren grond.

BI. 159 , achter het art. A*pinas , in te vullen:

AMPO (BÜNO), plaats in Oost-Indiè. Zie Botio Awo.
achter het art. Amsfout , in te vullen :

AMSSEN, buursch., prov. Gelderland. Zie Amwes.

BI. 161 , achter het art. Abstel (Bisser), in te vullen:

AMSTEL (DEPARTEMENT-VAN-DEN-), maakte, volgens de
Staatsregeling van 23 April 1798 het vierde departement der fiataaf-
■che republiek uit. Het paalde N. aan het IJ , O. Z. en N. aan het
departement van Texel , zoodat het nagenoeg het tegenwoordige arr.
Ajstirdab besloeg.

Het Departement was verdeeld in 7 ringen, van welke dc 6 eerste
Amsterdam en de zevende Wc esp tot hoofdplaats hadden, en
telde ruim 258,000 inw.

reg. 9, staat: AMSTEL (NIEUWER ) , kant. enz. dit art. ver-
andere men aldus :

AMSTEL (NIEUWER-), kant., prov Noord- Holland, arr. Unster-
dam, palende N. aan de kant. Amsterdam No. 2 en 4, O. aan het
kant. Weesp en aan dc prov. Utrecht , Z. aan het arr. Leyden en
W. aan het Lcgmcer , aan hel Haarlemmermeer en voor een gedeelte
ook aan het kant. Amsterdam No. 1. Uct bevat de acht gcm.: N ie u-
wer-Amstel; Ouder-A instel; Rietwijk-en-Rictwjj-
keroord;Aalsmecr-en-Kudc 1 staart; Leymuideu-en-
Vriesekoop; Kalslagen-cn-Bildexdam; Th amen; en
Uithoorn en daarin ruim 10,500 inw.

BI. 162 , reg 34 , staat : Abstex , (Ouoaa-) kant. dit geheels art. vervalt.

BI. 166 , achter het art. Abstellasd , dek. , in te vullen :

AMSTELLAND, dep. va.i het voorin, koningrijk Holland. Het paalde
W. en N. aan de Noordzee, O. aan het dep. Utrecht en Z. aan het
depart. Maasland, en bevatte nagenoeg hetzelfde als de tegenwoordige
provincie Zuid-Holland. Dit departement werd in twee kwartieren
verdeeld , waarvan het eerste Haarlem en het tweede Hoorn tot
hoofdstad had.

BI. 169, reg. 7, staat: Het bevat dc volgende 12 kantons, enz.
deze zinsnede leze men aldus:

Het bevat de volgende 7 kantons: Amsterdam No. 1 — 4, Nieu-
wer-Amstel en Weesp, cn daarin ruim 232.000 inw.

reg. 10, staat: AMSTERDAM(DE ZES KANTONS DER STAD),
dit art. leze men aldus :

AMSTERDAM (DE VIER KANTONS DER STAD), bevatten te zamen
202,000 inw.

Kant. No. 1 , palende N. aan bet IJ , 0. aan het kant. Nieuw er-
Amstel, Z. aan het kant. Amsterdam No. 2 en W. aan het kant. Am-

416 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN.

sterdam No. 3 , beslaat bet eerste , een gedeelte van het tweede en
ongeveor dc bt 1(1 van bet derde politiekanlun ; en bevat de burgerlij-
ken No. 1 — lö , beuevens de gein. Watergraafsmeer of Die-
ui e r me cr-c u-Om r in gdy k.

Kant. No. 2 , palende N. aan de kant. Amsterdam No. 1 en 3 , O.
en Z. aan bet kaut. Nieuwer-Amstel en W. aan het kant. Amsterdam
No. 4 , beslaat bel grootste gedeelte van het tweede politiekanton , en
bevat de burgen» ijken No. 28 , 33 , 33—00 geheel en 34-33 gedeelte-
lijk , mitsgaders de buiteuwykeu No. 1 en 2.

Kant. No 3 , palcude N. aan het IJ , O. aan het kant. Amsterdam
No. 1 , Z. aan bet kant. Amsterdam No. 2 en W. aan het kant. Am-
sterdam No. 4 , beslaat een gedeelte van het tweede en ongeveer de
helft van bet derde politiekanton , en bevat de burgcrwijken No. 17 — 27,
29—32 geheel en 34—32 gedeeltelijk.

Kant. no. 4, palende N. aan bet IJ, 0. aan de kant. Amsterdam
No. 2 en 5 , Z. aan de kant. Amsterdam No. 2 en Nieuwer-Amstel ,
en \V. aan het kant. Haarlem , beslaat het vierde politiekanton , mitsga-
ders de gem. Slooten en Sloo ter dijk- Osdorp- en- dc-Vrije-
Geer, en bevat gedeelten van dc burgcrwijken No. 33 —32 , alsmede
33 en 34 geheel , mitsgaders dc buitenwijken No. 3 en 4 en de gem.
Sloote-en-Slooterdijk-Osdorp-en-de- V rije-Geer.

BI. 169, onderste regel, staat.- kant. Amsterdam, No. 1—3 en een
gedeelte van No. 6, lees: kant. Amsterdam , No. 1 — 4.

BI. 171 , reg. 40, staat: res vredegcregten , lees: vier kantonge-
regten.

BI. 176, bovenste regel, staat: regthebbende , lees: regt hebbend en.
BI. 208, reg. 30, staat: 1753, lees: 1793.

BI. 214, reg. 10, staat: bet Letterkundig genootschap : Tot flut en
beschaving ; lees: bet genootschap JVatu.ro Ar lis Magistra , dat den
1 Mei 1838 geopend is , en zich ten doel heeft gesteld , Amsterdar eenen
Zoölogisehen tuin te verscbaflfen.

BI. 213 — 220 , voege men bij de aldaar vermelde geleerde en andere be-
roemde mannen en vrouteen nog: den godgeleerde Hekdrir Hicro*ircs
Ter Oever, geb. 6 Fcbruarij 1716 f 2 Mei 1823, als Predikant bij
de Hervormden te 's Hertogcnbnseh ; den Natuurkundige Joraxres BiTftR,
f 28 Augustus J838; den geschiedschrijver : Jak Korijrckbirg, geb.
1758, f 8 Jannarij 1831. na 57 jaren Hoogleeraar in dc godgeleerd-
beid en kerkelijke geschiedenis aan dc kweekschool der Remonstranten
te zijn geweest ; den Letterkundige Pieter Gerajidcs Witse* G ets beek ,

Ëeb. 30 of 31 Dec. 1774, f 31 Oelober 1831; de dichters : Pieter
[eijer ,geb. in 1718 , f 16 Mei 1781; Gerardos Out hok , die zich echter
meer als Geleerde , dan als Dichter onderscheidde ; Gerard Muyser, geb.
1726, f 17^7 ; Jan Legt Dirrsï., geb. 1749, fö December 1822; en
Si bolt Corhelis Klijkhaher, geb. 13 Julij 1804, t 13 April 1834,
die tevens geen onverdienstelijk Regtsgclrcrde was; de Schilders : Siboit
Jansz. Kies uit de 123de eeuw ; Joha* vak Noorot ; Tibotheus dkGraab
of de Gra>e ; Ja» Pieters Zorkr , geb. 10 Maart 1641 , f 18 Mei 1726;
Jacor Esselers; Wille» Troost , geb. 1684; Louis Cralo* , geb. 1687 ,
f 1711; Isaar Vogelessa>ck , geb. 1688, f 1 JU,,Ü 1733; Gerarb
Melder, geb. 17 April 16 3, f 1734 en Jak Listhorst, geb. 1753,
f 1813, de Plaatsnijders : Corselis Danckers dr Ry , die te\ens een be-
kwaam bouwmeester nas, geb. 1361, f 1634; Dancker Darcrrrts en
zijn broeder Justus Danc&ers , uit het laast der 16e eeuw ; Abraham
Blootelirc, geb. 1634 j lUima* va» Prasuw, die omstreek» 1640

ANK. 417

leefde; Geaasd Valce, Jacorüs Golb . geb. omtrent 1660, f omstreeks
1750; Cbristiaar Hagess, Josepb Mcldf.r, «J- vermoedelijk 1710;
Mattbias Pool , die in 1720 geleefd beeft en Willeb db Broer ; den
Zeevaarder Jaeor le Maire , die den 14 Junij 1616 , als Opperkoop-
man cene reis rondom de wereld ondernam , van welke hij in
1617 terugkeerde j en de plaatctsster Maria db Wilde , die in
1703 leefde.

BI. 218, reg. 4 en 5 , staat: Correlis Loots, geb. in 1764, f 10
October 1834, lees: Corselis Loots, geb. 6 Junij 1763, f 10 Octo-
ber 1834.

reg. 16 , ttaat : Jerokibo Boscb : lees: Jrroribo de

Bosch.

BI. 239, ro'ór het art. Arahras, in te vullen:
ANALABOU, riv. in Oost-Indië. Zie Ahra-Laboi.

achter het art. Arabbe, in te vullen:
ANB0LA-L1P1R0K, landstreek in Oost-Indië , op bet Sundosche eil.
Sumatra , in het Noorden van het landsch. Bat la.
BI. 268, achter het art. Anjar , in te vullen:

ANJAR of Poelo Ahjar , eil. in Oost-Indië, in de Riviervan Pnlem-
bang , ter plaatse waar deze de Kambang opneemt.

BI. 277, reg. 12 , ran onderen, staat : ANKEVEENSCHE-BRUG , buurt
enx. , dit en de heide volgende art. leze men aldus :

ANKEVEENSCHE-BRUG , buurt in Gooiland, prov. Noord- Holland,
arr. 3| uur O. ten Z. van Amsterdam, kant. en 1^ u. Z. O. van
Weesp . gcm. J? eesper-Carspel , £ u. N. van Ankeveen. De Hilver.
sumsche , 's Graveland<=ehe en Loosdrecbtscbe veerschuiten naar en van
Amsterdam kouii-n hier dagelijks door.

ANKEVEENSCHE POLDER (HOLLANDSCH-) . pold. in Gooiland,
prov. Noord-Holland, arr. Amsterdam, kant. Weesp, gcm. Weet-
per-Carspel ; palende N. aan de Hilversumsche weide, de Meent ge-
naamd , O. aan het Naarder- en Busscnicr Eng , Z. aan den Stichts-An-
kcvcenschcn-polder , W . aan den Broekepolder en den lleintjeraks-
poldcr. Hy ligt 42 d. onder A. P. en is groot 340 bund. 42 v. r.
50 v. cll.

ANKEVEENSC1IE-P0LDER (ST1CHTS-) , pold. voorbeen tot het
Nederkwartier der prov. Utrecht behoord hebbende, thans mede onder
Gooiland begrej>en , prov. Holland , arr. Amsterdam , kant. W eesp ,
gcm. Ankeveen; palende N. aan den Hollandsch-Ankeveenschen-pol-
dcr , 0. aan 'sGraveland, Z. aan bet Horstcrmcer , W. aan den
Bleikpolder . en den Spiegclpolder , onder Ncdcrhorst (den Berg).
Hij ligt 40 d. onder A. P. en is groot 477 bund. 33 v. r.
31 v. ell.

ANKEVEENPCHE-VAART, watertje voorheen in het Nederkwartier
der prov. Utrecht , thans tot de prov. Noord-Holland beboorende , en
van het dorp Ankeveen oo*U aarts naar 's Gravcland loopende en west-
waarts xich te Nederhorst (den Berg) in de Nieuwe Vecht ontlas-
tende.

BI. 274, roor het art. Assaioog (St.), in te vullen:
ANNA BOEI , berg in Wesllndië, op de Noordwestkust van bet
Curacaosche eil. Aruba, O. van den berg Hocrisibona.
BI. 276, vóór hel art. Arra-Laboe, vl. , tn te vullen:
ANNA KLOOSTER (ST.), >oonn. nonnenklooster te Utrecht. Zie

I. Deel. 27

«8 BIJVOEGSELS EN VERBETERINGEN

6 , van onderen , staat : Deze gem. beslaat enz. , cfese
alinea verbetere men aldus:

Deze gcra. beslaat 1212 band. 35 v. r. 78 v. dl. Hen heeft er
ecne mecstoof , ecne school en ongeveer 1700 inw., onder welke t R. K..
en 10 Isiaèliten , zijnde de overige allen Hervormd. Zij vinden meest
in den landbouw, de scheepvaart en stoofpot lc rij of mcckrapbcrciding
hun bestaan. Voorheen verlieten jaarlijks meer dan 500 personen deze
gcm. , om als droogers, stampers, drijvers en mindere werklieden in
de meesteren in Zeeland , Noord-Braband en Zuid-Holland te gaan
arbeiden. Zij vertrokken met hun gehccle gezin , tegen de maand Sep-
tember, en kwamen in April of soms in Mei des volgenden jaars terug.
De meekrap werd toen bijna uitsluitend door ingezetenen van het eiland
Tholen en voornamelijk door St. Annalandcrs bewerkt. Iu 1814 gin-
gen uit deze gcm. 40 droogers , vele stampers en ondermans , de mee-
stovcn elders bedienen , thans is dat getal zeer verminderd , daar zij
niet zelden in de mecstoven zijn en blijven wonen.

Men telt in de gem. St. Akkaiard , 25 vaartuigen, te zamen me-
tende nagenoeg 300 tonnen , en éénen zeehondenvanger , welke er zeer
dikwijls levert ,aan hen , die daarmede op de kermissen reizen.
In 1830 vong hy cr in het geheel 120 ; vroeger biociden hier ook eene
gruttcrij en ecne bierbrouwerij , die echter beide thans niet meer in
werking zyn.

reg. 6, ran enderen, staat: dat in 1493 door Au ha tui
BocBGoiKDif , lees: dat men in 1490 begon te bouwen en door Aura vak
BorKconDiB.

BI. 277 , vóór reg 2 , tan onderen , in te vullen :

Den 23 Mei 1692 ontstond te St. „Annaland een zwaren brand,
waardoor 54 huizen en 35 schuren , mitsgaders de voornaamste
«Corps- en kerkelijke geschriften eene prooi der vlammen zyn ge-
worden.

BI. 278, regel 8 en 9, staat: het wapen van St. Assalatto enz. , deze
zinsnede verandert men aldus:

Het wapen van St. Afuulajd bestaat in een veld van lazuur, be-
laden met ecne vrouw (St. Ausa) , die een kind op den regter arm
houdt, en op een terras staat, alles van goud, ten opschrift heb-
bende: Allgt bet gtoede.

BJ. 281, onderaan de bladzijde, voege men btj :

Omstreeks dien tijd is een gedeelte van St. Ajua-Tsb-Mcidkk aan dc
stad Sluis afgestaan en in de vestingwerken der plaats opgenomen ,
waarom de regering van Sluis, Tan toen af, den titel voerde Tan:
Baljuw , Burgemecsteren en Schepen van Sluis , Waterregt en Nïbüw-

MtriDEX.

BI. 283, reg. 20 en 21, kale men het volgende door: en een
gedeelte Tan het grondgebied in de vestingwerken van Sluis opge-
nomen.

BI. 284 , achter het art. Anuekesbuis , in te vullen :
ANNERERKE, voorm. d. inden Grooten-Zuidfiollandschen waard,
prov. Zuid-Holland. Het was eender twee en zeventig dorpen, die
by den watervloed van 18 November verdronken en een der vier ca
dertiir , die sedert niet weder te voorschijn gekomen zijn.

BI. 289, ródr het art. ANTONIEPOLDER (ST.) , tn te vullen:
ANTON1EKLOOSTER (Sr.-) , voorm. klooster iu Twenthe. Zie

regel 17, ra» onderen, staat: 36 v. cll., lees: 56 v. ell.

ARD. 419

Bl. 290, regel 8, tan hoven, staat: Hij bestaat 349 bund land* ,
deze en de volgende zinsnede leze men aldus :

Hij beslaat 454 bund. lands. Dc grond is er meestal aecr derrie- of
veenachtig , zoodat men op ecnige plaatsen geen voet diep behoeft te
graven , om het veen te vinden j op sommige plaatsen treft men echter
gewone en goede klei aan.

Het waj>cn der anib. hcerl. St. Anto.ubpoi.deb bestaat thans uit het
beeld van St. An tonics van goud , op een veld van lazuur.

Dc kerk. gein. van St. Astosibpoldbb was aanvankelijk met CiU
laartshoek vcreenigd , zijnde de eerste Predikant , die deze com-
binatie bediend heeft, Frans Jaxszoon m Astbbobk. In 1611 werd
deze combinatie in twee gemeenten gescheiden , terwijl de Predikant
Abhaiah Melliscs, die tot dusverre dc combinatie bediend had, te St.
Antosiepoldeb bleef.

De kerk is niet klein , en heeft in de laatste jaren aanzienlijke ver*
beteringen ondergaan. De beschilderde glazen , die toen zeer defect
waren , zijn bij deze vernieuwing niet kunnen blijven.

De school wordt in den zomer gemiddeld door 30 en in den winter
door 50 kinderen bezocht.

BI. 291, achter het art. Ajtokioskmp , interuilen:

ANTOMUSKONVENT (ST.), voorm. klooster in Twenthe. Zie AU
bergen,

BI. 295, rcg. 8, van onderen, staat.' APELDOORN, kant.,<tö art.
leze men aldus:

APELDOORN, kant., prov. Gelderland, arr. Arnhem; palende N.
aan het kant. Elburg , O. aan den IJssel , Z. aan het kant.
Arnhem en W. aan het kant. Nijkcrk , in dc 4 gein. : Voorst;
Apeldoorn; Brummcn; en Epe, ruim 26,000 inw. be-
vattende.

BI. 504, reg. 28, staat: Appingedamcn M i dd cl s t Ti m lees:
Appingcdam en Ondcrdendam.

BI. 513 , vóór het art. Abdjoena , tn te vullen:

ARDJO , (KOETO-) regents. in Oost-Indië. Zie Koeto-Abdjo.

BI. 314, reg. 26, staat: gem. Klundert , lees: gedeeltcujk gcm.
Klundert , gedeeltelijk gem. Zevenbergen,

achter rcg. 29, bij te voegen: en het boezem- of maalpeil 30
duim boven A.P.

achter het art. Arerbebgebslcts , tn te vullen :

AREMBERGSCnE POLDER, polder in de heerl. Niervaart. Zie

ArESBBRCER PoLDBB.

achter het art. Arehdsgenhoüt , tn te vullen :
AREN DSH KIM , volgens sommigen de eigenlyke naam van Arshem.
Zie dat woord.

BI. 316, reg. 15, staaf.* Zie AnoB lees: Zie Aroc.
BI. 547 , reg. 25, staat: lycnict lees: syënict.

BI. 552, re<r. 6, van onderen, staat: Scboltex vas A-schat, lees.'

V. E. P. M. SCIIOLTES VA!» Ascbat.

BI. 555, boren het art. Asinga, in te vullen:

ASINKN of AS1NAN, st. in Oost-Indii, eil. Java, resid. Kadoe,
distr. Asinen. Zij is dc hoofdplaats van dit distrikt.

reg. 33 staat: ASM I'S of DASSEMIS enz., dit gehccle
art. verandere men aldus :

ASMUS , onder deze naam komt het geh. Dassexis, onder dc gcm.
Chaarn , prov. Noord-Jtraband, abusivctyk op vele kaarten voor.

Digitized by Google

BI. 5615, achter reg. 15, van onderen, in te rullen:

M«-n vindt ook nog in de gera. Over-Asselt overblijfselen van het
kasteel de Nagelhorst. Vroeger beeft bier ook geslaan het kasteel
Slehnrg , dat thans echter gesloopt is.

BI. 366, reg. 13 en 14, staat: Het beroep geschiedt bij collatie
van den Ambachtsheer, lees: Het beroep geschiedt by collatie van
den eigenaar van het kasteel Schoonenburg.

BI. 377, achter het art. Atert , in te vullen:

ATHAR, plaats in Oost-Indiè' t op het Sundasche eil. Sumatra,

■

Digitized by Göogle

OER

ARRONDISSEMENTEN ui KANTONS,

TOT WELKE IEDERE PLAATS , VOLGENS DE NIEUWE
REGTERLIJKE INDEELING, BEHOORT.

ALPHABETISCHE

Y-W

ARB.OlTBISSaMSN'TSEr

TOT WELKE IEDERE PLAATS , VOLGENS DE NIEU-

Naak.

Plaats.

Protihcib.

Aa (Nibuwer-Teb-) ,
Aa (Ter-) ,
Aarroek ,
Aackirgb ,
Aagdobp i
Aagdorperpoldrb ,
Aagtekerke ,
Aagtekloosteb ,

A ALBE HTS BERG ,

_____

dorp.

gehucht.

polder.

buurt.

polder.

dorp.

klooster.

streek.

Utrecht.
Utrecht.

Noord - Brabant.

Friesland.

Noord-Holland.

Zeeland.

Noord-Braband.

Noord-Holland.

Aalberg,
Aaldrr ,

dorp.
gehucht.

Noord-Braband.
Drenthe.

AaLKEBT - DlTUrKIIIVADBB ,

polder.

Zaid-Holland.

Aalkeet - Buiterpolder .

polder.

Zuid-Holland.

AalSREEB- EU- KunlVKTAABT ,

Aalst ,
Aalst ,
Aalst,
Aalst (Tbb) ,
Aalstbaat ,
Aalrum ,
Aalsub ,
Aalsvoort ,
Aalter ,

Aalterscbe-Bboek ,

Aam,

Aardijk ,

Aarwas ,
Aarwas ,

dorp.

getueente.

dorp.

buurt.

dorp.

gehucht.

dorp.

gehucht,

gehucht.

dorp.

gehucht.

polder.

li ooru-iioiiuiiu.

Noord-Holland.

Gelderland.

Noord-Braband.

Friesland.

Groningen.

Noord-Braband.

Gelderland.

Zeeland.

Noord-Braband.

(1) liet spreekt van iclre dat dusdanige lijst alleen bij het eerste deel isl ge-
voegd worden» aangezien wij , bij dc boworkiug der rolgende deelcn, de arrondie-
aemuulon en kantons, in het werk aclf, volgens de nieuwe indeeling, kunnen
Opgeven,

(») Het voormalig kanluu Aalsmeer is thans met hel kanton NieuWcr-

Auislel vereciiigd,

O»

OPGAVE

BIT ZAÏFTOHS ,

WE REGTERLIJKE INDEELING, BEHOORT (t).

Utrecht.

Breda.

HecrcDveen.

Alkmaar.

Middelburg.

\ Hertogenbosch.

Haarlem.

*s Hertogenbosch.
Assen.

Amsterdam.
Amsterdam.
Tiel.
Tiel.

Eindhoven.

Breda.
Leeuwarden.
Groningen.
's~

Zutpheo.
Zutphcn.
Nijmegen.
Goes.

Eindhoven.

Breda.

Loencn.
Loenen.
Breda.

Oldeberkoop.

Alkmaar.

Middelburg.-

Boxmeer.

Haarlem.

Heusdcn.
Dalem.

Vlaardingen.

Ruwiel.

LoenersIoot-Oukoop-en-Tcr-Aa.
Prinsenhage.

Stellingwerf-Oosteindc (3).

Schoorb-Harger-en-Camp.

Schoorl-Harger-en-Caiup.

Aagtekerke.

Cuyk en St. Agatha.

Blocmendaal-Tctrodc-Aalberts-

bcrg-en-de-Vogelcnzang.
Wijk-cn-Aalburg.
Zweel o.
Maasland.

Vlaardinger- Ambacht- en- Bab-

berspolder.
Maasland.

Nieuwer- Amstei.
Nieuwcr-Amstel.
Zalt-Bommelv
Tiel.

Eindhoven.

Oosterhout.

Ginneken.

Dockum.

Zuidhorn.

Grave.

Aalten.

Eist.

Axel.

Eindhoven.
Bergen- op- Zoom.
Bergen- op- Zoom.

Vlaardinger-Ambacht-en- Bab-

bers polder.
Aalsmeer- en- Kudelstaart.

Poedcrooycn.

Lienden.

Aalst.

Oosterhout.

Gilze-cn-Ryen.

Oostdon geradeek

Oldehove.

Herpen.

Aalten.

Eist.

Zaamslag.
Son-cn-Breugel.
Ossendrecht.
Stceubergcn-en-

(3) Da provincie Friesland, io grietenijen rerdeeld lijude , too Lebben wij in
dc kolom gemeente, toor die provincie» de grietenij, waartoe iedere pJknts be-
koort, "pgegren.

Digitized by Google

Aanwas (V erdrorren-) ,
Aarvasrer ,
Aa polder ,
Aah (Korte*-) ,
Aar (Langer-) ,
Aar (Ter-),
Aard (Der-),
Aard ar ,

Aardt,

Aardt (Polder- va»-) ,

Aar LAM DER VEEN ,

Aarlardertf.e*-er-Pll>ot ,
Aarlandrryee:ibcre-Rij*ru(jrt ,
Aarlr ,
Aarlr ,

Aarlr (Hooge) ,
Aarle-Hutel ,

"1*

Aartswoud ,
Aar (Dr) ,
Aasdom ,

Aasdom-in-'t-Veen ,
Aasdom-Proostdije ,
Aaxens ,
Abbega ,

Abbegaster-Uuge ,

Arrerinderer ,
Abbenrroee ,

Arcoude-Baarbrdrcs ,

Arcodde-Phoostd;
Abecle (Den-),

Absdale t
Absdale ,
Arts poel ,
Artspolder (Oost-),
Abtspolder (West-) ,
Arstrrst ,

polder,
polder.

Etolder.
>uurt.
buurt,
gemeente,
gehucht,
buurt,
buurschap,
stad van den

rang.
dorp.
polder,
dorp.

heerlijkheid.

buurt.

dorp.

gehucht.

gemeente.

polder.

dorp.

f» laats,
andstreek,
polder,
polder,
gehucht,
dorp.
buurt,
dorp.
gemeente,
buurt,
dorp.
eiland,
huurt,
gehucht.

<lorp.

heerlijkheid,
heerlijkheid,
gehucht,
buurt.

£>older.
•uurt.

adellijk huis.

polder.

heerlijkheid.

buurt.

Noord- Braband.

Noord-Braband.

Zuid-Hollaud.

Zuid-Holland.

Noord-Braband.

Zuid-Holland.

Gelderland.

Zeeland.

Gelderland.

Zuid-Holland.

Noord-Braband.

Zuid-Holland.

Noord -Holland.
Noord-Holland.
Utrecht.
Utrecht.
Utrecht.
Friesland.
Friesland.
Friesland.
Noord-Holland.
Noord-Holland.
Zeeland.
Zuid-Holland.
Zuid-Holland.
Noord-Ho

Utrecht.

Zeeland.

Friesland.

Zeeland.

Zuid-Holland.

Utrecht.

Zuid-Holland.

Breda.

Lcyden.

Leyden.

Lcyden.

Leyden.

Breda.

Leyden.

Arnhem.

Middelburg.

Arnhem.

Leyden.

Lcyden.

Eindhoven.

Gorinohem.

Hoorn.

Utrecht.

Sneek.

Sn eek.

Hoorn.

Goes.

Brielle,

Leyden.

Alkmaar.

Appingedam.

Utrecht.

Middelburg.

Sneek,

Goes.

Gocs.

Leyden.

's Gravenhage.

*s Gravenhage.

's Gravenhage.

Utrecht.

'* Gravenhage.

Bergen- op- Zoom.

Oos ter hout

Woubrugge.

Woubrugge .

Woubrugge.

Ginncken.

Woubrugge.

Apeldoorn.

Sluis.

Zevenaar.

Alphen.

Helmond.

Oirschot.

Helmond.

SUedrecht.

Mcdemblik.
Medemblik.

Loenen.
Loenen.
Bolsward.
Sneek.
Sneek.
Medemblik.
Mcdemblik.
Gocs.
Brielle.
Woubrugge.
Schagen.

Loenen.

Vlissingen.

Sneek.

Hulst.

Noordwyk.

Delft.

Utrecht.

Delft.

Steenbergen- en- Kruisland.

Raanisdonk.

Alkemade.

Ter- Aar.

Ter-Aar.

GiUe-en-Ryeu.
Ter Aar.
Voorst.

Aardenburg.

Herwen.

Aarlandcrveen.

Aarlandervcen.

Aarlandcrveen.

Aarle-Riilcl.

Best.

n-Giesscn-Oude-
kerk.

Hoogwoud-en-Aartswoud.
Terschelling.

Abcoude-Proostdije-en-Aasdom.

Abcoiide-Proostdge-cn-Aasdom.

Abcoudc-Proostdye-cn- Aasdom.

Wonseradeel.

Wymbritscradeel.

, Wy mbritscradecl .

Abbekerk-cn-Lambertshage.

Kloetinge.

Abbenbroek.

Alkemade.

Calandsoog.

Baflo.

Abcoude-Baambrngge ,

Abcoude-Proostdije-en-Aasdom

Abcoude-Baambnigge.

Abcoudc-Proostdye-cn-Aasdom.

Oost-Souburg.

Wymbritscradeel.

St.-Jan-Steen.

St.-Jan-Stcen.

Oegstgecst-en-Poelgeest.

Hof-van-Delft.

Abtsregt.

Utrecht.

Hof-van-Delft.

Digitized by Google

AcHLVH ,

AciT- IH-bESTl l»-
ActlTERBOERKEHS,

A CITER BOSCH ,

Achter broek ,

AcHTKHBROCK ,

Acitmbih» ,
AciTERIOEK t
AcHTEILAHD ,
AdTEILAND ,

Achterpoort ,

AcHTERSERBOSCH ,

Achter teld ,

AcHTERWETEI
Achthoveh j

AcHTHOVEH ,

AciTHCIZEH ,

A CHTEER 8TELEK ,

ACH TT] EK ROTEN ,

Adegeest ,
Adornepoldeh ,
Adorp ,

Adriaiafoldeh ,
Adoahd ,

Adoardekxuv ,
As {Baron-),
Aegom ,

Aehburen ,
Aemgwihdex ,

IT (TM),

Affehjdek ,
Apsched ,

(St. ) ,

dorp.

gehucht.

polder.

gehucht.

buurt.

gehucht.

buurt.

gehucht.

buurschap.

buurt.

polder.

gehucht.

buurschap.

gehucht.

heerlijkheid.

polder.

gehucht.

grietenij.

gehucht.

gemeente.

heerlijkheid.

polder.

gemeente.

dorp.

buitenplaats,
adelüjk huis.
buurt.

adellijk huis.
polder,
dorp.
polder,
polder,
dorp.
gehucht,
gehucht,
ehucht,
orp.

gehucht.

grieten y.

gehucht.

streek lands.

dorp.

gehucht.

buurt.

Friesland.

Noord-Braband^

Zuid-Holland.

Noord-Braband.

Noord -Braband. .

Zuid-Holland.

Noord-Braband..

Gelderland.

Noord-Braband.

Gelderland.

Zuid-Holland.

Noord-Braband*.

Gelderland.

Utrecht.

Zuid-Holland. .

Zuid-Holland.

Friesland.

Noord-Braband..

Utrecht.

Zuid-Holland.

Gelderland.

Zuid-Holland.

Noord-Braband.

Zuid-Holland.

Zeeland.

Groningen.

Zeeland.

Zuid-Holland.

Groningen.

Friesland*

Groningen..

Friesland.

Drenthe.

Noord-Holland.

Gelderland.

Ovcryssel.

Noord-Braband.

Leeuwarden.
Eindhoven.
Dordrecht.
Breda.
Eindhoven.
'« Her
Botterdam.
Eindhoven.
Tiel.

Eindhoven.

Arnhem.

Dordrecht.

Gorinchera.

Rotterdam.

Eindhoven.

Arnhem.

Utrecht.

Gorinchcm.

Leyden.

Bnelle.

Leeuwarden.

Breda.

Utrecht.

Leyden.

Gravinbagc.
'« Gravenhage.
Tiel.

Rotterdam.

Breda.

Leyden.

Middelburg'.

Appingedam.

Goes.

Brielle.

Groningen.

"Winschoten.

Leeuwarden.

Winschoten.

Sneek.
Heerenveen.

Amsterdam.

Nijmegen.

Zwolle.

*s Hertogenbosch.

Harlingcn.

Eindhoven.

Ridderkerk.

Oudenbosch.

Helmoud.

Veghel.

Schoonhoven.

Assen.

Culcmborg.

Eindhoven.

N ij kerk.

Dordrecht.

Sliedrecht.

Schoonhoven.

Asten.

Nijkerk.

Maarssen.

IJsselstoin.

Yianen.

Leyden.

Sommeladyk.

Bergum.

Ginncken.

Maarsen.

Woerden*

Deia.

Delft.

Culcmborg.

Gouda.

Oudenbosch*

Woubrugge.

Leyden.

Sluis.

Onderdendam.

Kortteen.

Sommelsdijk.

Zuidborn.

Zuidhorn.

Zuidborn.

Zuidbrock.

R.-iauwerd.

Winschoten.

Zuidbroek.

Bolsward.

Heerenveen.

Franckcradcel.

Woeusel-cn-Eckart.

Oost-en- West- IJsselmonde.

Etten-en-Lcur.

Lieshout.

St.-Oedenrocdc.

Berken* oudc-cn-Achtcrbrock.

Lierop.

Buren.

Aalst.

Nykerk.

Groote -Lindt -en-Do rtmond.

Groot-Ammers.

Haastrecht.

Asten*

Barneveld.

St. -Maartensdijk.

Achtboven.

Leksmond- Achtboven- en- La-

kerveld.
Leydcrdorp.
Oollgenspfaat.

Weesp.
Drulen.
Kampen.

Achttienhoven.
Ackersdyk-en-Vrouwenrecht.

Beest.
Gouda.

Etten-en-Lenr.

Alkemade. -

Voorschoten.

Nieuw vliet.

Adorp.

Kortgeen.

Stellendam.

Adnard.

Aduard.

Termuntcn.

Idaarderadeel.

Finsterwoldc.

Midwolde.

WonseradeeL

Vries.

W eesperkcrspel*
Druten.
Gcncuiuiden.
Cuyk-cn-St.-

Digitized by Google

Naam.

Acblo (Groot-),
Agelo (Kceir-) ,
Aker dam (Noord-) ,

AkENDAM (ZOU)-),

Akersloot ,
Akkers ,
Akkerwoüde,
Akkbum (1),

Albebcer ,
Albebtspoldeb ,

Alblas (Ood-) ,
hu

Albrakdsw.
Aldersma,

— GEWARDE ,

Alirgahmser ,

Alkmaar ,
Aller (Oud-),
Allirgwiem ,
Alma ,
Almelo ,

Almelo (Ambt-) ,
Almelo- er -V bieser vibr ,

Alm er ,
Almekum,

Aloisepolder ,
Alpmbr ,

Alpher ,

Alpmsr-er-Riel ,
Alpmer-er-Riettbld ,

ALPm-H-OlSTEBWUK .

gehucht.

dorp.

polder.

dorp.

gehucht.

polder.

dorp.

bedijking.

polder.

gemeente.

heerlijkheid.

dorp.

gemeente.

buurt.

gehucht.

gemeente.

stad.

adellyk huis.
dorp.
boerderij,
stad.

gemeente,
heerlijkheid.

dorp.
dorp.
dorp.
gemeente.

Solder.
orp.
dorp.
dorp.
gemeente,
gemeente,
gehucht.

OvcrHssd.

Overyssel.

Noord-Holland.

Noord-Braband.

Friesland.

Overijssel.

Zeeland.

Noord-Braband.

Zuid Holland.

Zuid-Holland.

Zuid-Holland»

Groningen.

Noord-Braband.

Groningen.

Zuid-Holland.

Noord-Holland.

Gelderland.

Friesland.

Groningen.

Overijssel.

Gelderland.

Friesland.

Noord-Braband.

Zuid-Holland.

Gelderland.

Noord-Braband.

Zuid-Holland.

Noord-Braband.

Zuid-Holland.

>>ooi d-lmiodnu.

(i) Het voorm>Ug kanton Akkrum ie tban» bij het kanton He»r«n»no

Digitized by Google

Almelo.
Almelo.
Haarlem.
Haarlem.

Breda.
Leeuwarden.
Heerenveen .

Almelo.

Goes.

Breda.

Gorinchem.

Gorinchcm.

Dordrecht.

Groningen.

'» Hertogenbosch.

** Hertogenbosch.

'» Hertogcnboscb.

Appingcdam.

Leyden.

Alkmaar.

Appingedam.
Almelo.
Almelo.
Almelo.

Zutphen.
Leeuwarden.
*» Hertogenbosch.
HertoRenbosch.

Nymegen.

Breda

Leyden.

Breda.

Leyden .

Breda.

Ootmarsum.

Haarlem.

Alkmaar.

Oosterhout.

Dockum.

Heerenvecn.

Heerenveen.

Ootmarsnm.

Axel.

Zevenbergen.
Sliedrccht.
Slicdrccht.
beslaat het geheele
kanton Sliedrecht
en een gedeelte van
het kanton Gorin-
chem.
Ridderkerk.
Ridderkerk.
Zuid hor ii.

as.

Oss.
Oss.

Ondcrdcndam.
Woubnigge.

Harderwijk.

Bolsward.

Onderdendam.

Almelo.

Zutphen

Harlingcn.

Hensden.

Heugden.

Dordrecht.

Druten.

Ginneken.

Alphen.

Ginneken.

Alphen.

Ginneken.

Denekamp.
Denekamp.

Schotcn-en-gebnrhtcn.

Schoten-en-gchuchtcn.

Akersloot.

Geertruidenberg.

Dantumadeel.

ütingcradeel.

ütingeradecl.

Tubbergen.

Sas van Gent.

Hooge-en-Lage-Zwaluwe

Oud-Alblas.

Alblasscrdam.

Albrandswaard-en-Kijvelandeu.
Elzinge.

Alem-Maren-cn-Kesscl.

Alem-Marcn-cn-Kessel .
Winsum.

Alkmaar.
Putten.
Wonseradecl.
Bed u m.
Almelo.
Ambt-A lmclo.

bevattende de gem.stad Almelo,
Ambt-Almelo en Vricsenveen.
Gorsel.
Barradecl.

Almkerk-en-Uitwyk.

Dubbeldam.
Appcltcrn.
Alpben-cn-Riel.
Alphen-en-Rietveld .

Alphen-en-Riel.

Digitized by Google

Altera ,
Altera ,

Altera (Lard-var-) ,
Altesaacbe Polder (Nieuwe-) ,

Altforst ,
Altinse ,

Ambacht (Kort-er-Larg-) ,

AmBACMTSPOLDEB ,

Ameide ,

AmELARD ,

Aheliapoldeb t

AmELISWAABD ,

Ameliswaamd (Niettw ),

AmER ,
AmEBORGER ,
AmERONCEB-BOSCH ,

Amersfoort,
A miers (Groot-) ,
Ammebs-Gbavelard ,
Ammerstol,
Ammerzoder ,

Ammerzoder (Kasteel-te-) ,
Ammerzoder-\Vel-er -Wordrager,
Ammerzoder- Wel-er-Wordra-

cer (Polder-var-) ,
Ampser ,

AmSTEL (NlEUVfER-) ,

(Ouder-) (1) ,

Amsteleird ,
Amstelveen ,

Amstelveersche-Wec ,
Amsterdam ,
Amsweer ,

Ardel (Neob-) ,
Ahdel (Op-) ,
Ardel (Op-er-Necr) ,

buu

ning.
herberg,
landstreek.

polder»

dorp.

gehucht.

polder.

dorp.

eiland.

boerenwoning.

nolder.

neerlij khcid.

ridderhofstad.

gehucht.

dorp.

bosch.

stad.

dorp.

polder.

dorp.

kasteel.

heerlijkheid.

polder.

buurschap.

gemeente.

dijk.

gehucht.

dorp.

polder.

streek.

stad.

gehucht.

dorp.

gemeente.

dorp.

Zuid-Holland.

Gelderland.

Noord-Braband.

Gelderland.
Drenthe.
Zuid-Holland.
Zuid-Holland.
Zuid-Holland.
Friesland.
Noord-Braband.
Zeeland.
Utrecht.
Utrecht.
Drenthe.
Utrecht.
Utrecht.
Utrecht.
Zuid-Holland.
Zuid-Holland.
Zuid-Holland.
Gelderland,
j Gelderland.
Gelderland.

•

Gelderland.

Noord-Holland.

Noord-Braband.

Noord-Holland.

Groningen.

Noord-Braband.

Gelderland.

(1) Het voormalig kanton Onder-Am* tel i< tegenwoordig bij het kanton
Kiienwer-Amatel ingelijfd.

Kantor.

Brielle.

*s Gravcnhagc.

Nijmegen.

"** Hertogenbosch.

*s Hertogenbosch.

Nijmegen.

Assen.

Gorinchem.

Lcvden.

Gorinchem.

Leeuwarden.

Breda.

Middelburg.

Amersfoort.

Gorinchem.

Rotterdam.

Tiel.

Zutphen.

Amsterdam.

's Hertogenbosch.

Amsterdam.

Appingedam.

*s Hertogenbosch.

*s Hcrtogenbosch.

Nijmegen;

Sommelsdijk.
Zierikzec.

Delft.

Eist.

Heusden.

neusden.

Drutcn.
Hoogcveen.
Sliedrecht.
Alphen.
Gorinchem.
Hol werd.
Breda.
Ooslburg.
YYijk-bij-Dunrstede
Wijk-bij-Duurstcde
Assen.
Rhcnen.
Rhenen.
Amersfoort. .
Sliedrecht.
Sliedrecht.
Schoonhoven.
Zalt-Bommcl.
Zalt-Bommel.
Zalt-Bommcl.

Zalt-Bommel.
Lochem.
Nieuwcr-Amstel.
Nieuw er-Amstel.
Nieuwcr-Amstel.
Oss.

Nieuwcr-Amstel.
Nieuwcr-Amstel.
Nieuwcr-Amstel.
Amsterdam.
Appingedam.
Onderdendam.
Heusden.
Heusden.
Heusden.

Bist.

Melissant-Noorderschorren- en
Wellestrijpen.

Nicuwerkerke- Ka pel Ie- en- Bol-
land.

t' Hof-van-Dclft.
Valburg.

bevat onderscheidene gcm.

Emmikhovcn-cn-Waardhuizcn.

De-Werkcn-en-Slecuwjjk.

Appeltcrn.

Beilcn.

Sliedrecht.

Hazertswoude.

Amcide.

Ameland.

Ter-Heide.

Biervliet.

Rijnauwen.

Rolde.

Amerongen.

Amersfoort.

Groot-Amniers.

Groot-Ammers.

Ammzrsstol.

A m me rzoden .

Am nierzoden.

Ammerzoden.

Laren.

Nieuwer-Amstel.
Oss.

Nieuwcr-Amstel.

Amsterdam.

Delfzijl.

Baflo.

Op-en-Nèer-Andel .
Op-cn-NècrAndel.

Valburg.

Naa«.

Plaats. 1 Protircie.

Anouk ,

AnDIJKEPOLDER ,
AnDLARWZE* ,

Andries (Nieuw-St-.),

Au dries (St.-),

Ahdries (St.-),

Ane,

Asem ,

Are veen ,

Aneveld ,

AnGZLINA-POLDER ,

Amgelsloo ,
Angeren ,

AnGERENSTEIN ,

Akcerloobroek ,

AnRALT,

Axivm,
Ankelaar ,
Anketeen,
Ankeveensche

(HoL-
lANDSCn-) ,

Ankeybensche-polder (Sticrts-) ,

AnKEVEERE,

Ankir ,

Anloo ,
Anna (St.-) ,
Annaberg (St.-) ,
Arrabosch (St.-) ,
Annabrink (St.-),
Annaland (Polder-tan-St.-),
Annaland (St.-) .
Anna-parochie (St.-),
Arna-polder ,
Arna-polder ,

Arna-polder (Ghoote-St.-),
Arna-polder (Kleine-^St.-) ,
Arna-polder (St.-),

(St.-) ,

Anna-mlder (St.-) ,
(St.-),

Anh

gehucht.

dorp.

polder.

gehucht.

fort.

gehucht.

buurschap.

havexathe.

veenderij.

gehucht.

Eolder.
uurschap,
dorp.
landgoed,
dorp.

vrcidestreck.

gehucht.

dorp.

(relnicht,
inurschap.
dorp.
buurt.

polder.

buurschap.

dorp.

buurt.

gehucht.

bosch.

gehucht.

polder.

dorp.

polder.

polder,
polder,
polder.

polder.

polder
polder
.-), tarhj

Drenthe.

Noord-Holland.

Zeeland.

Friesland.

Gelderland.

Zeeland.

Overijssel.

Noord-Braband.

Drenthe.

Gelderland.

Drenthe.

Friesland.

Gelderland.

Noord-Holland.

Zeeland.

Overijssel.

Drenlhe.

Gelderland.

Noord-Braband.

Overijssel .

Zeeland.

Friesland.

Noord-Braband.

Zeeland.

Zeeland.
Zeeland.
Zuid-Holland.

Zeeland.

Zeeland.
Zeeland.
Zuid-Holland.

Assen.

Hoorn.

Gocs.

SneeL.

Tiel.

Gocs.

Deventer.

Breda.

Assen.

Nijmegen.

Arnhem.

Zutphcn.

Assen.

Leeuwarden.
Arnhem.

Amsterdam .
Amsterdam.

Gocs.

Zwolle.

Assen.

Nijmegen.

's Hertogenbosch.

Breda.

Almelo.

Zicrikzee.

Zierikzee.

Leeuwarden.

Breda.

Gocs.

Goes.

Middelburg.
Middelburg.
Brielle.

Goet.

Middelburg.
Middelburg.
Bricllc.

Assen.
Enkbuizen.
Axel.
Bolsward.
Zalt- Bommel.
Zalt-Bommcl.
Axel.
Ommen.
Raalte.
Ommen.
Ommen.
Zevenbergen .
Assen.
Eist.
Arnhem.
Docsborgh.
Docsborgh.
Hoogevecn.
Doek urn.
Be r li kuni.
Apeldoorn.
Weesp.
Weesp.

Wccsp.
Weesp.
Ucinkenszand.
Zwolle.
Assen.
Nijmegen.
'» Hertogenbosch.
Ginncken.
Deldcn.
Tholcn.
Tholen.
Berlikum.
Oudenbosch.
Kortgene.

Kort gene.

Sluis.
Sluis.
Brielle.

Axel.

Oostburg.

Sluis.

Bricllc.

Anloo.
Andijk.
Zaamslag.
Wonseradccl.
ilosscm.
Heerewaarden.
Koewacht.
Gramsbcrgcn.
Wyhe.
Gramsbcrgcn.
Gramsbergen.
Fijnaart-eu-Heyning«u.
Emmcn.
Bcmmel.
Arnhem.
Angerloo.
Angcrloo.

I. Dm.

Oost-Dongeradcel .
Menaldumadeel.
Apeldoorn .
A n kevcen .
Wcesper-Carspel.

Wccsper-Carspcl .
Ankcveen.

's Heer-Arendskerke.

Dalfsen.

Anloo.

Nijmegen.

Rosmalen.

Ginnekcn-en-Bavcl.

Deldcn.

St.-Annriland.

St.-Annaland.

het Bildt.

Dinteloord-cn-Prinscland.
Wissekerkc-Gccrsdijk-'s Graven-
hoek-cn-Kampens-N ieuw laud.

RaU.
Kortgene.
Nicuwvliet.
Nieuw vliet.

Rockanje- Strijpc- Loddcrland-
Stuifakker- St.- Anna-poldcr-
en-hct-SchapengüM.

Axel.

Neuzen.

Biervliet.

St. Anna-tcr-Muiden.
Rockanje- Strijpc- Lodderlnnd-

Stui/-akkcr- St. Aunapoldar-

cn-hct-Schapcngors.

Digitized by Google

PlAAT».

Paovwc™.

Arra-

ArRBR ,

Arrbr (St.-),

ArREVEERSCBB-GoBPACRIE ,

Arrevosdije ,

Artorie (St.),

ArtORIEPOLDEB (St.-) ,
ArTORIEPOLDER (St.-) ,

Artoriepolder (St.-) ,
Artoriepolder (St.-) ,
Artoris (St.-) ,
Artoh» (St.-),

Artwerppolder ,
Apel (Ter-),

Apeldoorr (Noord-) ,
Aperbuizer ,
Aperloo ,

(NlECWE-) ,

Appelaar (Oüd-) .

ApPELERBORS ,
ApPELSCRE ,

(IW),

Appelterr (Hm»- te-) ,
Apper ,

Abbeidslost ,

Aberdspolder ,

LBERDSHEST

Abertsbcb» ,
Arjor ,

Arb, f
Abeel ,

Arbel (Land-v**-) ,
AnKEL-E* -Rietveld ,

AllKELSBL'BR ,

AnBELscnE^-ii.ia .
Arkelstkmscre-brcg ,

dorp.

gehucht.

buurschap.

dorp.

gehucht.

polder.

g.hucht.

gehucht.

schans.

dorp.

polder.

buurschap.

dorp.

polder,
dorp.
dorp.
gehucht,
buurschap,
buurschap,
voormalig
gasthuis,
buurschap,
polder,
polder,
landgoed,
dorp.

buurschap.

dorp.

buurschap,
vlek.
landgoed,
buurschap.

polder.

landgoed.

Eolder.
avezalhc.
gehucht,
landgoed,
hofstede,
buurschap,
dorp.

heerlijkheid,
gemeente,
«aard.
buu li .
brug.

Zeeland.

Drenthe.

Groningen.

Drenthe.

Drenthe,

Zeeland.

Drenthe.

Noord-Braband.

Zuid-Holland.

Noord-Braband.

Zeeland.

Zuid-Holland.

Gelderland.

Noord-Braband.

Zeeland.

Groningen.

Gelderland.

Overijssel.

Gelderland.

Noord-Braband.

Gelderland.

Noord-Braband:

Noord-Braband.

Gelderland.

Friesland.

Gelderland.

Groningen.

Noord-Braband.

Ovcryssel.

Noord-Braband.

Zuid-Holland.

Zeeland.

Overijssel.

Noord-Braband.

Zuid-Holland.

Groningen.

Gelderland.

Zuid-Holland.

Overijssel.

Digitized by

ARRO?<ms*EatTr.

Geieehts.

Middelburg.

Assen.

Appingedam.

At scn.

Assen.

Zicrikxee.

Assen.

's Uertogcnboscii.

Dordrecht.

Breda.

Gocs.

Dordrecht.
Nijmegen.
*s Hertogenbosch.

Middelburg.

Winschoten.

Arnhem.

Deventer.

Arnhem.

Eindhoven.

Arnhem.

Breda.

Tiel.

Hcerenveen.
Herren veen.
Nijmegen.
Nijmegen.
Arnhem.
Appingodam.
*s Hertogenbosch.
Deventer.

Breda.

's Gravenhage.

Gors.

Deventer.

's Ilertogenbosch.

's Gravenhage.

Appingedam.

Arnhem.

Gorincheni.

Goriiirhem.

Gorinrhrm.

<ioniM ht in.

Gorineheui.

Deventer.

Sluis.
Assen.

Appingedam.

Assen.

Tbolcn.

Assen.

Hoogeveen .

's Ilertogenbosch.

's Gravendeel.

Oosterhout.

Hcinkenszand.

's Gravendeel.

Nijmegen.

Boxmeer.

Sluis.

Winschoten.

Apeldoorn.

Deventer.

Elburg.

Helmond.
N ij kerk.
Zevenbergen.
Zevenbergen.
Tiel.

Oude-Berkoop.

Druten.

Apeldoorn.

Apingedam.

Veghel.

Ommen.

Zevenbergen.

Naaldwijk.

Hulst.

Ommen.

Veghel.

V oorburg.

Ouderdciidam.

\ ij kerk.

Gorinehem.

(Ïohih Ik m.

GnriiK'heui.

Gorinrhem.

(■olim hem.

Deventer.

St. Anna-tcr-Muidcn.

Anloo.

Ten-Boer.

Anloo.

St.-Annaland.

Assen.

Ruinen.

's Hertogenbosch.
Maasdam.
Raamsdonk.
Ovcxande.

Groesbeck.

Oploo- St. Anlonis-cn-Lcdeak-

ker.
Zuidzandc.
Vlagtwelle.
Apeldoorn.
Apeldoorn.
Balhinen.
Doornspijk.

Mierlo.
N ij kerk.

Fijnaart-cn-Heyningen.

Kijnaart-cn-Heyningcn.

Doode waard.

Steil ingwcrf-Oosteinde.

Appellern.

Appeltern.

Vooi>t.

Appingedam.

St. Ocdenrode.

Ambt-Ommen.

klunderl.

Zevenbergen.

's Gravexande-en-Zand-am-

bacht.
Oss'enisse.
Ommen.
Bo.kel.
Voorburg.
Ba Ho.
i\ ij kerk.

Arkel-efi-Rielveld.

bc\at ouderseheidene gcm.

Arkel en Rietveld.
Arkel-en-Rielveld.
I Bathiucn. .

Digitized by Google

ArKKRHEEMSCIIE PoLDEll ,

Arkers ,

Al(kl* ,
ArKIMKRIIEU ,

Antoo (Ter-),
Arbooede ,

ArRESI'IDER ,

Arrhem ,
Arriik
Arrier ,
Arc* ,

Asbroek i

A- SCHAT ,

(Neder-) ,
Asselt (Over-) ,
Asser ,

AsSERDELFT ,

a&serdorp ,
Asserdorp ,
AsscM ,
assuvbcrgb ,
Aster ,

ASTERT ,

Aterbvrer ,
Atsebkrer ,
Atseblirsterbber ,
Attelaker ,

August apoldebi ,
Adccstiriisca ,

AiSPICIIS-ET-TeLIS,

Austerlitz ,
Adsterlite-poldkii ,

AüSTRlCE-POLDER ,
AuVERGRE-POLDER ,

Acwemabosch ,
Aveshorr ,

Atehlo ,
Atest ,

Avezaath (Kapel-),
AvEZAATn (Kerk-) ,
Axel ,

Axelsche-Sassirg ,

{relnicht.

gehucht.

polder.

buurschap.

weide.

stad.

polder.

buurschap.

dorp.

gehucht.

heerlijkheid.

uithoek.

gehucht.

baronie.

dorp.
dorp.
dorp.
stad.
dorp.
buurt,
buurschap,
oldcr.
mirt.
adellijk hnis.
dorp.
polder,
gehucht,
gehucht,
polder,
gehucht,
dorp.

polder,
dorp.

buitengoed,
gehucht,
polder,
polder.

Eolder.
osch.
dorp.
gemeente,
gehucht,
buurschap,
dorp.
dorp.
stad.

buurschap.

Friesland.

Drenthe.

Gelderland.

Zeeland.

Gelderland.

Overijssel.

Friesland.

Groninger..

Noord-Braband.

Utrecht.

Noord-Braband.

Overijssel.

Gelderland.

Zuid-Holland.

Gelderland.

Drenthe.

Noord-Holland.

Noord Braband.

Overijssel.

Noord- Holland.

Noord-Holland.

Noord-Braband.

Friesland.

Noord-Braband.

Friesland.

Noord-Braband.

Friesland.

Noord-Holland.

Utrecht.

Zeeland.

Noord-Braband.

Groningen.

Noord-Holland.

Overijssel.

Gelderland.

Zeeland.

Digitized by Goógle

Arnhem.

Leeuwarden.

Siicek.

Sneck.

Assen.

Zulphcn.

Middelburg.

Arnhem.

Deventer.

Sneek.

Appingcdam.

Eindhoven.

Amersfoort.

Eindhoven.

Deventer.

Tiel.

Gorinchem.

Nymcgen.

Nijmegen.

Assen.

Haarlem.

*s Hertogenbosch.

Zwolle.

Haarlem.

Eindhoven.

Breda.

Sneek.

S ii eek.

Sneek.

Breda.

Leeuwarden.

Breda.

Leeuwarden.

Haarlem.

Amersfoort.

Middelburg.

Gocs.

Breda.

Hoorn.
Hoorn.
Deventer.
Zutphen.
Tiel.
Ticl.
Goes.
Goes.

Harderwijk.
N ij kerk.
Harlingcn.
Bolsward.
Bulsward.
Hoogeveen.
Lochem .
Middelburg.
Arnhem.
Arnhem.
Ommen.
Bolsward.
Appingedam.
Asten.
Amersfoort.
Helmond.
Delden.
Geldermalsen.
Vianen.
Yianen.
Wijchcn.
Wychcn.
Assen.
Beverwyk.
's Hertogenbosch.
Zwolle.
Zwolle.
Beverwijk.
Beverwyk.
Asten.
Breda.
Bolsward.
Sneek.
Sneek.
Oudenbosch.
Doe kuin.

Bergcn-op-Zoom.

Brrjruni.
Bc\ erw ijk.
Wijkbij-Duurstede
Sluis.
Axel.

Be rgee - op-Zoom .

Ztiiahorn.

Hoorn.

Deventer.

G roenlo.

Tiel.

Axel.

Patten.

Nijkerk.

Franekeradeel.

Wonseradeel.

Wonscradeel.

Zuidwoldc.

Lochem.

Arnemuiden.

Arnhem.

Ambt-Ommen.

Wonseradeel.

Bicrum.

Budel.

Leusden.

Aarle-Rixtel.

Ambt Delden.

Herwynea.

Asperen.

Ovcr-Asselt.

Assen.

Assendclfi.

Berlicum-en-Middelrode.

Zwolle.

Uitgeest.

Heemskerk.

Asten.

Prinscnhnfje.

Wonseradeel.

Wymbritseradeel.

W j mbritseradecl .

Etten-en-Lenr. ,

Kolliimerland-en-Nieaw-

land.
Bergen-op-Zoom .
Acht kerspelen.
Velsen.
Zeyst.
Zuidzande.
Westdorpe.
Halsteren.
De-Leek.

A venhorn-en-Oostmy ten .

Diepenveen.

Ki bergen.

Zoelen.

Zoclen.

Axel.

Digitized by Google

Digitized by

Digitized by Google

j 5

Digitized by Google

Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden,"

See other formats